МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ [ 27 бет ]

ЖОСПАР
Кіріспе.
1.  ғасырдың 20 – 30 жылдарындығы тарихи әлеуметтік жағдай.
2. 20 – 30 жылдардағы қазақ әдебиеті және оның бағыттары мен өкілдері.

Негізгі бөлім.
1 .М.Жұмабаевтың өмірі.
1.1. Мағжанның өскен ортасы және олрадың тағдыры (әке – шеше, ата- баба, туыс т.б.)
1.2. Мағжанның білім алған мектептері мен тағлым алған ұстаздары.
1.3. Мағжан Жұмабаев отбасы тарихы және Зылиха ана тағдыры.
1.4. Мағжан басынан кешкен айыптаулар мен айдаулар, ақталулар.
2. Мағжан Жұмабаев шығармашылығы.
2.1. Мағжанның алғашқы өлеңдері және олардың тақырыптық – идеялық, көркемдік еркешеліктері.
2.2. Мағжанның 20 жылдардағы қазақ лиркасының қазақ поэзиясындағы әдеби – эстетикалық орны.
2.3. Мағжан поэмаларының ерекшеліктері
a) «Батыр Баян»
ә) «Оқжетпестің қиясында»
б) «Ертегі»
2. 4. Мағжанның әдебиет сыншылдығы «Ақан сері» туралы зерттеуі.
Қорытынды.
Мағжан поэзиясының қазақ әдебиетіндегі орны.
Пайдаланылған әдебиеттер.

Дисциплина: Тарихи тұлғалар
Тип работы: Курстық жұмыс
Цена этой работы: 500 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.О.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖ
ТАҚЫРЫБЫ: «МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ... : ... ... ... Сайлаубаева
Б.С.
Семей қаласы – 2007 жыл
ЖОСПАР
Кіріспе.
1. (( ғасырдың 20 – 30 ... ... ... ... 20 – 30 ... қазақ әдебиеті және оның бағыттары мен өкілдері.
Негізгі бөлім.
1 .М.Жұмабаевтың өмірі.
1.1. Мағжанның өскен ортасы және олрадың тағдыры (әке – ... ... туыс ... ... ... алған мектептері мен тағлым алған ұстаздары.
1.3. Мағжан Жұмабаев отбасы тарихы және Зылиха ана тағдыры.
1.4. Мағжан басынан кешкен айыптаулар мен ... ... ... Жұмабаев шығармашылығы.
2.1. Мағжанның алғашқы өлеңдері және олардың ... ... ... ... ... 20 жылдардағы қазақ лиркасының қазақ поэзиясындағы
әдеби – эстетикалық орны.
2.3. Мағжан поэмаларының ерекшеліктері
a) «Батыр ... ... ... ... 4. ... ... ... «Ақан сері» туралы
зерттеуі.
Қорытынды.
Мағжан поэзиясының қазақ әдебиетіндегі орны.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. (( ғасырдың 20 – 30 жылдарындағы тарихи ... ... ... басы – ... халқының тарихындағы бүкіл қоғамдық ой –
пікірін өрлеуіне мүмкіндік туып, ... ... ... ... ой ... ояну ... жол ашқан кезең. Ендеше ұлттық сананың ең өнімді
саласы - әдебиеттің қоғамдық сананың ... ... бұл ... алға ...... ... Бұл тұста Абайдың нақты ... ... ... - өзінің кемел шағына жетіп, ... ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт, Мағжан, Бернияз
т.б. тәрізді алыптар әдебиет айдынында бой ... биік ... ... ... ... ... ... жартысында қазақ ағартушылары мен ақын ... ... ілім – ... үйренуге үндеу (( ғасырдың басы кезінде
біршама нәтижесін ... ... ... ... ... елді ... ... мақсатына жетеледі. Осынау зиялылар арасында ел бағытын
айқындар сара ... ... ... ... ... алып шығуға
ұмтылған жаңа тұлғалар ... ... ... Сол көш ... ... ... ақын – ... болғаны талассыз шындық.
Патшалық Ресейдің отарлық езгісінде қиын да күрделі өмір сүрген ... ... ... (( ... ... ... ... кетті.
Ұланғайыр өлкені сүлікше сорған Ресей билеушілері обыр құлқынның қамы үшін
тізгінді ... қыса ... ... ... ... ... ... -
әкімшілік қысымды күшейте түсті. Қазақ өмірінің барлық қоғамдық ... ... тізе ... мен ... ... қалыптастырды. Бірақ
қашанда әрбір нәрсенің екі жағы ... ... өмір өз ... ... ... ... ... да екі жақты әсері болды. Оны ешқашан жоққа
шығара алмаймыз. Бірі зорлық – ... ... ... ... ... ... көз ... сиреді, мардымсыз болса да өндіріс орындары
ашылды, қазақ жұртына батысты ... ... ... оқу – ... ісі ... бастады. Тарихи дамудың сол бір кезеңінде ... ... ба ... ... ... ... ... жеткілікті дәрежеде білімі бар
азаматтарел арасында көптеп кездесетін.
Бұл тұстағы, яғни (( ... бас ... ... - ... бір ... қазақша кітаптардың көптеп шығып, ел арасына кеңінен
таралуы аңғартса керек. Қазақ кітаптарының даму ... ... (( ... бас ... ... кітаптарының сапалық жағынан да,
сандық ... да күрт өсуі ... ... ... зерттеуші Ә.Жиреншин
кітап атауымен, 400 кіта атауымен, 180 ... ... ... Д. ... 480 атауымен 720 басылымды көрсетеді. Ал
татар ғалымы А.Каримуллин 1917 ... қоса ... ... ... ... 2 млн. 201 мың 105 дана ... ... деген пікір айтады.
Қоғамдық өмірдің және ... ... ... баспасөз десек,
атылмыш кезеңде оянған сананы алға жетелеген көрнекті басылымдар мәдениет
рухын септі. ... ... ... ... ... уалаяты»
секілді қазақ тілінде шығарған ресми газеттерімен ... жаңа ... ... ... ... «Серке» (1907), “Қазақстан” (1911-1913),
“Ешім даласы” (1913) газеттері, “Айқап” (1911-1915) журналы және ... ...... һәм көп ... ... ... (1913 - 1918)
газеті қазақ ұлтының саяси - әлеуметтік ой – ... ... ... ... ... ... Отарлық саясаттың езгісінде отырған
қазақ халқының бостандығы мен ... ... елі – ... ... мен
білімі өркендеген халықтар санатында көруді қалады.
Қазақ ... ... - ... ... күрескерлік
идеяларын өрістете түсуіне 1905 – 1907 жылғы орыс ... да ... ... жоқ. ... ... ... дүмпуден кейін
шарасыздықтан кейбір еркіндіктерге жол беруі себепті ... ... ... үшін де үгіт – ... әдеби – шығармашылық
қызметтеріне кеңінен мүмкіндік туды. Бұл ең алдымен, ... ... ... ... бар ... сан ... алғанда Орта
Азияны мекендеген халықтар ішінде біршама жоғары тұрғандығынан еді. Бұл
туралы М.Қойкелдиев “Қазақтың ... және ... ... ... 100 ... астам (А.Бөкейханов, Ж.Досмұхамбетов, Б.Қаратаев т.б.) ал мектептерді,
училищелерді, мұғалымдер семинариясын ... ... ... ... ... т.б.) 100-ға таяу ... айтады. Тарихи шындыққа жүгінер ... ... көп ... ... ... дерек жоқтықтан әзірше осы ... ... ... ... ... ... халық үшін аздық етпесі
анық. Және олардың әрқайсысы 10 адамның атқарар ... ... ... ... ... ... екенін байқаймыз.
Қоғам дамуындағы алдыңғы қатарды ой сана әдеби – ... ... ... десек, жоғарыда аты аталхған ... ... ... ... ... ... етті. Олар әртүрлі
аударма шығармалар, төл ... ... ... ... ой ... көп ... ... әдеби шығармалар арқылы берді.
Олар замана рухына сай дүниелері арқылы өз ұлтына бағыт – бағдар ... ... ... ... тырысты. (( ғасырдың басындағы жазба әдебиет
- (I( ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі дәстүрлерді ... ... ... ... әдебиет. Мұнда, әсіресе, өмір шындығын, замана өзгерісін,
әлеуметтік тұрмысты нақты да шынайы ... ... ... ... ... де бұл ... әдебиетте қоғамдық - әлеуметтік құбылыстарды
суреттеуде, өмір шындығын ... өз ... - ... ... ... – талантына, білік – танымына орай әркелкілік болды. Мұндай
әр – алуандылықтың болуы да ... ... 20 – 30 ... ... әдебиеті және оның бағыттары мен өкілдері.
Ақын – жазушылардың өскен ортасы, шығармашылық мектебі, білім дәрежесіне
орай әртүрлі ...... ... ... олар өз ... ... дәлелдеуге, халыққа жеткізуге тырысты.
