Көркем аудармадағы баламасыз лексиканың берілуі [ 30 бет ]

М А З М Ұ Н Ы
Реферат.......................................................................................3
Кіріспе ........................................................................................4

1 тарау Көркем аударманың лингвомәдени мәселелері.............6
1.1 Көркем аударма – дербес шығармашылық туынды...................6
1.2 Көркем аударманың мәдени-танымдық қызметі.......................9

2 тарау Көркем аудармадағы баламасыз лексиканың берілуі
2.1 Баламасыз лексика және лакуналар ұлттық мәдениеттің көрінісі .......................................................................................15
2.2 Баламасыз лексиканы аудару амал-тәсілдері .........................23

Қорытынды ...............................................................................38
Пайдаланған әдебиеттер тізімі................................................. 39
Пайдаланған дереккөздер тізімі................................................41

Дисциплина: Тілтану, Филология
Тип работы: Курстық жұмыс
Цена этой работы: 500 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
филология факультеті
жалпы тіл білімі кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
КӨРКЕМ ... ... ... ... А З М Ұ Н ... ... Көркем аударманың лингвомәдени мәселелері.............6
1.1 Көркем аударма – дербес шығармашылық туынды...................6
1.2 Көркем аударманың мәдени-танымдық қызметі.......................9
2 тарау Көркем ... ... ... ... ... лексика және лакуналар ұлттық мәдениеттің көрінісі
............................................................................
...........15
2.2 Баламасыз ... ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі – 41 бет.
Пайдаланған әдебиеттер саны – 35
Пайдаланған дереккөздер саны – 18.
Тірек сөздер: көркем аударма, ... ... ... ... ... (ақпарат, мәлімет) коннотация, ... тіл және ... ... лингвокультурология, транслитерация,
түсіндірме, гипоним, гипероним, сипаттама аударма, сөз ... ... ... ... – қазақ тілінен орыс тіліне және орыс тілінен қазақ
тіліне ... ... ... ... ...... аудармадағы баламасыз лексиканы белгілеп, оны
аудару әдіс-тәсілдерін сипаттау.
Зерттеу әдістері. Бітіру жұмысында салғастырмалы, контрастивті,
материалдарды ... ... ... ... ... ... бақылау, баяндау, жүйелеу, сипаттау және контекстуалдық талдау
әдістері басшылыққа алынды.
Алынған нәтижелер: ... ... 200 ден ... ... ... алынды, баламасыз лексика жүйеленіп топтастырылды және
олардың қазақ және орыс тілдерінде (аударманұсқаларда) ... ... ... ... және орыс ... ұлттық-мәдени
ерекшеліктері қарастырылды.
Бітіру жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспе, екі тарау, ... ... және ... ... ...... мемлекеттің, әрбір халықтың рухани мәдениетінің
ажырамас бөлігі. Адамзаттың тіршілігінде ... ... ... ... ел мен ... ... ... түрлі саладағы
байналысына бағытталатыны айқын.
Аударма міндеті мен ...... кең ... ... ... ... тілдің байлығы мен сұлулығын қорғау, әлемдік ... ... ... ... ... білу және оны сол ... ... өз ұлтына жеткізе білу арқылы айқындалады.
Көркем аударманың мәселелері әрқашанда тек қана жазушы-аудармашыларды
емес, әдебиетші, ... ... ... ... ол әртүлі
мәдениеттердің, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қай жанры, қай түрі болсын әлем ... ... ... ... табылады. Бір елдің әдебиетін ... оның ... ... ... ... салтымен, тарихымен,
болмыс-бітімімен, табиғатымен, басқа да өзіндік ерекшеліктерімен танысу
арқылы ... ... ... ... ... басталады.
Көркем аудармадағы ең күрделі және қызықты мәселе – ол сөз таңдау, әсіресе
фондық лексиканы басқа тілге ... ... ... лексика, оның
түрлері, басқа тілге аудару тәсілдері қарастырылады. Баламасыз ... ... ... және ... ... байланысты, сол
себетен аударылатын тілде эквивалентсіз болып табылады. Бұл ... ... ... ... Осы ... ... ... зерттеу – бітіру жұмысының өзектілігін құрайды.
Зерттеу нысаны – қазақ тілінен орыс тіліне және орыс ... ... ... ... әдебиет туындылары.
Жұмыстың мақсаты – көркем аудармадағы баламасыз ... ... ... әдіс-тәсілдерін сипаттау.
Бітіру жұмысының міндеттері:
- көркем аудармаға қатысты әдебиеттермен танысу;
- баламасыз лексиканың түрлерін айқындау, осы ... ... ... ... ... аудармадағы айқындалған лексикалық бірліктерді жүйелеу ... ... және орыс ... ... шығармалар мен олардың
аудармаларындағы ұлттық-мәдени ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... ... белгілерін қарастыру;
- баламасыз лексиканы аудару әдіс-тәсілдерін сипаттау;
- екі ... ... ... ... салыстыру және оларды аудару амал-
тәсілдерін талдау.
Дереккөздер: қазақ ... ... ... ... (Әуезов М.О.,
Есенберлин І., Мұқанов С., Нүрпейісов Ә., Мүсірепов Ғ., Жұмаділов Қ. ) және
олардың орыс тіліне ... ... орыс ... жазылған көркем
шығармалар (А.Пушкин, Л.Н.Толстой, А.Толстой, А.Чехов, И.Тургенев, А.Бунин,
Н.Погодин ) және олардың қазақ тіліне аударылған мәтіндері. ... ... ауыз ... ... ... пайдаланды.
Зерттеу әдістері. Бітіру жұмысында ... ... ... ... жинақтау әдіс-тәсілдері қолданылды. Сонымен
қатар бақылау, баянлдау, жүйелеу, сипаттау және ... ... ... алынды.
Бітіру жұмысының материалдары ретінде қазақ және орыс тілінде жазылған
көркем шығармалардан жаппай іріктеп жинақтау әдісі ... 200 ден ... ... ... ... аталған әдістер мен амал-
тәсілдерінің негізінде шығармалардағы баламасыз ... және ... ... талданды.
Алынған нәтижелер: көркем шығармалардан 200 ден астам лексикалық
бірліктер жинақтап алынды, баламасыз лексика ... ... ... ... және орыс тілдерінде (аударманұсқаларда) берілу амал-
тәсілдері ... ... және орыс ... ... ... ТАРАУ. КӨРКЕМ АУДАРМАНЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Көркем аударма –дербес шығармашылық туынды
Аударма – ұлттық және әлемдік мәдени үрдістернің баситапқы ... Бұл ... ол ... бір халықтың және онымен қарым-қатынастағы
басқа да елдердің әр дәуірдегі мәдениеттің тарихи және ұлттық ... ... ... ... тілінің бөлектігіне қарай топтасқан
адамдар қауымдастығы қалыптасқаннан-ақ әртүрлі тілді қауымның, ... ... ... дәнекер болатын «қостілді» адамдар-тілмаштар пайда
болған. Жазба аудару қалыптасқан тұстан бастап-ақ тәржіма ... ... ... ... ... қатар өріліп, біте қайнасып ... ... ... ... – айырықша күрделі жанр. Оның әдебиет ... ... ... әр ... ... ... (ситлі)
мен таланты, эстетикалық функцияны, мазмұн мен ... ... ... ... ... сан алуан
проблемалары бар. Көркем әдебиет тілінің де өзге ... ... ... мол, ол оның ... қызметі – эстетикалық функциясымен
тығыз байланысты. Бұл – арнаулы ақпаратты әдебиеттен ... ... ... ... және ... белгісі – оның образдылығы, жалпыхылықтық
тілдік қордағы элементтерді пайдалану мүмкіндігінің болуы. Белгілі ... ... бұл - ... ... ... өзіндік табиғатын,
өзіндік сөз қиюын айқындайтын» басты факторлар (1, 24).
Көркем әдебиет стилінің ... ... ... ... де тән. Белгілі бір халықтың тілінде жазылған әңгіме, повесть,
роман – сол халықтың ұлттық көркемөнері; ... ... ... ...... ... иеленуші халықтың рухани-мәдени ұлттық
танымының үрдесінен шығуды көздейді. Көркем аударманың тілі де сол мақсатқа
бағындырылады.
Көркемөнер ретінде ... ... жеке ... ... өмірдің сырлы
суретін барыншы жеткізуі керек. ... ... ... ... ... шығаратын құрал – тіл. Тәржімашының алдында екі жақты, ... ... ... де ... тең қос ... тұрады:
- тұпнұсқаның мазмұнын, сюжетін, тұпнұсқа а вторының негізгі идеясын
мүмкіндігінше толық сақтау;
- аударылатын тілдің табиғи заңдылықтарын, нормаларын қадағалау.
А.М.Алдашева көркем аударманың мынадай ... ... ... аударма – ойлаудың образдылық типінің жемісі: демек, мұндак
индивидуалдық даралық, шығармашылық ... бар; ... ... ... шек қойылады, өйткені аудармашының алдында жатқан
мазмұны-құрылымы дайын мәтін шығармашылық еркіндікке жібермейді;
б) көркем аударма да төл ... ... ... ... атқаруы керек;
в) көркем аударма да төл әдебиет ... ... ... ... сондықтан аудармада қазақ тілінің табиғи күйі, сөз ... ... ... тиіс (2, ... келген аударманың ең негізгі қағидасы –ол аударма мәтінінің сапасы,
демек ... ... ... аударманың түпнұсқаға мағыналық жақындығы.
Сондықтан аудармашының әрекетінің нәтижесі – аударма ... ... ... болуы. Бірақ қазақ әдебиетінің классиктері жасаған
аудармаларда ... ... ... көзге түседі. Ал
әр шығарманың өз белгісі, өз сыпаты болуы – шығармашылық ізденістің жемісі.
