Қазақстандағы 1937-1938 жж. жаппай саяси репрессия шаралары мен салдарлары [ 61 бет ]

Жоспар
Кіріспе………………………………………………………………………..….3-11

1. Репрессияның саяси идеологиялық қайнар көздері мен жүргізілу cебептері……………………………………………………...………….…….11-31
1.1. Репрессияның идеологиялық негіздері мен жүргізілу себептері………………………………………………………………...……...11-21
1.2. Қазақстандағы репрессияның негізгі толқындары………………...…...22-34

2. Қазақстандағы 1937-1938 жылдардағы репрессия және оның тарихи салдары………………………………………………………...…...............…35-66
2.1. Қазақстандағы 1937-1938 жылдардағы репрессия шараларының жүргізілуі, барысы және ерекшеліктері..........……………………….......…..35-52
2.2. Репрессияның саяси, әлеуметтік және мәдени зардаптары……………53-61


Қорытынды……………………………………………………………...…....62-63
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі…………………………………....….....64-66

Дисциплина: Қазақстан тарихы
Тип работы: Дипломдық жұмыс
Цена этой работы: 900 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
Жоспар
Кіріспе………………………………………………………………………..….3-11
1. Репрессияның саяси идеологиялық қайнар көздері мен жүргізілу
cебептері……………………………………………………...………….…….11-31
1.1. Репрессияның идеологиялық ... мен ... ... ... ... ... Қазақстандағы 1937-1938 жылдардағы репрессия және оның тарихи
салдары………………………………………………………...…...............…35-66
2.1. Қазақстандағы 1937-1938 жылдардағы репрессия шараларының жүргізілуі,
барысы және ерекшеліктері..........……………………….......…..35-52
2.2. Репрессияның саяси, әлеуметтік және ... ... ... тізімі…………………………………....….....64-66
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Кез-келген өркениетті кемелденген мемлекет ... ... оны ... ... ... ... ... тарих халықтың мыңжылдап жинаған тәжірибесі, асыл қазынасы.
Сондықтан Қазақстанның ұлттық бірегейлі және ... ... үшін оның ... сай ... да ... шарт.
Кеңестік тоталитарлық қоғам тұсындағы ұлт мүддесінің аяқ асты ... ... ... ... ... зерделеу тарихшылардың басты
парызы. Себебі, тарих тағылымы жарқын болашақтың ... ... ... мен ... ... ... сабақтастықты жалғастыру, дамыту
арқылы ұлттың рухы биіктей түседі. Тарих дегеніміздің өзі бір ұрпақтың
жасаған ... ... ... ауысуы.
Кеңестік қоғам тұсындағы қазақ тарихының қайғысы мол, ... ... ... ... ... ... ойшылы Әбіш Кекілбаев айтқандай
“Адам да қоғам да ешқашан өз тағдырын өзі енжар қарап көрген емес”, ... ... та өз ... өзі ... ... қарай алмаған. Небір
ғасырлар өтсе де соның тұла бойында ... ... мен ... ел ... ... ... сыры да осында жатса керек.
Солардың бірі бұрынғы Кеңес елінде болған қуғын-сүргін қасіреті. Бұл ... ... ... ... ... жылдары
басталған “Қызыл қудалау науқаны”, 30-шы, 40-шы жылдары, содан кейін ... ... ... ... сел ... ... қанды көбік шашты.
Марқабаттылықты желеу ... ұлы ... ... ... ... қара
ниет жүгенсіздік миллиондаған адамдардың жанын қиды, көз жасын төккізіп,
қасірет ... – деп ... [1,2]. Басы ... ... ... ... саясаттың күшті жазалаушы механизмі қалыптасып, ... ... ... ... ... ... жетілдіріліп отырды.
Әсіресе бұл механизм 1937-1938 жылдары үлкен террор кезінде ... ... ... ... ... сот ... жаппай өңдеп, оларды
“жоспарлы” түрде соттауға дейін жеткізуі репрессияның жаппай етек алуына
түрткі болды. Егер де 1930 ... ... ... репрессия орталықтағы
және жергілікті жердегі сталиндік жетекшілікке қарсы белгілі және айқын
әлеуетті ... ... 1937 ... ... ... ... алды.
Бастауын 1920 жылдардың аяғы мен 1930 жылдардың басында алып қарқынды
қалыптаса бастаған Кеңес елінің өз ... ... ... бұл ... ... ... әрі ... заңдық күшке ие болды. Үкімет ... мен ... ... ОГПУ (Біріккен Мемлекеттік Саяси Басқарма)/ІІХК
(Ішкі Істер ... ... ... бұйрықтарымен бекітіліп отырды. Бұл
құжаттар өзінің өте ... ... ... ... ... ... ... айыптауларымен, контрреволюциялық
қылмыстарға қатысты баптардың нақты еместігімен ерекшеленді [1,199].
Қазақстандықтардың саяси қуғын-сүргінге ұшырау себептерін зерттеудің
ғылыми және ... ... зор. ... ... ... ... арқылы кеңес мемлекетінің зорлық-зомбылық шараларының мәні ашылып,
өткен тарихымызды жаңаша талдауға көмегін тигізетіні анық. Кеңес үкіметі өз
халқын қуғын-сүргінге ... ... ... ... ... ... ... билік тармақтарын бір-бірімен
сабақтастыра байланыстырып, сот билігін саясаттың ... ... ... Сол ... репрессиялық шаралар жүргізілді.
Қазақтың ойшыл зиялылары қазақ қоғамындағы ... сот ... ... салдарынан, түбегейлі өзгеруіне қарсылық білдіргенімен,
мемлекеттік деңгейде жүргізілген саяси қуғын-сүргін шараларына ... ... Сот ... ... ... ... тұста өрескел заңсыздықтар
етек алып, адам құқықтары аяққа басылды. Ұлттық ... ... ... қол ... ... жасалынған қылмыстың
ауқымды, әрі қатерлігінде болса керек... Сондықтан да ... ... ... ... ... ашылмауда. Нағыз шындықты айтқан адамды
жау санау Кеңес өкіметінде дәстүрге айналған құбылыс болды. ... ... ... ... ... ... әрі ... дамуына жат саяси-
экономикалық ... ... ... ... айтқан қазақ
зиялылары жаппай қудаланды.
1954 жылы ел ... үшін ... ... ... ... ... қызмет дегенді білдіретін РСФСР қылмысты істер кодексінің
58-ші бабы ... ... ... ... ... саны 3 миллион 770
мыңнан астам екен. Содан 642980 адам атылған. Тарихшылардың ... ... жыл мен 1953 ... ... 40 миллион адам қуғын-сүргінге ұшыраған.
