Селекция туралы жалпы түсінік [ 14 бет ]

Ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігін арттыруда селекция және тұқым шаруашылығының маңызы өте зор. Жергілікті жағдайда бейімделген жоғары өнімді сорттар мен будандарды өсірудің нәтижесінде өндіретін дақылдардың өнімділігі 40-50 және одан да жоғары пайызға көтеруге болады.
Селекция(латын тілінен аударғанда selection- сұрыптау немесе іріктеу) – жаңа сорттар мен будандарды шығарумен айналысатын ғылым.
Алғашқы кезде жаңа сорттар шығаруда тек сұрыптау әдісі қолданылған.
Қазіргі кезде селекцияда сұрыптаумен қатар, будандастыру, полиплодия, мутагенез, биотехнология сияқты басқада әдістер кеңінен қолданылуда. Селекционерлердің жоғары мамандануын қажет ететін генді инженерия, гаплоидты селекция сияқты әдістерді пайдалану қазіргі күні басты бағытқа айналуда.
Сондықтан селекционерлер жасушаның ішкі құрлысын, тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті, өсімдікте болатын ішкі құбылыстарды, аурулар мен зиянкестерді, өнімді сақта, өңдеу технологиясын жақсы білумен қатар, математиканы, химияны, өндіріс экономикасы мен ұйымдастыру негіздерін білулері қажет.
Селекция жұмысының ғылыми–теориялық негізгі тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым генетика болғанымен, селекция өз алдына дербес ғылым. Ол жаңа ағзалар шығаруға негіз болатын ерекше әдістерге сүйенеді.

2.Селекция ғылымының даму кезеңдері
Өсімдіктер селекциясы егін шаруашылығымен бір мезгілде пайда болып, онымен бірге дамып келеді. Н.И.Вавилов атап көрсеткендей, егіншілік пен өсімдіктер мәдениеті жалпы адамзат мәдениетімен қатар дамыды.
Мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару әдісінің тарихында 4 кезеңді бөліп көрсетуге болады: қарапайым, халықтық, өнеркәсіптік және ғылыми селекция.

Дисциплина: Ауыл шаруашылығы
Тип работы: Материал
Цена этой работы: 400 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 400 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
1. Селекция туралы жалпы түсінік
Ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігін арттыруда селекция және тұқым шаруашылығының маңызы өте зор. Жергілікті жағдайда бейімделген жоғары ... ... мен ... ... ... ... дақылдардың өнімділігі 40-50 және одан да жоғары пайызға көтеруге болады.
Селекция(латын тілінен аударғанда selection- сұрыптау немесе іріктеу) - жаңа ... мен ... ... ... ... ... жаңа ... шығаруда тек сұрыптау әдісі қолданылған.
Қазіргі кезде селекцияда сұрыптаумен қатар, будандастыру, полиплодия, мутагенез, биотехнология ... ... ... ... қолданылуда. Селекционерлердің жоғары мамандануын қажет ететін генді инженерия, гаплоидты селекция сияқты әдістерді ... ... күні ... ... ... селекционерлер жасушаның ішкі құрлысын, тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті, өсімдікте болатын ішкі құбылыстарды, аурулар мен зиянкестерді, өнімді ... ... ... ... ... ... математиканы, химияны, өндіріс экономикасы мен ұйымдастыру негіздерін ... ... ... ... - ... негізгі тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым ... ... ... өз ... дербес ғылым. Ол жаңа ағзалар шығаруға негіз болатын ерекше әдістерге сүйенеді. ... ... даму ... ... егін ... бір ... ... болып, онымен бірге дамып келеді. Н.И.Вавилов атап көрсеткендей, егіншілік пен өсімдіктер ... ... ... ... қатар дамыды.
Мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару әдісінің тарихында 4 кезеңді ... ... ... ... халықтық, өнеркәсіптік және ғылыми селекция.
Байырғы халықтардың қарапайым селекциясы. Ертеи замандарда адамдар өсімдіктерді егіп, өсіруді үйренгеннен кейін, ... ... ... ... ... ... ... Егіншілік мәдениеті пайда болған алғашқы кезде-ақ жұпыны, қарапайым селекция түрлерін пайдаланған. Оның тарихы мыңдаған жылдармен есептеледі.