Әрбір жазушының өз тілі, ... бар; ... ... арқылы тілдік құралдар,
сөз қазынасы өзгеше ұжымдасады, өзгеше ... ... ... ... ... ... суреттеу тәсілдерінің қатарында,
мәселен, бірнеше синонимдерді ілестіре, ... ... ... ... ... ... мақсат үшін ретті тұстарында контекстуалды
синонимдер жасау амалы көп. «Абай жолындағы» Барлық тұлғасы сай ... ... ... сұлу ... да ұнамды, сүйкімді; Жігітек ... ... ... жігіттердің бірі; Келбетті маңдайы ақшылданып,
айқындап тұр; Әнінде ашық, ... бір ... ... ... үзілмей
ілескен, майда рахат саз, бір күміс лебіз ... бар ... ... ... жоқ. Осы ... аударманың негізгі проблемасы – сөз
таңдау қағидаларымен тығыз байланысты. Себебі аударманы бағалаудың ...... ... ... ... ... ... сақтау және екінші тілде оқитындардың ... ... ... М.Әуезов өзі қазақшалаған ... ... ... қолданыстағы сөздерді (қасарман, сыбайы, құшнас, жорталар)
балама етеді; тың образдар ... ... ... тілі ... күнгірт жүзді); қазақ тілінде функционалды баламасы бола турса
да, ... ... ... және сөз тіркестерінің сөзбе-сөз
баламасын жасауды да байқап ... ... ... – жүрек досы; ...... ... ... чувство – адамдық сезім т.б.).
Мысалы:
- Голубчик, ты погляди на небо – оно ведь ... ... ... аспанға қарасаңшы, тастай тылсыдай ғой (ауд.М.Әуезов).
- Недобрую шутку ... ... со ... ... ... ... свои плоды (И.Тургенев «Дворянское гнездо»).
- Ағылшын құмар әке ұлын мазақ еткендей із қалдырды; айнымалы ... ... ... ... жоқ ... ... ... құндылығын сақтау және қазақ
тілінің нормаларын қадағалау міндеттеріне сәйкес көркем аударма жасаған
қазақ ... ... ... ... мынадан көрінеді:
- аудармашылар жаңа сөз, фразалар үлгілерін қалыптастырады; түпнұсқадағы
тұлға-бітімі тосын ... ... ... немесе орысша баламаларын
береді;
- екншісі - образды ... ... ... ... ... ... ... образдылық элементтері, яғни пайымдау мен ұлттық
бітімнің, ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер қолданылады;
- үшіншіден, аудармашы түпнұсқадағы теңеулерд, ... ... ... әлсіретпеу
Көркем аудармадығы сөз таңдау лексика мен фразеология жүйесін байытуға
ықпал етеді. Мысалы, аударылып ... ... ... ... тіл
қолданысына сіңіскен немесе потенциалды элемент ретінде тіл айналымына
түсуі әбден мүмкін «тың сөз ... өте көп (3, 6). ... ... ... ...... ... жеке сөздер, тұрақты тіркестер:
гүлалқа – венок (М.Әуезов); тұспалдама – намек, сыбыршы – ... ...... ...... (Ғ.Мүсірепов); патшаханым ... пида – ... ... ...... тері жақы ... ... мапа былғары – перчатки (Ғ.Орманов) деген жаңа қолданыстар
аударма үлгісінде жасалғандар.
Көркем аударманы талдау мәселесі - әдебиет ... мен тіл ... ... ... ... терең стильдік талдауды қажет ететін
күрделі сала. Мазмұны, ... ... ... ... ... тілдік
құралдардың еркін қолданылуы; аудармашы-қаламгердің жалпыхалықтық қордағы
сөздерді, фразаларды пайдалануы, өз ... жаңа сөз ... мен ... ...... ... ойлаудың образдылық типінің нәтижесі.
1.2 Көркем аударманың мәдени-танымдық қызметі
Мәдениет-ұлт-тіл үштігі бір-бірімен тығыз ... ... ... мен ұлт тілі – ұлт ... ... белгісі. Мәдениет –
ұлттың тарихи даму бойында жинақтаған ... ... ... – қоршаған ортаны, әлемді жай, сырт көзбен ... ... ... ... емес, жеке адамның, халықтың өз ұлттық-
этникалық ерекшеліктері арқылы айнала дүниеге реакция жасауы, оны өз ... ... ... ... ... алған таным-
пайымдауын бағалауы. Әрбір ұлттың өзіне тән таным-пайымы, ... ... тіл ... ... Тіл – ... ... ... ол
мәдениетпен тығыз байланысты: тіл мәдениеттің дамуын, қалыптасуын, деңгейін
көрсететін, мәдениеттің ажырамас бөлігі. Тіл – ойды ... ... ... ... тіл – ... ... ... мәдениеті көрінісінің, ұлт мәдениеті өмір ... ... ... бір ... мәдениетінен ақпаратты жинақтау және ... ... ... ... ... ... тіл арқылы мәдениет
суреттеледі, рухани және материалдық ... ... ... ... ... ... жетеді.
Қазіргі уақыттағы болып жатқан ғаламдану үрдісі көптеген ... ... ... ... ... ... ... етуде. Сондықтан да лингвомәдениеттанулық ынтымақтастықтың
дамуына мәдениетаралық байланыстың белсене түсуі интеграция ... ... ... ... ... ғалымдардың
еңбектерінде қарастырылған: А.А.Потебня, Ю.М.Лотман, ... ... және т.б. ... ... ... антропологиялық парадигма ... ... ... парадигманың қалыптасуы тіл бірліктерінің ... ... т.б.) ... ... семантикасын адамға мойын бұруға
және оның мәдениеттегі орнына ... ... ... ... ... адам мен оның ... көңіл бөлінетін лингвомәдениеттануды
алдынғы қатарға қояды. Бұны ... өз ... ... ... на человеческий, точнее – на культурный
фактор в ... и на ... ... в ... Это ... ...... собственно антропологической парадигмы
науки о человеке, центром притяжения которой является феномен культуры» ... ... пән ... ... ... негізі
В.В.Воробьев еңбектерінде ... ... Оның ... ... адам ... ... және ... жатқызуға болады, яғни «тілдік әлем ... ... ... ... (5, 95)
Аударма саласындағы лингвомәдениеттанудың теориялық мәселелеріне
тоқтала келіп, А.М.Алдашева ... ... ... ... – этнолингвистикамен де, лингвоелтанумен де ортақтасқан ... ... ... ... белгілі бір халықтың төл
элементі, халық тілімен жасасып келе жатқан өз сөзі; өзгелерден ауыс-түйіс
емес, өз ... сөз, сөз ... ... ... ... белгі қайсы; ұлттық «бет-пішін» бар деп ... ... ... ... ... ... ... нормаларынан
қандай мәлімет жеткізе алады дегенді ... ... ... (2, ... ... нысанын ... ... ... ... ... және лакуналар (лингвоелтану нысаны);
2. мифологиялық тіл бірліктері: тілде ... ... ... ... ... ғұрып сенім;
3. тілдің паремиологиялық қоры;
4. тілдің фрезеологиялық қоры;
5. эталондар, стереотиптер, символдар;
6. тілдік ... мен ... ... ... қатпары;
8. тілдік мінез-құлық;
9. сөйлеу этикеті саласы (6, 37).
Көркем мәтін ... ... тани ... ақиқатты өмір туралы
мәліметтер бұлағы болып табылады. Әсіресе , бұл өзге ... ... ... көркем мәтін автордың туған мәдениетіне тән ақпаратқа
қанық ... ... ... ... ... ... ... Дарынды автор туғызған көркем мәтін сол жазылған тілдің фонетикасы,
лексика мен грамматикалық ... ... ғана ... ... ... ... ... құралдар жүйесін көрсетіп, тілдің
жарқын «кескінін» ... ... ... ... ... мәтін өзінің
стилистикалық кодымен де ерекшеленеді.
Аударма мәтінде жасалған ақпараттың барлық қажетті жақтарынсақтау ... ... ... мен стилистиканы жақсы білуімен қатар, тарихи-
мәдени әрі лингвомәдениеттанулық сипат туралы базалық білімі ... ... ... тіл мен ... ... ... ... тұтастықты бірнеше тілдегі жазба нұсқаларды жетік оқи
алатын, тілдер мен мәдениеттердің қыр-сырына ... адам ... ... айырмашылықтар әртүрлі тілдердегі сөздердің денотаты бірдей
болса да, коннотативтік семантикасының (сөздің ... ... ... ... ... ... ... жазушысы Т.Пулатов өзбек тіліндегі куёш
және түрікмен тіліндегі ... ... мен ... сөздерін салыстыру
арқылы әр халықтың ұлттық ерекшеліктерінің тілде белгіленуіне тоқталады.
Оның ... ... көп ... күннің аптап ыстығының астында ... ... ... күнді образды түрде солнышко деп айтпайды, ал
өзбек, түрікмен халықтарының сұлулықты айға ... орыс ... үшін ... ... дәл, ... белгісі емес ... ... ... Ал ... ... ... ... жапон тілінде қарапайым лексика мүлдем жоқ деуге ... ... ... ... Ф.Достоевскийдің «Идиот», А.Чеховтың
«Дура» деп аталатын шығармаларының ... өз ... ... көп
қиналады (6, 5). Немесе туыстықты, жақсы көруді образды беру үшін орыс
тілінде сердце сөзі ... ... ... көп қолданысқа түссе, қазақ
ұғымында осындай қасиет-сапаларды ... ... ... ... ... Әр ... тіліндегі бұндай айырмашылықтар ұлттық бітім мен
мәдениеттің өзгешеліктеріне тәуелді.