Осы тұрғыдан алғанда діни – ағартушы, ағатрушы - демократтық, ұлт ... ... ... (( ғасырдың, яғни ояну дәуірінің негізгі идеясына
айналған халықты «оятуға» әр қырынан ... ... ... деп ... тұрғысынан келгені белгілі. Жаңа ғасыр басындағы қоғамдық – саяси
өзгерістер алға тартқан көп мәселелерді шешуде өзіндік бағдар ... ... ... ғана тән ... ... оқу – ағарту, әйел теңдігі,
кертартпа мінез – құлықтарды сынауға, түзеуге ұмтылуда бірлік таныта ... ... ... ... ... ... ... ізденістер
оларды көркемдік дәрежесі биік деңгейдегі туындылар жасауға ұмтылдырды.
Соны соқпақтарға жетеледі.
Сондықтан да бұл кезеңде әртүрлі ... ... ... – кем ... ... болдғанын жасыра алмаймыз. (( ғасырдың басындағы әдебиет
тарихына байланысты бұрынырақта жазылған еңбектерде ... бір ... да ... ... Олардың көпшіліг ағартушы – демократтық
бағыт өкілдерінің шығармашылығына тоқталып, қалған екі ... ... ...... ... ... бағаланып, кейде тіптен
назардан тыс қалып жатты. Бұл туралы қазіргі баспасөз бетінде көп айтылып,
көп жазылды да. ... ... мен ... ... ... мақалалар,
еңбектер жазылып, ақталған ақын жазушылардың жинақтары жарық көрді. Бұл
ретте ... ... ... ... М. ... ... т.б. соңғы кездегі
еңбектерін атауға болады.
Бұл еңбектердің барлығы да негізінен бұрын зерттелмей ... ... бен ... алар ... айқындауға басты назар аударып,
көбіне архивтік, ... ... ... ... ... ... әсіресе, төңкеріске дейінгі шығармалыр арқылы әдебиеттің бүкіл
бағыт – ... ... ... ... ... әлі ... жоқтың қасы. Дегенмен кейбір еңбектерде біршама ізденіс белгісі
байқалады. Мәселен, (( ғасырдың бас кезіндегі сын ... ... ... ... ... ... тарихы», 1994), сол кезеңде өмір сүріп,
әдебиетке үлес қосқан ақын – ... ... ... ... («(( ғасырдың бас кезіндегі қазақ ... ... ... «ақтаңдақ» беттерге назар аударған (С.Қирабаев
«Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері», 1995), азатшыл әдебиеттің ерекшелігін
айқындаған ... ... және ... 1997), еңбектердің жарық көруі
осының айғағы.
Жалпы осы кезге дейін (( ... ... ... жеке ... ... ... ... өзіндік бағасын бару тұрғысынан ... ... ... Әрине, әдебиеттегі зарттеу жалпыдан ... ... ... ... ... де анық. Бірақ әдебиет зерттеу
ғылымында осы екінші бөлік кенгже қалып жатқан ... ... да ... жол ашар ... ... әсте ... ... болмайды.
Әдебиеттің жалпы даму үрдісін қарастыру ең алдымен сол ... ... ... бүкіл болмысын бағдарлауды шарт тұтады. Ол үшін сол ... ... ... ... сала ... ... Бөкейханов, Ахмет Байтұрсыновтар бастағын қазақ зиялылары орыс
буржуазияшыл – демократтық партияларын үлгі етіп ... ... ... дербестігін ұлттық автономия арқылы сақтап қалуға тырысса,
М.Сералин, ... ... ... ... ... жақтап, татар
буржуазиясымен блок құруға ұмтылды, татар ... ... ... Олар отырықшыландыру, оқу – ағарту жұмысының сипаты, дінге көзқарас
тұрғысынан да қайшылықтарға келіп отырды.
Алғашында қазақ ... өз ... ... ... ... болғандықтан ой – пікірлерін алдымен «Үлфәт», «Пікір», «Уақыт», «Шора»,
т.б. татар журналдарында, «Смена», «Омич», «Голос степи», ... ... ... ... Одан ... ... ... кең өріс алды.
Олар 1911 жылы 11 қаңтарды талай қиындықтар мен ... жеңе ... ... ... ... қол жеткізгенді. Ал «Айқаптың» шығуы ((
ғасырдың бас кезінде болған үлкен тарихи ... ... Ол ... ... қоғамдық – саяси және әдеби ... ... - ... ... ... ... демократиялық болғанымен іс жүзінде
Шоқан Уәлихановтың, ... ... Абай ... ... негізінде дамып келе жатқан қазақтың қоғамдық ой – пікірінің,
әдебиетін, публицистикасының ... және ... ... ... дамытқан журнал болды».
«Айқап» журналын ұйымдастырушы және редакторы демократ – ... ... өз ... ... ... ... зиялыларының
үлкен тобын – Бақытжан Қаратаев, Әкірам Ғалымов, ... ... ... ... интелегенцияның бұл тобы (түрікшілдер) бүкіл түркі халқының ... ... ... ... ... ... мұсылмандықты
дәріптеді. Татар үлгісіндегі мектептерді көбейтды ұсынды. ... ... ... ... ... ой – ... ... соңы мен (( ғасырдың басында қызық жеріне ... ... ... ... зор ... ... күнге дейін біржақты бұрмаланып, дұрыс байыптау берілмей келген ((
ғасырдың басындағы бұл ағымдар отарлық езгіде қалып, ... ... ... іске алғысыз етілген түркі тілдес халықтарды азаттық жалындағы
күресте бір тудың астына жинау идеясын уағыздаған ... ... ... ... ... топты да
(батысшылар) қатты ойландырды. Алғашында өз ... ... ... ... бұл топ ... енді өз ... ... ұмтылды.
Бұл зиялылар тобының мақсаттары «Қазақ» газетінің 4- ... ... ... ... ... мәні ... – ақ ... асырап күн көруде
қалмас, өз бетімен күн көре алмаса, өзге жұрттың есігенде жүріп, малайлықта
тамақ асырап, қазақ ... өтер ғлой ... өз ... ... ұлт ... ... ... Ауғанға шейін тұтас тұрған халық едік. Арамызға әр
жұрт кіріскенде солармен қатар атымыз жоғалмай қазақ ұлты болып тұра ... Осы ... ... ... ... бөлетін нәрсе».
Ендеше, (( ғасырдың басындығы зиялылырымыздың қоғамдық саяси ... ... ... әр ... ... көрініс табу негізінді
көрнекті шығармалардың ... ... ... ... әсер ... Ал жеке ... көрініс тапқан идеялық – көркемдік ізденістер
белгілі бір әдеби бағыттарды қалыптастырды.
Қазақтың Абай ... ... ... ... ең өркен жайған тұсы
1905 жылдан бастау алады. Бұл кезеңде ... пен ... ... нәр алған, Абай дәстүрін абыроймен жалғастырған Шәкәрім, Мәшһүр,
Ахмет, Міржақып, Мағжан, Спандияр, Сұлтанмахмұт ... ... ... ... өз ... өзге өркениетті елдердің қатарынан көрінуін аңсап,
ұтымды ойлырымен ел тілегінен шығып, әдебиеттің ұлттық ... ... ... Қазақ халқының алдында тұрған асқарлы мақсаттарды әрқайсысы әл ... ой ... ... ... тани ... ... мәселе ретінде
қоя білді.
Мәшһүр – Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... елім.
Мұжық кеп, қара шекпен крестьян,
Жеріңді қылмады ма тілім – тілім,
- деп, қазақ жағдайына жүрегі қарс ... ... ... ... ... ба ... ... басқаның,
Қор боп жүдеп барамыз
- деп Абай, бастаған «қалың елім қазағым, қайран жұртым» деген ой –
идеяны өзіндік өрнегімен ілгір дамытады. Бұл ... нақ ... ... Байтұрсынов:
Қазағым, елім,
Қайқайып белің,
Сынуға тұр таянып,
Талауда малың,
Қамауда жының,
Аш көзіңді, оянып
- деп, халықтың мүшкіл халіне себеп ... ... ... түп –
тамырын даналықпен көре біліп, «ояту» идеясын алға тартады.
Міне, осы тұрғыдан алғагда (( ... ... ... ... ең ... азаттыққа ұмтылу, соған «ояту» әдебиеті боглғандығында
деп тануымыз ... М. ... ... ... ... ... және олардың тағдыры (әке – шеше, ата – баба,
туыс т.б.)
Қазақтың Абайдан кейінгі өлеңінің ... мен сыры ... мен ... қат – ... ... жататын, поэзия өлкесінде
өшпес мұра қалдырған ұлы ақыны – Мағжан Жұмабаев. Ақын 1893 жылы Қызылжар
уезінің ... ... ... ... Үлкен атасы қажы атанған
Жұсмабай болса, өз әкесі Бекен де елге беделді, ... ... ... ... ... жан. ... жас ... ақындыққа әуестеніп, серілік құрған,
айтыстарға түскен өжет те пысық, өнерпаз болған. ... ... ... әкеден ауысқан болуы керек. Ақынның ... ... ... ... ... Жаны ... адамға мейірімді қарапайым қазақ әйелі болса
керек.
