Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі [ 34 бет ]

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Әр қаламгерді оның әдеби ортасынан жеке-дара алып қарау, тану біржақты болмақ. Ақын, немесе жазушы өз ортасында өсіп, содан сусындап, шыңдалып қана қоймай, біте қайнасып, сол қауымның өкілі ретінде ғұмыр кешеді. Рухани дүниесі толысқан шақтан бастап айналасына ықпалды болған тұлғалар өз әдеби ортасын қалыптастырады. Демек, белгілі бір әдебиет өкілінің шығармашылық өсуіне ықпал ететін үрдістер және сол тұлғаның кемеліне келгеннен кейін өз айналасына, кейінгі буынға әсері деген мәселелер әдеби орта ұғымын тудырады.
Абайдың әдеби ортасы дегенде белгілі бір тұлғаның ақындық жолына өз әсерін тигізген, рухани жетілуіне темірқазық бағдар бола білген ақын-жырауларды, би-шешендерді, кейіннен нағыз ақындық кемеліне жеткен сөз зергерінің әдебиеттегі дәстүрін жалғастырған ақын шәкірттерін, оның мұрасын халыққа насихаттаған өнерпаз буынды айтамыз.
Әдеби орта ұғымын мейілінше кең тұрғыда алу да бар. Ол өлшемге салсақ, ақынға әсер еткен рухани қайнар көздерге ұласатын алғышарттарды яғни, абайтанушы ғалымдар атап көрсететін ақынға әсер еткен шығыс, батыс және қазақтың төл әдебиеті сияқты рухани қайнар көздерді есепке аламыз. Осылайша әдеби ортаның құлашын кеңейтіп, ақын сусындаған әдеби дереккөздерге қатыстылығын ескерсек, Абайдың кітапханасы деген тақырыптың да әдеби ортамен бөлінбес бірлікте екенін аңғару қиын емес. Әдеби орта тек өзіне ықпал еткен ілгерідегі әдебиетпен ғана шектелмейді, енді ақынның өзгеге берген нәрі деген тұста қазақ әдебиетіндегі үлкен арна – Абайдың әдебиеттегі дәстүрі мәселесін қоса қамтиды. Шартты түрде осындай кең ауқымды қамтитын Абайдың әдеби ортасын біз ғылыми жұмыста нақтылап, ақынның айналасы, яғни Абаймен тікелей қарым-қатынаста, әдеби байланыста болған аға буын, замандас сөз зергерлері – ақын-жыраулар, би-шешендер және кейінгі ақынның тікелей тәрбиесін көрген ақын шәкірттерімен шектеп, шеңберлеп қарастыруды мақсат еттік. Әуезовтің сөзімен айтқанда «бергілер және дәл айналасы» зерттеу жұмысымыздың негізгі нысаны болып табылмақ.
Ақынға тікелей ықпал еткен, үлгі көрсеткен замандас аға буын ақындар, би-шешендер мен сол Абайдан үлгі алған ішінде ақыны бар, әншісі мен күйшісі бар өнерлі жастардан тұратын әдеби қауымды негізге ала отырып, М.Әуезов Абайдың айналасын, ақындық ортасын ақынның өзі алған нәрі және өзгеге берген нәрі деп екі салаға жіктейді [1, 19-б.]. Өзі алған нәрі дегенде, сөз иелерінің ішінде ақындардың орны айрықша. Атап айтқанда, Абай жасынан Бұхар жырау, Шортанбай жырларына қанып өссе, өзі жүзбе-жүз кездескен Дулат, Сабырбай, Жанақ, Шөже, Балта, Байкөкше, Қуандық қыз, Бодау жырау, Мұрынбай жырау, Біржан сал сынды әдебиет өкілдерінің қай-қайсысынан да оның ақындық өсу жолын бөліп қарауға болмайды. Осы орайда академик С.Қирабаевтың пікірі орынды айтылған: «Абайдың ақындық жолы, ортасы күрделі болғаны белгілі, оның ақындылығы да сол ортада, өз дәуірінің шындығына орай қалыптасты. Сондықтан, ақынның өзі туып өскен ортаның

Дисциплина: Әдебиет
Тип работы: Материал
Цена этой работы: 500 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
ӘОЖ ... ... ... ... әдеби ортасы және ақындық мектебі
10.01.02 – Қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан ... ... ... ... ... және ... министрлігі Ғылым
комитеті М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының абайтану және
жаңа ... ... ... кеңесші: ... ... ... ... ҚР ҰҒА ... ... докторы, профессор
С.С.Қирабаев.
филология ғылымдарының докторы,
профессор
М.Мырзахметұлы
филология ғылымдарының докторы,
профессор
Д.Ысқақұлы
Жетекші ұйым: Абай ... ... ... ... 2008 ... 12 қыркүйекте сағат 15.00-де ... ... және ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институты жанындағы филология ғылымдарының
докторы дәрежесін беру ... Д 53.34.01 ... ... ... (050010, ... қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым ... ... ... ... ... (050010, ... ... көшесі, 28).
Автореферат 2008 жылы «___» ________________ таратылды.
Диссертациялық кеңестің ғалым хатшысы,
филология ... ... ... ... Әр ... оның әдеби ортасынан жеке-
дара алып ... тану ... ... ... ... ... өз ... содан сусындап, шыңдалып қана қоймай, біте қайнасып, сол ... ... ... ... ... ... толысқан шақтан бастап
айналасына ықпалды болған тұлғалар өз әдеби ортасын қалыптастырады. Демек,
белгілі бір ... ... ... ... ықпал ететін үрдістер және
сол тұлғаның кемеліне келгеннен кейін өз айналасына, кейінгі ... ... ... ... орта ұғымын тудырады.
Абайдың әдеби ортасы дегенде белгілі бір тұлғаның ақындық ... ... ... ... ... ... бағдар бола білген ақын-
жырауларды, би-шешендерді, кейіннен нағыз ақындық кемеліне жеткен ... ... ... ... ақын ... оның ... ... өнерпаз буынды айтамыз.
Әдеби орта ұғымын мейілінше кең тұрғыда алу да бар. Ол ... ... әсер ... рухани қайнар көздерге ұласатын алғышарттарды яғни,
абайтанушы ғалымдар атап ... ... әсер ... ... батыс және
қазақтың төл әдебиеті сияқты рухани қайнар көздерді есепке аламыз. Осылайша
әдеби ортаның құлашын кеңейтіп, ақын ... ... ... ескерсек, Абайдың кітапханасы деген ... да ... ... бірлікте екенін аңғару қиын емес. Әдеби орта тек ... ... ... ... ғана ... енді ... өзгеге
берген нәрі деген тұста қазақ әдебиетіндегі ... арна – ... ... ... қоса ... ... ... осындай кең
ауқымды қамтитын Абайдың әдеби ортасын біз ғылыми жұмыста нақтылап, ақынның
айналасы, яғни Абаймен тікелей ... ... ... ... ... ... сөз зергерлері – ақын-жыраулар, би-шешендер және кейінгі
ақынның тікелей тәрбиесін ... ақын ... ... ... ... ... ... сөзімен айтқанда «бергілер және дәл
айналасы» зерттеу жұмысымыздың негізгі ... ... ... тікелей ықпал еткен, үлгі көрсеткен замандас аға буын ақындар,
би-шешендер мен сол Абайдан үлгі ... ... ... бар, ... мен ... өнерлі жастардан тұратын әдеби қауымды негізге ала отырып, М.Әуезов
Абайдың ... ... ... ақынның өзі алған нәрі және өзгеге
берген нәрі деп екі ... ... [1, 19-б.]. Өзі ... нәрі ... ... ... ... орны айрықша. Атап айтқанда, Абай жасынан Бұхар
жырау, Шортанбай жырларына қанып өссе, өзі ... ... ... ... ... ... Байкөкше, Қуандық қыз, Бодау жырау, Мұрынбай
жырау, Біржан сал сынды әдебиет өкілдерінің ... да оның ... ... ... ... болмайды. Осы орайда академик С.Қирабаевтың пікірі
орынды айтылған: «Абайдың ақындық жолы, ортасы күрделі болғаны ... ... да сол ... өз ... ... орай ... ... өзі туып өскен ортаның әдебиеттік үлгілерінен, қазақтың
шешендік өнерінен (атақты би болғанын еске ... аты ... ... ... ... Шортанбай) ақындар өнегесінен тыс тууы мүмкін емес.
Қайта Абай осылардың бәрін жақсы білді, жанына азық ... ... ... ... ... отырып, кейін шығыс, батыс үлгілерін еркін меңгеру
арқылы бүкіл халықтық, жалпы адамзаттық ... ... ... ... ... үлкен европалық ... ... ... ұластырды. Мұның өзі қазақ әдебиетінің Абай
арқылы адамзат мәдениетінің ... ... ... ... [2, ... ... - ... өзгеге берген нәрі турасында. Бұл – Абайдың
ақындық мектебі деген тақырыпқа жетелейді. Абайдың ақындық ...... ... ... ... ... мен сол ... үлгі-өрнектерді
жалғастырып, дамытушы ізбасар ақындардың әдебиеттегі орнын айқындайтын, сол
арқылы кемеңгердің ... ... ... ... ... ... ерекше құбылыс. Бұл мәселені ... ... ... ... ... ... оның ... алуан тақырыпта
шығармалар жазған айналасындағы шәкірттерді ғана ... ... ... ... деп ... бар. М.Әуезов: «Тегінде әдебиеттік мектеп
мағынасы тарихтық басы ашық, даусыз, деректі ... алу да бар. ... деп ... ... ... қатарында жүріп күнделік байланыс
арқылы тақырып, үлгі, ұстаздық, сын-өнеге алып жүрген ақындар тобын ... деп ... ... [3, 118-б.] ,- ... ... берген болатын.
М.Әуезовтің жетекшілігімен өткен ғасырдың елуінші жылдары Қ.Мұхамедханұлы
Абайдың ақын ... ... ... ... диссертация
қорғап, бұл тақырыпты ғылыми айналымға енгізді [4].
Ал, Абай дәстүрі – біз сөз етіп ... ... ... де ... ... кең ... Абай дәстүрі оның қасында жүрген шәкірттерімен
шектелмейді. ... ... ... ... ... ... ... жалғастырушылар десек, С.Торайғыров, ... ... ... ... Б.Майлин сынды әдебиет
қайраткерлері осы лектің алдыңғы толқыны ғана. Демек, кең ... ... ... бәрі ... ... ақындық мектебінің өкілдері
болып табылады. Алайда, Абайдың ақындық мектебі деген ... ... ... ақын ... ... алып ... ақындық
дәстүрден де басқа, ұстаз бен шәкірт арасындағы ... ... ... ... бой ... Яғни, Абай поэзиясының
кейінгіге әсер-ықпалы ... ... ... ... ... ... ... тіпті оның маңайындағы ізбасар ақындарды өлең ... ... ... ... ... Жеке ... әдеби ортасын, тікелей әсер еткен
рухани айналасын танып, біліп болмай, сол тұлға ... ... ... ... емес деген пікірді басшылыққа алсақ, Абайдың әдеби ортасы тақырыбы –
абайтану ғылымында ... ... ... ... ... Көп ... ... Абай тұлғасы енді ғана өз биігінен көрініп, жаңа
зерттеулерге бой ұсынып абайтануға тың ... ... да аз ... жоқ. ... те, ... ұлттық таным тұрғысынан бағалап, оның
кемеңгерлігіне толымды баға беру ондаған жылдардың ... сыя ... ... ... өз ... ортасынан, тіпті ұлтынан бөлініп,
жеке-дара қарастырылған Абай ... ... ... ... ... ... Академик З.Ахметов айтқандай: «Абай творчествосының өз
заманымен, сол ... ... ... ... сол ... ... ... тәрбиелік міндет атқарғанын, сөз өнеріне не жаңалық әкелгенін
толық ... ... ғана біз оның ... ... ... заманда
қоғамдық ой-сананың, әдебиеттің өркендеуіне ... ... ... ... ... ... ... [5, 38-б.].
Кеңестік идеологияның салдарынан абайтану ғылымында еріксіз ... ... ... ... ... еркін зерттелу мүмкіндігінен айырылған
сала Абайдың ортасы десек, ... ... ... өз ... ... ... алу ... түрде іске асырылды. Алдымен Абайдың өзі
«шынжыр балақ, шұбар төс» Құнанбай баласы болғаны үшін ғана кеңестік ... ... ... Абай ... ... ... ... келмегендіктен, ендігі кезекте ақынның өз басы емес, оның айналасы,
әдеби ортасы сын ... ... ... өмір ... ...... – бай-шонжар, маңайындағы ақын-жыраулар ... ... ада» ... ... Абай ... ... ... ортасынан
жырақталып, оқшаулана берді. Ақынның ... ... ... ... ... ыңғайланып, «кедейшіл», керек десеңіз «большевик» Абай өз
ортасына қарсы қойыла зерттелді. Абайға ерекше ықпал ... ... ... аса аз ... ақынның «шығысым батыс боп кетті» деген сөзі ... ... ... шыңына көтерген орыстың зиялылары» деген түсінік
санамызға сіңірілді. Орыс зиялылары, оның ішінде Е.Михаэлис, ... ... ... оның орыс әдебиетін меңгеруге тигізген
қолғабысын жоққа шығаруға болмайды. Сол сияқты орыс ... ... ... де ... ... өте мол. ... де, Абайға әсер еткен
қорды санамалағанда төл әдебиет, оның ... ... ... қарым-
қатынаста болып, жанаса әсер еткен ортаның рөлін екінші ... ... ... Абайдың заманынан асып туған кемелдігі ең алдымен, әкенің
қаны, ... ... ... ... құт, ... ... ... тал бесіктен әженің әлдиімен, атаның әлқиссасымен жадыға жатталған
қазақтың асыл сөзі, домбыраның күйі, қобыздың ... ... ... ... ... қара сөзге дес бермеген» Абайды ақын етіп қалыптастырды.
Кезінде ... атап ... ... ... ... ... ең молы –
қазақтың халық әдебиеті екендігін ескерсек, осы бір сала ... ... ... ең бір осал тартып жатқан тұсы боп қалды.
Абайдың алдындағы әдебиет өкілдерімен қатар ақынның маңайына үйірілген
әдеби қауымға да ... жылы ... Әлем ... жалпы ағым-
бағыттың аясында қолданылатын «мектеп» ұғымының бір ғана ... ... ... ... ... ... дау туғызды. Нәтижесінде,
маңайына ақын, әнші, музыкант, ертегіші сияқты ... ... ... ... ... ... баулыған ұстаз Абайдың тағлымдық,
тәрбиелік қарекеті тұмшаланып, ақын ... ... ... деп ... ... ... көзі ... «халық жауы»
болып қуғындалды.
Көп уақыт қапаста жатқан шәкірттер ... ... ... ... шайқалған Абай мектебі енді ғана еңсесін түзей бастады.
Абайдың ... ... ... ... ... біраз зерттеулер жазылды,
ақын шәкірттердің шығармалары жинақ болып шықты десек, ендігі міндет – ... ... орта ... ... ... Мәселен, Құнанбайды ақтап
алу аз, енді оның ... ... әке мен бала ... ... көзін аршу міндеті тұр. Сол сияқты ... ... ... ... ... қарым-қатынасы, жас Абайға көрсеткен өнегесі
турасында толайым пікір айту да – бүгінгі зерттеулердің міндеті. Бұл ... ... өз ... өңірінен аспаған ба?- ... ... ... ... ... ... оның дәстүрі қалыптасты десек, сол
дәстүр ұғымының аясында ... ... ... береді. Абайтанушы ғалым
Ж.Ысмағұловтың сөзімен айтсақ: ... ... ... ... сан ... өте
күрделі екені мәлім... Өзгені былай қоя тұрып, ... ... ... ... ... та, оның әр ... том-том зерттеу еңбектерінің сұлбасы
көзге елестеп тұрар еді» [6, 32-б.]. Абай дәстүрі деген зор арнаның ... – Абай ... сөз ... ... бен оның шәкірттері арасындағы
байланысты тек ... ... ... ... қою аз. ... ... ... бастап, өлең үйрену қағидалары, тақырып
таңдау, өмірге ... ... ... ... ... ... сияқты
қарекеттермен жалғасып, одан ... ... ... ... сияқты
құбылыстардың сырына үңілгенде ғана әдеби мектептің мәні айқындала түспек.