Белгілі ғалым, ... ... «Қан мен ... ... қарын жас
немере дегеннің орыс, неміс тілдеріне внук; даңғұр-дұңғыр болды да ... ... ... болып аударылады (7, 265). Ал ... ... ... перевода» атты мақаласында ол ... ... ... ... ... ... былай дейді: «Казах сделал из своего слова
культ. В этом можно убедится, постигнув ... и ... ... ... ... ... ... в поэзию акынов-жырау... Переводил я
года три назад очень любопытную, ... ... ... ... на ... ... амал», где перечисляются семь примет времени
года: күннің тоқырауы, айдың тоғамы, мұздың қатуы, киіктің матауы, ... ... ... ... кіруі. После долгих распросов, поисков и
толкований я перевел эти семь ... ... так: ... ... ... гон, уход Плеяд, улет казарок, ... ... и ... (8, 11-12). Осы ... ... ... аударманың басқа
аудармаларға (ресми қағаздар, жарнама мәтіндері, ғылыми мәтіндер ... ... ... ... ... ... ... үшін
тәржімашының энциклопедиялық білімі, қаламгерлік шеберлігі, сол ұллтың
мәдениетін, әлемді қабылдауда ... ... ... ... жасалатын тілдің стилистикалық қыр-сырын толық ... ... ... ... тек қана семантикалық ақпарат берілмейді, сонымен
қатар эмоционалды, экспрессивті және эстетикалық ақпараттар ... ... ... ... ... тіл мен сол тілді иеленуші адамның
(тұтас бір ... ... ... ... ... ... ұлт тіліне ықпалын зерттеуде аударма әдебиет көп ... ... ... ... салыстыру бірнеше тілдерде бар
универсалды бір ұғым, ... ... үшін ... ... ұлттық – мәдени құндылығын дәлірек танытуға мүмкіндік береді.
Ұлттық-этникалық мәдениеттің ерекшеліктері, ұлттық бітімнің және ... ... ... адам ... ... символдық, образды-
метафоралық, ойды көркемдеп ... ... ... ... ... ішкі ... ... тұрады. Ұлттық
мәдениет әсіресе коммуникативтік актіге қатысушылардың сөз әдебінен, ... ... ... ... пен кеңістікке, ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың
баршасынан да белгі береді. Айталық, кез келген көркем туындының баяндау
тәсілінің басты тіні – ... ... ... ... әрекетінде
бейвербалды амалдар көп кездеседі. Сөйлесудің ... ... ... ... ... диалогтін мазмұнына қарай қол, көз, иық,
бас сияқты дене мүшелерінің қимылы, ... ... ... ... ... ... барлығына тән және
олар – ... ... бір ... ... пікірінше,
«паралингвистикалық амалдардың ішінде ең көп ... – дене ... ... ... қимылдары да этикет ұғымымен ұштасып жатады,
мәселен, бас иді, бас иіп ... ... ... ... ... сәлемдесу рәсімі мен қарым-қатынас процесінде ұлттық-мәдени
ерекшеліктерді үстейді. Ал ... ... беру және ... тағзым ету
этнокинемалары қазақтың қыз-келіншектерінің үлкендерге ізет пен ... ... ... (9, 25). ... ... амалдар дене
мүшелері (лат. соматизмдер) арқылы жасалады, сондықтан да кез ... ... ... бар, ... олар көп ... ... ... жүрек аттай дүрсілдеу фразеологизмі тек қазақ ... ... ... елінің тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... биік. Осындай фразеологизмдерді аудару
қиындықтар туғызады:
Түпнұсқа:
Ауыл ұйқыда. Ай сүттей ... ... ... ... ... ... ... (Ғ.Мүсірепов «Дауылдан кейін»).
Аударманұсқа:
Аул спал. В залитой лунным светом степи стояла такая тишина, что ... ... стук его ... сердца раздается как цоканье копыт.
Аудармашы ... ... ... ... мәнін тұра берді десе
болады.
Всплеснуть руками, вскрикнуть тәріздес ұлттық мәдениеттің ... ... ... орыс классик жазушыларының шығармаларында жиі қолданысқа
түседі. Қазақ аудармаларында көрсетілген элементтерді ... ... ... бірі – калька жолымен аудру: всплеснуть ... ... ... ... ... – шаңк ету ... жіберу). Екіншісі
– сөйлеу этикетінің паралингвистикалық ... бере ... ... ... ... ... всплеснуть руками – қолын жайып
тұрып қалу; вскрикнуть – ... ... ... ... Ах, Петр ...... она, всплеснув руками. Какой денек!
Какие страсти! (А.Пушкин «Капитанская дочка»)
Аударманұсқа:
Ах, Петр Андрееич! – деді ол ... ... қап, - ... ... ... ... ... вскрикнула, дрогнула на седле и тронула лошадь галопом (Л.Толстой
«Анна Каренина»).
Аударманұсқа:
Анна шаңк етіп, ер ... дір ете ... атын ... ... ... ... ... тұтастығы мәдениеттің стереотиптерін ... мен ... ... ... ... ... ал ... тіл арқылы көрініс табады. Жазушы Ә.Кекілбаевтың
«Елең-алаң» романында тұтас контекст бойында шығарманың ... ... ... орыс ... тән ... ... ... қарым-қатынастарды баяндау үшін автор диалогке қатысатын
кейіпкерлердің сөз әдебіне өзге ... тән ... ... ... ... бұл - ... ... (голубушка – көгершінім).
«...императрица аузын ашып ... ... ... ... - деді...». Қазақ ұғымына тән емес ... ... ... ... ықпал етеді. Көркем
аудармаларда кездесетін, өзге мәдениетке тән ... ... ... ... ... ... қазақшалауда аудармашылар ұлттық колориті
қанық айналайын, қалқам, шырағым, қарындас, ... апай ... ... ... ... бейтарап элементтерді алады немесе
калька-баламалар жасайды.
Аударма әдебиет рухани мәдениеттің бір бөлігі – тілде де ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің сөздік
құрамына жаңа номинацияларды, терминдерді қосты, сөздің семантикалық
құрылымын жандандырды, грамматикалық ... ... ... ... байланыс қоғам өміріне жаңа ... ... ... ... аталу, тілдік единицамен белгілену қажеттілігі туды.
Қазақ қаламгерлерінің суреткерлік, шығармашылық қызметінде ... ... да ... болды. Алайда бұл жайт – жеке ... ... ... ... ... ... контекстің
ерекшеліктерін салыстырғанда объективті дәлелденетін құбылыс.
2 ТАРАУ. ... ... ... ЛЕКСИКАНЫҢ БЕРІЛУІ
2.1 Баламасыз лексика және лакуналар ұлттық мәдениеттің көрінісі
Аударматанудың теориялық және практикалық мәселелері ... ... да ... ... ... ... ... келмейтін, сол себепті аударылуы қиындық келтіретін, ... ... ... ... ... ... ететін
сөздер тобы аталады: олар «баламасыз лексика» деген терминмен белгіленеді.
Баламасыз ...... ... ... ... ... ... термин көптеген авторлардың еңбектерінде
кездеседі және оған ... ... ... «реалийдің» синонимы
ретінде, немесе одан да кең «өзге мәдениетте, өзге тілде жоқ ... ... және ... ... и культура» атты кітабында
баламасыз лекска – «слова, служащие для выражения понятий, ... ... ... и в ином ... ... ... к частным культурным
элементам, характерным только для культуры А и отсутствующим в культуре Б,
а ... ... не ... ... на ... язык одним словом, не имеющие
эквивалентов за ... ... к ... они ... (10, ... ... белгілі зерттеушісі А.В.Федоров баламасыз
лексиканың қатарына ғылыми-техникалық терминдерді де жатқызады (11, ... пен ... ол ... ... аударылмайтын сөздер «БЭЛ
(безэквивалентная лексика) – лексические и ... ... не ... ... ... ... четко
разграничить БЭЛ от реалий. Наиболее широкими по ... ... ... БЭЛ. Реалии входят, как самостоятельный круг ... в ... ... 43). ... ... ерекшеліктері мәдениеттің
айырмашылықтарына себепті екенін дәлелдеп, өзге тілге кірме сөз ... ... ... ... деп ... ... и ... не
столько раскрывают или толкуют чужую культуру, сколько символизируют ее.
Так слова эсквайр, спикер, крикет, ... ... ... с ... ... ... ... – это знаки среднеазиатской культуры;
сакура, гейша, икэбана, сакэ – знаки традиционной японской ... ... ... привада – знаки донского казачьего быта и т.д.» (13, 52).
Демек, әртүрлі мәдениеттердің айырмашылықтары тек қана ... ... ... ... ... ... ... имплицитті түрде сол
тілді иеленушілердің фондық білімінде (кейбір еңбектерде «фондық ақпарат»,
«фондық мәлімет» деп те аталады). Бұл ұғым ... ... ... что ... ... фон, на ... развивается картина жизни
другой страны, другого ... (11, 146) ... ... ... ... ақпартты білу (фоновая информация), танысу ... ... ... ... ... деңгейімен байланысты. Мәдени
ынтымақтастық неғұрлым тығыз ... ... өзге ... ұлт ... дерек-мағлұматтардың көлемі де соғұрлым толыға түседі.
Фондық ақпарат ... ... ... бір ... ... ... бір
кезеңдегі лингвомәдени ой-өрісін аңғаруды да қажет етеді.
Баламасыз лексика – көркем шығарманың тақырыбына, мазмұнына байланысты
бір халықтың ... ... ... мен ... ... адамдардың арасындағы әлеуметтік қарым-қатынастар ... ... ... ... ... ... ... Бұндай
лексикалық единицалар, сөздер мен сөз ... ... ... жағдайда да суреттеу, шамаластыра аудару амалымен ... ... ... өзге тілдегі мәдени-ұлттық
ерекшеліктерге тән атауларды аудару мүмкін емес деген ... ... ... ... ... ... де, аударма мәтіндерге
жүргізілген талдау көркем әдебиеттегі ... ... ... ... ... дәрежеде қазақшалауға болатынын
дәлелдейді.
Белгілі бір халыққа, ... ... ... арналғандықтан,
классикалық көркем әдебиетте ... тобы мол және олар ... ... ... да сан алуан. Осы күнде баламасыз сөздер,
әсіресе көркем ... ... ... ... баламасыз
лексикаға мыналарды жатқызады: этнографизмдер, терминдер, ... ... ... ... ... ... сөз ... формулалар
және қаратпалар, жалқы есімдер, фразеологизмдер мен ... діни ... ... ... тарихаяттар, эмоциоанлды және
экспрессивті бояуы бар сөздер, фольклор ... ... ... ... ... ... аударылмайды. С.С.Аверинцевтің
айтуы бойынша, «тілдегі ең жақсы сөздер аударылмайды». Тәржімашы сол
ұлттың ... ... ... ... ... ... ... айтқанда фондық білімі болмаса, сапалы аударма жасай
алмайды деген тұжырым шығаруға болады. ... ... ... ... ... лингвомәдениетанулық бірліктерге көз жүгіртейік.