1917 жылдан бастап «Алаш» қозғалысына белсене араласқан ақын, ... ...... ... ... Көлбай Тоғысовтың «Үш жүз»
партиясының түрмесінде де жатып шығады. Ақ пен қызыл арпалысы саябырлаған
тұста, 1921 жылы ... ... туы» ... ... ... жылы ... қаласына барып «Ақжол» газетінде, ... ... ... 1923 - 26 ... Москвада болып, күншығыс баспасында
қызмет істеп, әдебиет институтында оқиды. 1927 жылы елге оралып, ... ... ... – партия мектебінде әдебиет пәніне сабақ
береді. Сол ... ... ... ... ... ... Сапырылысып
жатқан саяси науқаннан шаршаған ақынның, өзінің шығармашылық еркіндігіне
жол таппақ боп, таза ... ... ... ... бір тұс еді ... ... ... Қызылжар қаласында Міржақып Дулатов ұсталып,
содан бастап қазақтың зиялы қауымының басына шығырмақ бұлт үйірілді. Келесі
жылы, Жүсіпбек, Ахмет, Мағжандар ... 1929 жылы ... ... ... ... 10жылға сотталып, Карелияда айдауда болды. Сонда жүріп
Горькийге хат жазып, оның қызыл кресте істейтін әйелі ... ... ... 1936 жылы ... ... бұл жолғы ұсталуына оның 1925
жылдан бастап «Алқа» атты әдеби ... ... ... оның ... өзімен пікрілес ақын – жазушылармен ақылдасуы басты себеп ... ... ... ... мен бағдарламасы сол кездегі НКВД қызметкерлері
үшін саяси күрестің бұлтартпас дәлелі ретінда бағалы еді.
1936 жылы ол еліне ... ... ... ... орыс тілі ... сабақ береді. 1937 жылдың 18 наурызында Сәкен ... ... ... ... ... ... ... әдеби өмірге
араласуынан мүмкіндігі де, уақыты да тым қысқа болады. Өйткені 1937 жылдың
30 желтоқсанын күні ... ... ... Осы ... қайтып
құтылмай, Сталиндік қатыгездіктің тырнағына ілінген Арда ақын жаықсыздан
жазықсыз 1938 жылы 18 ... ... ... ... ... ... ... мен тағылым алған ұстаздары.
Мағжан алғаш сауатын Кәрім деген молдадан сауат ашып, өзінің
білімге, оқуға ... ... ... мен ... үміт еткен
құптауымен білім бастауынан нәр ... ... Оның ... ... әкесі Бекен салдырған мектепке мұғалым болып келіп, ... ... ... ... ... деген азаматты айтамыз. Ол жаңаша оқытудың
үлгісіндегі ұстаз, ... ... ... өз ... шын ... жыан болса
керек. Осылайша мұсылманша сауатын ашып, ... ... ... ... ... түсіп, онда Қасен, Мұхаметжан секілді ... ... ... ... ... алып, оқуға біржола ден қойды.
Сөйтіп, 1911 – 12 ... ... ... ... ... барып түсіп,
енді тек оқуға деген ынтасы ғана ... ... ... ... да ... Ақындық өнерге көзқарасы қалыптаса бастайды. Медресе «Ғалияда» ол
татар жазушысы Ғалимжан Ибрагимовпен танысып, көкейіндегі көп сұраққа ... ... ... өнер ... бет бұрды. Мағжан шынайы ақынға алған
білімнің ... ... ... ... үйренуге талаптанады, өз бетінше
орысшаға даярлық жасап, Омбыдығы Семинарияға ... ... (1910) оның ... ... ... әкелген оқиғаның бірі
қазақтың ардақты азаматы, бұл тұста күрескер ретінде де, ақын ... ... ... Міржақып Дулатовпен кездесуі. Міржақып – Мағжанның орысша
сауатын ашып ғана қоймай, ... ... ... ... ... ... болып қалыптасуына, ұлты үшін жан аянбай, азаттық жолындағы күреске
шығуына жол сілтеп, ... ... ... – бір тұлға.
Мағжан орсы семинариясын 1917 жылы алтын медаьға ... ... тағы бір ... ... Сәкен Сейфуллинмен бірге оқиды. Семинарияда
екі ақын бірге жүріп «Бірлік» атты ұйым құрып, ... атты ... ... ... аласапыран заманда екі айрық жолға түскенмен, ол
кезде екі жас ақынның тілегі бір, ... ... ... ... ... ... өлеңін 12 жасында жазды деген дерек бар. Бұл 1905 жыл.
Яғни, болашақ тасқында өзгерістерге әкелер ғаламат ... ... ... ... өзі Мағжан ақынның дәуірімен тұстас туған ғажайып тұлға
екендігінің бір нышанын танытса керек. Жеті ... ... ... ... ... өлеңі тұңғыш баспа жүзін көрсе, көп ... ... ... ... ... ... ... қазақ оқырмандарының көңілін өзгеше
толқытты. Содан бастап Мағжан Жұмабаев қазақ әдебиетінің поэзия ... ... ... ... болып қала берді. Әттең, тек өкініштісі
– ұлтының озып туған ұланының ақындық ғұмыры 45 жылмен біршама ...... ... ... кезеңдері алып кетті.
Мағжан поэзиясының көркі мен ... ... мен ... мен ... талай рет оқырманын тамсандырып, ... ... ... ... ... зіне ... ... Атын атауға
жасқанып, бұқпантайлаған заманда да тасты жарған тас бұлақтың ... ... ... ... ... жүректі өзіне баурап, өзгеше күйге бөлегені
шындық. Мағжан поэиясының осынау құдірет ... өз ... ... кейі ... кейі ... ... да жазып та, айтып та кеткен.
Мұндайда ауызымызға алғаш ілінері – ... ... ... ... ... Аймауытов пікірлері. Ғаббас ... ... ... ... ... ... сыны» деген (кітабының аты
Ө.Ә.) сөзімен бұл күнде ... пен ... ... ... қанатты сөзге айналған Жүсіпбектің Мағжан туралы орнықты йлары
сонау 1925 жылы ... еді. ... ... ... ... жасаға баяндамасында Мағжан шығармашылығын кең көлемде ... ... ... ... арашалауға бар күшін салып, ... ... ашып ... Ол ... ... ... ... «Суретті,
кестелі, көркем сөз Мағжаннан табылады, Мағжанды ақындық жағынан суретші
деп айтуға ... ... ... ... ... ... ... ауыз
барады» деп анық та ашық жар салды. Және де Мағжанның ақындық табиғатын та
басып таныған ол Мағжанды «ұлт ... яғни лтын ... ақын деп ... ... ... де осы ... ... керек. Мұның өзі ұлылардың ең алдымен
ұлтына қызмет етерінің, ... ... ... ... ... де ... ... танытса керек.
1.3. Мағжан Жұмабаев отбасы тарихы және Зылиха ана тағдыры.
Адам өмірінде болатын аумалы – ... ... ... ... де ... айқынданатын болса керек. Тағдыр толқындарынан, қайғы
– қасірет сілкіністерден, тар жол тайғақ кешулерден өткен Мағжан 51 ... ... ... Ол ... өз ... ... ыстық махаббатымен
келді. Оның есімі сонау алыстан көгілдір толқындарда бірде көрініп, бірде
көрінбейтін ақ ... ... да ... 50 жыл бойы ... ... еске ... ... губеринясы, Ақмола уезіне қарасты Паудан болысы деп
аталған мекенде, айнадай жарқыраған «Сасықкөл» ... ... көл ... ... Жұмабаев өмірге келген екен. Бұл 1893 ... 25 ... ... Ал көлдің «Сасықкөл» жергілікті ел аппақ мәрмардай ұсақ
тастарына көз тимесін ... ... ... деп ... ... айдың шалқар әдемілігімен көз ... Сұду да ... ... ... ... ... ... ұрпақтарымен, тусытарымен әңгімелескенімізде, бір
үрейлі оқиғаға тап болғандай болдық. Ұды ... ... атын ...... ... тек ... ... Уақыт зобалаңыны ұрынған Жұмабай
әулеті қуғын – сүргінге ұшырап, атылып, ел асып шұбырып кетіпті. ... ... ... фамилиясы әр түрлі аталады.
Негізінде Мағжанның азан шақырып қойған аты Әбілмағжан екен. Мағжан деп
ата – анасы ... ... ... ... ... «қара шаңырағы»
Сәлімжанда ел – жұрты Сәлтай деп еркелеткен. 1929 жылы Мағжан ұсталғанды,
Сәлтай да «халық жауы» ... ... ... Бір таңданарлығы мағжан
Москва қаласындағы «Бутырь» түрмесінде ... ... ... ... екі –
үш рет барып, елдің сәлем сауқатын апарып ... ... Бұл ... апай да ... ... ... ... соң, Бекен мен Гүлсім қайғы
жұтып, жалғыз келіні ... ... ... ... ... Көз ... ұрпағынан айырылып, қайғыды қалған Бекен қарт 66 ... 1943 ... көз ... ... ... ... халге ұшырауына ауылдағы
және қаладағы шолақ белсенділер кінәлы ... ... ерте ... ... екі ... Қалижан мен Сабыржан
көрмегенді көріп, Қырғызстанға барып паналайды да, қырғыз туыстарға сіңіп
кетеді. Қырғызбын демесе (Жұмабаевпын ... бұл ... де ... ... еді. ... ... ... көре алмай олар да өмірден өтті.