Қолдан ... ... ... ... осы ... ... ... түрлері жасалды. Ертедегі адамдардың тұрғын жайларын қазу кезіндебайқалғандай, өсімдіктердің көпшілігі тас ғасыры ... ... ... ... ... ... 10 мың жыл ... пайдаланған. Соңғы жылдары Мысырда жүргізілген қазба жұмысы кезінде жер астында 17 мың жыл ... арпа ... ... ... ... ... мен ... өркендеуіне байланысты қолдан сұрыптау бірте-бірте жетілдіре түсті. Сорттардың көпшілігі қолдан және жасанды сұрыптау әдістерімен шығарылғандықтан, ауа ... ... ... ... ...
Жергілікті сорттар өзінің маңыздылығы және бағалылығы жағынан біздің еліміздегі селекциялық сорттармен теңесе алады. Олар ... ... қоры ... ... ... ... даму кезеңдері қоғамдағы өндірістік күштердің дамуымен тікелей байланысты.
XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында капитализмнің даму кезеңінің ... ... ... ... ... қарқын алды. Еуропа мен Америкада өнеркәсіптік тұқым фирмалары және ірі селекциялық-тұқымдық кәсіпорындар құрыла бастады.
Ғылыми селекция. Селекцияның ғылым ретіндегі ... XVIII- XIX ... ... ... Найт, Бербанк, Мендель,Римпау және бәрінен бұрын Дарвин еңбектерінің маңызы зор болды. Ч.Дарвиннің ілімі ғылыми ... ... ... рөл ... ол ұсынған
органикалықдүниенің эволюциясы туралы ілім селекцияның ғылыми базасы және оның алғашқы негізі болып қаланды. Селекция туралы ғылым эволюциялық ... ... Н. И. ... ... ... ... ... - өсімдіктер мен жануарлардың қалыптастыруға адамның араласуы болып табылады.
Селекциялық материалдарды бағалау тәсілдері
Селекциялық материал деп - ... ... ... ... ... ... мен сорттарды айтады.
Әрбір алынған және өндіріске ендірілген жаңа сорттар жыл ... ... өнім ... ... жақсы болу үшін, селекциялық материалдарды мынадай негізгі ... ... ... ... ... төзімділігі;
3.ауруға төзімділігі;
4.егу,күту, жинау жұмыстарында техниканы пайдалануға бейімділігі;
5.сапасы;
Селекциялық материалдарды сынаған кезде жан - ... ... және ... тез ... ... беру ... ... болып табылады. Оларды әр түрлі белгілері және қолайсыз жағдайларға төзімділік ... ... ... ... бес ... көрсеткішті қолданады. Соңғы кездері селекционерлер тоғыз баллдық жүйені де пайдалануда. Бұл жүйе халықаралық жүйе болып табылады.
Өнімділігін бағалау.
Өнімділік - бұл бір ... ... ... ... ... бір ... егістіктің өнімі екі түрлі көрсеткішке байланысты анықталады. Олар: өнімділігі және өсімдіктің орташа саны.
Қысқа төзімділігін бағалау.
Күздік дақылдардың қысқа төзімділігі көп ... ... ... және ... ... ерекшеліктеріне байланысты болады.
Қысқа төзімділігін бағалаудың егістік тәсілі. Селекциялық жұмыста қысқа төзімділікті бағалауда әр ... ... ... ... ... көз ... ... үшін көктемде, яғни өсімдіктер өсіп жетілгенде, әр қайсысын қарастыру ... бес ... ... ... Күздік бидайдың қысқа төзімділігін 9 баллмен бағалайды.
Құрғақшылыққа төзімділігін бағалау:
Құрғақшылық біздің елімізде жиі болатын құбылыс. Кейбір ... олар ... жер ... ... ... ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін төмендетеді. Құрғақшылықпен күресудің бірден - бір жолы - ... ... ... егу ... ... ... ... төзімділігі дегеніміз - олардың жоғары температурада, ауаның төменгі ылғалдылығында топырақта ылғалдылықтың жетіспеу кезінде өз ... суды ... ... ... ... ... ... өнім беру мүмкіндігі.
Ауруға төзімділігін бағалау.