Түпнұсқа:
Ертеңінде түске жақын, Ли-хұң, Жағыпар, Нұрбектер үгітшілерден бөлігіп,
бұл ... ... ... ... ... ... ... үйде қымыз ішіп
отырып, Жасыбай қонақтардан ... ... ... «Соңғы көш»).
Аударманұсқа:
К обеду следующего дня Ли-хун, Жагфар и Нурбек ... из ... ... ... своих гостей кумысом, Жасыбай еще раз спросил, по какому
делу они посетили его (ауд. ... ... ... ... ... әдет бар. ... қонақ келіп, оған
қонақжайлылық көрсетілген соң, отағасы қонағынан бұйымтай сұраған. Бұйымтай
қонақтар осы ... ... ... ... ... ... ... келгендігін
анықтау үшін сұралатын. Үй иесі ... ... ... ... «бұйымтай» сөзінің жалпы беретін мағынасы бойынша аударған,
ал әдет-ғұрыптық мағынасына көңіл ... ... жиі ... бір тобы – ... ... ... ... рядчик, подрядчик, адъютант). Сонымен қатар
көркем әдебиеттегі кейбір реалийлердің атаулары қазіргі қазақ мәдениетінде
активті. ... ... ... ... әлеуметтік статусын
ажырататын нысандардың, бұрын архаизмдер қатарында болғандардың бір қатары
(ханым, мырза, ... ... ... ... түсіп отыр.
«Қазақ тілі еркелету, ізет мағынасын білдіретін амал-тәсілдерге өзге
түрік тілдеріне қарағанда әлдеқайда бай» - деп ... ... ... ... осы ... айғағы ретінде балалрға
қатысты айтылатын еркелету мағынасы бар ... ... ... ... қошақаным, балапаным,
шырағым т.б) атауға болады.
Белгілі бір тарихи оқиғаны немесе ... ... ... ... баяндалып отырған ситуацияға лайық топтық-иерархиялық
атаулар қолданылады. ... ... ... ... «Жанталас» және
«Жібек жолы» атты тарихи романдарда хан, ... ... хан ием, ... ... ... ... т.б. вокативтер кездеседі, олардың көбісі арааб
тілінен енген атаулар, орыс тіліндегі мәтіндерде қарым-қатынас процесі ... ... ... ... еш өзгеріссіз жеткізу үшін калька түрінде
қолданылған: - А как же, таксыр-ата, если ... ... ... - ... мой ... что повелитель-хан не променяет тебя ни
на одного из десятерых (И.Есенберлин).
В.фон Гумбольдт тілдердің ... ... ... ... ... болмысын тілден бөлек қарастыру мүмкін емес деген
тұжырымы бүгінгі ... де ... ... ... сөз ... ... қатысы бар топтың
бірі. Ал аудармада, әсіресе көркем аудармада, екінші тілден сөз таңдаудың
бірнеше ... бар, ... ... ... екі ... ... ... әр басқа;
2) белгілі бір ұғым, зат, түсінік халықтың тұрмыс-тіршілігінде ... ол ... де ... ... ... ... ұғымының, түсініктің, зат пен ... екі ... де бар, ... ... ... ... ... сәйкестіктердің стильдік қызметінде айырмашылықтар бар;
5) шығарма авторының стилі мен тілі де функционалды сәйкестіктер
жасауға ... ... ... географиялық аймақтың, климаттың, халық айналысатын
кәсіп пен ... ... орай бір ... ... дербес
атау, алуан түрлі ассоциация беретін лексеманың екінші тілде болмауы –
заңды құбылыс. Бұлар – тіл ... бос ...... ... картасындағы ақтаңдақтар» (15, 120). Айталық, Азия мен Африка
құрылықтарын мекендейтін ... ... ... қар – снег сөзі ... ... халық өмір сүретін географиялық ортада климаттың өзгеруі – жаз
бен қыстың ауысуы тән емес. Ал ... ... бір ... қыс ... ... халықтардың тілінде қар – снег әрқилы ассоциацияға ,
ұқсастыруға, ойды бейнелеп айтуға тірек болатын ұғымдардың бірі.
Сондай-ақ әр ... ... ... мен ... ... әлеуметтік-қоғамдық қарым-қатынастарына байланысты
орныққан атулар-реалийлер де ... ... ... ... ... да баламасыз лексика да тілдерді салыстырғанда байқадлады.
Лакунаның пайда болу себептері ... ... ... ... ... ... ағылшын тілінде lawer – «адвокат» деген
сөздің бірнеше басқа да ... бар: attorney ... ... ал орыс тілінде оларға адвокат деген бір-ақ сөз сәйкес келеді,
керісінше, орыс тіліндегі девочка және ... ... ... ... сөзі сәйкес келеді.
Р.Д.Сафарян армян оқушыларын орыс тілін үйрету барысында көркем мәтінді
қабылдауда лакуналар қиындықтар ... ... ... об ... или ... опыта одной
лингвокультурной общности ... ... Все, что при ... ... ... не ... не ... или неадекватно
интерпретируют, свидетельствуе о наличиии лакун. Практическая ... ... ... ... что ... ... при восприятии
русского художественного текста вызывают следующие факторы: непонимание
лингвокультурной универсалии ... ... ... ... ... отсутствие фоновых знаний и т.д» (16, 204-
205).
Контрастивтік зерттеулерде, аударма ... мен ... ... ... ... ... өз еңбектерінде
жариялаған. Ол лакуналарды лингвистикалық, этнографиялық деп бөледі және
оларға ... ... ... те ... ... и устойчивые сочетания,
которые выражают понятия, не закрепленные в языковой норме данного языка, ... ... ... в ... языке требуются более или менее простанные
перифразы – свободные словосочетания, создаваемые на уровне речи» (17, 15).
Баламасыз ... және ... ... тілде дәл баламасы, сөздіктегі
сәйкестігі болмайды, олар – бір халықтың материалдық-рухани мәдениетіне
тән, бір ... ғана ... ... ... белгіленген, өзге тілдерде
сыртқы нысаны, ұғымдық-мазмұндық көлемі бірдей ... жоқ ... ... ... және олар ... процесінде қиындықтар
келтіреді.
Қазіргі таңда көркем ... ... ... ... ... ... ... ұлттық колорит, реалий, баламасыз лексика,
лакунаға көп көңіл бөлінеді.
Түпнұсқа:
Мал қораланып, ел орынға отырысымен, ... ... ... (Қ.Жұмаділов «Соңғы көш»).
Аударманұсқа:
Вечером, когда скот был загнан в кошары и люди разошлись по ... ... ... ... на качели в аул ... ... Осы ... ... сөзінің мән-мағынасы кең. Бұрынғы
кезде қазақ ауылдарында қыздар мен ... ... ... ... Алты ... жерге қағылып, оған әрі-бері тербетілетін арқан
тартылады. Осындай қасиетті ... ... ... ... айтуға
алыс-жақын ауылдардан жастар, ақындар мен сал-серілер ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
дәл болғанымен әдет-ғұрыптық мағынасына көңіл бөлінбеген. Біздің ... ... ... ең алдымен түпнұсқа тілдің мәдениетінен, тұрмыс-
тіршілігінен хабар беретін лингомәдени ... ... ... ... ... ... ... абзал.
Бір халықтың ұлттық мәдениетіне тән сипаттарды, айырымдарды атайтын
сөздерді аудару аудармашының ... ... ... ... ... ... мәдениетті белгілейтін атаулар функционалды қызметі
жағынан ... ... ... ... ... ... ... жоғары. Демек, оларды түсіріп тастау түпнұсқаның
мазмұнын сақтау талабына нұқсан ... ... ... құзыреті – ол мәтіндегі қолданылған, мәдени-танымдық
сипаты, ұғымдық-мағыналық көлемі жағынан сәйкестіктері жоқ атаулардың ... ... ... ... ... контекстідегі
стильдік жүгінің ауқымына назар аударуға ... ... ... ... ... хан ... ханмен жақындасу үшін өз адамын
жібереді:
Жәнібек өз ойын іске асыруға осы ... дәл ... еске алып қыз ... ... – деп ... кісі салды.
Аударманұсқа:
Пусть сбреют мне усы топором, если не получу вещественную ... ...... ... түпнұсқадағы сөйлемнің құрылымын өзгертіп, ұлттық мән-
мағынасы бар бейнелі сөйлемшені бөгде, ... ... ... ... мне усы ... деген тіркеспен ауыстырды, ал қыз беріп, қыз
алысайық дегеніміз ол қазақтың ата заманнан келе ... ...... ынтымақтасу символы. Көркем шығарманы басқа тілге аударудың негізгі
мақсаты – сол ... ... ... ... ... ... толық беру.
Қазақ ұлттық бітіміндегі бата беру және бата алу дәстүрі үлкен мағынаға
ие – бата алған кісінің әрқашанда жолы ... ... тоқ ... ... жетеді. Ал батаны үлкен кісілер – ақсақалды қариялар, ақжаулықты
аналар береді. ... ... ... береді, бермеген жағдайда екі
жас бақытты бола алмайды:
Түпнұсқа:
«Мені әкетіп бара жатқанда жер бауырлап ... ... ... ... ... ерге ... деп ... қалып еді».
Аударманұсқа:
«Потом она увидела мать, которая ... на ... ... к ней руки и ... ... моя, не дай ... себя ... мужчине, пока не встретишь меня и я по обычаю не поцелую тебя ... мәні зор ақ бата беру ... ... тебя в лоб ... ... ... ... десе ... орыс ... мое
материнское благословление деп аударса мағынасы сақталады деп ойламыз.