Ақындық мектеп дегенде, ең алдымен, сол ... ... ... ... қарекетін айқындап көрсету шарт. Оның ... ... ақын ... ... ... ... ... әр қырынан
танып, олардың Абай дәстүрін жалғастырушы ғана емес, сол дәстүрді өздерінше
дамыта білген даралық ... ... ... Абай ... қазақ
әдебиетіндегі орны айқындала түспек.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Абайдың әдеби ортасы ... ... ... ... ... Көкбай, Тұрағұл, Әрхам естеліктерінде сөз болса,
ғылыми тұрғыда М.Әуезовтің еңбектерін бұл тақырыпқа ... ... ... ... ... М.Әуезовтің жетекшілігімен Қ.Мұхамедханұлы Абайдың ақын
шәкірттерінің мұраларын зерттеу ісін қолға алса, Ә.Жиреншин өз еңбектерінде
жалпы Абайдың әдеби ... ... сөз ... ... ... ... және ... қазақ әдебиетіндегі жаңашылдық деңгейін ашып берсе,
Қ.Жұмалиев қазақ поэзиясы мен Абай шығармаларының тілін салыстыра ... ... ... М.Бөжеевтер тарапынан Абайдың дәстүрі, Қ.Жұмалиев
пен Ш.Сәтбаева Абай балалары – Ақылбай мен Мағауия ... ... ... ... сексенінші жылдары М.Мырзахметұлы Әуезов
зерттеуіндегі Абайдың әдеби ортасы тақырыбының ... ... ден ... ... ортасы тақырыбы Абайға қатысты, ХІХ ғасырдың соңы мен ... ... ... ... ... жазылған еңбектердің
бірсыпырасында ... ... ... ... сөз ... ... ... айтатын болсақ, А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, ... ... ... ... ... Е.Ысмайлов, Б.Кенжебаев,
Қ.Өміралиев, З.Ахметов, М.Мырзахметұлы, Ғ.Есім, Ж.Ысмағұлов, Ш.Сәтбаева,
Ә.Жиреншин, А.Нұрқатов, ... ... ... М.Мағауин,
Б.Әбдіғазиұлы, Б.Байғалиев, Б.Сапаралы тағы басқа ғалымдар мен ... ... ... ... ... үлестерін қосты.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты –
ақын ... ... ... ... ... Аға буын әдебиет
өкілдерінің Абайға әсері және ... ... ... ақынның
рөлі, Абай дәстүрін дамытудағы ақын шәкірттер шығармаларының ... ... ... ... ... ... асыру үшін диссертациялық жұмыста ... алға ... ... ... ортасы тақырыбының зерттелу жолын ғылыми тұрғыдан
саралап, осы тақырып аясында қарастырылған ... ... ... ... ... дәстүрін жалғастырушылар», «ақынның маңына
топтасқан өнер иелері» деген сияқты өзара ... ... ... ... буын әдебиет өкілдері – Дулат, Шортанбай, Жанақ, Шөже сынды
ақындардың Абайға, оның ақындық ... ... ... ... Абай мен ... арасындағы байланыс көздерін саралағанда ақындық
өнерге, ақындарға қатысты айтылған ұстаз сыны, сондай-ақ, Абай ... ... ... орны ... ... айқындау;
- Ақын шәкірттердің көлемді туындыларына тақырыптық-көркемдік тұрғыдан
талдау жасап, Абайдың ұстаздық қарекетінің нәтижесінде дамыған айтыс жанры,
атап айтатын болсақ, ... мен ... Әріп пен ... ... ... еткен өлеңдеріндегі, сондай-ақ, Ә.Тәңірбергенұлының «Тәуке
мен Ұрқия», У.Шондыбайұлының «Тәуке мен Жікібай» сияқты ... ... ... ... ... әсер-ықпалын көрсету;
- Тарихи тақырып пен нәзиралық дәстүр, аударма өнері сияқты сан-салалы
үлгілердің қазақ әдебиетіндегі орны айқындау. Осы орайда ... ... ... ... Шәкәрімнің «Жолсыз жаза», «Қалқаман –
Мамыр», Мағауияның «Еңлік – Кебек», Көкбай ... ... ... ... ... «Жошы – Алаша хан» сияқты шығармаларын зерттеу нысанына
алу. Сонымен қатар Абайдың отаршылдыққа ... ... ... ... ... өмірінен алынған Мағауияның «Медғат – Қасым», Ақылбайдың
«Зұлыс», «Дағыстан» поэмаларындағы тақырып ... ... ... ... ... ... бірлікті дәлелдеу;
- Абайдың әдеби ортасын құрайтын әнші, композитор, музыкант сияқты
өнер иелерінің шығармашылық жолын зерттеу ... ... ақын ... ... ... ... ашу;
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Абайдың әдеби ... ... ... ... ... орта ... олармен арадағы рухани
байланыс көздері алғаш рет жаңаша пайымдаулар ... ... ... ... әдеби ортасы және ақындық мектебі мәселесіне қатысты ғылыми
зерттеулердің нәтижелері мен жаңалықтары айқындалды. Абайтану, соның ішінде
ақынның әдеби ... ... ... ... ... М.Әуезов,
Қ.Мұхамедханұлы, М.Мырзахметұлы тағы басқа ғалымдардың пікірлеріне ... баға ... ... әдеби ортасы, ақындық мектебі мәселесіне
қатысты келешекте назарға алынатын ізденістер бағыты белгіленді;
- Абайға әсер еткен әдеби ... ... ... Бұл ... Абай
әулетінің, атап айтатын болсақ, Зере әже, Шаншар атадан Ұлжан анаға ... ... ... ... ... ақынға әсері, сол заманындағы
би-шешендер ортасындағы жас ақынның орны, Абай мен аға буын ... ... ... көздері айқындалды;
- Ақындық мектеп аясындағы поэзия көздерінің сабақтастығына ... ... Абай ... ... Көкбай, Әріп, Әсет, Ақылбай
сынды шәкірттеріне қаратыла айтылған сын табиғатына ... ... ... ... ... Абайдың тұлғасы жан-жақты ашылды;
- Ақын шәкірттердің әдеби дәстүрді ұстану жолындағы ... ... Абай ... ... ... ... ... ақындардың айтыс жанрын игерудегі жетістіктері, тарихи
тақырып пен нәзирагөйлік дәстүрді қолданудағы ... ... ... ... талданып, мектеп шеңберіндегі Абай дәстүрінің даму
жолдары анықталды. Бұл тұрғыда, айтыс жанрын ... ... ... ... Әріп, Тұрағұл, Әубәкір сынды ақындардың жанрлық жағынан
мысал айтысқа ... ... ... ... «Тәуке мен
Ұрқия», У.Шондыбайұлының «Тәуке мен Жікібай» сияқты айтыс ... ... ... ... ... жасалды. Абай шәкірттерінің
шығармашылығына арқау болған Еңлік пен ... ... ... ... ... ... Абай ... жазылған
Ш.Құдайбердіұлының «Қалқаман-Мамыр», К.Жанатайұлының «Сабалақ», «Қандыжап»,
У.Шондыбайұлының «Жошы –Алаша хан» дастандары әдеби ... ... ... Абай ... ... ... ... «Ләйлі –Мәжнүн», Уәйіс ақынның «Бір қыздың ... ... ... Абай ... ... ... Шет ... өміріне арнап жазған Ақылбай мен Мағауия
поэмаларындағы құлдар тақырыбы, отаршылдық идеялары Абай ... ... Абай ... ... ... ... ... түрінен бастап, классикалық деңгейге ... ... даму ... ... ... ... ... құрайтын өнерлі адамдардың шығармашылық
мұрасы зерттеу нысанына алынып, ақын ... ... ән ... ... ... ... аспаптарда шебер ойнаушы өнер ... ... рөлі ... ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Зерттеу нәтижесі бойынша
мынандай тұжырымдар ұсынылды:
- Абайдың әдеби ортасын ақынға әсер ... ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынаста болған айналасымен шектеп
нақты мағынада алуға болады;
- Жалпы ақын ортасы туралы ғылыми ой-пікірлер төңкеріске дейін көрініс
берсе, бұл ... ... ... ... ... ақынның
өзгеден алған нәрі мен өзгеге берген нәрі деп екі салаға бөліп ... ... ... ... ... ... саласы бойынша Абайдың маңайына
топтасқан ақын шәкірттеріне қатысты қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ұсынды;
- Кеңестік кезеңде Абай мектебі концепциясы ақындық дәстүр аясында
кеңінен қарастырылса, керісінше бұл ... ... ... ... яғни ... ұстаз бен шәкірт арасындағы қарым-
қатынастардың негізінде тану кеңес заманында біржақты бағаланды;
- Ақынға ... ... ... ... ... ең алдымен Абай өз
айналасынан нәр алды. Ақынды ... ... өз ... ... ... ... мен би-шешендер оның ақындық өнер жолына
белгілі бір дәрежеде бағыт-бағдар, үлгі-өнеге болды;
- Ұстаз мен ақын шәкірттер арасындағы ... ... ... ... ... ... ... дамытты. Абайдың шәкірттерге
қарата айтқан сындары ақындық болмыс пен өлең өнеріне қойылған қатаң ... биік ... ... ... Абайдың бейнесін парасаттылық пен
даналықтың символы ретінде ... ... ... ...... ... ... Абайдың әдебиеттегі дәстүрін жалғастырушы ғана емес,
дамытушы деңгейіне көтеріле алды. Абай ... ... ... ... ... ... ... тарихи тақырыптар мен нәзирагөйлік үлгілер
Абай дәстүрінің ізімен ... тың ... ... ... Абай ... тек ... шектелмей, халық арасынан шыққан түрлі
өнердің иелері – күйші, ертегіші мен ... ... мен ... ... жастар бас қосқан өнер ортасына айналды.
Зерттеу жұмысының ғылыми, ... ... ... ... ... ... негізделуі мен ... осы ... ... ... ... ... ... қоса
М.Қаратаев, Ы.Дүйсенбаев, М.Базарбаев, Т.Нұртазин, З.Қабдолов, С.Қирабаев,
С.Қасқабасов, Р.Нұрғали, Ш.Елеукенов, Т.Кәкішұлы, Ғ.Есім, Т.Әлімқұлов,
Р.Сыздықова, ... ... ... ... Б.Абылқасымұлы, Д.Ысқақұлы, С.Дәуітұлы, Б.Ыбырайым,
Т.Қожакеев, ... ... ... ... Қ.Мәдібай,
Т.Шапай тағы басқа отандық ... ... ... ... бағыт-бағдар ретінде пайдаланылды.
Зерттеу нысаны. Абайдың әдеби ортасын айқындауда ақынның өзі алған
нәрі, яғни аға буын ... ... ... қарым-қатынасы, сондай-ақ,
Абайдың өзгеге берген нәрі – ақын ... ... ... ... ... жүйеде зерттелуі жұмыстың негізгі нысанын анықтап,
әдеби ортаның ... ... ... ... ... және ... маңызы. Диссертацияда
абайтанудың аса көңіл бөлінбей келген бір саласы – Абайдың ... ... күн ... сай, ... ... ... баға берілді.
Абайдың шын мәнінде классик ақын болып қалыптасуына тікелей ықпал ... ... ... ... ... әдеби-теориялық тұрғыда
зерделеніп, ақындық ортаның құрамдас бір бөлігі ретінде қарастырылған әдеби
мектеп ұғымы Абай ... биік бір ... ... ... нәтижелері абайтану, мұхтартану, шәкәрімтану сияқты іргелі
ғылымдарға ... енді ... ... ХІХ ... ХХ ғасырдың
басындағы қазақ әдебиетіне қатысты зерттеулерге, ... мен ... ой ... Сол ... Ш.Құдайбердіұлы, К.Жанатайұлы,
Ә.Тәңірбергенұлы, Ә.Найманбайұлы, У.Шондыбайұлы, Абайдың ақын балалары және
тағы басқа ақындар шығармашылығына қатысты ізденістерде, арнаулы ... ... ... ... ... ... жүйелі-кешенді, тарихи-салыстырмалы,
тарихи-функционалдық әдіс түрлері ... ... ... Зерттеу жұмысының негізгі мазмұнын
құрайтын мәселелер, ой-пікірлер «ХХІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ғылыми-практикалық
конференцияда (Семей, 2002), «Шәкәрім дәрістері». ІІІ–Республикалық ғылыми-
тәжірибелік конференцияда (Семей, 2002), Әуезов оқулары: «Әуезовтің рухани
және ... ... ... ... кеңістігінде» халықаралық ғылыми-
практикалық конференцияда (Семей, 2004), «Мәдени мұра қазіргі ... атты ... ... ... ... «Қазақ әдебиетінің тарихы: методология және теория» атты ... ... ... 2005), ... Құдайбердіұлының
шығармашылығын зерттеудің өзекті мәселелері» атты республикалық ғылыми-
теориялық конференцияда (Семей, 2006), ... ... ... ... ... тілі мен ... оқытудың көкескесті мәселелері» атты
халықаралық ғылыми-тәжірибелік ... ... 2006), ... мен ... ... және методологиялық мәселелері»
атты екінші халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2007), «Жас
ғалым – 2007» атты ІІ Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияда ... ... ... ... и ... ... ... Ресейдің Барнаул қаласында өткен халықаралық ... ... 2007), ... ... және ... ... ... мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда
(Алматы, 2007) және тағы ... ... ... ... ... зерттеудің негізгі нәтижелері шет елдердің ... мен ... және ... ... басылымдарда, арнайы
ғылыми еңбектерде жарияланды. Диссертация мазмұнын баяндайтын ... ... оқу ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институтының Абайтану және
жаңа дәуір мен Ежелгі әдебиет ... ... ... ... ... кеңесінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, іштей тарауларға жіктелген
төрт бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ ... ... ... ... ... деңгейі, мақсаты мен
міндеттері, ғылыми ... ... ... тұжырымдар, зерттеу
жұмысының нысаны мен дерек көздері, теориялық-тәжірибелік маңызы, жұмыстың
сарапталуы мен құрылымы ... ... ... ... ... және ... орта мәселесі» деген бірінші бөлім екі
тараудан тұрады. «Тақырыптың зерттелу аясы» ... ... ... абайтану
ғылымында кеңестік идеологияның қысымынан өз дәрежесінде зерттелмей келген
Абайдың әдеби ортасы жайында айтылған ой, жазылған ... ... ... шолу ... ... ... ... пайымдалды.
Абайтану мен Абайдың ортасы деген мәселелер тек ... ... ... ... ғана ... ... тану ең ... осы әдеби
ортаның, нақтырақ айтсақ сол ортаны құрайтын әдеби топ – ... ... ... Ең ... Абай ... елге ... жинап,
кітап етіп бастырушы, ақын туралы ... ... ... ... көзі ашық ... мен өнерлі жастардың абайтану ғылымының
іргетасын ... ... ... ... ... ... ой ... ақын жайында айтылған алғашқы
пікірлердің астарынан іздеген жөн. Абай айналасы туралы ... ... [7], ... [8], А.Байтұрсынұлы [9], С.Ғаббасовтың [10]
тағы басқа әдебиет пен ... ... ... ... бұл тақырып төңкерістен кейін кеңірек сөз бола бастады. 1918 жылы
«Абайдың өмірі һәм қызметі» ... ... ... ... ... пен ... Әуезов) Абай дәстүрі, оның тікелей мұрагерлері
турасында сөз болса, ... ... ... ... ... ... – шын ... Абайдың дәстүрі, Абай мектебі тақырыбына арналған
тырнақалды ғылыми дүние болуымен құнды [11]. ... ... ... ... ... ... ... ішінде «Абайдан соңғы
ақындар» атты мақала ұстанған бағытының дұрыстығымен, көтерген мәселенің
маңыздылығымен, айтқан ... ... ... [12, ... ... ішкі идеялық мәнін ден қоя зерттеп, оның заманымен
қабыстыра талдау жүргізген татар зерттеушісі А.Сағди ... ... ... ақынға әсері туралы 1923 жылы «Ақжолда» төмендегідей құнды ой айтады:
«Абайдың һәм барлық қазақ ... ... ... ... ... шеті ... шөлдер, меңіреу үнсіз далалар болғандығы ... ... ... ... сол ... ... сондай тіршілік орындары, сондай табиғат орындары
ортасында туған, сонда өскен, бар өмірін сонда жасап, сонда өлген бір кісі.