Күләндәм мен Гүлбарам 1930 жылдың ашаршылығында қайтыс ... Үш ... ... ... өмірі де аянышты. XX съеден кейін ағасы
мағжанның ақталғандығы ... ... ... ... ... қуанышы
көпке бармады. Алматылық белсенділер «бұл ақталу саяси ... ... деп ... ... ... ... да ... өтіп кетті.
Жұмабаевтар әулетінің қара шаңырағында қалған Бибізәйіп апай ... ... ... ... ... ... ... өз көзімен көру
бақытына ие болды. Бұл күндері Мағжан туралы көп естелік, қалдырып жүрген
де осы ... апай ... де атай ... жөн. ... ... ... Бибізәйіп апайға арналса керек.
1.4. Мағжан басынан кешкен айыптаулар мен айдаулар, ақталулар.
Мағжан Жұмабаев өміріне байланысты мына бір ... айта ... ... ... Жұмабаев ауылдасы әрі ... ... ... бірге (Ермек Серкебаетың әкесі) Уфа қаласына келіп, медресе ... ... ... Бұлармен бірге бұл медреседе Сүлеев, Құдияров,
Иманжанов, ... ... ... ... ... ... оқиды. Мұнда
Мағжан жылға жуық оқиды да, оқуын Қызылжар ... ... ... орыс ... ... ағартушы Міржақып Дулатов көп септігін
тигізеді. Бұл ... ... ... ... ... балаларына арналған
«Потанин фондысынан» стипендия алып ... Бұл ... ... ... ... ... бітіреді. Бұл кезде Мағжан Қызылжар қаласында тұратын
Шоқан Тастеміровтың Зейнеп деген ... ... ... ... - ... ... ... інісі Жаыптың Қадиша есімді қызы. 1919 жылы Зейнеп
баладан қайтыс болады. Бекен ... ... осы ... жүріп жатқан
азамат соғысына байланысты Граждан деп ат ат қояды. Екі жасқа ... ... ... ... көз ... ... ... байланысты әңгіменің тиегін ағытқан, ақынның
зайыбы Зылиқа еді. ... ... ... реті ... ... ... ... байланысты оның ақталуына Мағжанның қуғын –
сүргінге ұшырауыв есбеп болғандай. «Өткен күн – ... ... тең» ... –ау, ... Саналы жүрекпен өткен өмірін саралай ... ... ... ... бөлек, ескінің көзі, көненің ескекрткішіндей әсер
қалдырған Зылиқа апай әңгімесін тыңдап отырмыз.
- Мағжанды 1929 жылы 6 ... ... үйде ... ... ... ... Келген «қонақтар» өте қатулы. Келесі күні оны
поезбен Алматыға алып кетті. Алматыда да көп ... ... ... ... ... Бұл ... естісімен Москваға
Мағжанмен кездесуге дайындалдым. Ол кездегі жол жүру өте қиын еді.
Түрме ... ... ... ... ... ... аялдауыма тура
келді. Амал не, рұқста бермей қойды. Көп ұзамай түрмеден сыбыс хабар
алуға мүмкіндік туды. ... ... ... ... деген азаматпен
бір камерада болды. Содан кейін Мағжанды 1923 жылы ... ... ... қызмет береді. 1937жылы Мағжанды март айында
Сәкен Сейфуллин Алматыға шақырады.
Мен ... ... ... ... - деп өкінішімді білдірдім. Ол:
«Салынатын құрық- жал таңдамайды», - деп, сөзін қайталай ... Мен ... ... Тамақты алдымызға ала бергенде, үйге екі НКВД жігіті
кіріп келді.
- Мағжан Жұмабаев, сіз ... - деді де ала ... ... ... ... ... қиын еді! Маған «Хош, Зылиқа , хош, хош!» -
деді нәзік ... - ... ... ... Сол ... мұң – ... қайғы –
мұңын жырлап жұртының жүрегіне шұғылалы сәулесін шашыпты. ... ... ... әуенге айналдырыпты. Бойжеткен жырын жасырып оқып, жеке
дара ойға қалады екен. Қысқасы, халқының өмір – ... ......... ... ... мәнерлеп, жырмен кестелеген екен. Айыбы
осы екен – ау!
Шындықты жырлағаны ма кінәсы... Ол ... ақын еді ғой. Бір емес ... ... ... ... халқына оралмақшы болған ... ... ауыр ... ... ... ... Мағжанның алғашқы өлеңдері және олардың тақырыптық – идеялық,
көркемдік ерекшеліктері.
Ақындық міндетті ... ... ... халыққа жеткізер
ойдың ұшын анықта айқын көре ... ... өз ... еш ... Құбылмалы өмір күйінен қашанда өз әуезін таба білген ақын,әрдайым
тек ұлтының керегін ... ... ... мұңы мен ... қуанышын көркейтуге, жеңісін тойлауға жаманын ... ... ... берік түйінген.«Мақсаты тіл ұзартып , өнер
шашпақ»болған ұлы ... ... бар ... ... ... пен бостандыққа
қол жеткізуі болған.
Мағжанның алғаш жарық көрген өлеңінің өзінен-ақ ақынның кейінгі ұлы
мақсаттары көзге шалынады. Мәселен ... ... ... ... ... атты ... соңғы шумағында ақын былай дейді:
Кешегі шешек жарған гүлі
Сарғайып,бір су тймей солып жатыр.
Мінекей,қазақ солай ... ... ... ... ... ... ... өзінікін өзгенікін,
Аты өшкір оқығандар нетіп жатыр?
Бұл өлең Мағжанның 17-18жасында жазылған. Ұлы сезіммен жаны гүлденген ақын
ұлты үшін күреске нық ... ... ... ... атты ... міне, осы
сезімнен туған.
Жол алыс, жақын үшін жаннан кештім,
Бауырдың ... ... ... құштым.
Құшақта,сүй,күл, жыла қайраттандыр,
Жан жарым, ұзақ, ауыр жолға түстім.
Көріп отырғанымыздай ақынның ... бір ... ... ол қай ... өлң ... ... рух, азаматтық сарын есіп тұрады.
«Жұмбақ» атты өлеңінде адам мен табиғаттың бірлігін ... ... ... ... ... ... ... жел,
Көшеді ел,
Көшеді
Дала бұйық,
Бала тұйық,
Екі үнсіз.
Дала –жұмбақ
Шешусіз.
Сан тарихқа куа болған сар дала үнсіз, бұйық. Сардаланың жылсым ... ... ... ... ... ... ... сыбырлай ескен желге
құлақ түріп, жүрегіне түйін болған жұмбақтың шешімін табу үшін «Мың ... ... ... ... дала табиғатын бейнелеп,үнсіз даланың шер
мұңына бала көңіл күйін ұластырады.
Мағжан поэзиясының тақырыбы әр алуан. Өзі өмір сүрген жаңа ... ... ... ол ... ... жоқ ... болады. Оның әр түріне
мысал келтіріп, талдап жату ... ... ... ... ... атай кеткен
орынды. 1909жылы қаззақ ... ... ... ойды екіншісі
жалғастырған, бірін екіншісі толықтырған, қазақ ... ... ... ... ... үш кітап тиді. Олар Абайдың ... ... ... ... ... еді.Бұл
кітаптарда сол кездегі қазақ ұлтының әлеумттік өміріне, тағдыр-талайына,
күйініші мен сүйінішіне тән бар ... ... ... артық айтқандық
емес.
Міне,осынау шығармалар ұлтын сүйген ... ... ... деп ... ... ... бара ... айқындап берді. Олардың асыл ойдан өрілген
жыр шумақтарына еліктей отыра, жас ақын өз ... ... ... ... ... «Шолпанға» (1912) енген өлеңдері міне осындай ізденістер
нәтижесі еді.
Сондықтан да ... ... ... ... ... өлең ... уыз сезімдерін жырласын, табиғатты тылсым сырларын ... өзек ... ... ... қиын тағдырын сөз етсін, отаршылдық
озбырлығын әшкерелесін тақырыптың сан – ... ... ... ... ғана ... ол ... тағдырына ортақтастықты білдіру. «Ләззат қайда»,
«Жазғы таң», «Зарлы сұлу», «Туған жерім ... ... ... шақ»,
«Қазағым» т.б. жас ақынның балғын жарларынан тұнба тұнық ойларды ұғып,
бірсәтке де елін ... ақын ... ... ... «Ләззат
қайда» өлеңінің соңғы түйініне назар салайық:
Жұрттың қамын көп ойла,
Уайым қайғы жеп ойла!
Артта қалған сорлы жұрт
Алға бассын деп ... ... ... да, заты терең өлеңнен биік ... ... ... ... шаңқылы естіліп тұрған жоқ па?! Бірте – ... ... ... түсіп, дауылпаздың үніне ұласты.