Ауруға қарсы күресте агротехникалық және химялық жолдармен қатар, төзімді сорттар шығарудың маңызы өте зор. ... ... ... ... ... ... ... қолдан ауру егу тәсілі қолданылады.
Тат ауруына төзімділігін бағалау.
Белгілі бір климаттық жағдайда тат ауруы жиі өте қатты ... ... ... оның ... дәрәжесі бойынша егі алқабында анықтауға болады.
Зиянкес жәндіктерге төзімділігін бағалау.
Өсімдіктің ... ... ... - оның ... ... ... мен тканьдерін қалыпқа келтіру мүмкіндігі немесе зақымданбау қасиеті.
Ауыл шаруашылық дақылдарының әр түрлі ... ... ... ... ... байланысты:
1. Анатомиялық - морфологиялық ерекшеліктері. 2. Өсіп-жетілу ерекшелігі. 3. Сорттардың зақымдалған мүшелері мен ... ... ... ... 4. ... ... мен ... биохимиялық құрамы жөніндегі ерекшелігі. Жатып қалуға төзімділігін ... ... ... ... ... оны ... ... жинауды қиындатумен қатар, көптеген шығынға ұшыратады. Интенсивті ... үшін бұл ... ... ... болып табылыды. Дәнді - дақылдардың жатып қалуын екіге бөледі: 1. Дақылдардың сабақтан жатып қалуы; 2. ... ... ... ... ... ... және оны ұйымдастыру
Жаңа сорттар шығару процесі ерекше селекциялық әдістерді қолданумен және ... ету, ... ... кезінде бір сыпыра техникалық тәсілдерді пайдаланумен байланысты ... ... ... ... ... ... учаскені таңдау және оны селекциялық жұмыстарға дайындау, сорттар мен селекциялық нөмірлерді сынау және ... ... ... ... жөнлеу т.б. жұмыстарды белгіленген схема бойынша ұйымдастыру мен іске ... ... ... ... ... сорт ... аяқталады.
Сорттар мен селекциялық материалдарды сынау кезінде олар үшін ... ... ... ... ... ... ... мен мүсіні туралы көп айтылып та, жазылып та жүр. Бірақ мөлдектің көлемі кішігірім болып қайталымы көп болған дұрыс. Себебі ... ... ... де аз ... Егер ... ... және ені ... болса солғұрлым салыстыру қажеттері азайып, нақтылығы артады.
Селекция ғылымы
Селекция
Селекция жануарлардың асыл тұқымын, өсімдіктердің сорттарын, микроорганизмдердің штампыларын ... ... ... және ... ... ... ... "Селекция" -- сұрыптау деген мағынаны білдіреді. Генетика селекцияның ғылыми ... ... ... ... ... пен ... ... заңдылықтары барлық организмге тән қасиет. Жануарлардың, өсімдіктердің жаңа тұқымы мен ... ... осы ... ... ... зор. ... ол тұқым қуалайтын өзгергіштікке негізделген. H. И.Вавилов селекцияның теориялық негізін қалады.
Жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің тұқымдық, сорттық, түрлік және туыстық ... ... ... ... ... ... мен ... дамуына сыртқы орта факторларының әсер ететіндігін анықтады.