Кісіге сол ел, сол ... ... ... ... ... бере ... Абай да ... өзі арқылы өлеңдерімен соны береді. Сол ... ... ... ... [13, 6-б.] ,- деген пікірінде ақынға өз ортасының,
айналасының әсер-ықпалын баса көрсету бар.
Төңкерістен ... Абай ... ... бір ... құрайтын ақынның
өзгеге берген нәрі, яғни, ұстаз – ... ... ... ... ... тақырыпқа баса назар аударылып, бұл мәселе ақынның өмірі мен
шығармашылығына байланысты еңбектерде ... ... ... ... ... ... ... Абайдың әдеби айналасы деген ... ... ... күшейтті. Осы жылдары сол кездегі жаттанды ой,
социалистік қалыпқа түскен көзқарастардан ада, Абай мен оның ... ... ... пікір түзген М.Әуезов пен Қ.Жұбановтың
мақалалары болды. М.Әуезовтің 1933 жылы жазған Абайдың тұңғыш өмірбаянында
ақынның ... ... ... рет кең ... сөз болса, Қ.Жұбановтың «Абай –
қазақ әдебиетінің классигі» атты мақаласында ... ... ... ... ... әдебиетімен, қазақтың төл ауыз әдебиетімен байланыстыра
қарастырылды ... ... ... Абай ... ... ... Әуезовтің
кеңесімен Қ.Мұхамедханұлы қолға алды. Әуезов жетекшілік жасаған ... ... ... ... ... Қ.Мұхамедханұлының Абайдың
ақындық мектебі ... ... ... жүйеленіп 1951 жылы
кандидаттық диссертация ретінде қорғалды. Бірақ бұл тақырып тек ... ... ... ... ... ... дау туғызып, Абай тақырыбына
айтарлықтай «зор кесірін» әкелді. Қанша қиын-қыстауды басынан өткергенімен
ғалым «Абай ... бас ... ... ... ... атау кеңестік
әдебиеттің қалыбына сыймағандықтан, 1959 жылы алғашқы тақырыбын ауыстырып
«Абай төңірегіндегі ... ... ... ... ... атпен
диссертациясын қайта қорғауға мәжбүр болды. Тек тәуелсіздік алғаннан кейін
ғана Қ.Мұхамедханұлының Абай ... ... ... ... [15] деген төрт кітаптан тұратын, сондай-ақ, «Абай мұрагерлері»
[16] атты ғылыми ... ... ... ... осы ... қазақ
әдебиетінің тарихында мәселе етіп көтерген М.Әуезов болып, әсіресе, ... ... нәрі ... тек ... емес ... ... ... да
мейілінше қамтуға тырысты. Өткен ғасырдың 40-80 жылдар аралығында ... ... ... мәселелер негізінен ақынның дәстүрін
жалғастырушы шәкірттері жайына болып, бұл тақырып ... ... ... [18], ... [19], ... [20], ... [21],
Ш.Сәтбаева [22] сынды ғалымдар пікір білдіріп, ғылыми еңбектерінде сөз
етті. Бұл ... өз ... ... сол ... ... аман қалған
Абайдың балалары Ақылбай, ... ... ... ... сынды ақындардың кеңестік көзқарастар қалыбына
сыятын шығармаларын ғана зерттеуге мүмкіндік алды. Осы ... ... ... саяси қысымға қарамастан, тиым салынған тақырыптарға қалам сілтеп,
өткір ой айтқан, ғылыми пікір түзген зерттеушілерге бүгінгі ... ... ... ... ... ақын ... ... түсіп, жанкешті
қадамдарға барған М.Әуезов пен Қ.Мұхамедханұлы ғана ... ... ... «социалистік» қоғамға ерекше үрей әкелген Шәкәрім
есіміне қатысты бірер деректі алға ... ... ... ... ... ... әр кезеңдегі ұлтжанды
ғалымдардың батыл қадамдарына назар аударған жөн. Мәселен, ... ... ... мүлде есімі атаусыз қалған есім Шәкәрім десек,
С.Сейфуллин 1935 жылы Шәкәрімнің ... ... ... ... осы жылы ... алғы сөз жазып, құрастыруымен шыққан
А.Пушкиннің ... ... ... ... аударған
«Дубровскидің» енуі – батыл қадам болатын. Арада отыз жыл өткенімен әлі де
аты аталуы әдеби ... ... ... ... ... шақта, яғни 1961
жылы С.Қирабаев Қ.Бейсембиевтің ... ... ... ... ... сол ... ықпалымен біржақты баға берген автор пікіріне
орай: «Мүмкін ... діни ... ... ... ... шығар да, оның
әдеби мұрасы тарихта қалған болар. Ақын-жазушылардың әдеби мұрасын жалаң
тұрпайылықпен емес, сүйе ... ... ... ... емес пе? ... сіз ... ... оны оқудың, зерттеудің керегі не? Жоқ,
Шәкәрімді біз олай деп ұқпаймыз: оның ... ... ... ... көркемдікпен танудағы табыстары да сөз болуы керек ... ,- ... ... ... құр ... сүйегін ұлы Ахат жападан-
жалғыз жасырынып барып, ... ... ... ... ... ... ... жөн.
Абайдың әдеби ортасы тақырыбын арнайы зерттеу нысанына алған ғалым
М.Мырзахметұлы «М.Әуезов және ... ... ... зерттеу
еңбегінің төртінші тарауын «М.Әуезов және ... ... ... деп ... ... Абай ортасы тақырыбын зерттеу нысанына алған [24].
Осы тақырыпқа қатысты Әуезовтің ... ... ... жеткен ой-
тұжырымдары басшылыққа алына отырып, Абай ортасы тақырыбы «Абай ақындығының
айналасы немесе «өзі алған нәрлері» және ... ... ... ... берген нәрі» деген екі үлкен салаға бөлініп, жан-жақты зерттелді.
Абайға әсер еткен Дулат, Сабырбай, Жанақ, Біржан сал т.б. ақындар, би-
шешендермен кемеңгер ... ... ... кешенді зерттеу болмағанмен,
жекелеген зерттеушілердің ғылыми мақалалары, көзі қарақты қарттардың,
журналистердің естелік-әңгіме, ел ... ... ... бұл ... тоқырап қалуына жол бермеді. Бұл орайда Абайды тәрбиелеп ... ... ... ... Б.Сапаралының [25], Т.Жұртбайдың [26]
еңбектерін атап өткен жөн.
Ә.Тәңірбергенұлы, Ә.Найманбайұлы сынды ақындар мұрасының тек кеңестік
саясатқа ... беті ғана сөз ... ... ... ... ... тек
сексенінші жылдардың соңына қарай ақталып, шығармалары елдің тәуелсіздігі
орнаған күннен бастап қана шын мәнінде зерттеле ... ... ... ... ғылыми мәнділігінде, абайтануға қосылған қомақты
үлес екендігінде дау жоқ. ... де, бұл ... көп ... ... ... ... тың ... тақырыпқа енді салынған сүрлеу-жол
іспетті. Қаншама жыл Абай ... ... сөз ... келгендіктен,
зерттеу ісі көсіліп кете ... тек ... ... ғана ... ... ... болады бұл олқылықты.
«Абай мектебі концепциясына қатысты ғылыми тұжырымдар мен түйінді
мәселелер» деген ... ... Абай ... ұғымының теориялық
негіздемелері анықталып, түйінді деген мәселелерге назар аударылды.
Әдебиеттану ғылымында әдеби мектеп ұғымы ... ... ... оның
аясында ағым, бағыт, ұйым, топ, бірлестік ... да ... ... ... жинауы табиғаты жағынан әдеби топ, ... ... ... ... ... Абай ... ақын ... әдебиет өкілдері белгілі бір ағымның тууына себепкер болды деп
нақты айту қиын. Бұл тұрғыда М.Әуезов былай деген: ... ... ... ... ... ... ... сол күнде оқушы тауып отырарлық жайға жетсе,
Абай айналасынан, Абай мектебінен шыққан ақындар түгелімен Абайдың ... ... ... ... ... ... ... еді» [27, Б.155-156].
Кеңестік заманда қалыптасқан евроцентристік көзқарастардың салдарынан
кезінде қазақ-кеңес әдебиеттану ғылымы «Абайдың ақындық мектебі» ... ... ... ... әлем әдебиетінде шәкірт
тәрбиелегендер некен-саяқ кездескенмен, дәл Абай ... ... ... ... ... ... өлең ... жазғанын ортаға салып талдап,
түзеп дегендей шын мәнінде осындай әдеби іс ... ... ... ақындар кемде-кем. Осы арада ғалым Т.Кәкішевтің төмендегі
ойы өте орынды айтылған: «Еуропа мен орыс ... ... ... ... ... солардың ізімен жүруі шарт емес, тіпті
қажет те емес. Бірақ көркемдіктің жалпыға ... ... ... ... жолға түсуге міндетті. ... ... бой ... ... ... еш уақытта өз ерекшелігімізден көз жазбауымыз
керек» [28, 55-б.].
Қасына шәкірт ертіп, ... ... ... жазу ... ... шын ... әдебиетке өзінің дәстүрін әкелетіні ақиқат.
Орыс әдебиетіндегі Пушкин де, қара сөзінен қаймақ ағызатын ... ... ... Абай да ... ақындардың қатарында. Орыс әдебиеттану ғылымында
«Гогольдік бағыт» (Гогольевское ... ... ... қалыптасқан
десек, бұл кейінгі Гоголь дәстүрлерін ұстанушылардан бөлек, ... ... ... ... ... Орыс жазушысы өзінің журналистік
ағымдағы шығармалармен ұлттық әдебиетте ... бір ... ... Абай сияқты нақты қаламгер тәрбиелеп, тақырып беріп, жазғанын
сынап отырмағаны белгілі. Гогольдікі дәстүр, ... ... да, ... бен ... ... ... ... көрінісін байқататын
тура мағынасындағы мектеп болады. 1951 жылы ... ... ... в том, что у Абая была сформированная им среда за 60 лет его
жизни? По-моему, нельзя ... И ... о ... его ... ... как о ... в узком смысле, а не ставиться вопрос о ... его ... ... поэтов и на всю последующую казахскую литературу. ... ... ... ... понятие ясное и простое. Речь идет о
людях, которые окружали его, были ... него ... и в той ... мере были ... личностями. Но, одно дело учитель, другое –
ученик. ... они не ... ... как Абай (так было на ... ... ими ... произведения гороздо менее значительные, чем Абаем...
Однако, учениками они ... [3, 119-б.] ,- ... ... ... ... мектебі деген ұғымды осы тура мағынада алып қарасақ, оның ұстаздық
қарекеті айқындала ... ... ... ... ... концепциясының зиянды деп
танылып, әдебиет тарихынан аластатылуының бір себебі ... ... ... ... ... ... ... да жатыр. 1950
жылдардың аяғында «Абай ... ... ... ... Абай ... ... ұғым ұсынылды. Дәл осы 1950-60 ... Абай ... ... ... ... ... Абайдың өз айналасы туралы
сөз ... ... ... қала ... Абай мектебімен қоса
М.Әуезовтің Абайдың ... ... паш ... ақын ... ... ... бейнелеген «Ақын аға» романы да аяусыз ... ... 40-50 ... Абай ... деген ұғым әдебиетке
келгенде оны кең мағынада, әдеби дәстүр ... ... және ... ... ... күнделікті тәрбиесін көрген шәкірттеріне
қатысты зерттеу ғылыми ортаны екіге жарды. Екі ... ... ... ... ... ... сәтті пайдаланып, өршітіп, ... ... ... ... ... ... ... мектеп
концепциясының төңірегіндегі дау-дамай Абай айналасындағы шәкірттердің өз
дәрежесінде зерттелуіне үлкен кедергі болды. ... ... ... ... ... мен Абайдың маңайындағы шәкірттерін нақты бөліп
көрсетпеген соң, мектеп өкілдерінің саны әр ... өз ... ... ... артып, бірде кеміп отырды. Абай мектебін ... ... ... 1934 жылы Әуезовтің мақаласында төрт адамнан ... ... ... ... адам саны 1951 жылы ... ... жетеді» [29, 59-б.] ,- деген пікірімен келіспеу қиын. ... Абай ... ... ... ... ... зерттеушілер пікірінің өзі бір тоқтамға келе алмады. М.Әуезов
Абайдың ақын ... ... ... ... ... ... Әріп,
Әсеттерді атайды. Қ.Мұхамедханұлы кейінгі еңбектерінде Шәкәрім, Ақылбай,
Мағауия, Тұрағұл, Кәкітай, Көкбай, Уәйіс, Әсет, Әріп, Мұқа, ... ... ... ... ... ... ... кіргізеді. Абай
шәкірттеріне Е.Ысмайлов Ақылбай, Мағауия, ... ... ... ... ... ... тура ... деп, ал Абайдан үйренген
деп Сұлтанмахмұт, М.Ж.Көпеев, С.Дөнентаев ... он бір ... ... 8-б.]. Абай ... зерттеуші ғалым Ә.Жиреншиннің өзі Абай шәкірттерін
көрсетуде бір тоқтамға келе ... ... ... и его ... друзья»
деген орыс тіліндегі еңбегінде он сегіз өнерпазды ... ... ... [31, ... бір жылдан кейін жарық көрген ... ... ... Абай ... саны 21-ге ... оның ... сөз ... 1951 жылғы Абай шәкірттеріне жасалған соққыдан ... Абай ... ... күрт азайтып, «Абай және орыстың
революционер-демократтары» кітабында: ... ... ... ... ... де ... ұлы ... нәр алған өз балалары – Мағауия,
Ақылбай, Әубәкір, замандастары – Көкбай, Баймағамбет, Әріп тағы сол ... Абай ... ... ғана ... бес ақын болған» [32, 240-б.] ,- деген
долбар айтады. Ғалымның Абайдың ақын ... үш ... ... ... ... ... Ағашаяқ, Қиясбай, Көрпебай, Ырсалды
сияқтыларды атауы Абай шәкірттеріне нақты меже ... ... ... ... отырғандай ақын ғана емес әнші, күйші, тоғызқұмалақшы сияқты өнер
иелерінің барлығын ... ... ақын ... тели ... жол берілген.
Абай маңындағы өнерлі топты кей зерттеушілер ақындар және ақын еместер
деп бөлді. Кейінгілерді Абайға шәкірт болған, ... ... ... ... деп қарастырды. Абайдың қасына ақындармен бірге әнші - Мұқа,
Әмір, Мұхамеджан, күйші – Біткенбай, ертегіші – Баймағамбет ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа өнерпаз топ жиналғаны аян. ... ... деп ... гөрі Абай ... өнерпаздар деген сыйымды.
Өйткені, Абай жанындағы ... тек өлең ... ... қана қойды деу
аздық. Кемеңгер ақын өнердің қай түрін де жүрегімен құлай сүйіп, соған ебі
бар ... ... ... қолқабыс еткен.
Абай шәкірттерін мынау ақыны, мынау ақын емес басқа өнердің иесі ... ... ... айтқанға оңай көрінгенмен, әр шәкіртіне жекелей үңілсеңіз
кез-келгенінің бойынан бірнеше өнер табылады. Ал, Абайдың шәкірттері, оның
ақыны қайсы, ... ... соны ... ... ... ол өте ... Тек бірді-екілі өлеңі жеткен Кәкітайды ақын шәкіртке қоса ... ... ... ... да ... ақын ... Мұқа әнші де тәп-тәуір
өлең жазған. Ақылбайдың ақындығымен қоса ... ... тағы бар, оған ... ... ... мен ... туралы да осыны айтуға болады.
Бұларды шәкірттің ақынына ... ба, әлде әнші ... ме? ... ... ... ... сыя ... мәселелерді ескере отырып
Абайдың айналасын шартты түрде екі топқа бөлеміз. Біріншісі – ... ... ... – Абай ... ... Ақын шәкірттері
дегенде Абайдың қасында жүріп, ақындық талабын ұштап, қазақ ... ... орны бар ... ... ... Олар Абайдың өз
балалары – Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл, немере інісі – ... ... ... бес жыл жолдас болып жүрген Көкбай, жас та ... ... ... ... ... ... ... болған Әубәкір
Ақылбайұлы мен Әрхам Ысқақов. Кейбір зерттеушілер «екінші топтағы» деп ... ... ... ... ... ... ... Айтқожаұлы сынды
ақындар да – Абайдан ... ... ... шәкірттер. Бәлкім бұл тізімге
біреу қосар, я ... ... онда ... біз тек ... ... ... болып, көбі ұстазының тапсырмасымен өлең-жыр жазған үлкенді-
кішілі ақындарды атадық. «Екінші топтағы» ақындар ... ... ... ... ... ... емес, ұстаз Абаймен арасындағы байланысқа
қатысты айтылған-тын. Бұл арада руға байланысты бөлу деп те ... ... ... мен ... ... ... емес, Абай заманында
ұстазбен күнделікті қарым-қатынаста болатын ақындар, сөз жоқ, өз ... ... ... Түптеп келгенде туған-туыс, жақын-жұрағаттары.