Ал Қазақ елі ... бұл сан 103 ... ... ... 25 мыңы ... шыққан әлеуметтік тегіне қарап соттау ... ... тегі үшін ... ... ... ... теңсіздікке жол
ашылды. Адам құқығын таптаудың классикалық үлгілерімен әлемге танымал
болған кеңес қоғамының ... ... ... ... ... өткеніміздей, тарих ғылымында Қазақстан дамуының әр
түрлі кезеңдерін, соның ішінде 1937-1938 жылдардағы репрессиялау шараларын
қайта қарау ... ... ... Кең ... ... ... ... билігін күшейтуге арналған өз халқына қарсы жүргізген
саясаты болды. ... да ... ... мен ... ... ... жаңаша зерттеудің өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.
Мұндай мәселені зерттеу қазіргі жаңаша тарих ғылымын қалыптастыруда
Қазақстандағы репрессия шаралары ... сын ... ... және ... ... ... ... көмектеседі. Осындай саяси репрессия
көрінісіндегі асыра сілтеушіліктер мен ... ... ... ... ... ауқымы, жүргізілу әдіс-
тәсілдері мен формаларын білмей жатып толық қарастыру мүмкін емес. ... ... ... ... ... тарихымыздың жаңа
беттерін ашып, көптеген бұған дейін беймәлім ... ... ... ... ... ... осы ... қазақтың “қаймақтары”
қырылғанын, барлық ... ... ... ауыртпалығын
қарапайым халық өз мойнымен көтергендігін білеміз. Сондықтан да бұл ... ең ... ... бірі ... ... ... ... кейін 1937-1938 жылғы репрессиялау
шаралары тақырыбы жаңа ... ... ... ... ... саясатының арнайы зерттейтін қыр-сыры көп.
Тақырыптың тарихнамасы. Тоталитарлық жүйенің қалыптасуы мен дамуы
туралы зерттеулер КСРО-дағы тоталитарлық ... ... ... ... ... ... ... құрған кезінде 1937-1938 жылдардағы
репрессиялау шаралары зерттелінбеді. Яғни, саяси қуғын-сүргінді ... ... және оған ... ... баға беру ... алынбады.
Осыған байланысты ең әуелі батыс зерттеушілерінің еңбектерінде қаралды. Осы
тұста шетелдік зерттеушілердің тоталитарлық тәртіптің біздің елге ... ... ... ... ... 1917-21 жылдардағы
большевиктік репрессия, “қызыл террор” тарихы ... мен ... ... көлемді қозғалды. Сондай-ақ ВЧК-ның жариялаған
ақпараттары тоталитаризмнің қалыптасу деңгейін ... ... ... азамат соғысы аяқталған соң ВЧК-ның есептері жарияланбады ... ... ... ... ... пен ... негізделетін саяси үстемдік жүйесі ретінде анықталады
[5,428]. ... ... ... 1920 ... басында қалыптаса
бастады. 1920-1950 ... ... ... ... дәлелдеді. Халыққа қарсы бағытталған саяси қуғын-сүргін арқылы
мемлекет ... ... ... саласын толықтай бақылады. Р.Конквест өзінің
“Большой террор” деген еңбегінде ... ... ... ... ... туралы пікір таластардың бастамасын ... ... ... ... дәлелдерге, фактілерге қолы
жетпегендіктен ақиқатты жаза ... ... да ... зерттеуші ғана
КСРО-дағы репрессия жөніндегі шындықты көрсете алатын еді.
КСРО-да ... ХХ ... ... ... тарихы зерттелінбегені
мәлім. Ал ХХ ... ... ... мен ... ... ... ... әңгімелер шығара бастады. Алайда сталиндік саясат
біржақты сынға ие болды. ... ... ... ... ... ... ... кенеттен азайған. КСРО-ның қуғын-сүргін
тақырыбы туралы диссиденттер ғана жазған. Олар өз шығармаларын шет елдерде
бастырған [6,127]. 1980 ... ... ... құру ... ... ... құралдарында сталинизмнің мәні туралы көптеген
мақалалар жарық көрді. Осыған орай 1988-1991 жылдары Кеңестік тарихшылардың
сталиндік қуғын-сүргін мен Кеңестік ... ... ... ... жол ... Осы ... ... қуғын-сүргін көлемі,
заңсыздықтар туралы құнды ... толы ... және ... көп жарияланды [7,512].
1990 жылы 29 мамырда КОКП ОК саяси ... ... ... жж. ... ... деген сылтаумен партия, кеңес
қызметкерлері мен ұлттық зиялылардың репрессияға ... ... ... ... ... ... ... КСРО-ның ыдырауы
тоталитаризмнің әртүрлі ... ... жол ... ... ... ... ... “құпия” қорларына қолы
жетіп, көптеген жаңа ... ... ... ... Сталиннің қылмысын әшкерелеген еңбектер ... ал одан ... ... ... дейінгі кезеңдегі репрессия
тарихы да жазылды [9,87-88].Осы ... ... ... ... ... ... өте кең ... мәселен, Гитлердің қуғын-сүргін
саясаты тұсында 2000 немістер тұтқындалып, ал КСРО-да 1935 жылдың ... 1941 ... ... ... 19 млн. 840 мың адам репрессияға ұшырап,
оның 7 млн-ы ату жазасына кесілгенін ... ... ... басқару
кезінде КСРО көлемінде авторитаризм, догматизм, бюрократизм, конформизм
қалыптасты. “Советская деревня глазами ВЧК-ОГПУ-НКВД” деп ... ... ... ... ... ... ... науқандар
тұсында шаруалардың саяси көңіл-күйін бақылап отырғандығы ... ... ... ... ... тарихына арналған еңбектер саны өсті.
Осы мәселе бойынша О.В.Хлевнюк және де өзге авторлар ... ... [13]. ... ... органдар зерттелгенде ғана, сол
кезеңдегі репрессиялық ... ... ... ... ... ... та зерттеген.