1922 жылы Бернияз Кулеев Қазан баспасынан шығарған «Мағжан ... атты ... мен 1923 жылы ... ... ... ... шыққан өлеңдер жинағына енген өлеңдері қазақ поэзиясына «ешкімге
ұқсамайтын бір тума ... ... ғана ... ... жыры ... »
(С.Құдаш.) ақын келгенін паш етеді. Өйткені ондағы өлеңдер ғасырлар
тоғыснда орын ... ... ... аласапыран күрделі кезеңдердің
шындығы мен дауылды жүрегін жарып ... ... ... кездегі ақын шағармаларынан жан – жақты ізденіс көзге шалынады. Ол
тек алдыңғы атылған ... ... ... қана ... ... ... мектептерінен өзіне қажетті өлең өнерін бойына жұқтырып,
қазақ поэзиясына жаңаша бір леп ... ... ... ... ... ... «Жел», «Толқын»,
«Көкшетау»және т.б. Ақын «Жел» деген өлеңінде:
Мазасы жоқ жел ерке,
Оянып ап тым ерте,
Жорғалай басып ... ... түс ... ... кестелеп,
Оны әуре етеді,
-дей отырып, желдің «еркелігін», ешкімге мойынсұнбас еркіндігін баса
жырлайды. Өйткені ақын жаны сол ... ... Ал ... ... ... ... ... қуады,
Толқынмен толқын жарысады.
Күңіренісіп кеңеспен,
Бітпейтін бір егеспен,
Жарысып жарға барысад...
Сылдыр, сылдыр,сылдырлап,
Бірінің ... бірі ... ... ... бал береді,
Береді де өледі,
Өледі толқын тынады
-деп, жанды сурет жасап, толқынға жан бітіреді. Мұнда толқынныңда
өмірі мәңгі емес деген пікір жоқ, ол ... ... ... қай өлеңін алсааңда белгілі бір ырғақпен, әдемі әуенмен, сөз
өнерінің сиқырлы ... ... ... ... ... «суретті,
кестелі көркем сөзі»-ешкімге ұқсамас өзіндік өрнек
2. Мағжанның 20 жылдардағы лирикасының қазақ поэзиясындағы әдеби ... ... ... ... ... ежелгі сақ, ғұн, түрік, қыпшақ
дәуірімен бастау алған ауыз әдебиетінің рөліне ... ден ... аса ... ... ... деп бағалап, оны сақтауға айрықша мән
берген. Бұл ... ... мына ... де бекіте түсті : «Өткен
дәуірдегі теңіздей тұңғиық әдебиетіміздің бізге бұл ... ... ... ... ғана ... ... Көбі, көбі болғанда ең
сұлулары ұмытылған, ... ... ... ... топыраққа айналған.
Баяғыда отыз күн, отыз түн айтылатын Қобыландылардың ... ... ғана ... ... ... ... ... басы қайырылып,
аяғына жетіп, шоп –шолақ болып қалған. Талай жүйріктердің ... ...... ... сарт – ... сөздері араласып, балдыр –
батпаққа айналған...
Бірақ, талайлар ұмтылып қалды деп қанша ... әлде ... ... аман ... әдебиетіміз талай елдердің ауыз әдебиетінін бай. Әлі ... ауыз ... бір ... жазба әдебиетіне негіз болуға жарарлық.
Өзінің ауыз әдебиетін негіз қылмай ешбір елдің жазба ... ... ... де ... ... ауыз ... ... қылуға міндетті.
Алдымен сабақты шеттен ... ... ... ... Негізі берік өз
еліміздің әдебиеті боламын десе, өзіміздің ауыз ... ... ... ... ауыз ... өз ... ... айқындалады. М.Жұмабаев фольклорлық мұраны жинаумен өзі тікелей
айналысқан. Мәскеуде жоғарғы әдебиет – ... ... оқып ... ... ... көп ... ... кіндік баспаға ұсынады.
Бірақ әлдебір себептермен баспа ... ... ... Ол еңбек оқырмандарына
Мағжан қолымен әлі жеткен жоқ.
Сонымен қатар Мағжан балаларға арнап - «Молда мен ... ... қу бір қаз» ... екі ертегі, тоғыз ... 12 ... ... бұл ... 1927 жылы «Балаларға тарту» атты кітапқа енген
ақынның 1989, 1995 ... ... екі ... кірмей қалды.
Мағжанның көзі тірі кезінде жарық көрген бұл еңбектері, сол кезде – ақ
халық арасына кеңінен ... ... де, ... ... ... атылып
кеткенннен кейін, жаңылтпаштары мен жұмбақтары «халықтікі» атанып мектеп
оқулықтарына енеді. Соның бірі:
Әй, Тайқарбай,
Қойынды ... жәй, ... ... ... ізі ... қаны жоқ
деп айтылып жүретін жұмбақ. Бұл жұмбақ күні бүгінге дейін атадан балаға,
немереден шөбереге мұра ... ...... көшіп айтылып келеді. Рас,
уақыт жұмбақтың айтылуына, жауабына, өзгерістер кіргізбеі қойған жоқ. Мұның
бір себебі жұмбақтың авторының кім ... ... ... ... қояр деп ... енді біреулері жұмбақтың айтылуына жауабын ыңғайлап
өзгертуі де ғажап емес. Бұл жұмбақтың әуелгі нұсқасы – ... ізі ... қаны жоқ» деп ... Бірақ келе – келе ел ... ... ... ... да, жауабы - «қайық » деп те, «көлеңке»
деп те айтылып ... ... ... әуелгі айтылуынан гөрі, соңғы,
өзгеріске түскен мазмұны да, жауабы да ... ... Олай ... қара ... ... ... де, ... кезде қан шығатындығына
көбіміз куәміз. Ендеше жауабының «қайық » ... ... ... – ақ. ... ... жеңешем,
Көлбең – көлбең етеді.
Жер түбіне жетеді.
(Түтін)
Деп келетін жұмбағы да халық арасында күні бүгінге дейін айтылып ... ... ... тек оның соңғы жолы айтылмайды. Бұл да шамасы
жасырудан, болмаса әуелгі нұсқасының ұмытыла ... ... ... – ақ ... халық арасындағы ақын жыраулардың еңбектерін де
жинап, оны оқырмандарына таныстырумен де айналысқан. Оны – «Базар ... ... ... ... Диваев», «Наурыз» туралы мақалаларынан да
байқаймыз. Базар жырау туралы мақала жазу ... ... ... ... бара ... ... ... - менің бір – екі сөзбен
таныстырайын деп отырғаным Базар жырау деп айта келіп, оны не үшін ... ... ... ... ... ... шын ... ғой Базар.
Өз шерін толғап отырып, елдің шеріне ... ... ... көкжал Кененің ер
ұлы сыздық «елім» деп жортып жүріп, Шөмекей ішіне барса керек. ... ... ... ... деп ... елмен бірге Базар жырау да қуанғанға
ұқсайды », - дейді.
Қазақ ауыз ... ... оны орыс ... аударып, баспасөз
беттеріне жариялап, сіңірген еңбегі үшін Диваевқа деген ... ... ... оны ... оқырмандарымен былай таныстырады: «Әубәкір ақсақал
қырық жыл бойына қырғыз - қазақ елінің ауыз әдебиетін, жол – ... ... ... ... - ... ... жол – жарасы, Қазақ –
қырғыз елінің ел болуын тілеген Әубәкірдің әдебиет, жол – жора жинау жолына
кіруінің ... де осы. ... ... ...... ... еңбегінің ұшан теңіздігінде емес, аузын арандай ашып ... ... ... ...... ... жақсы жағымен, терең жанымен, сұлу
сөзімен Әубәкір бастырған әдебиет арқылы ... - деп ... ... ... ... Түркістан мемлекеттік баспасынан шыққан;
«Қобыланды батыр», «Нәрікұлы Шора», «Бекет батыр», «Қамбар батыр», «Шора
батыр», ... ... ... ... батыр» кітпшаларының жарық көруіне
байланысты, оны ... ... 1923 ... «Ақ жол» ... ... ... ... аннотация жазады.
Мағжан қазақ ауыз әдебиетінің енбір үлгілерін жинап бастыруда ұлан ... ... ... ... фольклорист Г.Н.Потанинмен жақын қарым –
қатынаста болған. 1917 жылы, 21 – 28 шілдеде Орынборда ... ... ...... ... ... Семей облысынан депутат
болып қатысады.
Ал Мағжанның фольклорға баруына тағы бір ... ... ... ... ... жөн ... «халық бір түрлі тұрмыстан
екінші бір тұрмысқа көшкен соң, ... ... әдет – ... ... тотыға бастайды. Бұрынғы сауықшыл кездегі ... ... ... ... жыр ... ... айтыс өлеңдер сияқты халық әдебиеті жойыла
бастайды. Екінші, бөгде отырған ... ... бір, ... ... соң, ... салттары да зор әсер беріп, бұрынғы ... үсті ... ... ... жас ... ... көршілес халықтың салтын
әуес қылып қолдана бастайды. Содан көрші ... ... ... ... жырлары тарала бастайды. Осы ретпен халық бұрынғы ... ... ... ... әдебиетінен айырылады».