Өткен ғасырдың 50-жылдары «өз ... ... ... мектеп
қалыптастыруға бола ма?» деген күдіктің, ... мәні ... ... ... ... күнде де Абай өз ауылында ақындық мектеп қалыптастырды. Ал,
Әріп, Әсет, Уәйіс сияқты басқа ... ... Абай ... келіп-кетіп,
кейде тіпті айлап, апталап жатып Абай мектебінің өкілі атанды. Әрине, Абай
қасында үнемі болғандардың ақындық ... ... ... деу ... Өйткені,
кемеңгер ақынның поэзиясына алыстан қанып, өлең ... ... ... ... ... ... – Абай дәстүрін дамытушылардың оқ
бойы озықтары. Сол себептен де Әріп, ... ... ... қатардың
ақындары деп жіктеу орынсыз.
Қорыта айтсақ, ақын ... ... ... ... ... болмауы, ақын мен өнерпаз арасына шек қоймау, сондай-ақ, кейбір
зерттеушілердің Абай айналасымен жақын таныс ... ... ... ... ... ауытқуларға жол беріп алды.
«Әдеби ортаның ақынға рухани ... ... ... бөлім екі тараудан
тұрады. «Әулеттің ақынға әсері» деген бірінші ... ақын ... жас ... ... ... рухани әсері деген мәселелерге
назар аударылды. Жас Абайдың рухани жетіліп ... өз ......... Зере әже, ... оқыған Халиолланың ықпалы, Абай
сөздеріндегі мысқыл мен нағашы жұрты Тонтайлар арасындағы байланыс ... ... ... ... ... шағына дейін Абай өз ауылының, көршілес
елдердің ең танымал деген ... мен ... биі мен ... ... ... ... бай ауыз ... бойына сіңірді. Қаратай
шешен, Жанақ, Шөже, Балта ақын сынды Құнанбай замандастарының Абайға рухани
үлгі-өнегесі ізсіз қалған ... ... ... бір ... Абайын бір төбе ... ... ... (бір ... ... тілі ... емес)
«Абай», «Абайым» деген. Абайға алғаш тіл ұстартып ертегі-аңыздардан бастап
қазақтың бай ауыз ... ... осы – ... Зере ... ... тек әдлиімен ертегі айтып қоймай елдің салт-дәстүрін, қазақы ырым,
жөн-жоралғыларды ... ... ... да Зере ... ... Құнанбайдан туған көп немеренің ішінен ықыласы ауып, тас емшегін
жібіткен ... көп ... ... ... әз әже ... бойдағы орасан күшті ақындық қуатқа дем ... ... ... ... ... жаққан жан Зере ... ... ... ... ... ... ... деген тақырыптың әліппесі, әрине, ақынның ... ... ... ... бастау алатыны заңдылық болса, бұл арада
Ұлжан ананың ... ... ... ... ... – Абайды ақ сүт беріп
өсірген анаcы, оның үстіне Абайдың ақын ... ... әсер ... ... ... оның ... ... ақындығына қатысы жайындағы сөзді
әріден, Абайдың нағашы жұртынан бастасақ, ол әулеттің тілінің ... ... ... келе ... - десе жұрт ... ... болған.
Ұлжанның өзі қалжың сөзге ұшқыр болғанымен, салмақтылыққа бағып көп ... ... Бұл ... өз ... әйелге тән ұстамдылықпен
байланысты болса, ... ... ел ... аузы ... ... ... жөн деп таппағандығынан шығар. Әуезовтің: «Абайдың ... ақыл ... ащы ... мысқыл шеше жағынан деуге де бола ма ... 113-б.] ,- ... ... ... ... ... дәлелденді.
Шешен тілді, сөзі шаншудай қадалар нағашы жұртының бұл қасиеті, сөз ... ... ... ... ... ... ... оның ақындық өнерінде
бұлқына бой көрсетіп, айрықша ізін қалдырды. ... ... ... ... ... сіңген ащы тілді мысқылды Абай өзінің ақындық ... ... ... ... ... әз әже мен ... үлгі алып, солардың тәрбиесінде есейген
Абайдың ендігі өмірдегі ұстазы әке – Құнанбай болды. ... мен ... ... ...... көпір, яки әкенің балаға ... ... ... мәселеге баса назар аударылды. Кеңестік кезеңде мейілінше
көлегейленіп ... ... ... ... ... еңбектерге ден
қойылып, әке мен бала арасындағы рухани дәнекерліктің басты сипаттарына
көңіл бөлінді. ... ... әке ... ... ... өнерге
ысылған жас Абайдың Шорманның Мұсасымен, «Абай жолынан» таныс Тобықтының
белгілі шешені Қаратаймен, ... ... сөз ... ашылды.
«Абайға ықпал еткен ақындық орта» деп аталатын екінші тарауда Абайға
ықпал етіп, оның ... өсу ... игі ... ... ... ... қарастырдық. Өйткені, Абайдың нағыз ақын болып қалыптасуына сол
заманның сөзге ұста биі мен ... ... ... жыршысы айтарлықтай демеу
болды дегенімізбен, негізгі нәр, өлеңге деген құмарлық Абаймен тікелей
қарым-қатынаста ... ... ... дау ... керек. Бала
Абайдың санасына ақындықтың алғашқы дәнін еккен өз ауылының ақыны Байкөкше,
көрші елден ... ... ... замандасы Қуандық сынды ақындармен
рухани селбесулер Абайдың ақындық жолында айтарлықтай азық болды. Мәселен,
Құнанбаймен үзеңгі қағыстыра дос ... ... бірі ... ... ... Жанақ – Құнанбай – Абай арасындағы рухани байланыс диссертацияда
кеңінен қарастырылды.
Жанақ пен Абайды байланыстырып тұрған заманы ... сол ... ... туған ортақ сарындар бір арнаға тоғысып жатыр. Мысалға,
Жанақтағы: ... ... ... шайыр кетті»,- деп үзілген ... Абай ... ... ... қайғыға ұласқан. «Алдыңда күткен
күннің түсі суық»,- деп басталатын ... ... ... ... ... ... ұйқы ... «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды
арман», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» тағы басқа өлеңдерінде ақындық
шеберліктің биігіне жеткен. ... те, ... ... осы ... ... мүлде жаңа пішінге көшіп, сол кездегі қазақтың келбет-кеспірі
мейілінше шынайы, бүге-шүге ... өз ... ... Жанақ
тыңдаушысын таппаған сөздің жетімдігіне, есіл өнердің қор ... ... бұл ... неше ... Біріншіден, жалпы сөз қадірін түсінер жанның
жоқтығына налу болса (...осы елде бозбала жоқ ... ... ... ... тәңірім бергенді, ...қайран тіл, ... сөз, ... т.б), ... ... – Абай сол ... қауымға сын артады. Бұл
арада ... ескі ... ... ... ақындары, соңындағы шәкірттері
қатаң сын тезіне ұшырайды. Осы тұста бір мәселеге назар ... ... ... ... ... Абай ... тек ... Шортанбай,
Дулат есімдерімен шектеп қою дұрыс емес. Олардың атын атағанда сол заманның
бүкіл поэзиясы ... ... ... бұл ... біз сөз етіп ... ... ... қалмағаны белгілі. Оның:
Ауылым алыс, мен келем өзім
азып,
Қой мен шай бер ... ... ... шай, қос қоржын
сүр асып бер
Өрге барған Жәкеңе болсын
азық [33, 61-б.] ,-
дегені сыншыл Абайға ... ... Дәл осы ... ... ... еткен Шөже ақынның өлеңдерінен де кездестіруге болады. Қазығұрт ... ... ... ... ... ... ... [34, 98-б.] ,-
деген өкпелі сөздер сол уақыттың тезіне салса еш ... жоқ ... да. ... ... пен Шөжелер заманында ақын атаулы ел ... ... Оған сол ... ... ... де ... ... де, нағыз
өлеңнің шын бағасын білген Абайға қасиетті сөздің ... ... ... ... ... ... Жалғыз Жанақ, Шөжелер ғана ... ... ... ... ... ... жауабы да біреу ғана:
Қобыз бен домбыра ... ... өлең ... ... ... ... ... сөз кәдірін жұртты
шарлап [35, 90-б.].
Қалай десек те ... ... ... ... ... сөз - Жанақ пен
Шөже ақындардың әлгі өлеңдеріне дөп ... ... ... ... – ащы. ... сыны иесіз емес. Ұстараның жүзіндей ащы ойлар бірін болмаса
екіншісін тіліп ... хақ. ... ... ... ... тек ... ғана ... қалса ол Абайға, оның ақындық, сыншылық сұранысына
аздық етер еді.
Жанақ пен Абай арасын табыстырып жатқан ... бір ... ... Көрпеш-
Баян сұлу» жырының ең көркем нұсқасы Жанақтікі десек, сол нұсқа Абайдың
мұрындық болуымен айналасындағы ақындар ... ... ... ... ... Көрпешін» Абай өз еліндегі Байкөкше ақыннан естігені ... ... ... ... ... памятник Кузу Курпеч и
Баян Сулу в Киргизской степи» деген мақаласында он екі жасар ... ... жылы жас ақын ... ... ... – Баян сұлу» деген ұзақ жырды
естігенін келтіреді [36]. Демек, ... ... Абай бала ... ... естіген. Жанақ – Байкөкше – Абай, одан маңындағы жас ақындар
біліп, соның ... ... ... ... ... ... Шәкірдің
жырлауымен көне жырдың көркем тармақтары ... ... ... ... ... пен Абай ... байланыстырып жатқан әйгілі жыр туралы еңбекте
кеңінен сөз ... бұл ... бір ... Жанақ, Байкөкше, Шөже сынды
Абайдың өзі нәр ... ... мен ... ... ... ... ... Абай дәстүрін жалғастырушы Шәкір Әбеновтей халық ақындарының
арасын жалғап, Абайдың ... ... ... шығармашылық бірлігін
айғақтайтын рухани желі болып табылады деген қорытынды жасалды.
Абайға ықпал ... ... ... Шөже ... ... ... Шөженің бетке айтар турашылдығы Абайдың санасына тұрақтап, ... ... ... әсер етті. Жас Абайдың ел ішіндегі беделін
әуелден таныған Шөже ақын:
Ер шықты тобықтыдан талай-талай,
Байлығы, адамдығы бәрі де ... ... ... ... билеп келе жатыр ақын Абай [34, 110-б.] ,-
деп тегіннен-тегін өлеңге қоспаса керек-ті. ... ... ... ... екі ... кеудесіне ұялаған ақындық дарын, сөз
құдіреті Шөже мен Абай арасын жалғап, екеуін бір-біріне ынтықтырды. ... ... ... арнау өлеңдерінде Шөженің өткірлігінің өрісі бар десек,
бұл үрдісті жас кезінде айтқан ... ... ... ... ... ... ... мінін бетіне басып
тура айтқан ащы ... анық ... ... ... ... сөз болғанда аты аталатын ақынның бірі
– Шортанбай. ... – Абай ... аты ... үш ақынның бірі, яки
ауызға іліккен атақтылардың сапында. Абай баспадан ... ... оқып ... ... ауызша жеткен Жанақ, Шөжелердің өлеңдеріне
қарағанда Шортанбай өлеңдерінің Абайға, оның поэзиясына аса жақын болуы
заңды. ... ... ... ... ... ... – екі ақын
арасын жақындастыра түсер ... ... ... ... ... арқылы келген зар заман сарыны Абайдың ... ... ... ... ... ғана тән ... ... тапты.
Еңбекте екі ақын поэзиясындағы сабақтастық желілер тақырыптық жағынан
жүйелене сөз болды.
Абайға әсер еткен ... ... ... ... орны ... ... әсері, екі ақын арасындағы поэзиялық үндестігі жайында
жалпы пікір айтушылардан басқа ... ... ... [37], ... ... [39], ... [40], ... [41], Б.Омарұлы [42] тағы
басқа зерттеушілердің ғылыми тұжырымдарын атап ... ... Осы ... ... ... ... бір ... немесе бір жыраудың шәкіртіне теліп қоюға
болмайтындығын естен шығармаған жөн. Абай – тек ... ... ғана ... әлемдік поэзияның көш басында тұрған тұлға. Ол өзіне дейінгі әдебиет
үлгілерін қорытып, ақындық ... ... ... ... жаңа деңгейдегі
поэзия туғызды. Төл әдебиетіміздің көне мұраларынан бастап, әр ... ... ... ... ... ... бір ... үлгі алды.
Бірақ қандай да бір ақын, немесе жырау жеке-дара Абайға ұстаз болды, ... ... деу – ... пайым. Міне, Дулат пен Абайдың арасындағы
рухани жақындық ... ... екі ақын ... ... ... ұқсастық туралы пайымдағанда ең алдымен осы ... ... ... – өз заманының күшті ақыны. Жыраулықтан ақындыққа көш ... ... ... оның ... ... ойы ... жазба әдебиетке тән ақындық дәлдік пен нақты суретке ауысты.
Жырымды менің сұрасаң,
Сары алтынның буынан.
Сырымды менің сұрасаң,
Тұманың тұнық суынан.
Кеудеме қайғы тоған соң,
Тұнық ... ... [43, 22-б.] ... ... ... ... дейін кесте тілмен төгілте айтқан
ақын кемде-кем. Ғалым Қ.Өміралиевтің: « Дулат – ақын ... ақын ... ... әдебиетінде бірінші айтып, өлең-жырға зор талап қойған, сол
талабы тұғырынан өзі де табылып, шығармаларын да осы ... ... ... бірінші ақын» [39, 199-б.] ,- деген ... ... ... жүгінейік:
Қамқа бірдей бола ма
Қаламы мата бөзбенен.
Қосылып алтын қорымас
Мырыш пен мыс, жезбенен.
Меруерттей сөзбен шашайын ... ... ... әсер ... ... осы шоғырдың соңын түйген «Жыр арнасы – суатпын» дегенде ақын, ... ... ... ... ... шабытқа айналып кеткен.
Осылайша ол өзінің ақындық ұстанымын баршаға жария ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... өлеңін еске салады.
Ызалы жүрек, долы қол,
Улы сия, ащы ... ... ... жайы ... көрсеңдер, өзің біл
[35, 257-б.].
Бұл – Абайдың ұстанымы. Осы ... ... ... ... деген
өлеңдерімен үндестігін алғаш М.Әуезов атап көрсетсе [44, 162-б], З.Ахметов
М.Лермонтовтың «Журналист, читатель и писатель» шығармасымен сарындас, ... ... ... ... ... ... [45, 61-б.]. Абайтанушы
ғалымдардың пікіріне толық келісе ... дәл осы ... тек орыс ... емес, Дулат шығармасынан да алыс ... ... ... ... ... өлеңдегі ақын ойы ғана емес, сөз қоланыстардың
сәйкес келіп жатуына көзді ... ... ... «Кеудеме қайғы толған
соң, тұнық жырмен жуынамы» Абайда «Кірлеген ... өз ... тұра ... ... ... «Дүние кірін жуынып, көрініп ойға сөз салар». Дулаттағы
кеудеге толған қайғы, Абайдағы жүректі кірлетер дүниенің кірі ол – ... ... ... мың сан адамсыздық. Осы дертті көргенде Дулаттың
шабыты «тоят төс, салпы ... ... ... ... ... ... Абайдың ақындық қуат-күші қырымға қараған қырағы қыранша
түлейді. Сондағы нысана белгілі:
Қайырсыз, ... ... есер ... емес ...
Парақор баспақ биіңді,
Ел бүлдіргіш бегіңді,
Әперіп сөзбен кегіңді,
Улы тілмен улаттым [43, ... ... ... ... ... ... мен зарды қолға алар.