Талданған мысалдар аудармашының фондық ақпаратты меңгеру деңгейі төмен
екенініе ... ... ... ... ... өзге де
шығармаларын оқиды, оның жазушылық шеберлігіне тән болып есептелетін басты-
басты стильдік-тілдік құралдарды ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қатысты өзге ... ... ... жалпы алғанда, тәржіма үшін қажетті тарих,
этномәдениет, әлеуметтік мәдениет, ұлттық бітім турасындағы өзінің жалпы
білім-тәжірибесін ... ... ... ... бағалаудың екіжақты
межесі аудармашыға ... ... ... ... айтылған талаптардың үдесінен шығуы аудармашының ойлау-психикалық
қабілітіне тікелей байланысты. Түпнұқсадағы айтылған ойды қалай, қандай
әдіс-тәсілдермен жеткізудің ... ... ... ... негізгі
материалды анализдеу және синтездеу процестерін ... ... ... тәржімашылық қызмет үшін керек факторлар «Тіларалық коммуникация
процесіндегі аудармашының лингвоэтникалық құзыреті» 1 Суретте көрсетілген.
Лингвоэтникалық ... ... және орыс ... ... ... талап
етеді, яғни аудармашы осы ұлттардың сөз, сөйленіс модельдерін ... ... ... ... ... ... ... қызметі және
негізгі ана тілі ұлттың ... ... орай ... ... ... Басқаша айтқанда, тәржімашы екінші тілді ... ... ... ... ... ғана ... туынды эстетикалық сапасы,
оқырманға әсер етуі ... ... ... бола ... Лингвоэтникалық
құзыретке ие адам өзге тілдегі туындыға қатысты жалпы ... ... ... отырып, шығарманы аударудың нақты бір тәсілін таңдап алады ... ... ... 2.2 бөлімшеде талданады).
Лингвоэтникалық құзыретке ие адам қазақ және орыс тілдерінің жалпы
тілдік қорындағы ... ... ... ... қатарлардың мағыналық реңктерін ұтымды игеріп, ... ... ... ... ... қалыптастырады, өз тілін жетік білетін
аудармашы төл тілдегі сөздерді контекстуалды мағынада ауыстыра жұмсайды
және осындай ... ... ... ұдайы жадында ұстап
отырады.
2.2 Баламасыз лексиканы аудару ... ... ... ... ... түрі – ... реалийлер
жиі кездеседі, себебі олар сол ұлттың рухани, мәдени, қоғамдық өмірімен
тығыз байланысты. ... да осы ... ... тілге аудару жолдары көп
қызығушылық танытады. Бірақ реалийлердің өздері аударылмағанмен ... ... ... ... да ол ... ... ... ғана бола
алады), олардың атаулары аударылуға тиіс. ... ... ... ... ... ... ... болады, сонымен қатар
«реалий-сөздердің аударылуы» мен ... ... ... ... ... С.Влахов пен С.Флориннің «Непереводимое в
переводе» атты еңбектерінде былай жазылған: ... ... ... ... реалия, как правило, непереводима (в словарном порядке) и,
опять-таки как правило, она передается не ... ... (12, ... ... ... деген тіркестің қолданылуы әбден мүмкін,
себебі ... ... ... ... ... ... ... бере алады (11, 151). Алайда, осы отандық
лингвистикалық ... ... ... ... «нет ... ... не ... бы быть переведено на другой язык, хотя бы
описательно, т.е. распространенным сочетанием слов ... ... – это ... ... ... и то, что ... в ... отдельного
элемента, возможно в отношении сложного целого, т.е. в ... ... Так что ... ... не к ... ... или
нельзя перевести реалию, а к тому, как ее ... (11, ... ... ... баламасыз лексиканы аудару жолдарының
бірнеше әмал-тәсілдері бар. Олар аудармаларды зерттеу және ... ... ... ... осы ... ... 4 түрін немесе
жолын ұсынады:
1. транслитерация немесе транскрипция ... ... ... ... ... ... ... яғни сөзді екінші бір алфавиттің
әріптерімен таңбалау;
2. Сәйкесті затты атау үшін жаңа сөз ... сөз ... ... ... перифрастикалық аударма;
3. Жақын, мағынасы ұқсас ... ... ... ...
шамаластыра аудару (уподобляющий перевод);
4. Гипонимикалық немесе шамамен алынған ... ... ... ... ... ... алмастырылады (11, 151)
Ал С.Влахов пен С.Флорин (12, 87-90) реалийлерді аударудың келесі
тәсілдерін ұсынады: ... және ... ... ... ... ... олар калькалар және жартылай калькалар – сөз
немесе сөз тізбегін ана тілінің сәйкес ... ... ... ... ... яғни басқа тілдің сөзжасам үлгісін
пайдалану арқылы жаңа ... мен сөз ... ... өзге тілдегі
реалийдің адаптациясы, игерілуі; ... ... ... ... тапқан және реалийдің мағынасын бере алатын жаңа
сөз, сөз тіркесі.
2. Шамаластыра аудару ... ... бар сөз ... ... және оның ... түрлері: гиперо-гипонимдік
алмастыру – генерализация ... ... ... ... ... сипаттау, түсіндіру.
3. «Контекстуалды аударма» немесе «сөздік аударма».
Көркем әдебиеттегі баламасыз лексиканы ... ... ... ... беріледі
А.А.Алдашева көркем аударма ісінде өзге тілдегі (әсіресе орыс тілінен
қазақ тіліне) баламасыз ... ... ... «реалийдің атауларын
берудің айтарлықтай қиындықтары жоқ. Ұзақ мерзім бойында графикалық жүйенің
бірдей ... ... ... ... ... ... ... қазақ қауымдастығының өркениеттілігі, қоғам
мүшелерінің интеллектуалдық деңгейі орыс тіліндегі реалий атауларының түпкі
мәдени-ұлттық белгілерін ... ... ... жасайды.
Көркем аударуда реалийлерді берудің бірнеше амалы бар:
а) түпнұсқадағы ... ... жазу ... ... тілінің дыбысталу, айтылу заңдылықтарына бейімдеу;
б) текст ішіндегі суреттеме, түсіндірме түрінде ... ... ... ... ... бірін қолдану.
Сондай-ақ көркем аудармада техникалық амалдары – ... ... ... ... анықтамасын беру әдісін де пайданалуға болады».
Бітіру жұмысында қазақ тіліндегі көркем шығармалардың орыс тіліне және
орыс тіліндегі көркем шығармалардың қазақ ... ... ... ... ... ... ... амал-тәсілдері қарастырылды. Жоғарыда
айтып кеткендей, белгілі бір халыққа, ұлттық, тілдік ортаға ... ... ... ... тобы мол және олар тақырыптық,
мәдени ерекшеліктері жағынан да сан алуан. Жұмыста ... ... ... ... әдісі бойынша 200 ден астам ... және ... ... ... ... ... ... Жинақталған материал бойынша көркем әдебиетте жиі кездесетін
баламасыз лексика – ... ... ... ... ... ... ... реалий-сөздер (шашу, байга, жыр, айтыс,
терме т.б.);
2. мәдени-тұрмыстық атаулар (сәукеле, тымак, ... ... ... ... ... және ... атаулары (құмыс,
қуырдақ, жент, шолпы т.б.);
4. туыстық атаулар (женге, тоқал, бәйбіше, келін т.б.);
5. діни теологиялық атаулар (айт, хазрет, ораза ... ... ... ... ... ... мүшелерінің әлеуметтік статусына, қоғамдағы лауазымы мен орнына
қарай жіктеп атайтын номинациялар (мырза, ханым, бикеш, ... ... ... ... ... ... иісі ... туғпн жер, тау, кең
дала ... ... ... ... (ақ, қара т.б).
Барлық атаулардың ішінде мәдени-тұрмыстық релий-сөздер жиі кездеседі: ата-
бабаларымыз ғасырлар бойы мал шаруашылығымен айналысқан. ... ... ... ... жолы» роман-эпопеясында мол: «сөз таңдаудың» үлкен
саласына өмір шындығын, атап айтқанда, қазақ халқының ұлттық ... ... ... деп аталатын ұлттық әдет-ғұрып, салт-
дәстүрге қатысты сөздер мен тіркестерді ... ... дәл ... ... Этнографиялық жеке зат, құбылыс, іс-әрекет, сын-сипат ... ... «өте ... пен ізденімпаздық танытқан және осыны көркем
шығарма шарттарының бірі деп ұққан» (18, 25). ... ... ... деп тапқандарының ... мол ... ... ... ... ... деген кітабында
«Қосымша» деп берілген (19). Бұл ... ... ... ... ... орын алған этнографиялық сөздерді, көне сөздер мен бұл күнде сирек
қолданылатын сөздерді талдап, ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұл лексикалық, этимологиялық ізденістер көп мәліметтер
береді, яғни жазушының да ... да сөз ... ... ... ... ... және оларды түсіндіру әртүрлі
болады: мәтінннің ішінде, диалогтарда, ... ... ... ... ... мәлімет) және шығарманың соңындағы кең түрдегі, ... ... ... ... ... немесе транслитерация
тәсілімен берілетінін көрсетеді, сонымен қатар сол сөздерге сілтемелерде
(кітап бетінің төменгі жағында) ... ... хотя бы ... ... по ... сторону Кунанбая, он из
влиятельного рода жигитек. Из жигитека в свое время вышел ... и ... ... Да и ... этот род дал ... ... набегов и барымты» (Ауэзов ... ... ... ... угон ... ... враждующему роду, она появилась в
результате родовых распрей.
«Детвора с криками и смехом сновала между взрослыми:
- Шапки-то! Будто саукеле! Это не ... а ... ... ... ...... убор невесты, конусообразная шапка, украшенная
различными насечками из ... ... и ... ... ... бір ... «Алпамыс-батыр» эпосынан келтірейік:
«Но таков уже мой удел,
Что по воле Ултана-пса
Превратился я сам в кокпар» (ауд. Ю.Новикова мен Л.Тарковский).
Кокпар – национальная ... ... где ... – туша ... которого
пытается подхватить на скаку каждый всадник, участвующий в игре.