Фольклорды пайдалануының үшінші себебі – халықауыз әдебиетін халықтың
санасын оятып, сол арқылы ... орта мен ... орын алып ... ... ... ... деп ... Яғни оның әдебиетте ой
айтудажаңа үлгі іздеуінің мнәтижесінде, мағжан поэзиясы мен ... ... ... ... жаңа ... орнау кезінде ерекше
күш алған, әрі әдеби үлгі ... Оны біз ақын ... әр ... Оған бір ғана ... - ... жан» ... ... ырғағын
қоғамдағы жіберіліп отырған кемшілікті ашып көрсетіп, оны ... ... ... Ал ... 20 – 30 ... аралығында жарық
көрген «Батыр Баян», «Оқжетпестің ... ... ... ... ... ... поэмалары арқылы, қазақ әдебиетінің
генетикалық нәрі ұлттық қайнарда жатқандығын дәлелдейді. Осы ... ... ... бай ... жасалса, мұның өзі, ауыз
әдебиетінің беделін көтеруде пайдалану ... ... ... ... екі ... бөлуге болады. Бірінші кезең – 1920 –
шы жылға дейінгі, екінші кезең – 1920 жылдан ... ... сөз жоқ, ... ... ... түскен жалғасы. Ақынның 20 – шы жылдарға
дейінгі өлеңдерінде халық ауыз ... кіші ... мен ... ... ... әдебиетінің ықпалынан туған теңеулері басым келеді.
Екінші кезеңінде төл әдебиетімізбен бірге өзге елдердің әдебиетінің
озық жақтарынан үлгі ала ... ... ... ... ... ... Мағжан поэмаларының ерекшеліктері.
А) «Батыр Баян»
Мағжан поэзиясының дамуы мен қалыптасуындағы екінші кезең, фольклорлық
сюжеттерге құрылған поэмалар. Сол кездегі ... ...... ... ... ақын жан дүниесінде де эволюциялы өзгерістер
тудырады. Ақпан революциясы ақын ... ... ... ... ... ел еңсесін басқан нәубәт ақынның жігерін жасытады. Сол ... ... елді мына ... алып ... ... ел ... Кенесары, Наурызбай, Сыздық тәрізді батыр ұлдарының болуын армандады.
Елдің өткеніне үңілді, жақсылықтың бәрі артта қалды деп түңілушілікке ... ... ... егеменді ел болуын армандады. Сооған апарар жол
іздеді. Сондай бір сәттерде 1923 жылы ... ... ... ... ... ... мағлұматтарға қарағанда поэма бір таңда жазылған.
Шығарма халық аузында айтылып ... ... ... ... ... ... ... Абылай хан да, «Батыр Баян» да өмірде ... ... ... сүйікті батыры болғаны рас. Баян – ... ... ... жеріне қалмақтардың жасаған қанды жорығы ел өмірінде ... Осы бір ... ... бетінен орын алған еңбектердің бірі –
батыр Баян. Бірақ Баян ... ... ... ... ... ... Жәнібек, Қарауылдан шыққан Қанай би мен әрі ... ... ... ... ... ... алғашқы есейіп, ер жеткен
қаһармандардың алғашқы тобынан емес, керісінше, «қас дұшпандарды жерімізден
түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... қалмақтардың қолынан өлмеген, керісінше өзі 100 қазақты
басқарып, 1000 қалмақпен қытай шекарасына дейін ... ... ... ... ... келе ... соғыста өлген адамдардың денесі тасталған бір
көлден су ішіп, сол ... ... ... ... ... ақсақалдары да
солай деседі. Шоқан Уәлиханов та өзінің «Историческое придания о батырах
XVIII века» деген ... ... ... осылайша сипаттайды.
Мағжан «Батыр Баян» дастанын Бурабай ... ... сұлу ... ... келе ... да, кенеттен бір тұңғиық тылсым дүниеге
кездескендей баяулайды. Бірнеше күннен бергі ханның қаың ... ... ... ... ... ... ... бұйрығын тосып, дел – сал
болуда. Осы дағдарыстың «сырын» ашу үшін ... ... биді ... ... бөрі ... ... ізгі жайға.
Батырлар бұғаудағы арсытандай,
Абылай тұңғиық бір терең ойда.
Бәрі де ел қорғаны – батыр, билер,
Аттанбай тек жатудан таппай пайда:
«Жүрелік, жау басынар!» - ... ... ... биді ... ... «Бұ ... деп ... сұрайды одан: «Баян қайда?».
Бірнеше күннен бері «бұғаудағы арсытандай батырларды» Абылайдың жіпсіз
байлап, жорыққа бастамай жатқан себебі – батыр Баянның ... ... ... ... іздеуімен сюжеттің негізі қаланды. Бұл Шоқан
шығармасында былай келтірілген: «хан стоял на ... ... не ... ... ... батыра Баяна, не смотря на ропот, других батыров.
Наконец явился с 450 человеками и он ... ... ... «Куда, что
прикажешь, я исполняю»: Хан обратился к народу и ... «Вот ... я ... ждал ... Ақан ... ... ... танысып, ондағы
аңыздарды сұрыптаған. Одан Баян мен Абылайға байланысты ... ... ие ... ғана алған. Эпизодтардың поэманың ... ... ... ... ... ... ... да
мен дайын» - дегени жауабына Абылайханның риза болғандығы айтылса, ... ... күту ... ... түсіндіреді:
... Баянның аруақты құр атынан,
Көп қалмақ болмаушы ма ед қорқақ қоян?
Наркескен, өрттей өскен, ... ... ... ... ... ... Аттанбайды хан Абылай,
Келмеске қандыбалақ батыр Баян!
Сюжеттегі хан сөзіне ... ... ... ... ... ... қуаттырақ болып шаққан. Бас кейіпкердің фольклордың қай жанрында
болмасын маңызды композициялық рөл ... еске алар ... ... ...... Баян ... шығарманың идеясын айқындауыш құрал.
Тіпті хан Абылайдың өзі де Баянды ... яғни ... ... Баян ... ... ... ... Демек, Баян өзгелерден ерекше дара
тұрған ойы да, қиялы да кесек ... Ал ... ... ... ... ...... да барлық іс - әрекеттері де ... ... ... ... біткен осы бір ерекшеліктері біз қалмақ қызы ... ... ... ... сондай – ақ інісі Ноян екеуінің
арасындағы трагедиялық қақтығыстар арқылы көреміз.
Ә) ... ... ... ... ... тууына Көкшетаудығ
«Кенесары үңгірі» деп аталатын жер себеп болса ... ... ... ... қоян – ... ... ... 1917 жылдың 21 – 28
шілдесі мен 5 – 13 ... ... ... ... ... Бүкілқырғыздар съезіне, Сырдария облысынан келген Қасымхан
Кенесарин мен Әзімхан Кенесариндермен бірге қатысады. Қасымхан Кенесарин,
Орынбордағы 5 – 13 ... ... ... ... Бақтыгерей
Құлмановтың көмекшілерінің бірі болады. Кенесарының көтерілісіне байланысты
ел арасында әр түрлі аңыздар бар. Солардың бірі былай айтылады:
«Кенесарының әскерінен басқа, ... биік ... жан ... оқ ... ... ... ... тауында ат жүгіртіп, құс салып, аң аулап
жүргенінде бір биік жартастың үңгіріне түнеп жүреді екен. Сонан сол ... ... ... деп аталып кетіпіт. Сол үңгірдің ішінде кенесары киіктің
етін асып жейді екен. От жаққан жері әлі сол ... тұр. ... ... ... 1840 – 43 ... ... ... дәуірлеп тұрған кезінде
болса керек.
Сәкеннің айтуынша Кенесары ... ... ... айналған
Көкшетау дуанын тартып алу үшін, Көкшетаудан Қасымхан ... ... ... ... аңғартады. Көкшетау, Қарқаралы бекіністерінің 1824
жылы бір жылда салынғанын еске алсақ. Кенесары мен оның ... ... ... ... ... ... құпия орын болғаны
байқалады. Бірақ Сәкен - “олар үңгірде ... дуан мен ... ... болып соның жспарын құратын” деп Кенесарының ... ... ... ... ... Кене ... ... құтқарудың жолдарын
іздестіріп елінің ертеңін ойлағандықтан, қар жамылып, мұз төсенді дегенді
аңғартады.
Мағжан – Кенесары – ... ... тек ... дуаны мен
халықты шауып алуды мақсат етпеген, одан да үлкен, ... та, ... үшін ... ... ... соң ... тастап бекінісін,
Қолымен Кене кетке шегінісіп.
Мүлде енді шөлге кеткен алын ... екі ... екі ... ... ... ... тағы да ... болмайды. Өйткені Кенесары –
Наурызбай қолының шегіну себебі, орыс армиясының зеңбіректерінің ... ... ... ... соққы беруінен болған. Бұл жерде
С.Сейфуллин Кенесары «ел ... ... ... ... ... ... Бұл ... – Наурызбай көтерілісінің мәнін түсінбегендік емес,
керісінше, шығармасының ... сол ... ... – мүддесіне қарай
ыңғайлаудан туындаған.