Кектеніп надан зұлымға,
Шиыршық атар, толғанар
[35, 256-б.] ,-
деп сөз ... ... ... Сөз ... қару ... ақындық
ұстанымдары бір араға тоғысқан екі ақынның ... ... ... ... ортақтығы, ой сабақтастығы, өлең құрылымдарындағы сәйкестік деген
мәселелер мейілінше айқын, анық ... ... ... Әрине, екі ақын
арасындағы ұқсас ойды, сәйкес ... ... ... пен ... ... әр ... ... сабақтастықты «дәлелдеу» Абай мен Дулаттың
рухани жақындығын толық ақтап ... ... ... ... екі ... тұрғыда тақырыпты алып шығуы, сол процестегі олардың ... ... яғни ... ... ... ... тартылу керек
сияқты. Бұл арада, әрине, ... ... ... ... ... Дулатпен салыстыруға болмас. Ал, жалпы рухани жалғастық, тақырып
бірлігі мәселесіне келсек, бірі аға ... ... ... ... ... ... ащы ... еш боямасыз нағыз реалистік үлгіде
жырлады. Дәл осы тақырыптың қай ... ... да екі ... ... ... ... ... Ел ішіндегі атқамінердің шынайы бейнесін, ... ... өз ... сомдаған Дулат болса, сол үлгіні Абай биік
талғамның таразысына салып, нағыз ... ... ... ... ... – бар ... ... тірі бейнені
көз алдыңа әкелуі:
Майырдың алса бұйрығын,
Борбайға қысып құйрығын,
Ел пысығы ... 2-б.] ... ... ұлықты,
Ұласып мидай былықты...
Атқамінер ауылда
Итше ілініп ылықты.
Орыстың көрсе ұлығын,
Қыздан дағы қылықты.
Ұлық етсе қазаққа
Қорқау қасқыр құлықты.
Бұзауы өлген сиырдай
Сауыны иіп ... ... ... ... ...... ... Дулатқа дейін айтылмаған сөздер. Адамдық қалыптан
айрылып, итше ... ауыл ... ... қашырған атқамінердің шайтани
әрекеттері ақынды мезі еткен. Образды ойнату, адам мінезін іс-қимылмен
сомдау, ... ... ... ... ... ... ... біреуге» деген циклді өлеңдерінде шебер берілген. «Тарпаң тайдай
қылтыңдап, ... қаққанша ... ... ... ... күліп жыртыңдап, ...
самайы терлеп мыңқылдап» тұрған Дулат ... Абай ... ... ... ... аласыз. Ел билеушіні шынайы, әрі дәл берудің ... ... ... ... екі ақын да бұл ... ... қиюластырған.
Жезден қарғы тағынған,
Кәпірге дінсіз бағынған

«Би» деп атау бердік-ау
Үйінді тас молаға [43,
57-б.] ,-
дегендегі қарғы - биді итке ... ... ғана ... бұғаулау,
шынжырлау, бостандықтан айрылудың деталі. ... ... ... ... айтқандай «Сары жезін знак қып салбырытқан» жандайшаптар ... ... ... ... ... ... шыға ... сезбей де қалды. Би
қарекетсіз қалған меңіреу тас молаға айналса, Абай заманының биі бас-басына
селдіреп, қиқымға айналып, желге ... енді ... пен Абай ... ... ... ... ... болсақ, З.Ахметовтің: «Олардың өмір сүрген ортасы, заманы жалғас,
жақын, сол дәуірдегі қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... де ұқсастық, сабақтастық бар»
[46] ,- деген пікіріне аса ... ... жөн. ... Дулат пен
Абайдың өмір ... ... ... ... әлеуметтік нышандарға мән
беріліп, Құнанбай, Абай ауылы мен ... ... ... елінің
арасындағы рухани жақындық мәселелеріне назар аударылды. Осы орайда Абаймен
рухани байланыста болған ... ... ... оның қызы Қуандық пен Абай
арасындағы рухани желілердің жігі ашылды. Мәселен, Қуандық ... ... ... ... жан. Сөзі ... жаны сұлу қайсар қыз жарқ етіп
ақын жүрегіне ғашықтықтың отын ... сол ... ... екі ... ... ... ұласып, өмірлерінің соңына дейін өшпей
сақталды.
Жалпы біз ... ... оның өлең ... сөз ... ... ... қарап, артық біткен ақындық қуатына жоғары ... ... ... ... ... ... тыс ... жөн.
Мәселен, Абайдың айналасын сөз еткенде Байкөкше Балғынбайұлы ... ... оның ... ... ... ... ... ерекше сыйласқан
адамы. Байкөкшенің Абаймен байланыста туған ... ғана ... ... ... ... ден ... ... қалам алған Абай әуелі өз
еліндегі Байкөкшеге қарап бой ... ... ... ... ... деп құрметпен атаған. Диссертацияда Абай мен Байкөкше
арасын байланыстыратын бірнеше өлеңге ден қойылып, ... ... ... түспеген Байкөкшенің «Тобышақ торы» дастанына әдеби талдау
жасалды.
Осы ... ... ... ... құрайтын тағы бір ерекше топ
өкілдері – шайқы мінезді, ел ішіндегі күлдіргі, сөзі ... ... та ... ... ... Қарасақау сияқты ел ішіндегі жамандықты өлеңге
салып, әшкерлеп, іс-қимылымен ... етіп ... орта ... Абаймен
арасындағы рухани жақындықтың көріністеріне назар аударылды. Жалпы қазақ
даласында Қиясбай, Мұқамораз, ... ... ... ... ... аз болмағаны белгілі. Бірақ, солардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... артық болуы да мүмкін, бірақ
Қиясбай, Мұқамораздардың бағы – Абайдың қасында болуында ... ... ... баса ... ... ... ... поэзиядағы рухани байланыс көздері» деп
аталатын үшінші бөлімнің «Ақындық өнер және ... ... ... ... ... ... поэзия көздерінің сабақтастығына мән беріле
отырып, Абай арнауларындағы шәкірттерге қаратыла айтылған сын ... ... Ақын ... поэзиясындағы ұстаз Абайдың тұлғасы жан-
жақты ашылды.
Диссертацияда Абай ... ... сөз ... ащы ... ... шығу тарихы, кейіпкер табиғатын ашудағы автор позициясы деген
мәселелер қамтыла келіп, Абайдың өз шәкірттеріне, дәлірек айтқанда ... ... ... ... сол ... ... ... деген сияқты
ұстаз бен шәкірт ... ... ... ... ... ақындық өнер туралы, ақындар туралы өлеңдері әдебиетке, оны
жасаушыларға үлкен ... ... биік ... ала ... ... ... биік Абайдың сынына жарағаны – Бұхар, Дулат, Шортанбайлар
десек, ендігі жерде «Сөз түзелді, ... сен де ... ... ... ту
еткен ақын қасындағы шәкірттеріне талабын мейілінше күшейте түседі. ... ... ... ... деп басталатын өлеңінде «сөзімді тасыр ұқпас»
деп талапты жас ақындарға салмақты ескерту жасап, үш ... ... ... ... үш ... ... сынаған. Шәкәрім, Көкбай, Әріп – үш
шәкірті де ұстаздың сынын қалай қабылдады, ... ... ... ... ... ... сөз болды.
Абай шәкірттерінің өлеңін ғана сынап қоймай, мінезінен мін, ... оғаш ... ... ... қосып екіншілей қайталамастай етіп ұялтып,
тыйып тастап отырған. Абайдың ... ... деп ... ... ... бәрі ... тағы ... өлеңдерінің шығу тарихы
дисертацияда кеңірек талданып, Абай мен ... ... ... көздері айқындала түсті. Көңіліне қаяу түсірген ... ... ... ... ... ... ... көз қуаныш» деп
басталатын өлеңіне, ... ... ... ... ... талдау
жасалды. Сондай-ақ, Әсетке, Баймағамбетке арналған өлеңдерінің туу
себептері, шығу ... ... ... қарастырылды.
Ақынның арнаулары қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... Оның ... өлшемі сыншылдық пен шыншылдық деп
білсек, ақын «толық адам» биігінен қарай отырып, өз ... ... ... ... аса биік көркемдік шеберлікпен
содап, типтік бейнелер жасады.
Абайдың эстетикалық ... бір ... ... табылатын ақындық
өнер туралы толғаныстары ақын арнауларымен, дәлірек ... ... ... ... ... ... ... байланысып
жатыр. Абай сыны – оның ақындық қиялының көрінісі емес, өмірлік ... ... ... ... ... ... Әріп ... шығармаларын сынға алғанда Абай тек шәкірттерін ... ... ғана ... ... өлеңіне биік меже қоюшы, өзінен кейінгі
әдебиетке ... ... ... үлгісін ұсынушы, ... ... ... оның иесін сынаған Абай ... ... ... ... ... қойылған талап деп ұғынсақ қателеспейміз.
Ақынның «өлеңі бар өнерлі ініге» қарата айтқан сын-ескертпесі оның ... ... ... тұр. ... ... биік ... қатал сыннан
бастау алып, өлеңге әуес жастарды құдіретті сөз патшасымен ширықтыра сынап,
ширата сілкіп жарата түсуінде Абайға ғана тән ... ... ... ... ... ой-түйіндеріне келсек, Абайдың ұстаздық қарекеті деген
мәселе Абай мен оның ... ... ... ... ... Абай
өлеңдерінің шығу тарихына тереңдеп барған адам, ақынның көп туындыларының
шығу төркіні оның ... ... ... ... екенін аңғарады.
Абайдың шәкірттерін сынауы, жеке бас ... ... ... ... ... үлгі ... қып өзі ... көрсетуі сияқты
құбылыстар Абайдың ақындық құдіретімен қоса ақындық ... ... ... ... ... де ... Абай мен оның ... арасындағы
поэзиялық байланыс, тек Абайдың біралуан өлеңдерінің шығуына түрткі болып
қана қойған жоқ, ақын шәкірттердің ... ... ... ... ... түсу ... ... дәлді дерек көзі де бола алды.
«Поэзиядағы Абай тұлғасы» деген екінші тарауда Абайдың айналасындағы,
яғни, ақын ... ... ... ... ... ашып ... сол арқылы Абай есімінің шәкірттер поэзиясында
ғана емес, ақындық жолдағы мән-маңызын, орнын айқындап беруді ... ... Абай ... ... ... оның ... ... Абайдың қасында жиырма бес жыл жолдас болған ... ... ... ұстаз-Абай бейнесі мейілінше жан-жақты сомдалған.
Әрине, Абай ... ... ... ... ... одан ... шыққан
ірі ақындар Сұлтанмахмұт, Мағжандардан бастап бүгіні әдебиетке дейін өрісі
кеңге жайылған мейілінше үлкен тақырыпты қамтиды. Ал, біздің ... ... ... ізбасар шәкірттердің ұстазбен арадағы қарым-қатынасын
тереңірек аша түсу мақсатында олардың ... ... ... айқындап,
ұстаздық болмысын аша түсу. Абай бейнесінің ақын шәкірттер шығармаларында
сомдалуы, былайша айтқанда Абай тақырыбы, оның ... ... ... ... ... ... ... орны бүгінге дейін жүйелі
зерттелген жоқ. Ғалым Б.Мамраевтың төмендегі пікіріне ... ... ... ... что тема Абая как ... и ... орентир
проходит через все творчество ... ... ... и в том ... ... ... напоминая читателю художественную
концепцию Абая, синхронно выражает свою собственную» [47, 202-б.] ,- дегені
тек Шәкәрім поэзиясына ғана ... ... ... өзге де ... тән ... ... керек. Осы орайда Абай бейнесін өз
өлеңдерінде сомдап, оның ұстаздық ... өз ... орны ... ... ... ... Ә.Тәңірбергенұлы, Ә.Найманбайұлы,
Б.Айтқожаұлы, У.Шондыбайұлы, ... ... ... ... ... ... ... рухани үндестік қырларына диссертацияда
тиісінше көңіл бөлінді.
«Абай ... ... ... және ... ... ... ... төрт тараудан тұрады. «Абай мектебіндегі айтыс жанрының
өзіндік даму ерекшеліктері» деген тарауда ақын шәкірттердің әдеби ... ... ... ... Абай ... ... ... аясында қарастырылып, ақындардың айтыс жанрын
игерудегі ... ... ... пен ... ... ... аударма өнерін дамытудағы шеберліктері талданып,
мектеп шеңберіндегі Абай дәстүрінің даму жолдары ... Бұл ... ... ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлының,
Әріп Тәңірбергенұлының, Тұрағұл Абайұлының, Әубәкір Ақылбайұлының жанрлық
жағынан мысал айтысқа жататын ... ... Әріп ... ... ... Уәйіс Шондыбайұлының «Тәуке мен Жікібай» сияқты айтыс негізінде
жазылған көлемді ... ... ... ... айналасындағы айтыс өнерінің дамуына, айтыс жанрының өркендеп
қанат ... ... өзі ... себепкер болып, қасындағы ... ... ... ... ... ... Айтыс өнеріне тән негізгі
белгі суырыпсалмалық өнер болса, ... жас ... ... - ... салып айтқан дүниелер. Жазба поэзиясының асқан шебері болуымен қатар
Абай бойында далалықтарға тән хас өнер – ... ... ... өлең ... ... ... Қазақтың суырыпсалмалығын жасынан бойына сіңірген
ақын өмір бойы бұл машықтан қол үзген емес. Тек өзі ғана ... ... ақын ... ... сөз ... табан астында «айналасы теп-
тегіс, жұмыр келетін» өлең ... ... ... ... ... қазылық төрелігін айтты.
Айтыс өнеріне етене жақын құбылыс бір өлеңді бірнеше ақынның жарыса
құрауы Абай айналасында ... ... Абай ... ... ... ... ақындар осы бір дәстүрді өз орталарында жиі қолданып отырды. Айтыс
өнерінің қыр-сырына ... ... ... ... ... Абай мектебінің
өкілдері екі ақынның айтысын ... ... ... ... ... көз ... ... Абайдың «Жігіт сөзі» мен «Қыз сөзі» сияқты
өлеңдерінің үлгісі Шәкәрімнің мен ... Әріп пен ... ... арқау еткен өлеңдерінде жалғастық ... ... Ал, ... «Тәуке мен Ұрқия», Уәйіс Шондыбайұлының «Тәуке ... ... ... ... жазылған көлемді поэмалардың да дүниеге
келуі – ақындардың айтыс табиғатын ... ... соны ... ... ... ел ... ... ғана қалған айтыс, сөз
қағыстарын ... ... ... ... ... ... туындылар
жазған Әріптің «Біржан – Сарасын», Әсет ақынның Ырысжанмен айтысын өңделген
айтысқа ... ...... ... ... ... көрсету.
Қалай десек те, айтыс өнерін ... ... Абай ... ... ... ... ... етті. Бірі болған айтысты өңдесе, екіншілері
қолдан жаңа айтыс-поэма жазып, ауыз әдебиетінің озық ... ... аса ... ... ... тақырып және нәзиралық сипаттың соны үлгілері» деп ... Абай ... ... ... ... ... идеялық-
көркемдік табиғаты Абай дәстүрлерінің аясында қарастырылса, ақын ... ... орын ... ... сипаттың Абай қолтаңбасына
тән өзіндік, оқшау белгілерін айқындап беруге ден ... ... ... арқау болған Еңлік пен Кебек тақырыбының
интерпретациялық сипатына ... ... ... Абай ... ... ...... К.Жанатайұлының «Сабалақ»,
«Қандыжап», У.Шондыбайұлының «Жошы – Алаша хан» ... ... ... ... ... қарастырылып, Абайдың түпқазық идеяларының
табиғаты анықталды. Шәкәрімнің «Ләйлі – Мәжнүн», Уәйіс ақынның «Бір ... ... ... ... Абай ... жаңашылдық сипаты
айқындалды. Абай тапсырмасымен шет ... ... ... ... мен ... ... ... тақырыбы, отаршылдық идеялары
Абай көзқарастарымен байланыстырыла байыпталды.