Организмдердің пайдалы белгілері мен қасиеттерінің тұрақтандырылуына жағдай жасайтын қолдан сұрыптау жүйесін ... ... ... мен ... -- адам ... ... мол өнім беретін, суыққа, ауруға төзімді өсімдік сорттарын, мал тұқымдарын және микроорганизмдердің штампыларын қысқа мерзімде шығару және жақсарту. Сорт ... ... ... не? Жануарлардың асыл тұқымы немесе есімдіктердің сорттары деп тұқым ... ... ... және ... ... мен ... ... сұрыптаудың нәтижесінде шығарылған бір түрге жататын даралар жиынтығы. Н.И.Вавиловтың айтуы бойынша: "Селекция үшін қажетті бастапқы материалды білмей, олардың шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... ... тұқымын жаңарту, жақсарту мүмкін емес". Сонымен қатар жануарлардың, өсімдіктердің жабайы арғы тегі формаларының, мәдени формаларына қарағанда бай ... ... ... ... жаңа сорттарын, малдардың асыл тұқымын шығаруда олардың ата тегінің бағалы белгілері бар түрлерін ... ... ... ... ... ... Ол мәдени өсімдіктердің ата тегінің шығу орталықтарын ... ... және ... ... ... мақсатында дүние жүзінің әр түкпірінде 180-нен астам экспедиция ұйымдастырды. Осы жұмыстың нәтижесінде 1700 түрге жататын 250 мыңнан асатын ауыл шаруашылығы ... ... ... жасады. Өсімдіктердің сол уақыттағы жиналған коллекциясы осы күнге дейін мәдени ... жаңа ... ... ... ... барлық географиялық аймақтарда мәдени өсімдіктердің алуантүрлілігі бірдей емес ... ... ... аса ... жаңалық ашты. Ол мәдени өсімдіктер шығуының жеті орталығын белгіледі. Әрбір орталық белгілі бір мәдени өсімдіктердің шыққан отаны болып есептелінеді. Бұл ... ... ... жер емес, таулы аудандар. Көптеген орталықтар ертедегі егін шаруашылығы орталықтарымен сәйкес келеді. Н.И. Вавилов мәдени өсімдіктердің шығу ... ... ... ... бір ... байқаған. Өсімдіктер өзінің түр ретінде түзілген орталықтарынан алыстаған сайын, олардың түсінің өзгеретінін көрген. ... ... ... ... ... ... ... қара түсі, Тынық және Атлант мұхиттарына жақын аудандарда ағаратынын көрген. Ал Еуропада өсетін бидайдың, арпаның, қара бидайдың ақ масақтары ... ... ... ... Мәдени өсімдіктер шығу орталықтарынан басқа аудандарға тараған сайын олардың доминатты белгілері (гендерінің әсері) ... ... ... арта ... Бұлай болу себебі, таулы, аралды және шөлді ... ... гені бар ... оқшауландырып, олардың көбеюіне жағдай туғызады. Мысалы, бір жағын Арал теңізі, екінші жағын Қарақұм алқабы қоршаған Хиуа (Өзбекстан) ... ... ... ... зығыр өсімдігінің гүлінің түсінде рецессивті белгілері бар және дөні ақ түрлерін анықтаған. Сонымен шығу ... ... ... ... ... ... ... төмендеуін, ал керісінше, рецессивті формаларының арту заңдылығын "Вавилов әсері" деп ... ... ... ... ... және ... селекция.