Б) «Ертегі»
«Ертегі» поэмасы 1920 жылы ... ... ... ... ... ... десе де болады. Өйткені алдыңғы поэмада «Кенесары
- Наурызбай» ... ... ... ... ... ... ұлы – ... әке ісін жалғасытырғысы ... ... ... ... – хикаят түрінде жазған.
Сыздық төре Кенесарының кіші әйелі Жаңыл ханымнан туған, үшінші ... оны ... деп те ... ... – 1837 жылы ... 1910 ... ... Ресей патшалығының отарлау әрекетіне қарсы, Орта Азияда
үлкен ... ... ... ... ... ... «Кенесары - Садық» кітабында Сыздықты былай суреттеген:
«Орта бойлы, сақалыд, өте әдемікөзді, қимылы шапшаң, 55 ... ... ... осы бір ойлы, сабырлы адамның бір кездегі батыл, дала
қарақшысы болды деп ойламайсыз. Бет ... ... ... нәзік саусақтары, қайсыбір әңгімелерде өзін - өзі ұстап, ... ... ... хан сарайында тәрбиеленген, таза қанда
түрік ақсүйегі екендігін айтпай ... 1870 ... ... алғы ... ... ... ... өжет те, өршелене шабуыл
жасаушы. Сол кездегі жорықтары жайлы әңгіме қозғалғанда, ... от ... ... сала ... ... ... қолбасшы, шебер ұйымдастырушы
зерделі саясаткер ... ... ... ... ... 1864 – 1876 ... ... ірі
көтеріліс. Орта Азиядағы түрік тектес халықтардың бостандығы үшін күресуші.
Садық – Кенесардыан кейінгі аса ... ... деп ... Осы ... ... ... ... көтерілісінен қандай
айырмашылығы бар деген заңды сұрақ ... ... ... де, Сыздық
көтерілісі де қазақ халқын орыс отарлауынан азат ету үшін болған күрес.
Солай бола ... да, ... ... байланысты күні бүгінге дейін
даулы ... келе ... ...... ... Ол ... ... бас тартқан, өзін қолдамаған руларға ... ... ... сол - әке ... ... көлеңкелі жақтарды естіп – біліп
өскендігінен болар, әке кемшілігін қайталамауға тырысқан. Көктемде ... ... арық ... 30 ... ... ... еккен, сонда көшіп келіп тұрып
жатқанында түрікмендер келеді.
Садық көтерілісі - ... ... ... ... ... Азия ... ұлт – азаттық қозғалысымен ұштасады. Өйткені бұл
кезде – ... ... ... Орта Азияны жаулап алуға жорықтар жасаған
еді. Сондықтан, Азия халықтары ... ... ... қоя ... ... жауы Ресей патшалығына қарсы күш ... ... ... Сыр бойының қазақтарын ұйымдастырып, өзбек, ... ... ... күш ... де, ... басқыншылық жорығына қарсы
шығады. 1877 жылы Қашқарияға Қытай басқыншылары ... ... ... деп ... ... оқ тиіп ауыр ... Бұл ... Азия Ресей патшалығына бағынып қалғандықтан, Сыздық күресін тоқтатып
еліне қайтып оарылп, 1910 жылы 73 жасында ... ... ... ... аса жоғары бағалап құрметтеген. ... ... ... ... Қарсақбай, Баян, Көкшетау, Торғай, Орал
жерлеріндегі бар лық елді ... ... ... ... ... Сыздық
ер, ақылды, турашыл, ардагер адамның бірі еді. Оның ... ... ел ... ... өз алдына бір сүре болып кете береді ... ол ... ... ... Омар ... ... қарағанда,
Жамбыл Сыздықпен серік болған. Ол туралы «Сыздық сұлтанға» ... өлең ... ... ... сыншылдығы «Ақан сері» туралы зерттеуі.
Әдеби мұраралар мен жеке ... ... мен ... ... ... тұрғыдан жүйелеп, бір ізге түсіруде М.Жұмабаев үлкен
еңбек сіңірді.Зерттеуші ғалым, әсіресе, ақын жыраулардың өлеңдері мен ... ... ... ... ... қор мен ... қолданыстарына
ерекше мән беріп, олардың тұрақты (канондық) мәтінін қалыптастыру ... ... ... ... Ақан сері, Базар жырау, Бернияз Күлеев,
т.б. шығармаларының толық мәтінін ... ... зор үлес ... әдеби мұралардың жанрлық түрлері, стилдік ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... ... тілдің тазалығы т.б. сияқты әдебиеттану ғылымының
күрделі мәселелері қарастырылады.Мәселен, ... ... ... ... ... ел ... барып,жинап, оның өмір дерегінен
бастап, әрбір ән-жырлардың шығу тарихы, сол кездегі ... ... ... өмір кезеңдері, жалпы шығармашылық- психолгиялық ахуалы жайында
кеңірек ғылыми мәліметтер келтіреді.
«Ақан сері»деп аталатын ғылыми ... ... үш ... ... ... ... өмір ... кезеңі, ортасы, мекені, ол
жөніндегі ел арасындағы аңыз әңгімелер жайына зерттеуші тарапынан шолу
жасалады. ... ... ... ... Ақан ... ... көріп ,сөзін
естіген, жырын жаттап,соны жазып берген тірі ... ... яғни ... ... ... ... Баялы,Шыңғысұлы
Қоқыш,Бозайұлы Ысмағұл,Самыратұлы Қазы т.б. сынды қариялардың ... алып , сол ... ой ... ... ... ... өмірі деген бөлімшеде »оның оқып , сауат ашуынан бастап,серілік
құрып ән шығарып,жыр жаза бастағанын ,өмірінде кездескен қилы-қилы ... ... жер ... ... толық ғылыми деректер келтіріледі . Ал
«Сөздері»(шығармашылығы деген мағынада-Г.П) деген бөлімде ақынның қолда ... ... ... Ақан ... «...сөздерінің
мінезін білдіріп, түрлерін көрсетуді» мақсат тұтқан ... ... ... ... ... ... жүз жыл жол өлеңімен шектеліп, сол
бойынша оның ... ... тура ... ... ... ... Ақан сері ... кемшіліктерді бірден байқайды, әсіресе
ол тіл тазалығының сын көтермейтінін,өзге елден енген сөздердің көптігін
қатты сынға ... ... ... ақын ... сол ... тіл ... ... орыс, араб, парсы сөздерінің көп енгендігінің кесірі
екндігін ... ... ... ... ... ... ... шаңырақтай сәлделеріне,
күпілерінің күйектей етектеріне жабысып келген ... ... ... знак, мөрлеріне,тілмаш, учительдердің ... ... ... ... орыс ... дәуір-
осы екі албастының кесірінен елдің өмірі іріп-шіріп, тілінің тарғылданған
дәуірі»,- деп сол ... ... ... елдерден енген сөздердің
әсерін қатты сынға алады.
Негізгі адамзат тарихында әр халық өздерінің рухани қазынасын
қалыптастырып, жетілдіру жолдарында өзге ... ... ... ... ... хақ. Оның ... ... көрінсе, жетістігі- жалпы
дүниетанымды кеңейтеді.
Мысалы, ол ... ... уә ... ... ... ... уәе абиз ... тілмаштардың:
Көйлегің сексен теңге серо-бурый,
Дамбалың московскй, материя,-
деп, учительдердің: ... тебя ... ... ... все таки, ұрынбаймын,-
деп қыздарға хат жазатын дәуірлері- деп заманның ақын ақын ... ... ... өз ... ... ... ... айттым,скажия,
Сырымды кімге айтамын, сізден зия.
Именной, искренный, ескеріңіз,
Хорошенько, сестра, сватия...
«... Мынау шұбар тіл үшін, әрине,Ақанға ... ... ... ... ... мың сол тарғыл тілді өлеңдерін адам ұғып ... ... ... -деп талаттың даралығын, сол шұбар тілдің өзін тігісін
жатқыза өрнектеп, көркемдік ... , ... ... ... атап ... Бұл ... ... Ақан серінің туындылары
шығыс клкассиктерінде кеңінен орын алған адамгершілік, ... ... ... ... таза ... ... ... Аллаға,
адамзатқа ғашықтықты байлықпен биліксияқты пендешіліктен жоғары тұратын
қастерлі сезім ... ... ... ... ... мән беріп,
талдайды.