«Қыз жібек» ... ... ... ... ... ... ... ни к кому не засылал сватов для
своих сыновей. «Живы ... - ... он, - сами себе ... невест, а
скота на калым хватит у ... даже если они ... ... ...... за ... ... тобы рухани мәдениетке қатысты:
«Знакомый напев «Статный конь» разливался в воздухе: песня, привезенная
Абаем и Ерболом из аула ... уже ... ... эти ... но ... искажали ее. Ербол сразу сообразил в чем дело. – Э, посмотри-ка, что
там делается! У них ... Вон на ... ...... ... ... поедем прямо к ним!» (Ауэзов «Путь Абая»). Бастангы –
вечеринка, игры и ... ... ... по ... ... ... из членов семьи.
Қазақ халқының дәстүрінде шашу – тойдың басталуы, ... ... ... ... фактісі: шашуді құдалар келгенде, келін
түсіргенде немесе нәресте дүниеге келгенде шашады.
Түпнұсқа:
Кенжекейде ... ... ... ала топ ... бергенде алда келе
жатқан кемпірлер ... ... ... шашып – шашып жіберді
(Ә.Нүрпеиісов «Қан мен тер», 281)
Аударманұсқа:
Кенжекей окружили ... ... ... ей шашу; бауырсаки, конфеты и
курт.
Аудармашы түпнұсқадағы ойды ... ... шашу ... ... кез келген орыс тілді оқырман бұл сөздің ұлттық мән-мағынасын
түсінбейді. Әрине, ұлттық ... беру үшін ... ... ... ... ... ... олардың түсініктемесін беру
қажет. Алайда баламасыз сөздер аударманұсқада тым көп болса оның ... ... ... ... ... ... ... астам сөз орыс
тіліне аударылмаған, ал М.Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясында 100-ден ... ... ... қалтырылған, олардың көбісі диалогтарда және
кейіпкерлердің репликаларында ... ... ... ... ... көп ... аралас қазақ-орыс тілі пайда болады: «Наш отряд,
или кол, как мы ... его ... - ... ... - ... ... ... тысячи человек... Кол разбивается на тысячи – мын, во
главе каждой сотни – жуз, на которую делится мын, ... ... Эти ... ... ... еще ... Каждый десяток – он – возглавляет он-
басы. Устанавливается строгое подчинение снизу ... от ... ... – своему он-басы до мын-басы – командиру всего кола – кол-басы..»
(С.Мұқанов «Ботагөз»). ... ... ... ... сөзін
түсініксізғып жіберді, осыдан барып аударманың сапасы ... ... тобы – ... ... ... және
ыдыстардың атаулары. Көп жағдайда ... ... ... және ... ... беріледі: «На скатерть были поставлены
чашки с баурсаками из кислого теста. ... ... и ... – это было ... мясо или ... а ... блюдо Кунанбая, назвавшееся «жау-
буйрек», которое он ел с кумысом» ... ... ... ...
крошенное, жареное мясо, баурсаки – шарики из теста, жау-буйрек – кушанье
из ... казы – ... ... ... ... екінші бір халықтың
мәдениетіне тән емес, сондықтан сөздік құрамында жоқ ... ... беру ... ... сол ... ... ... мәліметтерді
сөздіктен іздемей-ақ, кітаптың сол бетінде таба алады. Сонымен қатар,
жоғарыда айтқандай ... ... саны көп ... ... ... ... ... Кейбір жағдайларда аудармашылар сәйкес эквивалентті
сөз болса да, оны аударусыз қалтырады: туздык – ... ... ... – суп ... ... Абая»); нан – хлеб, конакжай – гостеприимство:
Человек! И в битве и в ... тебя лучи я ... ... на ... ... ... к ... «Ана тілі». Ауд. Л.Скаловский).
Если есть пахучий урожай,
И кумыс, и ... ... ... казахский конакжай,
В юрту к нам заходит стар и млад.
(А.Тоқмағамбетов «Алтын той. Ауд. В.Урин.»).
Ты – ... моя – ... ... – трава моя – горный жалбыз...
(«Алпамыс-батыр» эпосы. Ауд. Ю.Новиков).
Кез келген сөздікте бұл шөптердің атаулары тіркелген: ......... ... ... ... әдеби айналымындағы сөздік
құрамын – бір-біріне ... ... ... ... ... қабілеті, стильдік реңктері толық немесе ішінара тұспа-тұс
түсетін баламаларды тіркейді (дом –үй, идти – жүру, красный – ... ... ... ... ... деп ... ... – бірнеше тілдердегі мағыналарының бірі арқылы бір-біріне
сәйкес келетін бір ... ... ... ... атайтын, яғни
ұғымдық көлемі бірдей, эмоционалды-экспрессивті, стильдік ... ... ... жоқ ... ... ... Л.Бархударов «тіларалық синонимдер» және ұғымдық көлемі,
стильдік реңкі, ... ... ... келетін баламаларды
«тіларалық абсолютті ... деп ... ... ... аударманың екіжақты талабын сақтауға ... ... екі ... ... ... аударылмауы – рифманы сақтау
және рифмамен ойнау, яғни версификация мақсатында аталған ... ... ... ... ... мен ... ... мәтін
түсініксіз, оқи алмайтын сөздерен құралады. Әрине, поэтикалық аударманың өз
қиындықтары көп: тұпнұсқаның мазмұнын, ... ... ... ... беру және ... ... рифманы сақтау. Бұндай аудармада
сипаттама тәсілін ... да, ... ... беру де ... ... ... шұмақтардың тізілуі ритм, рифма тағыда басқа поэтикалық
шығармалардың ерекшеліктеріне бағынады.
Керісінше, саба сөзі аударманұсқада ... ... деп ... ... ... ... из рога ... барана. Густая влага,
чуть пожелтевшая от ... ... не ... ... ... ... ... Белгіленген сөз А.В.Федоровтың баламасыз
лексиканы аудару тәсілдерін топтастыруы бойынша ... ... ... аударма тәсілі қолданылған. Бірінші тілдегі гипоним – саба
екінші тілдегі гиперониммен кожаная посуда ... Ал ... ... бойынша гиперо-гипонимдік алмастыру – генерализация тәсілі ... ... саба ... ... ... берілген:
И пять шкур жеребцов приказал он шить, -
Для кумыса саба приготовил он.
(«Айман-Шолпан» эпосы. Ауд. Э.Левонтина)
Саба – специальный ... из ... ... в ... ... ... кумыс.
Туыстық атаулар қазақ және орыс тілдерінде ең ауқымды топ, олар ұлттың
салт-дәстүрлері мен тұрмыс-тіршілігінің жарқын көрінісі ... ... ... бұл түрі қос ... де ... ... орыс ... тіке туыстық; жақын туыс емес ... ... ... ... қатынастарға байланысты терминдер; үрім-
бұтақ пен ... ... ... деп ... (5, 40). Ал ... ... «жігіттің үш жұрты бар» деген мақалына сай әке жағынан; шеше
жағынан; некелік ... пен ... ... атаулар деп
алуға болады. Дегенмен қазақ тілінде туыстық атаулар көбірек десе болады -
қазақтың ... ... ... ... ... ... етті, олардың
кейбіреуінің орыс тілінде эквиваленті жоқ: апа – старшая сестра, мать ... ... - ... аға – ... ... ... кенже – младший
ребенок в семье; ...... со ... ... ...... женгей – жена старшего по возрасту человека т.б. ... ... ... ... ... ... эквивалент жоқ,
себебі орыс тіліндегі туыстық атаулар екі жаққа да бірдей айтыла ... ... ... бұл ... жүйе ... ... бірнеше топқа бөлінеді: ерлі-
зайыптылардың өз араларындағы, келін мен келген жер, ... ... ... жері ... күйеу мен қайын жұрт, апалы-сіңлілердің күйеулері
мен ағалы-інілердің әйелдерінің арасындағы атаулар деп ... ... ... ... да ... ... сақталған салт-дәстүрлер мен
әдет-ғұрыптар, ырым-жоралғылар мен ережелерге байланысты ... ... ... (әсіресе көркем шығарма ... ... ... ... ... ... ... әйелі
күйеуінің атын атамайтын, олардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау құралы
туыстық атаулар болған. С.Мұқановтың ... ... екі ... бар
Итбайдың сөзері орыс тіліне былай аударылған:
«- Присаживайся Аскар к чаю... А ты токал, ... ... ... ... не переварилось ли? Байбише, налей чаю Аскару: пусть напьется как
следует, а то ... есть ... (ауд. ... мен бәйбішенің өз есімдері бар – ... және ... ... ... солой атауға тиіс. Аудармада Итбайды «младшая жена» немесе
«старшая жена» деп айтқызу, әсіресе диалогта, қолайсыз ... еді, ал ... ... ... ... сапасын төмендетпейтін еді: «младшая
жена, Жамал, разливала ччай, а старшая, Асылтас, разминала ... ... ... ... ... ... ... жас мөлшері бойынша саралау
дәстүрі қалыптасқан, олар – балалар мен жастар, үлкен ... мен ... ... ... Қазақ лингвомәдени қауымдастығында балаларға
тұңғыш, ортаншы, кенже анықтамаларын қолданып сөйлеу дәстүрі бар, ... ... ... ... жиен ... ... Бірақ орыс
тілінде род категориясы болуына ... ... ... ... ... внук – ... ... – правнучка; қазақ тілінде – жиен,
немере, жиеншар, шөбере, ... ... ... ... «ұл» ... «Война и мир» романында:
«Между тем все это молодое поколение: Борис – офицер, сын княгини Анны
Михайловны, Николай – ... ... сын ... Соня – ... ... и ... Петруша – меньшой сын...»
Аударманұсқа:
«Осы кезде барлық жастар жағы: Борис – ... ... ... ... ... – студент, графтың тұңғышы, Соня – графтың он
бес жасар жиен қызы, кішкене ...... (ауд. ... сын деген сөзінің қазақ тіліндегі абсолютті эквиваленті – ... ... осы ... ... бала ... ... старший сын
– тұңғыш (первенец), меньшой ... сын – ... ... ... Жиен ... племянница деп дұрыс аударған, ... бұл ... ... ... бір ... ... внучка или внук. Осындай ... ... ... түсінебеуі мүмкін, сондықтан бұндай жағдайларда
сипаттама аударманы қолданған дұрыс.