Адамның қатысуымен жүретін сұрыптауды қолдан аррыптау деп атайды. Чарлз Дарвин ... ... ... ... ілімінде оның екі түрін анықтаған: мақсатсыз және мақсатты сұрыптау. ... ... үй ... ... ... алғашқы кезеңінде мақсатсыз сұрыптауды пайдаланды. Олар өздеріне ыңғайлы, жуас ұрпақ өрбітетін малдар мен мол өнім беретін өсімдіктердің ... ... ... ... қиын, мінез-құлқы шәлкес малдарды жойып немесе күштеп үйретуге тырысты. Сонымен адам ... ... ... ... мінез- құлқына қарап, біртіндеп үй жағдайына үйрете бастады. Мысалы, қазіргі иттердің арғы тегі ... ... ... ... ... ... де санасыз сұрыптады. Мысалы, астық тұқымдас өсімдіктердің жабайы түрінің орта ... ... ... ... ... келеді. Олардың масағынан дәндері төгіліп тұрады. Адам бидай өнімін жинау барысында масағы мықты өсімдіктерді сұрыптау арқылы оның осы уақыттағы ... ... ... ... ... нәтижесінде біртіндеп малдардың тұқымы мен өсімдіктердің түрлері ... ... ... де, осы санасыз сұрыптау, барлық мәдени өсімдіктердің, үй жануарларының алуан түрлілігінің шығуына ықпалын ... ... ... ... мен ... ... кезінде, адамдар бағалы, пайдалы белгілері бар ата-аналық даралар өздеріне ұқсас, жетілген ұрпақ ... ... ... ... ұрпақ бойы қадағалап, көбейтіп, өсіріп отырған. Адам саналы ... ... ... бір ... қойып, қандай нәтиже шығатынын да болжай алады. Осы сұрыптаудың нәтижесінде жануарлардың ... ... адам ... ... ... ата ... ... жаңа түрлері пайда болады. Сұрыптаудың шығармашылық маңызы осында. Қолдан сұрыптаудың екі түрі бар. Ол -- ... және жеке ... ... сұрыптау деп фенотипі (сыртқы белгілері, қасиеттері) бойынша сұрыптауды айтады. Мұнда генотип есепке алынбайды, фенотип жағынан бірдей ... ... ... Жеке ... ... жекеленген өсімдіктің немесе жануарлардың біреуін іріктеп, оның ұрпақтарының генотипін зерттейді. Ұрпақтарына ... ... ... мен белгілерін тұрақты беретін дараларды сұрыптайды. Жеке сұрыптаудың маңызы генотипі жағынан бағалы бір дарадан көп ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, бір бұқадан, қошқардан ондаған, жүздеген ұрпақ алуға болады. Жеке сұрыптаудың жаппай сұрыптаумен салыстырғанда маңыздылығы жоғары. ... жеке ... ... ... Кез келген өсімдікті оның ұрпағы бойынша бағалау ... үшін ... ... таза ... ... ... Таза сорттармақ, дегеніміз -- бір жұп ата-анадан тараған ... ... ... ұрпақтар. Адам қолдан сұрыптаудың әдістері арқылы популяцияда қажетті, бағалы белгілері бар дараларды көбейтеді.