Қазақстан тарихнамасында 1980 жылдардың аяғы мен 1990 ... 1917 ж. мен 1950 ж. ... ... ... ... ... тарихы ақырындап жазыла бастады [3,106-109]. Диссертациялық
тақырыптарды талдау барысында Қазақстанда 1935-1985 жылдар ... ... ... бұл ... ... Мұрағаттағы дерек ... қол ... ... кезеңнің ақиқатын танып-білуге, яғни
сапалы зерттеулердің ... ... ... ... ... кешірген оқиғаларын жазған ... ... шыға ... ... ... тарихнамасында зерттелу
деңгейіне келсек, әдебиеттерде тек тәуелсіздік ... ... ... Соңғы жылдары тарихнамадағы “ақтаңдақтарды” зерттеу өмірге келген
көптеген еңбектер және ... ... ... кеңінен
дәлелденді деп ойлаймыз. Кезінде тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... шыға ... тарихтың бұрмаланған тарихи
шындықты қалпына келтіруге көптеп көмектесіп, зерттеудің ... ... ... ... ... Оның ... осы ... құжаттарды
ғылыми айналымға шығарудың жас ұрпақты отаншылдықтың рухта ... атап ... ... жылы ... ... “Отан тарихы – Отечественная история” жарық
көрді. Соның ең елеулі оқиғаларының бірі – ... ...... ... басылыммен Жамбыл, Талдықорған, Алматы облыстары бойынша шықты.
Кейіннен Қазақстанның қалған ... ... да ... Кітапқа
атылғандардың тізімі әліпби ретімен енгізілді. ... ... ... ... ... ... ... туған жері мен ұлты, кәсібі,
жұмыс орны мен сол ... ... ... ... ең жоғарғы жазаға
үкім шығарған органның аты, үкім ... және ... ... ... ... ... органның аты мен құжаттың датасы көрсетілген
[43,6].
1998 жылы Қазақстан парламенті Жоғарғы ... ... ... онда ... ... ары қарайғы зерттелу болашағы туралы мәселе
қаралды. М.Қ.Қозыбаев ... ... ... ... болмысы мен
Қазақстандағы тоталитаризмнің орнығуы туралы ... ... атты ... ... КСРО ... ... ... Ж.Б.Абылхожин, С.Алдажұманов, М.Ж.Хасанаев айналысты.
Алаш партиясының көшбасшылары мен қатардағы мүшелері ... ... ... туралы ғылыми ... ... ... ... ... өз монографиясында
ұжымдастыру кезеңіндегі жүргізілген 1929-31 ... ... ... ашылмаған құнды материалдарынан келтірген. ... ... ... ... атты ... ... 1937-1938 жылдардаығ
оқиғаға арнайы тоқталған [29,304].
Репрессияның құқықтық ... ... ... ... ... ... Ғылым Академиясының академигі
М.Т.Баймаханов айналысып жүр. Онда ... ... ... адам
құқықтарының бұзылуы туралы ... база – ... ... ... мен ... адам ... сәйкес келмейтін,
заңға қайшы соттық және ... тыс ... ... айтқан.
Ю.И.Романовтың “1920-1953 жылға дейін репрессияға ұшырағандардың әлеуметтік
демографиялық құрамы” атты мақаласы бар.
1993 жылы 14 ... ... ... ... заңында
“жаппай репрессияға ұшырағандарды ақтау және тарихи ... ... заңы ... Ең ... ... бойынша репрессияға
ұшыраған адамдардың саны 103 мың болса, соның 92 мыңы ... 25 ... ... атылды. Қазіргі кезеңде олардың саны 118 мыңға ... ... ... мен ... кітаптың көрсетуі бойынша олардың 45 мыңы
жоғарғы қатал ... ... ... тек 2200 ғана Алматы облысы бойынша
жоғарғы дәрежедегі жазаға ұшыраған [48,4].
Әкімшіл-әміршіл саясат ... алға ... ... ... ... ... айтылуға, жариялануға тыйым салынған Біріккен Мемлекеттік
Саяси Басқарма, Ішкі Істер Халық ... ... ... ... ... деректік маңызы зор. Қазақстан егемендік
алуының 10 ... ... ... ... құтылып, көк байрағын
желбіретіп, қазақ халқының басынан өткен тарихи даму ... ... мен ... ... ... ... жіктеп, жаңаша бағыт
беру қажеттіліктерін туғызды.
30-ыншы жылдардағы Біріккен Мемлекеттік Саяси Басқарма құжаттарынан
осы ... орын ... ... ... ... көзі ашық ... беделді ұлт-азаттық қозғалысында немесе кеңестік жүйеде жетекші
болған көптеген ... ... ... “түрікшілдер”
ретінде айыпталғанын көреміз. Осы жөнінде Т.О.Омарбеков, Махат Данагүл
[35], ... ... ... ... ... ... бар ... жылы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің “Жаппай саяси
қуғын-сүргінге ұшырағандарды ақтау туралы” заң қабылдауы, ... ... ... көбеюіне жол ашты. Қазақстан Республикасының
Президенті ... ... 1997 жыл ... келісім мен
саяси қуғын-сүргінге ұшырағандарды еске алу жылы” болып аталынды [18,5].
Саяси қуғын-сүргінге жазықсыз ... ... жас ... мәңгілік
есте сақтау үшін 31 мамыр саяси қуғын-сүргінге ұшырағандарды еске алу ... ... [48,5]. ... ... сөзімен айтсақ: “Сталиндік
жүйеде сөйлеуге қорыққан сияқты, өткен тарихтың өзекті мәселерін аттап өтіп
тарихты гүлдендіремін деушілер төл ... ... ... ... – ол ... режимнің миллиондаған құрбандарын естен шығару деген сөз”
[49,45].
Сонымен қатар жаңа ... ... сай ... ... қуғын-
сүргінді зерттеу тақырыбына байланысты көптеген диссертациялар жазылды.
Г.А.Жұмасұлтановтың “Политические ... в ... в ... ... 50-х ... ... ... КСРО да
тоталитарлық тәртіптің орнауы, ұжымдастыру, астық дайындау науқандары
барысындағы саяси ... ... ... ... және өзге
де зиялылардың ... ... ... Сондай-ақ, ГУЛАГ-ты
репрессияны ұйымдастырушы әдіс ретінде көрсетіп, Ақмола еңбекпен ... жеке бір ... ... ... өзінің “Политические репрессий в Казахстане в 1937-1938
годы: сравнительно-исторический анализ проблемы” деген ... ... ... жылдарындағы саяси қуғын-сүргінді толықтай
зерттеген [20].
Сонымен ... ... ... ОГПУ в ... ... ... ... органдары кеңестік зорлық-зомбылық
шараларын жүзеге ... ... және ... ... ... ... ... на территории Казахстана(30-
е-50-е годы ХХ века)” [52] атты диссертациялық ізденістерінен бағыт алдым.