Келесі мысалда старшая дочь ... ... ... қыз ... ... не ... ... дочери графини (которая была четырьмя
годами старше сестры и ... себя уже как ... и ... ... и Соня - ... ... ... жағынан қалғаны: графиняның үлкен қызы (бұл қызы
сіңлісінен төрт жас үлкен еді де, өзін бойжеткен қыздарша ұстаушы еді) ... боп ... қыз, ... және осы үйдің жиен қызы Соня ғана». (ауд.
М.Жангалин).
Бұл контекстідегі сестра сөзін аудару бір шама қиынырақ ... ... ... оның үш ... бар: апа, қарындас, сіңлі. М.Жангалин
контекстіге сүйене отырып (жасы кіші ... ... ... ... ... контекстіде кузина сөзі бөле ... ... ... бөле – ол шешелері бірге туысқан аға-іні, ... ал ...... ... ... ... туысқан аға-іні, әпке-сіңлілер:
«- Твоя кузина... – хотел сказать Долохов; но Николай ... ... Моя ... тут ни при чем, и о ней ... ... – крикунл он
с бешенством»
Аударманұсқа:
«- Бөле қарындасың... – деп беріп еді Долохов, ... ... оны ... ... бұл ... қатысы жоқ, ол туралы сөз болуға тиіс емес – деп
шаңк ете ... (ауд. ... ... яғни 19 ... ... ... беру үшін және ... мақсатында транслитерация тәсілін қолдануға болатын еді.
Сөздердің бұл тобы, әрине, баламасыз лексикаға жатады, себебі ... және орыс ... ... ... ... тіл мен мәдениеттің өзара байланысын айғақтай түседі. ... ... ... аудармауда дұрыс ... ... ... ... ... ... ... М.Ауэзовтың «Абай жолы»
романындағы келесі туыстық атауларды аударуға болады; келін – сноха, әже –
бабушка, ене – ... ... ... пен ... ... ... ... көркем шығармалар мен олардың аудармаларындағы кейіпкерлер
туыстық атаулардың белгілі бір түрін қолдана отыра әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... көп ... бөлсе, келесі біреулерін екінші кезекке ... ... ... ... ... ... зор: ... сыйлау,
құрметтеу, кішілерге қамқорлық жасау, қыз баланы ұл балаға қарағанада аса
еркелетіп өсіру т.б. ... ... ... ... әр түрін
қолданғанда сөйлеп отырған тілдің этно-мәдени ерекшеліктері анық байқалады:
туыстық қатынастағы адамдардың жас мөлшері, құқұқтық қасиеттері, әке ... ... ... ... ... эквивалентін табу үшін аудармашылар
түпнұсқаның ... және ... ... ... ... ... туыстық терминдер жүйесін айқындай білуге тиіс. Осының бәрін
ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... тағы бір ерекшелік – ат тергеу ... ат қою ... ... игі ... ... ... түскен
ауылының үленкішісінің атын атамай, оларға лайық ат таңдаған. Бұл ерекше
құбылысқа сай табу ... ... Ат ... ... ... ... эмоционалдық және экспрессивтік реңк үстем болады, ... ... ... ... ... ... ... қиғаш
қас, еркетотым, төрем, мырзажігіт, қараторым, ботам т.б. Осы ... ... ... ... ... ... ... мен аудармаларда көп кездесті:
«- Тентегім, байқа, - деді Ханшайым Мәділханды ... ... ... ... ... ... жирного мясца» (ауд. М.Симашко).
Қазақ тілінде де, орыс тілінде де қаратпа нысандар, сөз әдебіне қатысты
тұрақты лексикалық единицалар ... мол; ... олар ... ... жағынан тең емес. ... ... ... ... ... ... мен голубушка, кошечка, рыбка тәріздес
нысандар-лингвокультуремалар – ... ... ... ... тілдік единицалар. Сондықтан олар бір-біріне функционалды балама
бола алмайды. Демек, аудармашы тиімді бағыт ... ... ... ... ...... ... бола алмайды, осыған
байланысты прагматикалық қызметке кедергі келтірсе де, аудармашы сөзбе-сөз
баламаны жасау дұрыс деп ... ... ... ... тағы бір тобы ... ... Діни ... да – тілдің кумулятивті қызметінің
жемісінің. Әрбір тілде діни ұғымдарды, ... ... ... сөз ... тұрақты тіркестер бар. Діни наным-сенімнің, діни
салттың ұқсастығына қарай мағыналық көлемінде жуықтық болатын діни ... шен, сант ... ... ... орыс ... пост ... церковными правилами воздержание от скромной пищи, а ... ... ... ... қауымдастығындағы діни салт-дәстүрдің
бірі ораза – «отыз күн бойы күн ... күн ... ... ... діни бес ... ... ... білдіреді; екі тілдегі діни
терминді ортақтастырын жағдай дифферециалды ... ... ... ... пищи – ас ... болмайтын) мағыналық жуықтығы. Осыған
байланысты екітілді ... пост – ... ... ... ... ретінде көрсетеді; және көркем әдебиет те осындай фактілер бар:
«Княгиня Щербацкая находила, что сделать свадьбу до поста, до которого
оставалось пять ... было ... ... ... Каренина»).
«Княгиня Щербацкая оразаға дейін бес апта ... оған ... ... келмейді...деген ойда болды» (ауд.Ғ.Орманов).
«Была среда, день постный...» (А.Чехов «Невеста»).
«Күн сәрсенбі, ораза күні еді» (ауд. Ы.Дүйсенбаев).
Тағы бір контекске назар ... ... ... ... ... ... «В поле»).
«Ертең наурыз, ұлы-жіңгір думан» (ауд. Қ.Ысқақов)
Салыстырудан көрініп отырғандай, кейінгі мысалда рождество ұғымы ... сөзі ... ... ... алынған. Бұндай қолданыстың
болуының себебі – наурыз атауының қоғамның әлеуметтік-қоғамдық ... бар ... ... ... яғни наурыз сөзінің қолданысы
қазақ көркем ... ... ... ... ... жеткіліксіз дегенді білдірмейді. И.Бунин шығармасы
аударылған кезенде қазақ мәдениетінде наурыз сөзін ... ұғым ... ... ... ... халықтың салтынан ығыстырылды,
сөйтіп, дәстүрді атайтын сөз ... ... ... Егер сол кезде (20
ғасырдың 50-60 жылдарында) наурыз сөзі қазіргі кезеңдегі ... ... ... мәні ... актуалды тілдік единица ... ... өзге ... ... ... ... сөзге (рождество) балама
ретінде ұсынбаған болар еді. Жаңа күн, жыл басы, мейрам ... ... ... единицаның (рождестов, наурыз) да семантикасында бар ... ... ... ... ... ... орайлас деп есептейді. Пост – ораза қатарлы да ... ... ... екі ... мәдениетінде қоғамдық-саяси мазмұны бәсең, жұмсалу
жиілігі төмен лексикалық болды. Аудармашылар ... ... ... ... ... ... жоқ, ... беруге қатысты тілдік
элемент деп есептейді. Сондай-ақ діни шен, сант ... да екі ... бар ... ... ... – поп, ... ... алайда
олардың мағыналық-ұғымдық көлемінде айырмашылықтар бар, сонымен қатар ... ... шен ... ... белгісі өте айқын. Демек,
түпнұсқаның мазмұнын сақтау мүддесі үшін теологиялық ... ... тән ... ... пайдалану барлық уақытта да бірдей сәтте
бола бермейді:
«...и первоначальное образование получил от нашего дьячка» (А.Пушкин
«Пиковая дама»).
«бастапқы білімді ... ... ... (ауд. Қ.Сағындықов).
«Священник пошел вперед, дьячок сопровождал его, воспевая погребальные
молитвы» (А.Пушкин «Дубровский»).
«Қазірет алда озық жүріп, ал ... ... ... ... ... ... ... діни қағидаларына, діни дәстүр-салттарына қатысты
ерекшеліктерді ... ... ...... мазмұндағы фразалық
тіркестер. Қазақ халқының діни салттарды ұстану ... ... ... ... қою; бата оқу; ... ... топырақ салу фразалары еуропалық
тілдерде кездеспейді; бұлар – ұлттық мәдениетке негізделген ... ... ... ... Өзге ... діни дәстүрді
білдіретін күрделі атауларға ... ету ... ... ... әр контекстегі
фразалардың ұлттық бояуы – колориті өте жоғары; олардың ... ... ... ... ... бола ... Бұны төмендегі
мысалдар дәлелдейді:
«Слуги окружили труп...омыли его, ... в ... ... ... ... ... ақ жуып, арулап...мундирін кигізді»
(ауд.Ғ.Оспанов).
«Спаси их...бог тебя наградит» (А.Пушкин «Дубровский»).
«Құтқарсайшы...құдай алдында сауабын аларсың» (ауд.Ғ.Оспанов).
«Все присутствующие бросили в ... по ... ... и ... ... қабірге түсіріп, бір-бір уыс топырақ салысқан жұрт жөндеріне
тарасты».
Аудармашы түпнұсқа қалпында алуды, сондай-ақ қазақ тілінде семантикасы
жуық ... ... жоқ деп ... ... діни терминдерді беру
үшін түрлік атауды текстік атаумен алмастыру (образ - сурет), ... ... беру ...... су бүрку; разговляться – пасха
мейрамын өткізу) амалдарын пайдаланады:
«Дарья Алесандровна должна была еще заехать домой, с тем ... ... ... ... ... ... ... с невестой» (Л.Толстой «Анна
Каренина»).
«Дарья Александровна қалындық қасында ... алып ... ... ... де соға ... ... еді» (ауд. ... Дмитриевна возила святить лазаретские пасхи и разговлялась
вместе с Дашей в лазарете» (Л.Толстой «Хождение по мукам»).
«Екатерина Дмитриевна лазарет пасхасына ... су ... алып ... ... Даша ... ... ... мейрамын өткізді» (ауд. Т.Ахтанов).
М.Ауезовтың «Абай жолы» романында аталмыш лексика ерекше орын алады.