[өңдеу]
Будандастыру әдісі.
Селекция
Өсімдіктердің сорттарын, ... жаңа ... ... үшін ... ... ... Олар ... будандастыру (инбридинг) және туыстық емес будандастыру (аутбридинг) болып бөлінеді. Туыстық будандастыру немесе инбридинг будандастыруда ... ... ... ... ... ... байланысты гомозиготалы даралардың үлесі арта түседі. Мал шаруашылығында бір ата-анадан туған төлдерді бір-бірімен, не ... өз ... ... Бұл өсімдіктердің өздігінен тозаңдануына ұқсайды және гомозигота санын кебейтуге әкеледі. Осымен қатар ұрпақта пайда болған (рецессивті гомозиготалы жағымсыз) мутациялар даралардың ... ... ... кері әсер ... ... ... ... будандастырудың тиімді жағы да бар. Ұрпақта бағалы белгілер беки түседі және бұл қасиет ата-анасында бірдей ... ... ... ... ... ... будандастыру жануарлар мен өсімдіктердің селекциясы үшін қажетті сорттармақтар алу үшін кеңінен ... Туыс емес ... ... ... деп ... ... түр ... будандастыру және әріден будандастыру болып бөлінеді.
[өңдеу]
Гетерозис.
Гетерозис кезінде ата-анасымен салыстырғанда ... ... ... ... мол өнім береді. Бірақ бұл қасиет кейінгі ұрпақтарында біртіндеп төмендеп өше бастайды. Гетерозис құбылысын өсімдіктер және жануарлар селекциясында жиі қолданады. Бұл ... ең ... 1914 жылы ... ғалымы В. Шелл жүгері өсімдігінен байқайды. В. Шеллдің тәжірибесі бойынша, жүгері өсімдігі гетерозисті буданының бірінші ұрпағының өнімі екінші ұрпағының ... ... -- ... үшінші ұрпағында 50%-ға төмендегенін көрсеткен. Гетерозистің швед ғалымы А. Густафсон анықтағандай, өсімдіктерде бірнеше түрі бар. Олар жыныстық гетерозис -- ... ... ... ... ... тұқым мен жемістің өнімі артады. Денелік гетерозис -- вегетативті органдарының ... ... ... -- ... ... ... ... тіршілік қабілетінің артуынан туады. Гетерозис ірі қара малдарда жиі кездеседі. Мысалы, ірі қара ... ... және ... ... ... ... еті мол және өте жоғары сапалы болған. Ал ... Ақ бас ... ... ... ... ... ... етті болады. Бір өркешті түйені (нарды) екі ... ... ... ... ... мен есекті будандастырғанда, ұрпақтарында гетерозис құбылысы байқалады. Қашар -- екі түрге жататын жылқы мен есекті ... ... ... ... ... ... Күші ... ата- анасынан бірнеше есе артық болады. Гетерозигота құбылысының ... оның ... сыры әлі ... ... жоқ. ... ... Әр ... және туысқа жататын организмдердің будандасуын әріден будандастыру дейді. Мұндай шағылыстырудың мақсаты -- бір ... ... ... ... ... ... белгілер мен қасиеттердің тұқым қуалауын зерттеу. Өсімдіктердің мәдени сортымен жабайы түрін будандастыру арқылы сапалы будан алуға болады. Мысалы, қарабидай мен ... ... мен ... деп ... ... ... тұқымдастың будандары бар. Әріден будандастыруды алғаш зерттеген И.Г. Кельрейтор болды. Ол 1760 жылы ... мен ... ... алғаш рет будан алды. Әріден будандастырумен Г. Мендель, И.В. Мичурин, Н.В. Цицин, т.б. ғалымдар айналысты. Түраралық, ... ... саны аз, ... ... ... ұрпақ бермейді. Ұрпағының болмау себебі, бір жағдайда -- жыныс органдарының дұрыс дамып, пісіп жетілмеуінен болады. Өсімдіктерде тозаңның ... ... ... ... ... ... ... жағдайда -- будандастыруға алынған организмдердің хромосомалар санының және жұптарының ... ... ... будандастыруға алынған А түрге жататын организмнің 14 хромосомасы, Б түрге жататынның 28 хромосомасы бар делік. Бірінші ... ... 21 ... ... ... Б ... жататын дараның 7 хромосомасымен конъюгацияға түсетін жұп (гомологті) хромосомалар жоқ. Бұл жағдай мейозда хромосомалардың ретсіз бөлінуіне және тіршілігі жоқ гаметалардың ... ... ... ... Кейбір будандардың ұрпақ, бермейтін кемшілігін, оларды полиплоидті түрге ... ... ... болады. Бірінші рет Ресейде 1924 жылы Г.Д. ... ... пен ... ... ... мол ұрпақ беретін түраралық будан алды. Бұл жағдайда будан өсімдіктердің хромосома санын екі есе ... ... ... екі ... ... ... процесі дұрыс жүріп, шомыр мен қырыққабат хромосомалары өз ... ... ... ... ... ... Н.В. ... бидайды бидайықпен будандастыру арқылы дәнді дақылдардың құнды сорттарын алды. И.