Соңғы кездерде осы ... ... ... және облыстық
деңгейдегі мерзімдік басылым беттерінде көптеген мақалалар ... ... ... Елғондиева, Боқтазаровтың мақалалары
жарық көрді. Сонымен мәселенің тарихнамасына жасалған ... ... ... ... жылдары жазықсыз жазалау шаралары ... ал ... ... ... ... зерттеулерді әлі де
қажет етеді.
Тақырыптың деректік негізі. ... ... ... ... ... ... бұйрық, нұсқаулары, ал сонымен қатар жазалаушы
органдар өкілдерінің баяндамалары мен мақалалары ... ... жеке ... ... ... негізгі деректерге жатады.
В.И.Лениннің өзі революциялық заңдылықты қамтамасыз етудің ... ... еді. Ал ... шаралардың қолданылуын пролетариат
диктатурасын, еңбекшілерді қорғау мақсатында жасалған,” -деп дәлелдеген-ді.
Яғни ол “Мы ничего ... не ... для нас все в ... ... публично - правовое, а не частное” - деп тоталитарлық қоғамның
орнауына жол ... ... ... ол ... сот қанаушыларға, ескі билікті
қалпына келтіруге ұмтылушыларға қарсы күресу үшін ... деп ... сот ... міндеттерін белгілеп берді [16,15].
Саяси қуғын-сүргін ... ... ... ... бір ... Қазақстан Республикасының Президенттік мұрағатының (141-
қор, 708-қор, 719-қор, 718-қор) құжаттары да қарастырылды.
Бізге Кеңес еліндегі “билеуші және бағыттаушы” күш партия ... ... 1930 ... ... жазалаушы орган дар негізінен
орталықта ғана болды. Сондықтан Қазақстан сол ... ... ОК және ... ... ... Комиссариаты директиваларын атқарушы ғана болды. Осыған
сәйкес республика ... ... ... ... ... ... ... немесе жалпылама статистикалық ... ... ... тақырыпқа қатысты құжаттар ... ... ... ... ... ... репрессии в
Казахстане 1937-1938гг. Сборник документов” атты 1998 ... ... ... ... 119 ... ... ... 6-уы қазақ тілінде берілген.
Бұл кітапты құрастырушылар көпшіліктің қолы жете ... ... ... негізі. Жаңа методологиялық өзгерістерді негізге ала
отырып, жүйелілік, объективтілік, тарихи-салыстырмалылық ... ... ... ... ... ... осы ... төңірегіндегі
соңғы уақытта қалыптасқан жаңа ғылыми ... ... мен ... ... ... ... ... зерттеу барысында талдау,
жинақтау, қорыту әдістерін қолданылды.
Диплом жұмысын жазудағы мақсатым ғылыми айналымда жүрген ... мен ... ... отырып, көрсетілген кезеңдегі, яғни
1937-1938 жылдардағы орталықта ... ... ... ... зерделей
отырып, оның Қазақстандағы жүргізілу ... мен ... ... ... ашып көрсету болып табылады.
Бұл мақсаттарымды іске асыру үшін алдыма мынадай міндеттер қойдым:
- Саяси қуғын-сүргіннің ... ... ... ... ... құқық қорғау органдарының жазықсыз
жазалау саясатын жүзеге асару барысындағы қызметін көрсету;
- атақты ... ... ... еңбектері мен зерттеулері
қарастыру және меңгеру;
- Орталық пен ... ... ... ... ... ... ... ауқымы мен саясаттың Қазақстанда жүргізілу әдіс-
тәсілдерін талдау;
- жаппай репрессиялау зардаптарын әр ... ... ... шеңбері. Диплом жұмысы 1937-1938 жылдарды қамтиды. Дәл
осы жылдары кеңестік тарихтың кезеңінде 1920 жылы бастау ... ... өз ... ... ауқымы бұрын-соңды болмаған дәрежеге жетті.
Құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Репрессияның саяси идеологиялық қайнар көздері мен жүргізілу себептері
1.1.Репрессияның идеологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... өзінің жүргізілу кезеңінде
мемлекеттегі ... ... ... ... келді.
Тоталитарлық жүйе ол тек идеология мен этакратиядан ғана емес, жаңа қоғамды
құру ... мен ... ... ... ... Оның КСРО ... мемлекеттегі үлгісі биліктегілердің саяси репрессия шараларын өз
халқына қарсы ... ... ... ... ... ... ... саласына, қоғамның әлеуметтік құрылымына, саяси институттарына
толық ... ... ... ... болды және ол заңды қарама-қайшылыққа
әкелді. Осы қарама-қайшылықтарды ... мен ... ... ... ... ... ... пролетариат диктатурасы атанған
сталиндік режимнің өз халқына ... ... ... ... әрине
кездейсоқ жаңылыс құбылыс емес-тін. Ол бүкіл империя көлемінде орнаған
саяси ... ... ... болмысынан туындап жатты. ... ... ... 1920 ... ... ол ... жеке ... негізінде өзгере келіп, 1937-1938
жылдары өз шыңына жетті. Репрессия шараларының жүргізілу ... ... ... оның ... ... ... өз
ішкі логикасы мен реті болды деп айта аламыз [12,160].
30-жылдардың екінші жартысында, ... ... ... қара бұлты
қаптап келе жатқан тұста әміршіл-әкімшіл басқару жүйесі өзінің бойындағы ең
бір ... ... ... бастады. Соның салдарынан Кеңес қоғамы
аса ауыр да, зардапты қиындықтарға ... Одан ... да тыс ... ... ... кеңес, комсомол, кәсіподақ ұйымдары, шаруашылық
орындары ... ... ... ... Жеке ... ... жағдайында
жергілікті кадрларды қудалау етек алды. Қаралап, жала ... ... ... ... ... шет ел пайдасына шпиондық жасап
жүр деп орынсыз айып тағу, басқа ... мен ... ... ... ... ... ... оқыған зиялылар орынсыз қудалуға,
құрбандыққа ұшырады. Сөйтіп, қасіретті ... ... ... 1937 ... ... ... бүкіл Кеңес елін, соның ішінде Қазақстанды да қамтыған
жаппай ... ... ... ... ... туған деп
нақты айта аламыз. Соның ішіндегі ең ... ... - ол ... ... ... оның қатарында БК(б)П бар, билік үшін күрес екенін ескеру
керек. Бұл күресте ... жеке ... ... өз ... басым түсті.