Абай мектебіндегі тарихи тақырыптардың бастау көздерін Абайдың тарихи
шығармасы ... сөз ... түбі ... ... ... Орта ... рулары туралы» еңбектерінен іздесек, Шәкәрімнің шежіресі Абай
еңбегінің заңды жалғасы ғана ... ... ... бір, ... идеясының
толықтырылған нұсқасы деп қабылдауға болады. Сондай-ақ, Шәкәрімнің діни-
философиялық «Мұсылмандық шарты» еңбегі де Абай ... ... ... ... ... ... Абайдың бұл мәселедегі назары
ақын шәкірттеріне тапсырма беруімен ерекшеленді. Шәкәрімнің ... ...... ... ...... ... ақынның Абылай
тақырыбындағы тарихи жырлары, Уәйістің «Жошы – ... ... ... ... Абай ... ... ... Мәселен, Еңлік пен
Кебек оқиғасы ... ... ... ... ... туындылардың
басында Абай тұр. Абайдың әдеби тапсырмасымен бұл ... ... ... ... ... қиған қазақтың қатігез ... ... ... ... ... ... етіп берсе, Шәкәрім екі жастың
трагедиялық халін жеке ... ... ... ... ел ... ... ... апарады. Сөйтіп, идеялық-тақырыптық
аясы кең нағыз реалистік поэма ... ... ... ... бір ... ... ... Қалқаман мен Мамыр оқиғасының Шәкәрімнің
көркем шығармасына арқау болуын жоғарыдағы поэмамен байланыстыра қарасақ,
екі ... ... ... белгілерді жеке автордың қолтаңбасына тән
құбылыс деп тану қажет. «Жолсыз жаза», «Қалқаман – Мамыр», «Қодардың ... бір ... ... ... ... бірлік бар. Ол – қазақтың
салт-дәстүрін бұзғандарға кесілген ең ауыр ... ... ... жаза ... мен жапа ... ақ-қарасын анықтап, кейінгі
ұрпаққа жеткізу.
Абайдың көңіл қойып, Көкбайға жаздырған тарихи ... бірі ... хан ... ... ... Абайдың тапсырмасымен Абылай және
оның ұрпақтары туралы ... ... ... Абай «Сабалақ» дастанының
көркемдік қуатына ғана емес, тарихи мән-маңызына да аса ден қойып, сынап,
түзеген. ... ақын ... ... ... ... ... қайта
айналып соғып, «Қандыжап» дастанын жазады. Алғашқыдағы Абылай бейнесі
кейінгі шығармасында айқындала ... жаңа ... ... ... шебер
сомдалды. Уәйіс Шондыбайұлының «Жошы-Алаша хан» поэмасы – Абай ықпалымен
жазылған тарихи шығармалардың бірі. ... келе ... ... ... ... ... Абай ... Алаша хан туралы аңызды поэмасына
арқау ете отырып, өзіндік өрнекпен көркем туынды қашай ... ... ... үлгісін еркін меңгерген Абай ... бұл ... де ... тың үлгі ... ... Ақын ... авторлық позиция айқын көрінді. Шәкәрімнің ... «Бір ... ... ... ... сан ... жырланған
тақырыптар болғанымен, туындының жаңашылдық қырын сипаттайтын ... ... ... ... шет жұрттықтардың өмірінен шығармалар жазуы Абайдың
отаршылдыққа қарсы идеяларымен ... ... Осы ... ... «Біз ... ... Абайды отаршылдыққа қарсылық ойлаған
күрескер ретінде зерттемедік» [48, 90-б.] ,- деген ... ... ... Абай ... ... ... ... ден
қойдық. Мағауияның «Медғат – Қасым», Ақылбайдың ... ... ... ... тақырып ортақтығы ғана емес, отаршылдыққа,
үстемдікке қарсы күресті жырлаған ... ... бар. ... қай ... оқиға, нендей тәсілмен жазылсын Абай шәкірттерінің әуелден көздеген
мақсаты адам бойындағы ізгілік пен ... ... пен ... пен ... ... көріністері арқылы қоғамдағы
әділетсіздікті әшкерелеу, сөйтіп соры қалың қазақтың көзін ашу ... ... ұлы ... ... шығармалар жазуды Абай әуел баста қолға алып, артынан бұл
түрден тез ... ... ... өз ... поэма жазудың соны
үлгілеріне баулыды. Ақын ... ... ... ... сол ... да бір тақырыпты жырламасын оның артында Абай тұрып, Абай игерген
мол мұраның іргесі байқалады.
«Абай айналасындағы аударма дәстүрі» ... ... ... ... ... ... ... болған Абай шәкірттерінің туындылары
тұтас бір шығармашылық бірлік аясында ... ... Абай мен ... ... аударма жанрының қалыптасып, дамуын көрсету арқылы
Абайдың аударма мектебінің қазақ әдебиетіндегі ... ... ... Абай айналасындағы аударма үлгісінің ... ... ... ... ... ... дейін өскен эволюциялық даму жолдары
айқындалды.
Ақындық өнердің басқа салаларындағыдай ... ... ... оның ... ... ... елітті. Қазақ поэзиясына келген
жаңа құбылысқа дені орыс тіліне ... Абай ... ... ... бас қоюы заңды-тын. Абайдың бағыт-бағдарымен, ... ... орыс ... ... ... әдеби туындылары қазақша
сөйлей бастады. Шәкәрімнің А.Пушкиннен аударған «Дубровский», «Боран»,
Л.Толстойдан ... ... ... ... ... ... ... «Том ағайдың балағаны», Әсет ақынның «Евгений ... ... ... ... ... М.Горкийден аударған
«Челкаш», А.Неверовтен «Мен өмірге жерікпін», «Ортақшыл ... ... ... ... «Баланың ерлігі», бізге жетпеген Д.Лондоннан
«Матин ... ... ... кейбірі нәзиралық үлгіде жалпы оқиғасы
қазақшаланса, кейбірі түпнұсқадан алыс кете ... ... ... ... ... ... ... Абай тұр.
Абайдың аударма дәстүрі қазақ ... ... ... мен
шеберлік үлгісін ала келді және ақын көздеген тағылымдық, ... ... Әр ... өз ... қарай, аударманың түрлі
үлгісін игере отырып ұстаз қойған биік ... ... ... шәкірттердің орыс тілін білу дәрежесіне, ақындық шеберлігіне,
түпнұсқа авторының ... ойын ... дәл ... ... дөп ... әр-түрлі үлгіде және қилы ... ... ... ... ... ... мен ... «Иванушке-дурачогын» Шәкәрім,
Тұрағұл аудармаларымен бір үлгіге, бір деңгейге ... ... ... ... ... ... ... нәзира үлгісіне жақын
дегенімізбен, алдыңғысының көркемдік деңгейі көш ілгері. Ал, ... ... екі ақын ... рухани туыстықтан іздеген
жөн. Сондай-ақ, Тұрағұлдың ... ... ... ... дәлме-дәл (жолма-жол) аударған «Мен өмірге ... ... ... әр ... ... ... ... жетістіктерін ғана емес, әрқайсының шама-шарқына ... ... ... тұстарын жеке-дара қарамай Абайдың өнеге-ықпалының аясында
қарастырып, Абай мектебіндегі аударма дәстүрінің ... ... ... ... Абай ... аударма ісімен айналысқан шәкірттердің
көбі орыс мектебінің маңай-қарасын көрмеген, ... өзі ... ары ... ... ... Абай ... ашқандар. Арнайы орыс
мектебінен өтпей, классикалық аударма үлгісін ұсына білген Шәкәрім, ... ... ... етер ... мен қоса ... ... ... тіл үйрету қабілетіне тәнті боласың.
Демек, Абайдың қазақ әдебиетіне қосқан ... бір ... ... ... ... ... ... десек, ол – аударма саласын
қалыптастырып қана қоймай, бірден ... ... ... шебер аудармашы.
Төл әдебиеттің ерекшеліктерін ... ... ... ең таңдаулы
туындыларын кереметтей шеберлікпен қазақша сөйлеткен ақынның ... ... ... ... ... бұл ... сол ... тез
қанаттануына себепкер болды. Абай және оның айналасындағы аудама жанрының
қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... қанат жайған қазақ әдебиетіндегі алғашқы аудармалар
болуымен ... Абай ... ... ... бір қыры ... ... жатса, идеялық-тақырыптық жағынан алғанда тағлымдық,
тәрбиелік сипаттарға ... ... орыс ... ... ... аударма өнерін үйренудегі ұстазы Абай болып, әр ақын ... ... ... ... ... байланысты аударманың түрлі
жолдарын ұстана отырып, әр-қилы көркемдік деңгейде өз туындыларын ұсынды.
Нәзиралық ретпен ... ... ... ... Уәйістің «Иванушке-
дурачогі» аудармадан гөрі, мазмұнын қазақшалап жырлап шыққан төл ... ... ... ... мен Тұрағұлдың шығармалары – ... ... ... ... туындылар ретінде қазақ
әдебиетінде өзіндік ... ... ... өнер ортасы» деген тарауды ғылыми жұмысқа арқау
етуіміздің басты себебі Абай ... ... ғана ... ... ... жастар жиналды. Әнші-күйші, музыкант пен ертегіші, ... ... ... мен ... ... ... ... иелері бас қосты.
Солардың ішінде ақындықтан бөле-жаруға келмейтін әншілік өнер туралы, әнші-
ақындар туралы осы ... ... сөз ... ... Абай ... пен әншілік бөліп жаруға келмейтін егіз ұғым ... ... ... ... ... музыканттар мұрасы ақындық өнермен ... ... ішкі ... ... ... Сол ... ән мен өлеңнің
біртұтас өнер ретінде ... әрі ақын ... әнге ... ... қуатының артатыны Абай айналасындағы ақындардың бәрін
дерлік әншілікке итермеледі. Абай мектебінің нағыз ... ... ... әрі әнші және ... аспаптарда шебер ойнаушы болған
Абай маңындағы ... топ өз ... ән ... ... ... ... жанындағы әншілік өнердің өкілдері кімдер дегенде оның ... ... ... ... жай ... кімдер, қай музыканты
қандай аспаптарда ... ... ... ... жауап ізделді.
Қазақ музыкасы, ән-күй өнеріне деген жақындық Абайдың Тәттімбет
күйлерін тыңдап, Біржан әндеріне ... ... ... ... ... айта
кетуіміз керек. Абай мен ән өнерінің ақтангері Біржан арасы туралы еңбекте
кеңірек сөз болды. Әншілік пен өлең ... екі ... ... ... – Абайға да Біржанға да үлкен рухани толысу болды. Абай және ... ... ... ... бір ғана бөлігі боп саналатын Абай мен Біржан
байланысы – үлкен тақырыптың басы болса, осынау ... ... ... ... – Абай ... ән ... дамуы. Әрине, Абайдың ақындық
мектебі дегеннің аясында һәм бір бөлігі іспеттес ... ... ... ... ... Ақын ... бәрі дерлік әнге жақын
болды десек, солардың арысы ... ... әнші ... де ... ... Дәл осы топ Абай ... ... халыққа таратты.
Ұстаздарының әнге бет қойғанын байқап өздері де ән ... бел ... Абай ... тек ... ғана ... ... әншіліктің де
ауылына айналды. Бұл арада Абайдың әнші ... Абай ... ... ғана ... ... салып артық-кемін түзеп, нағыз әншінің дауысына
салып жетілдіріп те отырды. Абай айналасындағы мұндай ... ... ... ... ... жоқ. ... Абай әншілерінің тобын
орыстың «Могучая кучкасымен» ұқсататыны содан.
Абайдың әнші-музыканттарды қасына жиюуы шын ... ән ... Осы ... Абай жанындағы Көкбай, Шәкәрім, Ақылбай, Тұрағұл,
«Қозы Көрпеш» ... бір ... он жеті ... әнмен айтатын Бейсенбай
ақын, «Абай жолынан» жақсы таныс ... ... ... ... ... ұлы ... ... ұлы Әрхам, әнші ... ... ... ... Осылардың ішінде ән өнерінің қыр-сырын
жетік меңгерген Шәкәрім, Уәйіс, ... ... ... ... ...... де ән шығарып композиторлық дәрежеге ... ... Әсет ... ... ... қазақ даласына кеңінен
жайылған. Біз музыка ... ... Абай ... ... ... ... ерекшеліктері, әуен-сазының өлшемдік-ырғақтық
құрылымы деген сияқты әннің ішкі табиғатына еркіндеп баруға дәрменсізбіз.
Сол ... ... ... Абай ... ән ... ... сипаты деген мәселелерді анықтай отырып, ондағы ұстаз Абайдың орны,
Абай әндерін өз дәрежесінде орындап ... ... ... ... ... олардың ән өнеріне қосқан өзіндік үлесі деген ... ден ... ... ән, музыка өнерінің дамуы туралы айтқанда, алдымен
музыкада Абайдың өзі жаңашыл болды. ... өз ... ең ... деген
әнші, күйшілерді жинаған Абай шын мәнінде ән ... ... ... болады. Ән өнері ақындықпен қатар ... ақын ... ... қызмет еткендіктен, Абайдың ақын шәкірттерінің бәрі дерлік жақсы
әнші бола білді. Абай ... ... ... ... ... ақын
әрі әнші және музыкалық аспаптарда шебер ойнаушы болған Абай ... топ өз ... ән ... ... сипаттарын айқындай алды.
Мұқа, Әлмағамбет, Мұхамеджан ... ... ... өнері аса
байқалмағанмен, бұлар Абай әндерін насихаттаумен ерекшелене білді. Көкбай
ақындық пен ... ... ... Ақылбай, Тұрағұлдар бірнеше аспапта
ойнай білген шебер ... ... ... Ал, ... пен Әсет айтулы
әнші ғана емес, дәстүрлі ән өнерінің дамуына өз ... ... еді. Абай ... ішінде қазақ ән өнерін өзіндік бір
белеске шығарып, жаңа әуен, тың мазмұн әкеле ... ақын ... ... ... ... ... ... сазгер, музыкант жастар бұл өнерді әр
қырынан дамытты. Осылайша әр ... ... ... ... ... із ... ... Абайдың әншілік мектебі – кемеңгер ақын тұлғасын
айқындай түсер тағы бір керемет көрсеткіш.
Қорытынды бөлімде диссертацияның ... ... ... ... ... ... Абайды, оның ақындық болмысын тани түсуге
жетелейді. Қандай да бір тұлғаны қалыптастыратын ... ... ... сол ... ... Абайдың ақын болып қалыптасуына игі әсерін
тигізді, әр-бір әдебиет өкілі оның ... ... ... ... ... ... ортасы – ақын өмір сүрген уақытта ақынға өз әсерін
тигізген, үлгі көрсеткен аға буын ... ... және сол ... ... ... ... бар, ... мен күйшісі бар өнерлі жастар, яғни
ақынды ... ... ... ... туралы ғылыми ойлардың алғашқы ... ... ... басталды да, ал осы тақырыпқа арнайы көңіл бөлген М.Әуезов
Абайдың әдеби ортасын «ақынның өзі алған нәрлері», «өзгеге берген ... ... ... ... ... ... ... өкілдерін қамтитын екінші сала
бойынша ғалым қазақ әдебиеттану ғылымында «Абайдың ақындық мектебі» ... ... бұл ... кең ... ... жол ... Абайдың
ақындық мектебі тақырыбы зерттеу нысанына алынғанда екі мәселеге баса назар
аударылды. Алдымен, мектеп қалыптастырған ... ... ...... ... шәкірттер, олардың шығармашылығындағы
дәстүр жалғастығының сипаты. Осы екі ... басы ... Абай ... ақын ... ... ... орны айқындалды.
Абайдың ақын боп қалыптасуына әдеби ортаның әсері дегенде ақынның өз
әулетінің ықпалына екпін берілді. Бесіктен бастап бойға ... ... ... ... ... ... иесі ... жол ашты, әженің
ізгілікке толы әлдиі, анасының тауып айтқыштығы, ... ... суық ... ... ... ... ... бастар жолдың алғашқы алғышарттары
еді. Есейіп, ақылы толысқан ... ... Абай ... ең ... ... мен ... биі мен ... сөз маржандарын сүзді,
халықтың бай ауыз әдебиетін бойына сіңірді. Абайдың әдеби ... ... ... ... ... аға ... ақындардың орны дара тұр. Абайдың
ақындық табиғатына шама-шарқынша нәр ... ... ... Жанақ, Сабырбай,
Байкөкше сынды ақындардың сөз өрнегі, үлгі-өнегесі оған мол азық ... өлең ... ... қара салмаған Абай ұлттық құндылықтарды
жасаушы аға буын өкілдерін, солардың мол ... ... ... жолында мәнді баспалдақ ете білді. Бойына сіңірген рухани нәрлерді
өз домнасында ... ... ... мен ... ... ... тың, жаңа қалыпта құйылған кесек дүниелерді ұсынды.