Автор қазақ халқының мәдениетіндегі ... ... ... ... ... терминдерін көп еңгізеді: имам, хазрет, айт, хатым, фидия, ... ... ... ... ... ... араб тілінен енген, сондықтан да
оларды орыс тіліне аудару ... ... орыс ... ... ... ... ... – ұлттық-тарихи болмыс пен діни ... ... ... тот же ... бай ... к себе ... из почетных жителей
слободки, муллу Сармоллу. Хотя Сармолла и не был имамом мечети и не ... ... со ... ... с хальфе, кари и муэдзинами, но ... ... ... ... и ... ... ... знал, что творится в
слободке. Сармолла утверждал, что с ... же дней ... ... ... богатеть. Для имамов, муэдзинов, хальфе и кари наступило благодатное
время ... ... Они ... большие деньги от жаназа, фидия ... от ... и ... ... ... ... ... сөздердің орыс тіліне аударылуының бір ғана жолы бар – ... ... және ... ... ... беру ... ... лексиканың өзге тілге аударылуының әртүрлі тәсілдері
бар, оларды ... ... ... ... ...... құзыретіне байланысты. Бір жағынан, этнографизмдерді
аударма мәтініне ...... бір ... ... ... ... жағынан, бұндай сөздердің аударма мәтінінде тым көп болуы
-оқырмандарға шығарманы түсініп және қызуғушылықпен оқуына кедергі ... ... бар ... (мысалы жоғарыда айтылып кеткендей келін
– сноха, әже – ... ене – ... ... болады. Баламасыз лексика
және оның орыс тіліне аудару мәселесіне қатысыт М.Рыльский, М.Ауезов және
П.Антокольский былай ... ... и ... ... ... не ... быть переданы на русском языке: арык – это не канава и ... ... – это не ... старик, но и старейшина, предводитель; ашуг
– не только певец, но и поэт, но и импровизатор» (20, ... сөз ... ... ... бар топтың бірі – баламасыз
лексика. Бұл қатарға халықтың материалдық және рухани мәдениетінен хабардар
ететін ... ... ... және ... ... қызметі
бар, екінші бір халықтың мәдениетіне тән емес, сондықтан сөздік құрамында
жоқ реалий атаулары ... ... ... ... айырмашылықтар
әсіресе тұрмыстық қарым-қатынастарды, халық дәстүрлерін, діни ... ... мен ... ... ... ... әдебиет – ойлаудың образды типінің нәтижесі, айрықша күрделі
жанр. Эстетикалық функция – ... ... ... функциясы. Көркем
әдебиеттің екінші және маңызды белгісі – оның образдылығы, жалпыхалықтық
тілдік қордағы элементтерді пайдалану мүмкіндігінің ... ...... ... ... табиғатын, өзіндік сөз қиюын айқындайтын басты
факторлар.
Көркем аударманың негізгі мақсаты – ... ... ... ... тілдің табиғи заңдылықтарын, нормаларын қадағалау және ... ... ... ... ... ... актуалды мәселесінің біреуі –
баламасыз лексиканың аудармада берілуі, себебі баламасыз лексика – ... ... ... ... ... ... элементтер.
Бітіру жұмысында қазақ және орыс ... ... ... баламасыз лексика іріктеп-сұрыпталып, олардың ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте жиі кездесетін баламасыз
лексика – реалийлер немесе этнографизмдердің топтастырылуы жасалды: рухани
мәдениетке ... ... ... ... жыр, ... ... ... атаулар (сәукеле, тымак, кимешек т.б); ұлттық тағамдардың,
сусындардың және ыдыстардың атаулары (құмыс, қуырдақ, жент, ... ... ... (женге, тоқал, бәйбіше, келін т.б.); діни ... (айт, ... ... т.б); ... ... ... есімдер; қоғам
мүшелерінің әлеуметтік статусына, қоғамдағы лауазымы мен орнына қарай
жіктеп атайтын номинациялар ... ... ... ... ... т.б.);
табиғат әлемінің реалийлері (жусан иісі аңқыған туған жер, тау, кең ... ... ... ... (ақ, қара т.б). ... ... ішінде
мәдени-тұрмыстық релий-сөздер жиі кездеседі, себебі ... бойы мал ... ... ... ... жұмыста қазақ
және орыс тілдерінде жазылған шығармалар мен олардың ... ... ... ... ... ... ... құзыретінің белгілері қарастырылды (25 беттегі
2 суретте).
Қорыта келсек, ... ... және ... басқа тілге аударылуы –
күрделі мәселе, себебі олар бір халыққа, ұлттық, тілдік ... ... ... ... ... дұрыс пайдаланса, түпнұсқаның
ұлттық-мәдени ерекшкеліктері толығымен сақталады
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТ
,
1. Жанпейісов Е. М.Әуезовтің ... ... ... тілі. – Алматы:
Ғылым, 1976.
2. Алдашева А.М. Аударматану: лингвитсикалық және лингвомәдени ... 1998. ... ... М. ... аударманың кейбір теориялық мәселелері // ... ... ... ... ... –Алматы:
Қазмемкөркемәдебас, 1957. – 3-12бб.
4. ... В.Н. ... ... семантический, прагматический и
лингвокультурологический аспекты. – М.: Аспект Пресс, 1996. – ... ... В.В. ... Теория и методы. –М.: Изд-во РУДН,
1997. – 138с.
6. Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. – М.: ... ... ... Г. Лики ...... Рауан, 1998. -324с.
8. Бельгер Г. Казахское слвово и проблемы перевода // Актуальные проблемы
теории и практики перевода и сравнительного литертуроведения. – ... – С. ... ... А. ... ... ... ... талдау. – Канд. дисс. авторефераты. – Алматы, 1998. ... ... Е.М., ... В.Г. Язык и ... – М.: ... ... ... А.В. Основы общей теории перевода (лингвистические проблемы):
Уч. пособие. – М.: Высшая школа, 1983.
12. Влахов С., ... С. ... в ... – М.: ... 1980. -338 ... ... Н.Б. ... лингвистика. – М.: Аспект Пресс, 1996.
-207с.
14. Циртаутас И. Қазақ тіліндегі ... және ізет ... ... // ... ССР ҒА ... Қоғамдық ғылымдар. – 1972. -№4. -75б.
15. Степанов Ю.С. Французская стилистика. – М.: Высш.шк., 1965. – 356с.
16. Сафарян Р.Д. ... ... при ... ... ... в
иноязычной (армянской) аудитории // Язык и общество на ... ... ... ... и ... –М.:Эдиториал УРСС. – 2001. – С. 204-
210.
17. Муравьев Л.В. Лексические лакуны (на материале ... ... ... ...... 1975. -93 ... ... Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Атамұра, 2005. -272б.
19. Жанпейісов Е. Этнокультурная лексика казахского языка (по ... ... ... ... 1989.
20. Вопросы художественного перевода. Сборник статей. –М., 1955. -256с.
21. Коммуникативно-прагматические основы перевода: Межвуз. сб. науч. ... ... 1991. – 116 ... ... ... ... текста. Сб. науч.тр. -
Смоленск, 1981. –108 с.
23. Джангалин М. О некоторых вопросах перевода с ... на ... - ... Казгосиздат, 1958. -116 с.
24. Каратаев М. Перевод ... ... на ... язык и некоторые
вопросы художественного перевода // Материалы регионального ... с ... на ... ... Средней Азии, Казахстана и
Азейбарджана. - Алма-Ата: Казгосиздат, 1960. - С. ... ... Л.С. Язык и ... ... ... и ... ... - М.: Международные отношения, 1978.-185 с.
26. Комиссаров В.Н. ... ... ... ... - ... ... 1990.- 253 ... Шаклеин В.М. Этническое мышление как ... ... ... мира // ... ... ... ... подходы к языковой семантике. – М., 1999. – С. 61-
65.
28. Айкулова А.С. Проблема перевода ... ... и ... на ... ... – Канд. дисс. авторефераты. – ... ... ... Ә. ... ... ... ... кітабының аудармасы
жөнінде // Көркем аударманың кейбір ...... 1957. ... Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978.
31. Рубайло А.Т. Художественные средства ... –М.: ... ... ... З Известия НАН РК. Серия филологическая. - Алматы:, 1995. 4. -
С.3-15.
33. Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – М.: ... ... – 156 ... ... А.К. ... ... ... лексики казахского и
русского языков. – Алматы: ±ûëûì, 2000. – 176 с.
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР
Қазақ тіліндегі ... ... және ... ... ... М.О. Абай ... – Алматы: Жазушы, 1972. Ауд. Л.Соболева,
Н.Анова, З.кедрина.
2. Есенберлин І. Көшпенділер. – ... ... ... ... С. ...... Жазушы, 1976.
4. Нүрпейісов Ә. Қан мен тер. – Алматы: Жазушы, 1977.
5. Мүсірепов Ғ. Дауылдан кейін. – ... ... ... ... Қ. ... көш. – ... Жазушы, 1978.
7. Қазақ эпостары: «Алпамыс-батыр», «Айман-Шолпан», «Қыз-Жібек»
Орыс тіліндегі көркем әдебиет және олардың аударманұсқалары:
1. Погодин Н. Аристократы. – ... Ауд. ... - ... ... ... И.С. ... ... – дворян ұясы. Ауд. М.Әуезов. ... ... ... ... А.С. ... дочка. – Капитан қызы. Ауд. ... ... ... ... ... А.С. ... дама. – Қарғаның мәткесі. Ауд. Қ.Сағындықов.
5. Пушкин А. С. ...... Ауд. ... ... А. ... по мукам. Трилогия. – Азапты сапарда. Трилогия.
Ауд. ... - ... ... 1952.
7. Толстой Л.Н. Анна Каренина. – Анна Каренина. Ауд.Ғ.Орманов. – Алматы:
Казгослитиздат, 1955.
8. Чехов А. Невеста. –Қалындық. Ауд. ... ... И. В ... – Жапан түзде. Ауд. Қ.Ысқақов
10. Антология казахской советской поэзии. М., 1958
11. Казахский ...... 1958


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2997

^