Сондықтан да саяси репрессияның басты ... бірі осы ... ... өте ... Елде тоталитарлық мемлекетке тән қалыптасқан ... ... ... ... ... ең ... мемлекет қоғам мен жеке
тұлғаларға үстемдік ... ... ... ... ... ... ... мемлекет бір партиялық режимде болды және өзінше
механизм қалыптасты: партия – мемлекет. Ал бұл ... ... да ... әкеліп соқтырды, ал оның іске асуына билік
ету иерархиясы жоғарыдан төмен жүргізіліп, ең төменгі жікті де ... ... бұл ... орны жоқ болды. Халықтың көпшілігі о бастан-
ақ, партияның мақсатына, бағдарына, ... ... Ал ... ... көкірегі ояу, сол мақсаттарға қарсы келген азаматтарды әр ... сол ... ... мәжбүр етті. Осы ретте ... ... ... ... ... ... бірден-бір нығайту
құралы ретінде қызмет етті [19,4].
ХХ ғасырдың 20-30-жылдары үзіліссіз жүргізілген ... тағы бір ... ... ... оның ... ... ... большевиктер партиясының Өлкелік Комитеті осы аталған
тарихи мезгілде ... ... ... бойынша жүргізілген
экономикалық, саяси және басқа реформалық шаралардың ... ... ... ... ... жоғарғы республикалық басшылықта жүріп-
ақ қате бағытқа жігерлі де ... ... ... қызметкерлерге
аударуы. Елдегі дағдарысқа кінәлілерді табуға байланысты ... ... ... ... ... мен ... элементтерді”
іздей бастады. Орталықтың көшірмесі ретінде Қазақстан да ұлттық ... ... ... ... ... мен кәсіпорындардағы
кездейсоқ апаттарды, колхоздар мен совхоздардағы мал ... өрт пен ... ... ... сол ... ... түсіндірілді және соған сәйкес
қылмыстық істер қарастырылды [28,154].
Сталин және оның саясатын іске ... ... өз ... әрі ... етіп ... үшін ... рухта тәрбиеленген, негізінен
жас кадрлардан тұратын азаматтық және әскери бюрократияны ... ... ... Каганович ХVIIІ съезде сөйлеген сөзінде: “Мұндай жас кадрларға
Сталин жолдас қандай тапсырма берсе де ... ... ... ... Бұл
аталмыш топ, яғни әр түрлі ұлттың “буржуазиялық мамандары” өз ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік
жұмысшылар кәсіпшілігін сақтау үшін, қарапайым тілмен айтсақ, өз әкімшілік
логикасы, яғни автономиясын ... үшін ... ... ... келетін бұйрықтарға бағынбау негізінде қорғаған болатын. Осыдан
барып сталиндік жетекшілердің алдында сол кезде қол ... ... ... анықтау тапсырмасы қойылды. Сондықтан Сталин үшін
негізгі атқарар іс – сол ... ... яғни екі ... ... ... ... да бір ... партия ұжымдарында
“тазалаулар” жүрді. Партияға сенім артпағандар мен жұмыста қандай да бір
қателік жібергендер ... ... еш ... ... ... ... кең ... түсіну үшін “Үлкен террор”
кезіндегі 1937 жылғы ақпан-наурыз пленумында келтірілген баяндамаға назар
аудару керек. Онда ... ... ... КСРО ... ... ... ... мемлекеттер, оның ішінде Финляндия, Балтық
елдері, Польша, Румыния, Түркия, Жапония елдері Франция және ... ... ... социализм құрылысына тосқауыл болуы үшін
шпиондар мен диверсант әскерлерін КСРО-ға енгізеді” ... ... ... ... ... жасағандарға, қуғындау ісі жүргізілді”
делінген. Сондықтан “басқа әлеммен” байланыста ... ... ... ... ... емес [26,203].
30-жылдардың басында елде жүзеге асырылып жатқан реформалар
барысындағы құқықтық ... ... ... ... ... 1932
жылы 25 маусымда Бүкілодақтық Орталық Атқару комитеті (ОАК) мен ... ... (ХХК) ... ... ... ... ... нормалардың бұрмалануын айыптады. Партияның ХVII съезінде көптеген
делегаттар индустрияландырудың өте жоғары қарқынын ... ... ... карточканы жою, ... ... ... ... Күш ... большевиктік әкімшілік-
әміршіл жүйе бұл талаптардың өзіне өте қауіпті ... ... ... да
елдің санасында қорқыныш сезімін ұялату, сөйтіп қарсылық ... ... ... жолы ... осы ... – репрессия
саясатын жүргізді [21,183]. Талаптарды қойған күш - қоғамның көкірегі ... ... ... ... ... Олар патшалық, одан қалса Кеңес үкіметінің
отаршыл саясатының салдарынан туындаған аласапыран заманда өмір сүрсе ... ... ... ту ... ... ... өткен ғасыр басындағы
қазақ зиялылары демократиялық үрдістің бастауы болды және сол үшін де ... ... Қай ... заманда болсын бір халықты бағындыру,
мойынсұндыру үшін ... ең ... ... – оны ... ... ... сол ... көсемдерін, оқымысты-білгірлерін құртуға
тырысады. Қаймағын сыпырып ... ... тез ... ... ... ... ... та жылдам көндігеді [43,11]. Кеңес ... де ... ... Ең ... соққы алдыңғы қатарлы адамдардың басына
тиді. ... ... ... ... айыптаулардың ішінде
большевиктердің Алаш зиялыларына қарсы күресте әр түрлі айыптаулармен ғана
шектелсе, одан ... ол ... ... ... саяси қуғынға ұласты
[21,111].
Осыған байланысты саяси репрессияның іске асуы үшін ... ... ... ... механизм қажет болды. Осы орайда ең алдымен
кеңестік тоталитарлық тәртіптің халықты ... ... ... ... ... ... жат келетін күштерді жою жолдары қарастырылды.
Жазалаушы органдар кең ауқымды репрессиялық іс-шараларды жүргізуге
әлеуметтік-психологиялық дайындықты алдын-ала және ... ... ... ... ... ... әрекеті екі мақсатты
көздеді: 1.Елдің әрбір қарапайым азаматының ... ... ... ... ... ... жеткізу; 2.Террордың күнделікті
өмірде көңілге қонымдылығы мен ... ... ой ... ... ... процесстер жүргізілгенде, 1936 жылдың жазында Ішкі Істер
Халық Комиссариаты органдардары “троцистік-зиновьевтік антикеңестік ұйымға”
қарсы сот ... ... ... 29 ... БК(б)П ОК Ішкі Істер
Халық Комиссариатының жаңа материалдары негізінде “1936 жылы ... ... тек ... басшыларына қарсы террористік қылмыстарды ұйымдастырушы
ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... және ... кезекте, Сталин жолдастың өміріне ... ... ... ... ... құпия циркуляр жібереді. Осы іс
бойынша 16 адам ату ... ... [20,71]. Бұл ... ... ... ұйымдарды” қырағылықпен іздестіру
науқанын бастап ... ... ... ... ... санасына әртүрлі
“зиянкес ұйымдардың” бар екенін көрсетіп, халықтың идеологиялық насихатқа
сенгені соншалық, ... және ... ... ... деген ұрандармен балағаттап митингтер мен жиналыстар өткізген
[15,102].
ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы қуғын-сүргін құқық қорғау органдарының
қолымен ... ... ... ... 1920 жылдан ... ... ... жол көрсетті. Кеңестік құқық “биліктен
айрылған қанаушы таптарға” қарсы ... ... Ал ... ... ... социалистік экономиканы құруға, еңбекшілер бостандығы
мен демократиялық құқықтарын қамтамасыз етуге, бұқараны коммунистік ... ... етуі тиіс ... ... сот ... ... құру ... әзірлік
болатын. Кеңес үкіметі тұсында сот жүйесі өзінің тәуелсіздігінен айрылды.
Сөйтіп, партия саяси қуғын-сүргінге жол ... ... ... ... ... қолымен жасалды. Заң орындары әкімшіл-әміршіл жүйе
құрамына еніп, ... ... жол ... яғни ... Кодекс
баптарын өкімет пен партия нұсқауларына сай бұрмалаған. Кеңестік құқық
“биліктен айырылған қанаушы ... ... ... ... ... ... рухта емес, коммунистік санамен тәрбиелеуге қызмет
етті. Билік тармақтарының сабақтаса байланысуының салдарынан, сот ... ... ... ... ... ... жылдардағы репрессивті заң “халық жауларын” іздестіру
жағдайында қалыптасып, “заң ... ... ... ... ... тек жекеленген тұлғаларға емес, жалпы бірнеше тұлғаларды қаралайтын
әмбебап құжат ретінде жасалды. Мұнда бір нәрсені ескеру ... ... осы ... ... ... ... ... пайда болды, ол
контрреволюциялық қылмыстарды жіктеуді ұлттық, диверсия-зиянкестік, казак-
ақвардияшылдық, шпиондық, ... ... ... ... тағы ... жүйеге қарсы қолданылды.
Антикеңестік саяси партия ... ... мен ... ... ... ... дашнак тар, анархистер
тағы басқа боямалармен ... ... ... ... ... - Кеңес үкіметі, оның диктатурасының
басты құралы болған ХХ ғасырдың 20-жылдарының ... ... ... ... ... Басқарма (ОГПУ) қаныпезерлері болды. Бұл ... ... ... ... ... Ол Ішкі Істер Халық
Комиссариаты ... ... ... ... ... ... негізгі билік Ішкі Істер Халық Комиссариаты органдарының ... ... ... дейін партия мүшелері мен қатардағы азаматтардың
тағдырын тек партия ғана ... ... ... ... ... сот ... тартуға тыйым салынатын еді. Енді бүкіл елдегі
сияқты, Қазақстанда Ішкі Істер Халық Комиссариаты органы партия ұйымдарына
тәуелсіз өз ... ... ... ... ... Ол әсіресе ХХ-ғасырдың 20-
шы жылдарының екінші жартысында, контрреформаларға өту ... ... ... Ішкі ... ... ... ... 1929 жылдың 29
қазанынан 1931 жылдың 8 сәуіріне ... ... ... 1924 ... ... ... Ішкі ... Халық Комиссариатының қызметі жылдан-жылға кеңейе
берді. Ішкі Істер Халық ... ... ... ... СССР Жоғарғы Сотының Әскери Алқалары” жазалау органдары
айыптылардың ісін қарап, шығарған шешімдеріне үкім ... ... ... бір ... ... - Бүкілресейлік Төтенше Комиссия (ВЧК) 1922 жылы
мемлекеттік саяси басқарма ... ... Оның ... - ... бір
аймақтың саяси, әлеуметтік жағдайы туралы Мәскеуге хабарлау ... ... ... ол ... Мемлекеттік Саяси Басқарма (ОГПУ) ... ... ... ... ... ... территориясындағы барлық
ұйымдардың қызметінен мәлімет беріп отыратын ерекше бюро құрылды. Оның
негізгі қызметіне ... ... ... ... ... бақылау
кірді. Большевиктер осы органдар арқылы партиялық зиялы қауымның ... ... ... ... ... қатысу деңгейі туралы
мәлімет жинап отырды. ... ... ... ... ... деп ... Облыстық, аудандық үштіктер, облыстық аудындық партия, Кеңес
Атқару Комитеттерінің хатшылары мен төрағалары, сол ... Ішкі ... ... ... ... ... Үштіктер төрағасы болып
жоғарғы органдардың белгілеуі бойынша облыстық және аудандық Ішкі ... ... ... ... Дәл осы құрылымдар ... деп ... ... ... “қылмыстыларды” тергеусіз, сот
қарауынсыз-ақ атып-асып, айдап ... Бұл ... ... ... заңсыздық болатын. Осы жазалау орындары “қылмысты ... ... 15 ... ... бір ... ісін ... алдын-ала дайындалған
үкімді оқып берумен ғана тынған. Мәселен, 1938 жылы 14 ... ... ісін ... КСРО ... Соты ... ... көшпелі
Мәслихаты 15 сағат 15 минутта бастап, 15 сағат 30 минутта аяқтаған. Аталған
орынның бір ... ... 50-ге ... ... ... ... бір ... қаралып атылу жазасына кесіліп отырған
[34,20].