Абай ұсынған жаңалық атаулыға тәнті жас буын әдебиет ... ... ... Абайдың зор ақындық құдіретімен қоса, ... ... ... ... айқындалды. Ұстаз – Абай мен шәкірт
ақындар ... ... ... ... сөз ... ең ... ... талғамының бір көрсеткіші болып табылатын ақындық өнер
туралы толғаныстары, соның ішінде әсіресе, ақын ... ... ... ... ... ... ... Абай сыны – оның
ақындық қиялының ... ... ... ... мен ... ... Шәкәрім, Көкбай, Әріп сынды шәкірттерінің шығармаларын
сынға алғанда Абай тек шәкірттерін үйретуші, түзеуші деңгейінде ғана ... ... биік меже ... ... ... әдебиетке жаңа, классикалық
поэзияның үлгісін ұсынушы, Ұстаз-ақын ретінде көрінді. Абайдың ... жеке бас ... ... ... түзеп, қайта жазғызып,
үлгі боларлық қып өзі шығарып көрсетуі сияқты ...... қоса осы ... баулу, тәрбиелеу сияқты ұстаздық қарекетінің
айқын көрінісі. Абай мен оның ... ... ... ... ... біралуан өлеңдерінің шығуына түрткі болып қана қойған жоқ, ақын
шәкірттердің ұстаз ... ... ... ... ... ... жол ашты.
Абай мектебі өкілдерінің айтыс жанрын игеруі ... ... ... әкелді. Табан астында өлең құрап, суырыпсалама өнердің
не бір түріне аса мән ... ... өзі де ... ... қарамаған.
Бізге жеткен Қуандық қызбен сөз қағысы ... ... ... ... ... ... сөз құрап, айтысқа түскен шәкірттерін Абай
күнделікті сынап отырды десе де ... ... ... ...... Әріптер Абайдың баулуымен, айтыс өнерін шебер
меңгерді. Ал, айтысты көркем шығармаға ... – Абай ... ... ... тәсіл десек, Шәкәрімнің, Тұрағұлдың, Әубәкірдің ... қыз бен ... ... ... жататын өлеңдермен қоса, Әріп
Тәңірбергенұлының «Тәуке мен Ұрқия», ... ... ... мен
Жікібай» сияқты айтыс үлгісі бар көлемді поэмалардың жазылуы – ... ... ... ... ... ... ... Әріпке қатысты
«Біржан – Сара», Әсетке байланысты «Әсет пен ... ... ...... ... ... ... ақындар ел аузында жұрнағы
қалған айтыстарды көркем шығармаларына арқау етті.
Абай ... ... ... бастауын Абайдың тарихқа
қатысты еңбектерінен, ой-пікірлерінен іздеген жөн. Абайдың тапсырмасымен
дүниеге келген ... ... ... – Кебек» пен «Қалқаман
–Мамыры», Көкбайдың Абылай туралы жырлары, Уәйістің ...... ... ... ... қана ... ... тарихи шығармаларымен
байланысып, сабақтасып жатыр.
Абай көлемді тақырыптарды игертуде шығыстан келген нәзирагөйлік
дәстүрдің соны ... ... ... қайталамайтын жаңаша идеялармен
жазылған Абай ... ... ... тың ... ... Бір
тақырыпты бірнеше ақынның жарыса жырлауы Абай мектебіндегі шәкірттердің
шабытын қамшылап, ... ... ... ... ... ... ... алған жаңаша бір дәстүрін ең алдымен қасында жүрген шәкірттері
қабылдап, дамытты. Оның көрінісі – Ақылбай, Мағауиялардың орыстың, батыстың
үлгісінде ... ... ... ... ... ... Абай ... тарихи тақырып пен нәзиралық үлгіге барғанда
Абайдың ұстанған ... ... ... ... ұстанған
мақсаты – адам бойындағы ізгілік пен зұлымдық, қатыгездік пен ... пен ... ... ... ... ... әшкерелеу, сөйтіп соры қалың қазақтың көзін ашу сияқты ... ұлы ... ... ... ... ... ... бір жаңалығы –
профессионалдық үлгідегі көркем аударма жанрын тудыруы десек, ол - ... ... қана ... ... ... биікке көтере білген шебер
аудармашы. Төл әдебиеттің ерекшеліктерін ескере отырып, ... ең ... ... ... ... ... ... құдіреті
соңындағы шәкірттердің аңсарын өзіне аударып, бұл жанрдың сол ортада ... ... ... Абай және оның ... ... жанрының
қалыптасып, келе-келе классикалық деңгейге жеткен ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі алғашқы аудармалар
болуымен құнды.
Абай мектебіндегі ән, музыка өнерінің дамуы туралы айтқанда, ... ... өзі ... ... Ән ... ақындықпен қатар жүріп, ақын
сөзінің насихат күшіне қызмет еткендіктен, Абайдың ақын шәкірттерінің бәрі
дерлік жақсы әнші бола ... Абай ... ... ... ... ақын әрі әнші және ... ... шебер ойнаушы болған Абай
маңындағы өнерпаз топ өз ортасындағы ән өнерінің жаңашылдық сипаттарын
айқындай алды. ... ... ... ... ... ақындық өнері
аса байқалмағанмен, бұлар Абай әндерін насихаттаумен ерекшелене ... ... пен ... ... ... ... ... бірнеше
аспапта ойнай білген шебер музыканттығымен көзге түсті. Ал, Уәйіс пен Әсет
айтулы әнші ғана емес, дәстүрлі ән ... ... өз ... ... еді. Абай ... ішінде қазақ ән өнерін өзіндік бір
белеске шығарып, жаңа әуен, тың мазмұн әкеле алған ақын ... ... әр ... ... ... ... өнерінде өзіндік із қалдыра
алған Абайдың ... ...... ақын ... ... ... тағы
бір керемет көрсеткіш.
Қашанда басқалардан оқ бойы озық тұратын Абайдың шыққан тегіне, өскен
ортасына, ақындық жолда өзіне рухани азық, ... ... ... айналасына
жете мән беруіміздің түпкі мақсаты – белгілі бір ... өз ... ... нәр алып ... ... ... ... қазақтың
қара өлеңімен әлем әдебиетінің биігіне шыққан ақын Абаймен қатар ... ... ... ояу ... жастарды жиып әдеби мектеп ... ... ... ... тани түсу ... ... ... ТІЗІМІ
1. Әуезов М. Шығармаларының елу томдық жинағы. Т.10. ... ... -456 ... Қирабаев С. Абайтанудың кезекті міндеттері туралы. / ... ... ... ... ... жинағы. –Алматы: Ғылым, 1994. -336 б.
3. Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. –Алматы: Санат, 1997. –
448 б.
4. ... Ғ. ... ... ... ... ... ... 1950.
5. Ахметов З. Абайтану және ғылыми зерттеу әдіс-тәсілдері. / ... ... ... ... ... ... 2002. -274 ... Ысмағұлов Ж. Абай дәстүрі және оның ХХ ... ... ... / Кітапта: Қазақтың бас ақыны: Халықаралық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. –Алматы: ... 2004. -120 ... ... А. Абай ... ... // Записки Семипалатинского
Подотдела Западно-Сибирского отдела Императорского ... ... 1907, Вып. 3. С. 1-8., Қыр ... ... ... һәм ... шежіресі. // Қазақ, -1913, -28 сәуір, -№12.,
Қалқаман-Мамыр (Шәкәрім). Сын. // Қазақ, -1915, -22 ... ... ... // ... -1915, -18 ... ... ... М. Абай. // Қазақ, -1914, -23 маусым, -№67.
9. Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны. // Қазақ, -1913, -23 қараша, -№39;
-30 ... -№40; -22 ... ... Ғаббасов С. Тарих қазақ жайынан. // Айқап, 1915, №9, Б.128-129.
11. Екеу. ... ... ... // ... 1918, №5. Б. ... ... Д. Сын ... –Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. -416 б.
13. Сағди А. Абай. //Абай, 1993, №6. Б.4-14.
14. Жұбанов Қ. Абай – ... ... ... / ... ... ... ... 1986. -432 б.
15. Мұхамедханұлы Қ. Абайдың ақын шәкірттері. –Алматы: ... 1993, ... ... Қ. Абай мұрагерлері. –Алматы: Атамұра, 1995, 208 б.
17. Жиреншин Ә. Абай Құнанбаев – қазақ халқының ұлы ... және ... ... 1950. -222 ... ... Б. ... ... ХХ ғасыр басындағы демократ-жазушылары.
–Алматы: Қазақстан, 1958. -308 б.
19. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай ... ... ... 1960. -364 ... ... А. ... ақындық дәстүрі. –Алматы: Жазушы, 1966. -345 б.
21. Бөжеев М. Абайдың ... ... ... Жазушы, 1971. -112 б.
22. Сәтбаева Ш. Әдеби байланыстар. –Алматы: Жазушы, 1974. -216 б.
23. ... С. ... ... тарихын мұқият зерттейік. // Қазақ
әдебиеті,1961, 8 қыркүйек.
24. Мырзахметов М. ... ... және ... ... ... 1982, -296 ... Сапаралы Б. Құнанбай қажы. –Алматы: Ер-Дәулет, 1995. -288 б.
26. Жұртбай Т. Құнанбай. –Алматы: Алаш, 2004. -400 б.
27. Әуезов М. Абайды ... ... ойлы ... ... ... 1997. ... ... Т. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі ағымдар. / Кітапта:
Әдебиеттану. –Алматы: Рауан, 1997. -216 ... ... С. ... ... ... // ... 1992, №4, Б. 57-70.
30. Смаилов Е. Кемеңгер Абай. // Әдебиет және искусство, 1940, №9, Б.3-9.
31. Жиренчин А. Абай и его ... ... ... ... ... с.
32. Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. –Алматы:
ҚМКӘБ, 1959. -266 б.
33. Жанақ ақынның өлеңдері. / Кітапта: ... С. ... ... -Алматы:
Сөзстан, 1997. -161 б.
34. ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы. –Алматы: Ғылым, 1985, -320 б.
35. Абай (Ибраһим) Құнанбаев. Шығармаларының екі томдық ... ... ... ... 1977. -454 ... Абрамов Н. Каменная пирамида на могильный памятник Кузу Курпеч и ... в ... ... // ... ... Ведомости, -1859,
-№40.
37. Өміралиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры және стилі. –Алматы: Ғылым, 1983,
-240 б.
38. Ахметов З. Елдіктің жыршысы, еркіндіктің ... // ... ... -19 ... ... Р. ... Бабатайұлы. / Кітапта: Абай. Энциклопедия. –Алматы:
Қазақ эциклопедиясы, 1995. -720 б.
40. Шапай Т. Шын жүрек-бір жүрек. –Алматы: Жазушы, 1999. -256 б.
41. ... А. ... ... және ұлттық идея. –Алматы: Білім, 2000. -336
б.
42. Омарұлы Б. Зар заман ... ... ... ... –Алматы:
Білім, 2000. -368 б.
43. Бабатайұлы Д. Шығармалары. –Алматы: Раритет, 2003. -288 б.
44. ... М. Абай ... ... ... 1995. -320 б.
45. Ахметов З. Адамның кейбір кездері. / Кітапта: Абай. ... ... ... 1995. -720 б.
46. Ахметов З. Елдіктің жыршысы, еркіндіктің жаршысы. // ... ... -19 ... ... Б. ... тенденции развития казахской литературы первой
четверти ХХ века. –Алматы: Ғылым, 1998. -268 с.
48. Елеукенов Ш. Абай мен ... / ... Абай және ... ... ... 1994. -336 б.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРЫҚ КӨРГЕН ... ... және оқу ... Әріп ... ... Информ-Арна, 2001. -192 б.
2. Семей өңірінің ақын-жазушылары. (Арнаулы курс ... ... - 41 ... ... әдебиетінің тарихы. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы
кезең» пәні бойынша ... ... ... –Семей, 2004. - 40 б.
4. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті (Оқу ... ... ... ... 130 ... ... Ә. Шығармалары (Өлеңдер, ... ... ... ... Информ-Арна, 2006, -520 б.
6. Ә.Тәңірбергенұлының әдеби мұрасы. (Оқу құралы). –Семей: Үш биік, ... ... ... әдеби ортасы. –Алматы: Информ-Арна, 2008, -440 б.
Мақалалар:
1. Әріп Тәңірбергенов. / Кітапта: Қазақ ... ... ... 1999. Б.128-129.
2. Әріп Тәңірбергенұлының айтыстары мен сөз ... // ҚР ҰҒА ... ... ... 2001, №4, ... Әріп ақын мен Міржақып Дулатұлы. // ҚР ҰҒА хабарлары. Тіл, әдебиет
сериясы, 2001, №5, ... ... ... арши ... ... – Сара ... хақында). //
Оқытушылардың ЖОО аралық ғылыми конференция материалдары. Семей, 2001,
Б.134-141.
5. Бабадан ... ... ... ... // ... таңы, 2001, 27 сәуір.
6. Әріп ақынның арнау өлеңдері. // «ХХІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ғылыми-практикалық
конференция материалдары. Семей, 2002, Б.224-231.
7. Әріптің «Зияда – Шаһмұрат» және ... ... // ... 2002, ... Абайдың ақындық мектебі және және Шәкәрім. //«Шәкәрім дәрістері». ІІІ
Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция ... ... ... Ертіс бойы ақындарының айтыс мәдениеті (Иса, Нұрлыбек, Сапарғали,
Тәңірберген, Қалиқан). // ... ... ... ... ... ... ... 2003, Б.177-187.
10. «Абай жолы» эпопеясындағы Абайдың ақын шәкірттері бейнесі. // Әуезов
дәрістері. «Әуезовтің рухани және ... ... ... ... Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның
материалдары. Семей, 2003, ... Әріп ... / ... Ақтайлақ би. Алматы: Елорда, 2003. -208
б. Б.122-124.
12. Абайдың ақын шәкірттері Б.Кенжебаев зерттеуінде. // «Б.К.Кенжебаевтың
әдеби-ғылыми мұрасы және білім ... ... ... ... 100 жыл ... ... республикалық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. Семей, 2004, Б.21-24.
13. М.О.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы образ жасау ... ... ... «Әуезовтің рухани және ғылыми мұрасы ... ... ... ... ... Семей, 2004, Б.20-26.
14. «Бұл өлең шыққан екен бірталайдан». // ... мұра ... ... атты республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары.
–Семей, 2005, Б.89-113.
15. Абай ... және ... // ... ... «М.О.Әуезов және ХХІ
ғасырдағы білім беру ... ... ... материалдары. –Семей, 2005, Б.45-50.
16. Абай және ақындық мектеп мәселесі. // Қазақ тілі мен ... ... ... Абайдың ақындық мектебі және ... ... ... ... ... ... ... 100 жыл толуына
арналған «Қазақ әдебиетінің тарихы: методология және ... ... ... ... ... ... 2005,
Б.135-138.
18. Абай және Шәкәрім. // «Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... ... ... ... ... Семей, 2006, Б.115-118.
19. Шәкәрім – Абайдың ақындық мектебінің ... ... // ҚР ... Тіл, ... сериясы, 2006, №1, Б.58-60.
20. Дулат Бабатайұлы және Әріп ақын ... ... ... // ҚР
ҰҒА хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 2006, №4, Б.15-17.
21. Ат шығарудың жолы жер өртеу емес (Абайды Абай ... ... ... // ... ... 2006, 6-12 қазан.
22. Әріп Тәңірбергенұлы өмірінің беймәлім беттері. // ... ... ... ... жолы» эпопеясындағы Абайдың ақын шәкірттері. // Қазақ тілі мен
әдебиеті, 2006, №6, Б.57-62.
24. Ақын туралы сөз. // ... ... ... ... және
мәдени мұра мәселелері». Республикалық ғылыми-теориялық конференциясының
материалдары. Семей, 2006, Б.31-34.
25. Әріп Тәңірбергенұлы және жиырма ... ... // ... атындағы
Семей университетінің хапбаршысы, 2006, №1, Б.17-24.
26. ... және ... ... ... // М.О.Әуезов атындағы Семей
университетінің хабаршысы, 2006, №2, ... ... ... білейік. // Қазақ әдебиеті,2006, 9 маусым.
28. Абайдың ... ... және ... Орманбетұлы. // М.О.Әуезов
атындағы Семей университетінің хабаршысы, 2006, №2, ... ... / ... ... әдебиетінің тарихы. Он томдық. 5-
том. Алматы: ҚАЗақпарат, 2006. -555 б.,Б. 440-463.