В. Мичурин жұмыстарында ... ... ... сиырбүлдірген мен таңқурайдың, алхоры мен шомырттың, шетен мен сібір доланасының будандарын алды. ... ... ... ... ... ... Өсімдіктердің сорттарын микроорганизмдердің жаңа штампыларын шығаруда дәстүрлі әдістермен қатар мутацияларды да пайдаланады. Мутацияны шығу табиғатына ... ... ... және ... ... ... деп бөледі. Табиғи мутациялар ғалымдардың пікірі бойынша, зат ... ... ДНҚ ... ... екі ... репарация және репликация процестерінен туындайды деген болжам бар. Табиғи мутациялар: гендік, хромосомалық, ... ... ... ... бөлінеді. XX ғасырдың 20 -- 30-жылдарында рентген сәулелері және химиялық қосылыстардың кейбір түрлері тірі организмде тұқым қуалайтын ... ... ... Селекция үшін генетиктер мутацияны қолдан тудыратын әдістерді жасай бастады. Сонымен мутациялық селекция ... ... ... ... ... ... деп ... Мутацияның пайда болу процесін мутагенез дейді. Көпшілік жағдайда организмде пайда болған мутациялар жағымсыз әсері болғандықтан, оның тіршілік қасиеттерін ... ... ... селекция үшін маңызы бар мутациялар да кездеседі. Әсіресе олар микроорганизмдер селекциясында кеңінен қолданылады. Мысалы, ультракүлгін сәулемен әсер ету арқылы пенициллиум ... жаңа ... ... Олар ... ... қарағанда пенициллинді мың есе көп түзеді. Сол сияқты рентген және басқа да сәулелермен әсер ... ... ... ... саңырауқұлақтарының, азотобактериялардың жаңа қасиетке ие жаңа түрлері алынды. Осы мәселеге байланысты Қазақстан ... ... ... ... микробиология және вирусология институтында сүт қышқылы бактерияларынан жемшөпті сүрлеуге қажетті арнаулы ашытқылар алынып, солардың көмегімен ... ... ... ... ... ... пропион қышқылы бактерияларынан жаңа ашытқылардың штампыларын шығарып, оларды сынақтан өткізді. Жүгеріні ... ... ... мен ... саңырауқұлақтарды қосып сүрлегенде, азықтың сапасы жақсарып, ондағы "В" витаминдерінің мөлшері артты. Осының әсерінен сиыр сүтінің майлылығы, ... ... ... артатындығы байқалды. Әр түрлі мутагендерді пайдалана отырып, өсімдіктердің де жаңа сорттары алынды. ... ... осы ... ... ... ... ... жаңа тиімді мутанттары алынған. Мысал ретінде Новосібір қаласындағы Цитология және ... ... ... ... ... ... ... сортын айтуға болады. Бұл сорт "Новосибирская-7" сортының тұқымын рентген сәулелерімен өңдеу арқылы, сұрыпталу нәтижесінде ... ... ... ... ... институтында химиялық және физикалық факторларды қолдану нәтижесінде күздік және жаздық бидайдың және басқа дақылдардың мол өнім беретін, жоғары сапалы мутантты ... ... ... ... -- ... ... ... өзгеруінен туындайтын геномды мутацияларға жатады. Егер эукариотты организмдер жасушасының хромосома жиынтығы екіден ... рет ... ... ... ... ... ... табиғатта кең тараған құбылыс. Бұл әсіресе гүлді есімдіктерде жиі кездеседі. Полиплоидия жасушаның митоздық, мейоздық бөліну фазаларына ... орта ... әсер ... және ... да ... болуы мүмкін. Бұл құбылыс жануарларда сирек кездеседі. Академик Б.А. Астауров жібек құртының жұмыртқаларына әр түрлі температурамен әсер ету арқылы партеногенез ... ... ... ... ... полиплоидия құбылысын қолдан тудыру арқылы, олардың өнімділігін арттыруға ... ... ... ... ... ... алкалоид колхицин ерітіндісімен өңдеу арқылы полиплоидті түрін алып, Оңтүстік Қазақстан облысының шаруашылықтарына енгізді. Өсімдіктердің ішінде маңызды полиплоидтік ... ... ... ... ... жүзінде кең тараған бидайдың түрі -- жұмсақ бидай. Оның жасушаларында 2п = 42 хромосома бар. Жұмсақ ... ... 8000 жыл ... ... ... ... 2п=28 хромосомасы бар бидайдың түрі, 2п=14 хромосомасы бар жабайы бидай түрімен табиғи жағдайда ... ... ... ... ... ... қажетті қасиеттерін байқаған диқандар егіп, өсіріп, ұрпақтан-ұрпақка қалдырып отырған. Ал ... ... арғы ... бірі -- 28 хромосомалы бидай. Таяу Шығыста ... (2п х 14) ... ... ... екі түрінің будандасуынан шыққан. Қазір 28 хромосомалы бидайдың түрлерін, 42 хромосомалы бидайлармен қатар егіп жүр. Қазақстанда 28 хромосомалы қатты бидайдың ... ... ... ... ... ... және ... аумақтарда егіліп, сапасы жоғары болғандықтан макарон жасауда қолданылады. Табиғатта өсімдіктердің полиплоидті түрлерін, адамның қатысуынсыз қоршаған орта жағдайлары іріктейді. ... ... ... ... ... -- ... Ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің ішінде бидайдан басқа, полиплоидті мақта, балқурай, банан, картоп және басқа мәдени өсімдіктердің түрлері бар.