Заң орындарының осындай ең сорақы ... ... – яғни ... ... ... ... қылмыстық
жазалау шараларының ең қатаң түрінен байқауға болады. Ол 1926 жылы ... ... ... бөлімінің І тарауымен қаралған 17 нақты
контрреволюциялық ... ... ... ең ... түрі - ... ... еді. ... шараларының мынадай түрлері де қолданылды;
азаматтығынан айыру және мемлекеттен ... ... ... ... ... ... ... т.б. [28,158]. Облыстық соттың
шешімдерінің мазмұны да осыған ұқсас болып, РКФСР Қылмыстық ... 58 ... әр ... мерзімге бас бастандығынан айырудан ату жазасына дейінгі
жазалар қолданылды. Контрреволюциялық ... ... ... ... ... ... ... кезіндегі шіркеулік-қылмыстық
заңдылықпен, сондай-ақ фашистік заңдылықпен салыстыруға болатын еді
[28,159]. ... ... ... мөлшерсіздігі сотталған және
айыпталған адамдарды сол ... ... ... ... ... ... қаралмады десек те қателеспейміз
Осындай жазалау шараларының басталу шарттары, түптамыры неде дегенге
келер болсақ, Кеңес үкіметі құрылған күннен бастап өз ... ... ... 1918 жылы 21 ... ... Халық Комиссарлар кеңесі
“Социалистік Отанға ... ... ... ... декретті қабылдады. Оның 8-
бөлімінде “Неприятельские агенты, спекулянты, ... ... ... германские шпионы расстреливаются на месте
приступления” – деген ... ... Ал 1918 жылы ... ... кеңесі “О рабочих дисциплинарных товарищеских судах” - ... ... ... ... мен ... ... ... 6 айға
дейінгі мерзімде еңбекпен түзеу лагерінде қамауға ұсынады.
1920 жылдан бастап ВЧК-ГПУ-НКВД халық арасынан ... ... ... ... ... Жак Россидің айтуынша, 1920 жылдың
басынан бастап-ақ, “контрреволюциялық” ... ... ... ... ... 6 айдан жоғары мерзіммен бас бостандығынан айыру
жазасы берілсе, ал 1930 жылы РСФСР ... ... 58-10 ... ... ... саны миллионға жетіп, ГУЛАГ халқының 25 % ... ... ... ... ... ... ... жазалау
санкциясы аз болғандай, 1937 жылы 2 қазанда КСРО ОАК адамдарды 10 ... ... ... бас бостандығынан айыру жазасын енгізді [14,56].
Аталған бап ... ... ... мен еңбекпен түзету
лагерьлерінде “Агитатор” ... атты ... ... өкіметі жазалау саясаты
патшалық Ресей жазалау шараларынан да анағұрлым асып түскен. Мәселен, ... 1905 ... ... ... соң, ... орта ... 90 ... жазасына кесілсе 1918-1919 жылдары Мәскеу ревлюциялық Трибуналы ... ... 575 ... ату ... ... Төтенше комиссияның
“контрреволюция мен спикуляцияға ... ... ... журналында
атылғандар тізімі жарияланып, қуғын-сүргін саясатына бұқаралық ақпарат
құралдары да ... ... Ал 1930 ... ... өлім жазасына
кесілгендер туралы ақпарат ... ... ... ... ... ... ... ма? Иә,
болды. Қазақстанда ол басқашалау болды, ... ... мен ... ... ... ... Қазақстан КСРО тарапынан экспансиялық
қысымда болды. Бір ... ... ... ... яғни ол ... ... мен ... үшін күреске қызмет етті.
Патшалық отарлау саясатының тонын айналдырып киген кеңестік әміршіл-
әкімшіл жүйе қазақ қайраткерлерінің ұлт ... ... ... ... ... аса қауіпті деп санап, олардың арман-мақсаттарын тас-талқан ... Осы ... ... ... ... алдында жаңа қатынастарға
негізделген қоғам құру міндеті тұрды. Жаңа ... құру ... ... ...... мүдде мен таптық мүддені ара жігін айыра білу еді.
Қазақ зиялыларының “ұлтшылдар”, “оңшылдар” немесе тағы ... ... ... ... ... екі ... ... үлес
салмағы барған сайын кеми түсті. ХХ ғасырдың басындағы қоғамдық ... ... ... күн ... қарасақ, ұлтшылдық өз
тіліңді, салт-дәстүріңді құрметтеу, ... ... ... ... ... ... ... сөзбен айтса, әрбір ұлттың басқа ұлттан қысым
көргенде оған жауап ретінде пайда ... ... ... ... Ол ... уысында ұстап тұрған ұлттың ұлтшылдығы асқынып шовинизмге айналған
тұста кіші ұлттардың онымен ... ... ... ... ... жылдар аралығында жалған айып пен жала жабу әдісі күшейді
және ... ... ... ... ... ... Басқарманың қолында репрессияны жүргізудің даяр механизмі
болды. Осы механизм 1930-шы жылдардың ... ... ... ... ... қуғын-сүргін жалпылама бағыт алады. ... ... ... ... ... ... ... деңгейде болған. Астық, ет дайындау, бай-кулакты тап ... ... ... ... ... кезінде жоспарды орындай алмаған
халыққа қарсы қолданылған ... ... ... өте ... ... тікелей қолдану құқы бірқатар сот және
соттан тыс органдарға ... ... КСРО ... ... ... ... ... партия және кеңес қызметкерлерінің ісін
қарады. Жылжымалы коллегия шешімдеріндегі үкімдердің басым ... ... жаза ... бір ... ... партиялық-кеңестік элитаның
бір бөлігін жоюды көздегендігі болса, екінші жағынан қалғандарын қорқытып,
Орталыққа ... бір ... ... ... болу ... ... ретінде болды, яғни биліктің барлық тетіктерін ... ... ... БК(б)П ОК-нің сталиндік ... ... ... ... ... ... [15,68].
Облыстық соттың шешімімен сотталғандардың құрамы әлеуметтік мәртебесі
бойынша өр тақылеттес болып, түрлі ... ... ... партия мүшелерін және жай азаматтарды да қамтыды.
Соттан тыс орган ретіндегі “үштіктер” ... ... ... ... ... облыс прокуроры және Ішкі ... ... ... ... бастығы кірді. “Үштіктердің” соттан тыс
үкім ... және ... әр ... ... топтарының істерін
қараудағы шексіз өкілеттіліктері, өз кезегінде олардың мүшелерінің жеке
қауіпсіздігіне кепіл бола ... жоқ. ... ... жазалаулар сот
органдарының өздерінің мүшелерін де қамтыды [15,69]. ... ... Ішкі ... ... ... ... ... бастығы
С.Д.Пинталь бәлкім “үштіктің” төрағасы да шығар, репрессияға ұшырап басқа
бір ... тыс ... КСРО Ішкі ... ... Комиссариаты Ерекше кеңесінің
1937 жылғы желтоқсандағы үкімімен ату ... ... [30,18]. ... ... ... “үштіктің” 24 мүшесінің 15-сі репрессияға
ұшырады. Аз уақыт қана жұмыс ... ... ... ... ... көпшілігін шығарып үлгерген еді [15,68].