Сондай-ақ, автор ақынның өлеңдерін талдағанда өзінің пікірін жалпы
шолып қана атап өтпейді. Әрбір ой ... ... ... ... ... ... отырады. Әрбір сөздің қолданысы, оның мағыналық
мәні, ондағы ... ... ... ... қолдану тәжірибесі жайлы терең
теориялық тұжырымдар қазақ поэзиясы , өлең ... ... сол ... ... ғылымының күрделі мәселесі ретінде қарастырылмаған-ды. Енді
зерттеушінің зерделі ... ... ... : ... соң, Ақаңның өлең
ұйқастыфруына да молдалықтың ... ... ... емес ,сол жолда Ақанға
,әсіресе, әсер қылған –аты шулы Мұхаммадия ... ... ... өлеңдері ылғи ұйқас қуып кетеді. Мысалы, бір өлең «я»-
ға ұйқастыралса, сол өлең бір- екі ... ... ... бетке
ұйқастырылады да отырады. Ақан өлең ұйқастарында көбінесе осы Мұхаммадияның
жолына түскен. Бұлай ұзақ ұйқастырудың ... сырт ... ... ... сөз ... қалып,мағынасы аз сөздер әжептәуір орын
алады. Бірақ өлең ұйқастыру ауданының кеңеюі көзінен қарағанда ... ... онша ... ... ».
Автор мұндағы ұйқас қуушылық ,аллитерацияға деген ерекше қызығушылық
,ең бастысы ана тілдің сөзін басқа тілмен ... ... ... ... жақсылыққа апармайтынын қатаң ескертеді.Алайда, ... ... ... ... ... ... атын ... түсін
түстеп тізіп айта отырып, қарға қарғаның көзін ... ... ... ... ... аттаған сайын өзі ақтап алып отырады. Және
кемшілікпен қатар ол олқылықтың да ... ... оның ... өлең
сөздің өрісін, ондағы ұйқастардың түрлерін көбейтуге әсері болғандығын
айтады. Сонша ... ... шын ... ... бола ... ын, ішкі рухани
қуаттан, білімнен, ана сүтімен ... ... ... ... ... оның бір ... ... туған талпыныс екенін
дәлелдейді.Дегенмен ,Мағжанның бұл ... бір ... ... ... танытқыш» атты зерттеуіндегі мына ескерпені
ұмытпаған жөн. Тіл жанашыры А.Байтұырсыновтың «... Біз ... ... жаңа аузы ... жұрт өз ... жоқ деп ... жұрттардың
тіліндегі даяр сөздерді алғыштап , ана тілі мен жат ... ... ... ақырында ақырында анва тілінің қайда ... ... ... ... »,- ... ... күні ... дейін ескеріп,
әсіресе, қоғамтанушы ғалымдарға жиі-жиі ... етсе ... ... ... ... ... ... жарияланған
мәдениттанушы, әлеуметтанушы т.б. мамандардың мақалаларындағы өзге ... пән ... , ұғым ... көз ... осы еңбекте Мағжан Ақанның шығармашылылығын мазмұндық
жағынан бес түрге ... ... ... 2. ... ... хәм ... Сопылық 5.Қазақ қайғысы туралы өлеңдер. Осы түрге жататын өлеңдерді
талдай келе ... ... өлең ... ... ... өлеңдерінде
шың шеберліктің шыңы көрінетінін, мұнда тіл мен мазмұн анықтығын ерекше
бөліп ... ... ... ... ... жоқ талантты және
европалық лирика деңгейінде екендігін , бұл ... ... , ... ... ... қасиеттердің
құндылығын ерекше атап көрсетеді.Ғашықтық өлеңдерінде Ақанның ... ... исі ... ... ... суретсіз сөз жоқ деуге болғандай:
... Оралдың мен ақ иық сыр ... ... ... ... қыраңдағы.
Қия тас қиынына кетсең-дағы,
Қамшылап қанатымды бұрам-дағы,
-десе, ғашықтық ... ... ең ... ... деп ... көйлектен» үзінді келтіреді:
Етегі ақ көйлектің ілмеленген,
Қастарың харіф мәттей сүрмеленген.
Сүмбіл шаш, ... ... асыл ... ... ... ... өлең жолдарын келтіре отырып, осы күнге дейін Ақан туралы
айтылып келген жеңіл пікірге жаңа ой ... ... ... ақынның
тарихи орнын анықтап береді. Тағдыры күрделі ақынның даралы сипатын ... ... ... ... ... Және Мағжанның өзіде махаббаттың
майталман жыршысы ... Ақан ... ... жырларын тереңінен
түсініп ,шынайы шабытпен өрнекті өлең ... ... ... осы ... ... ... ақын ... былай
бағалайды: «...Мағжан зерттемесінен ... өз ... ... -әдеби бұлтартпас факты. Авторлары кезінде аузы барып ... ... да, Ақан сері ... кейініректеу жазылған талай
шығармалардың –поэма, повесть, роман, трагедияның - бәрінің түп ... ... ... ... ... саралап, төгілтіп жазған
зерттемесінде екнін ... айту ... ... ... ... ауыз ... ... зерттей
келе, өлеңдерінің, мақалаларының дәстүрлі фольклормен тығыз байланысты
екендігін анықтадым.Өлеңдерінен халық әндерінің әуенін: эпикалық ... ... ... ізін немесе халықтық наным-сенімдерді, жоқтау, мақал-
мәтел, салт-дәстүр шешендік сөз үлгілерін байқадық. Ақын ... ... ... ... ... ... ... көзқарасына,
түсінік-талғамына ыңғайлап пайдаланған. Мағжанның «Кенесары-Наурызбай»,
«Оқжетпестің ... ... ... өткен тарихқа баруы, сол
кездегі проблемаларды қамтудан қашқандық, иә кейін ... деп ... ... ... ... үшін ... ... батыр
бабаларымыздың рухын көкке көтеру, тарихын, өткенін ... ... ... саясатқа қарсы философиялық үн қату. Ақын осы ойға
алған мақсатын іске ... ... ауыз ... маңызына ерекше назар
аударған. Сондықтанда фольклорды халықпен екі ... ... ... ... тәуелсіздігі, бірлігі, бостандығы үшін күрескен-
Абылайхан, Батыр ... ... ... ... ... ерлерінің ел
назарынан тыс қалып, ұмытыла бастауы бір кездегі, батыр халықтың ... ... ... ... ... ... ... сол –С.Сейфуллин. С.Мұқанов тәрізді халық
ауыз әдебиетінен өзін-өзі азат ететін қарсылық элемнттерін ... ... ... ғана ... мақсатқа жетуге болады, жеке ... ... ... мерт ... ... ... аңғартады. Оны «Ертегі»
поэмасындағы Сыздық образы арқылы білеміз. Бұл пікірімізді мына ... ... елге ... ... не қыла алсын? Жалғыз өзі «ретті»
қалай ... ... ... ... ойдан-қырға жортумен өмірі озады.
Сондықтан Мағжан фольклордың халықтығын қолдайды, халық ауыз әдебиетінің
арасынан бостандық үшін жеке ... ... ... Жазып отырған
шығармасын сол ортаға ыңғайламайды. Керісінше балаларға тәрбиелік бағытта,
оқуға жеңіл, жаттауға оңай, үлкендерге-сырлы, мазмұнды, ... ... ... ... барысында Мағжан фольклорды жазба әдебиетінде пайдалануда,
алдына екі түрлі мақсат қойғандығы айқындалды. ... ол ... ... ... келешек ұрпақ үшін, тарих үшін қажет дүние деп ... ... ... ... ... әдебиетте жырлап беруді, азаматтық
борышым деп манаған. Батыс,Шығыс, орыс ... үлгі ала ... өзін ... ... бөле ... «Бағыты бір бола тұра
әркімнің өз тарихы сөйлейді, біздің ой-қиялымыздан азиаттық ... ... ... еш ... емес ... пікірін дәлелдеген. Ата-
бабамыздан мирас рухани байлыққа атүсті қараудан сақтандырған.
Сондықтан да, біз, Мағжанды, ... ... ірі ... бірі ... ... керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.М.Жұмабаев Шығармалары, А. 1989, 340-341-343-344-бб.
2. М.Әуезов Шығармалары, А. 17 т. ... ... ... ... 135-б
4. М.Ғабдуллин, Б.Ысқақов «Халық ауыз әдебиеті» 1974,20-б
5.А.Байтұрсынов «Ақ жол» А. 1993, ... ... ... А, 1987, ... «Бес ... ... 2006, ... «Батыр Баян» туралы бірер дерек, «Жұлдыз», 1989, ... ... ... Т.2. А, ... «Қазақ халқының Кенесары бастаған азаттық қозғалысы»,
«Жұлдыз» журналы. 1992,№6,95-б
12.Р.Бердібаев «Ертегіден эпосқа», «Мұрагер» журналы 1992,№2, 23-б
13.Ә.Қоңыратбаев «Қазақ эпосы және ... ... ... эстетикалық көзқарастары», «Жұлдыз»
журналы.1992, №6, 187-б
15.С.Сейфуллин. Шығармалары т.6. А. 1964, 170-171-б
16.Р.Бердібаев ... ... А. 1983, ... «Ұстаз»газеті, №9
18.Қ.Жұмалиев «Қазақ әдебиетінің тарихының ... және ... ... А. 1960,307-б
19.М.Жұмабаев. Шығармалары. Т.1. А, 1989,343-б
20А.Байтұрсынов «Ақ жол» 405-б


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2927

^