30. Қ.Мұхамедханұлы және Абайдың ақындық мектебі. // ... ... №7-8, Б.3-4., №9, ... Әріп ақын ... беймәлім беттері. // Жұлдыз, 2006, №6, Б.166-172.
32. Ақынға құрмет – ұрпаққа тағзым. //Дидар, 2006, 24 маусым.
33. Бір өлеңі ... // ... 2006, №2, ... ... ізін ... ... // СМПИ «Әлемдік білім кеңістігіне ену
жағдайында қазақ тілі мен ... ... ... мәселелері» атты
халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. 1-том. Семей,
2006, Б.121-123.
35. Әріп ... // ... ... 2006, №11, ... Зере әже және ... // М.О.Әуезов атындағы Семей университетінің
хабаршысы, 2007, №1(3), Б.8-10.
37. Абай, Сабырбай ақын, ... қыз. // ХХІ ... және ... ... ... ... конференциясының материалдары.
Семей, 2007, Б.353-358.
38. Абай мен Әсет ақын. // ... ... 2007, 11 ... Абай ... ... // ... әдебиеттану мен
фольклористиканың ... және ... ... ... ... ... ... –Алматы: Қазақ
университеті, 2007, Б.238-243.
40. Ұлжан ана және Абай. // Тараз ... ... ... 40 жыл ... ... «Жас ... – 2007» атты ІІ Халықаралық
ғылыми-практикалық конференцияның 12 томдық еңбектері. 7-том. –Тараз, ... ... ... // ... 2007, №2, ... Абай және ... // М.О.Әуезов атындағы Семей университетінің
хабаршысы, 2007, №2(4), Б.9-12.
43. Абай және Біржан сал. // Ұлт тағылымы, 2007, №2(2), ... ... ... ортасы: Дулат және Абай. // Ізденіс, 2007, №3(1), ... ... ... және ... // Қаз ҰУ ... ... сериясы,
2007, №4, Б.19-23.
46. Пушкин – Абай - Әсет. // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2007, №7, Б.55-65.
47. К ... о ... ... и ... ... ... // Материалы
международной научно-практической конференции «Воспитание ... и ... ... ... 14-16 ... ... БГПУ, 2007. –Часть 1. -322 с. С.259-267.
48. Тәуке батыр туралы туындылар. // ПМУ ... ... ... №3, ... Абай ... // ... 2007, №10, Б. ... Абай мектебінің кейінгі жылдарда зерттелуі. // Ұлт тағылымы, 2007,
4(1), Б. 308-314.
51. Абай мектебінің «қаралы ... және ... пен ... // ... орталығы, 2007, №3, Б.114-120.
52. Абай мен Шәкәрім – рухани туыстық. // ... ... Т. ... Раритет, 2007. -304 б. Б. 110-119.
53. Абай и Дулат (к проблеме поэтического окружения Абая). // Современный
научный ... ... ... ... ... –Белгород, 2007,
№16(24), С.85-90.
54. Айтыстың көркем шығармадағы сипаты. // «Әуезов шығармашылығы ... ... ... ... ... Т.1. Семей, 2007, Б.44-47.
55. Абайдың әдеби ортасы тақырыбының зерттелу аясы. // Шәкәрім әлемі, ... ... ... Абай және Жанақ ақын. // «Мүсілім Базарбаев және қазіргі
әдебиеттану мен ... ... атты ... ... ... ... мақалалар. –Алматы: Unigue Service,
2007. -410 б. Б.77-82.
57. Абай арнауларының ... ... // ... 2008, №1(1), Б.100-114.
58. Kunanbay Hacı Hakkında Bir Söz. // Yüce Erek, Türk ... ... Dergisi, ... 2008, №45, (ISSN: ... ss.55-57.
59. «Абайдан сабақ алдым бала жастан». // Абай, 2008, №1, Б. 60-69.
60. Роль Дулат Бабатайұлы в ... ... ... ... ... Сибири: литературный ... ... 7. ... 2008. -1168 с. ... ... ... бәрі ... (Абай мен Көкбай ақын). // Ізденіс,
2008, №1(2), ... «Мен ... ... ермек үшін». // Ұлт тағылымы, 2008, №1, ... ... ... ... ... ақын, Қуандық қыз. // Шұғыла (ҚХР,
Үрімжі), 2008, №5, Б.88-91.
64. «Сүрген өмір жайымды түгел ұқсаң, ... анық ... ... // ... таңы, 2008, 20 наурыз.
65. «Мен боламын демеңдер...». // Ұлт тағылымы, 2008, №1(1), ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі (1918-
1950 жылдар аралығы). // Қаз ҰУ ... ... ... 2008, ... ... туралы пікірлер
1. Редакциядан. Жаңа ғасыр туындысы. // Үш анық, 1999, желтоқсан.
2. Әубәкір Ж. Әріп ... ... ... // ... ... 2000, ... Әпеева Г. Ақын мұрасын жаңаша пайымдау. // Семей таңы, 2001, 19
қазан.
4. ... Т. Әріп ... ... // ... таңы, 2006, 12 қазан.
5. Қабышев Т. Ақын мұрасы және ХХІ ғасыр. // Өркен, 2006, 10 қазан.
6. ... А. ... оқу ... // ... ... 2007, 17 қазан.
7. Қабышев Т. Абайды тануға қосылған үлес. // ... ... 2008, ... Әубәкір Ж. Абай ақындығы – зерттеу өзегі. // ... ... 2008, ... ЕЗ Ю М ... ... на ... ученой степени
доктора филологических наук по специальности
10.01.02 – Казахская литература
Ердембеков Бауыржан
Литературная среда и поэтическая ... ... ... ... проблемам современного
абаеведения – изучению особенностей литературной среды и окружения Абая, а
также вопросам становления и ... ... ... ... В ... на широком историко-литературном фоне подвергаются анализу ранее не
изученные произведения учеников поэта, выявляется ... их ... ... литературе, рассматриваются специфические черты художественной
индивидуальности.
Актуальность диссертационного исследования обусловлена ... ... к ... ... ... ... и ... Абая», которая в советское время, как ... ... ... ... ... в ... господствовало мнение о том, что Абай,
будучи сыном крупного ... и ... ... от ... ...... не мог стать главой литературной школы. ... ... ... ... был и ... о том, кого называть учениками
поэта, ведь рядом с ... кто ... ... у Абая ... находились певцы, музыканты, сказители, просто талантливая
молодежь. Повсеместная ... тех лет ... ... ... кто ... в ... ... объявили «врагами народа» и
подвергли репрессиям, и поэтому заявленная проблема долгие годы считалась
закрытой. ... ... ... в силу ... и ... ... ... является обозначение места поэтической
школы Абая в казахском литературоведении, определение роли ... в ... и ... ... почерка Абая,
выявление особенностей творческого ... ... ... ... ... ... роли ... поэтов в развитии поэтической системы
Абая, влияние их творчества на художественное сознание поэта;
- идейно-тематический ... ... как ... так и
учеников Абая;
- выявление художественных особенностей ... ... ... ... в частности, в разработке таких литературных жанров, как
айтыс, нәзира и ... ... ... ... ... имен ... поэтических традиций Абая;
- раскрытие роли Абая в ... ... ... ... ... ... ... в отечественном литературоведении:
- исследована проблема литературной среды и поэтической школы Абая;
- выявлены истоки художественного ... ... ... ... ... пути и ... для дальнейшего
углубленного изучения ... ... ... ... ... и ... ... с которыми поэта связывали не только
литературные, но и духовные нити.
- ... ... ... ... ... Кокбая, Арипа, Асета, Уаиса, Акылбая, Магавьи, ... ... ... ... ... ... и новаторства,
художественной преемственности, а творчество литературного окружения ... в ... не ... ... но и ... определены пути к изучению теоретических и эстетических проблем
перевода, дан ... ... ... ... не ... ... и ... сказителей, музыкантов, композиторов, мастеров по изготовлению
музыкальных инструментов, находившихся в постоянном окружении ... ... на ... ... творчества поэтов-предшественников Абая и его учеников
является исключительно важным источником ... ... ... ... по истории казахской литературы;
- изучение проблемы «Литературная школа Абая», впервые выдвинутой М.О.
Ауэзовым и исследованным К.Мухамедхановым как ... ... ... ... ... ... ... и требует
всестороннего дальнейшего исследования;
- анализ духовных истоков Абая в лице заметных представителей его рода,
окружавших ... биев - ... ... ... ... ... его художественного мастерства, ... ... ... ... критических оценок Абаем произведений его ... ... как ... ... к слову и одновременно ... ... ... ... ... ... ... скрупулезное исследование поэтического ... ... ... ... ... ... к обновлению художественных форм
уже известных и широко популярных в народе образцов айтыса и произведений,
созданных в ... ... ... ... ... ... и ... школа Абая»
выявило большое значение группы певцов, куйши, композиторов, сказителей,
представителей других видов ... ... в ... Абая ... ... роль в дальнейшем развитии духовности и ... ... ... состоит из введения, четырех разделов, заключения и списка
используемых источников.
Первый раздел «Абаеведение и проблемы литературного окружения» состоит
из двух подразделов. В ... ... «К ... ... ... ... обозначена новизна рассматриваемой ... ... ... в ее ... Во втором подразделе «Научные
положения и концептуальные ... ... ... дано теоретическое
обоснование понятия ... ... ... ... на актуальных
направлениях художественных поисков поэтов-учеников Абая.
Второй раздел «Духовное влияние литературного окружения на поэта» также
состоит из двух подразделов. В ... ... «К ... о роли ... ... поэта» особое внимание уделено личностям отца поэта – Кунанбая,
матери Улжан, бабушки Зере и ... ... ... ... ... Во втором подразделе «Влияние поэтического окружения Абая»
автор диссертации рассматривает проблему ... ... ... ... ... - ... и мастеров импровизаторского
искусства как Дулат, Сабырбай, Куандык, ... ... ... на
поэтическую систему Абая.
Третий раздел «Поэтическая школа Абая: истоки ... ... ... ... В первом подразделе «Поэтическое искусство и критика» ... ... Абая как ... ... его ... ... разрешается проблема природы и принципов критики. Во втором
подразделе ... Абая в ... ... ... ... К. ... А. Танибергенова, А. ... ... У. ... и ... ... в своих произведениях облик
Учителя.
Четвертый раздел «Литературные традиции и идейно-тематические поиски
школы Абая» состоит из ... ... В ... ... ... ... в ... школе Абая» поднята проблема сохранения
этого специфического жанра в казахской литературе. В ... ... ... и ... ... рассмотрены проблемы развития жанра
«нәзира» и вопросы вольного переложения уже ... ... В ... ... и литературное ... ... ... ... деятельности поэта и ее влияние на творчество его учеников. В
подразделе ... как ... ... ... дан ... ... ... музыкантов, сказителей, импровизаторов и
представителей других видов искусства в ... ... ... ... ... ... ... результаты исследования, формулируются
выводы, наблюдения, констатируются научные результаты по ... ... ... ... диссертации и результаты работы
отражены в 19 публикациях, которые были ... в ... ... по ... в ... образования и науки РК, в 19
докладах на международных и республиканских конференциях.
Resume
Of the synopsis of thesis of the ... for ... for ... Philology degree on speciality 10. 01. 02 – Kazakh literature.
The dissertation is devoted to a scantily explored problems of ... study course – the study of ... of literary ... ... of Abai, and the ... of ... of this poetic
school. In the dissertation, for the first time, formely ... ... Abai’s ... have been analyzed against a wide ... the place of their creative work in Kazakh literature has been
shown up, the specific features of artistic ... have ... urgency of the ... research is caused by growing ... the problem ... ... encirclement and poetic school of
Abai” which was ... ... by the ideologu in soviet ... a long tome there ... the opinion in the history ... that Abai, being a son of a large feudal and ... by ... zhirau, who fell behind modern ... ... become the head ... literary school. Moreover it had been ... for a long time ... be called a disciple of the poet, because among those who tried to
learn poetic art from Abai, there were singers, ... ... and just talented youth. Because of ... ... of
these years many people in Abai’s surroundings were announced as ... ... and ... to ... So the investigation of the given
problem is rather urgent.
The aim of the dissertation is to ... the place of the ... school in Kazakh history of ... to ... the role ... ... in ... of poetic individuality of Abai, to
reveal peculiarities of creative heritage of poets who ... ... ... problems of research:
- to define the role of former poets in the ... of poetic ... Abai, the ... of their work on artistic ... of ... To make an idea – thematic analysis of works both of ... and ... To reveal artistic peculiarities of creative heritage of poets ... ... ... in ... of such literary genres
as aitys, nazira, formation of translator tradition
- To ... the names of ... of Abai’s poetic ... To show the role of Abai in ... of talented youth – ... novelty of the ... the first time in home history of literature
- The problem of literary ... and poetic school of Abai ... ... The sources of artistic ... of the poet have been ... More perspective ways and approaches for further profound study ... of Abai’s ... and ... with whom he was ... literary and ... ties have been determined’
- The comparative analysis of works of Abai’s ... allowed ... of the ... to ... problems of ... ... literary succession.
The creative work of the literary surroundings of the poet has ... in the aspect of thematic and artistic ... The ways of study ... and ... problems of ... been determined, the creative activity not only of poets, but
also of singers, ... ... ... masters in ... ... who were Abai’s constant ... have ... to defend:
- investigation of creative activity of poets – ... of ... his ... is an ... source of accumulation,
understanding and ... of one’s ... in the history ... ... Investigation of the problem “The literary school of Abai” advanced by
M.O. Auezov as one, being of special importance in home histiry ... has a ... ... and demands ... The analysis of ... sources at Abai, ... by famous
members of his kin, orators, masters of speech made it possible ... the ... of his artistic ... ... ... his poetic ... The ... of Abai’s critical estimation his followers works
has been revealed the poet as a thoughtful delicate to the ... who is at the same time has his own stable ... and ... ... investigation of poetic heritage of Abai’s ... ... of artistic forms of of ... and popular with ... of aityses and works written in the genre of ... Consideration of the problem “Literary surroundings and poetic school
of Abai” showed up a great ... of singers, kuyshy, ... and ... of other arts who were with Abai ... greatly in the further ... of spiritual and
cultural life of Kazakh nation.
The structure of the job:
The ... consist of ... for ... ... ... list of used ... first section “Abai’s course study and problems of a ... consist of two ... “To research of the theme” ... of the question is stated, the novelty of the ... problem ... the further ... in its study have been planned. In ... section “Scientific point and conceptual problems of Abai’s school”
the theoretical substantiation of the concept ... of Abai” has ... ... on urgent ... of art searches of the poets ... of Abai has been ... second section ... influence of the literary environment on
the poet” also consist of two ... the first ... “To the question of the role of the family ... of the poet” a special ... is given to the personalities of
the father of the poet – Kunanbai, his mother Ulzhan, grandmother Zere ... who promoted to the growth of poetic talent of Abai. In the ... “The ... of poetic environment of Abai” the author of the
dissertation considers the problem of creative influence of such poets ... and masters of ... art as Dulat, ... Kuandik, ... Baikokshe on poetic system of Abai.
The third section “Poetic school of Abai: the sources of ... of two ... In the first ... “Poetic art and
criticism” the analysis of Abai’s activity as a literary critic of works ... ... is given. The problem of a nature and ... of ... also solved there.
In the second subsection “The image of Abai in ... the poems ... ... K. ... A. ... A. Naimanbaev,
Aitkhozhin, Y. Shondibaev and others, who ... the image of ... in their works have been ... fourth section ... ... and ... ... of school of Abai” consists of four subsection. In the subsection
“The ... of ... of the genre aitys in literary school ... the problem of ... of this specific genre in the ... has been raised. In the subsection “Samples of the ... and ... ... the problems of ... of the ... and questions of free versification of known plots have been
considered.
In the ... ... of ... and literary environment of
Abai” the role of translational activity of the poet and its ... ... ... of his ... has been ... the subsection “Abai as the founder of the centre of arts” ... of activity of singers, ... ... folk – ... and ... of other kinds of art in the ... of culture of that time has been given.
In the conclusion basic results of the research have been ... have been ... the ... results on the ... have been ... degree of ... main content of the ... and its results are reflected in
19 publications published in the editions ... by the ... in the sphere of ... and science of the republic ... in 19 reports at the ... and republic ...


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2691

^