Мәдени ... ... cultae) - ... ... әр түрлі қажеттілігін (азықтық, талшықты, дәрілік, бояғыш, эфир майы, мал-азықтық, т.б.) қанағаттандыру мақсатында өсіретін өсімдіктер. Мәдени өсімдіктердің пайда ... ... ... ... ... байланысты. Қытай мен Жапониядан күріш, қонақ тары, қытай капустасы, бұршақ түрлері, құрма, апельсин, ... шай, т.б. ... ... ... мен Үндіқытайдан нан ағашы, манго, лимон, банан, қант пальмасы, эвкалипт, темекі, ... ... қант ... ... ... ... пальмасы, күріштің 2 түрі, қара бұрыш; Орталық Үндістаннан қара бидайдың 2 түрі, бұршақтың 5 түрі, зығыр, мақсары, қарбыз, ... ... ... ... шие, ... ... ... Орта Азиядан бидай, қара бидай, арпа, сұлы, бұршақ, ... қант ... ... ... ... ... Азиядан зәйтүн, лавр, жеміс ағашы, т.б.; Африкадан мақтаның 4 түрі, қарбыз, кофе; Америкадан жүгері, картоп, қызанақ, ... ... ... какао, арахис, топинамбур, т.б. мәдени өсімдіктер таралған. Адамзат үшін ... ... ... зор. Бау-бақшадағы, егін алқабындағы өсіп тұрған өсімдіктер азық-түліктің, дәрі-дәрмектің, мал ... ... көзі ... ... ... мәдени өсімдіктердің түрі көп және олар әр түрлі. Олар - бидай, сұлы, ... ... ... ... ... соя, асбұршақ, жержаңғақ, жасымық, картоп, күнбағыс, мақта, қызылша, қарбыз, таңқурай, жүзім, т.б. Мәдени өсімдіктердің жаңа сорттарын шығарумен ... ... ... ... 50 ... ... 25 мыңнан астам түрі белгілі (барлық жоғары сатыдағы өсімдіктердің 10%-ын құрайды). Бірақ өсімдік өнімдерінен ... ... ... негізін мәдени өсімдіктердің 20 шақты түрі ғана құрайды (мысалы, күріш дүние жүзінде ... ... ... ... ... ... саналады). Өсімдіктерді мәдени жағдайда өсіру тас ғасырында басталды және олар бейберекет қолдан сұрыпталды. Кейін пайдалы өсімдіктер үй ... (ең ... ... ... ... ... ... Халықтардың қоныс аударуы, теңіз арқылы алыс сапарларға шығу және сауда-саттық өсімдіктердің бір ... ... ... ... ... ... Жаңа жағдайға өсімдіктер тез бейімделіп, соның нәтижесінде мәдени ... жаңа ... ... ... Қола ... егіншіліктің қарапайым түрі дамыды. Кейінірек өсімдіктердің алуан түрін шығару үшін ... ... ... ... ... ... ... мәдени өсімдіктердің басым көпшілігі мыңдаған жылдар бойына қолдан өсірілді. Олардың ішінде ең ежелгі өсімдік түрлеріне - ... ... ... ... ... пальмасы, арпа, бұршақ, жуа, темекі, картоп, күріш, қант ... т.б.; тек аз ғана ... - қант ... ... ... хинин ағашы кейіннен мәдени өсімдікке айналған.
[өңдеу]
Түрлері
Әдетте өте көп түрден тұратын туыстардың мәдени өсімдіктерке айналған түрлері аса көп ... ... 200 ... тұратын зығыр туысының 1 түрі ғана, 70 түрден тұратын күнбағыс туысының 2 түрі ғана мәдени өсімдіктер қатарына жатады. Осы ... ... ... шығу тегі әр түрлі. Олардың кейбіреуі жабайы өсімдіктерден шықса (бірақ өздері жабайы түрде өспейді), екіншілері будандастыру жолымен ... ... рапс - ... ... мен қышабастың буданы, т.б.), ал малазықтық өсімдіктердің көбі әлі күнге дейін жабайы ... ... ... ... - ... ... нәтижесі. Сондықтан мәдени өсімдіктердің жаңа түрлерін (әсіресе малазықтық, дәрілік, тех.) алу жылдан-жылға жалғасуда, жаңа түрлерді алу - генетиканың ... ... ... ... ... ... өсімдіктерден өте көп ерекшеліктерімен ажыратылады. Олар өздерінің табиғи ареалдары болмағандықтан, шыққан ортасынан басқа жерге тарала алмайды. мәдени ... ... ... ... ... және ... ... зерттеу, олардың жаңа сорттарын алуда маңызы зор. Жер шарында халық санының көбеюіне ... ... ... ... үшін (жыл ... 1,2 ... т астық дақылы керек), мәдени өсімдіктер егілетін алқаптардың көлемін ұлғайтып, шөл және шөлейтті жерлерді, биік тау алқаптарын ... ... ... ... байланысты тосын (экстремалды) жағдайларға төзімді мәдени өсімдіктердің жаңа түрлерін алу маңызды мәселенің бірі болып саналады.


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.3000

^