1936 жылдың 26 қыркүйекте Г.Г.Ягода Ішкі ... ... ... ... қарасты халком болып тағайындалды. 1937 жылдың 3 сәуірінде
ол сотталып, 1938 жылдың 15 наурызында атылды. ... ... КСРО ... ... кешірім сұрағанда “менің отаным алдындағы кінәм көп. Мен
оны ... да өтей ... ... ... ... ... ... мен
партия алдында тізерлеп кешірім сұрай отырып, мені ... ... ... ... Ішкі ... Халық Комиссариатына келісімен қоғамда күрделі
кезең басталды. Сондықтан да 1937-1938 жылдар “ежовтық” кезең деп ... жылы 20 ... ... ... ... баяндамада
А.И.Микоян Ежов туралы: “...жолдас Ежов Николай ... Ішкі ... ... ... Ішкі Істер Халық Комиссариатындағы жағдайды тез арада
жақсартты. Ежов Ішкі Істер Халық ... ... ... ... орнына кеңес барлаушылары мен чекистердің тобын ... ... - деп ... ... 1936 ... 1 қазанынан 1938 жылдың 1
қаңтарына дейін ГУГБ/УГБ органдар қатарынан 5229 қызметкер шығарылып, ... ... ... ... БК(б)П ОК-нің КСРО Жоғарғы Кеңесі
сайлаушыларына 1937 жылдың 6 ... ... ... ... ... шпиондарынан, зиянкестерінен, диверсанттары мен басқа да жауларынан
залалсыздандыруға қабілетті нақты органдары бар” деп ... ... ... атап ... “қызметі” – екі қарама-қайшы күресуші
жақтар: “өздері”, яғни партия қатары мен кемеңгер “көсемді жақтаушылар ...... ... ... ... етек алуына қарсылық
білдіргендер елін әскери лагерьге айналдыру қабілеті еді. 1938 жылдың Ішкі
Істер Халық ... ... ... ... ... ... кеңес қоғамының даму заңдылықтары ... ... ... ... ... репрессияны жүргізуші
арналған ерекше механизм 1920 жылдан қалыптаса келе, аталған ... ... ... ... ... арқылы, кейіннен заңды және заңсыз
құрылған жазалушы органдар арқылы, ақырында арнайы заңдар мен ... ... ... ... өз ... ... ... Репрессивті
саясаттың толқынды сипаты осы кезеңде елдегі жалпы ... ... ... жүйеден өтті. Ең алдымен экономика ... ... ... ... ... ... ... кейін халық біршама әлсізденіп басылды. Бірақ 1937 жылы мұндай
салыстырмалы ... ... ... ... қатаң тенденцияларымен
алмастырылып, оның бәрі қалың елге қарсы кең ... ... ... соқтырды. Демократиялық қоғамдағы барлық мәселелер
саяси, экономикалық, ал қажет болған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы репрессияның негізгі толқындары
Қазақстандағы репрессиялау шаралары 1920 жылдардан басталды және ол
толқынды сипатта болды. Орталықта жүргізілген репрессиялау ... ... ... тыс ... ... ... ... бойы қоғамдық пікірде репрессия науқаны
тек 1937-1938 ... ғана ... ... ой ... ... келді. Ал шындығында,
көптеген мәліметтердің шығуына байланысты ... ... ... ... алғашқы жылдарында ғана басталып, ұзақ процесстің негізі
қаланған болатын. ... 1917 ... ... ... ... ... кезеңдеген Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының корреспондент
мүшесі К.Н. Нұрпейісов болды:
“1-кезең: Лениннің тірі кезінде-ақ, 1918 жылдың екінші ... мен ... ... Бұл уақытта ХІХ ғасырдың IV ширегі мен ХХ ғасырдың басында
қалыптасқан қазақ ... ... ... ... ... ... 1929 ... басы мен 30-жылдар. Сталиндік тоталитарлық жүйе
қалыптаса бастаған ... Бұл ... ... модельдегі ұжымдастыру
кезеңіндегі байларды тәркілеу кезеңі болды. Шындығында, қазақ кедейлері зор
апатқа ұшыраған ... ... ...... ... ... дәуірі.
Сталиншілдіктің кеңес халқына қатысты жүргізілген “үлкен террор” жылдары.
4-кезең: Ұлы Отан ... ... және ... ... жаппай
репрессия, Солтүстік Кавказ, Қырым, Жайық халықтарының ... ... ... ортасы мен 50-жылдардың басы бұл ... ... және ... деген айыппен жүргізілген
үлкен қуғындау ... ... ... негізінен төрт кезеңді басшылыққа аламыз.
Бірінші ... ... ... ... азамат соғысы, 1922-1923
жылдардағы аштық, жаппай ... және ... ... ... ... жоюмен айқындалды. Осылардың нәтижесінде қазақ халқы 800
мыңға кеміді [34,18]. ... ... ... ақ ... ... соғысымен байланысты болды.
Ал Қазақстанда ол мынадай түрде болды. 1920 жылы мамыр айында В.Ленин
Т.Рысқұловтың “Түрік республикасын” құру ... ... ... Бұл ... ... ... Түрік республикаларын
конфедерациялық мемлекетінің алғышарты ретінде ұсынады. Мұнда мемлекеттік
тіл – түркі тілдері, ал ... мен ... ұйым – ... ... партиясы” болып табылған еді. Орталықтан Түрік комиссиясы деп
аталатын топты жіберген және Фрунзе, Петерс сияқты Т.Рысқұловтың ... ... ... ... ... ... ... құру туралы
идеяны талқылауды ұйымдастырып қана ... осы ... ... ... ... және олардың серіктерін ... ... ... деп ... ... жол берді.
Мұның ақыры Т.Рысқұлов Түркістан Атқару Комитеті ... ... ... ... ... қол ... үшін
А.Байтұрсынов В.Лениннің алдына мынадай талаптар қойды: “1.Қырғыз (қазақ)
өлкесін басқаруға халық ... ... ... ... ... ... ... қою керек; 2.Қарауына аралас халықтардан тұратын
адамдар кіретін барлық билік органдарда қаналған халықтар үлесі 213-тен ... ... ... ... ...... мекемелерді
басқару орталықтандырылуына немесе орталықсыздандырылмауларына қарамастан,
қырғыздар қолдарында болуға тиіс...; Ленин мен ... ... ... ... әр ... ... ұсынып отырған ұлттық егемен
республикалар құру ... және ... ... ... ... жатуы шошытты. Осылайша, 20-жылдары И.Сталиннің ұлттық
зиялыларға қарсы ашық ... ... ... Ол қуғындау арқылы
“ұлтшылдықтың”, ұлттық ... ... ... бар ... ... Бұл оның 1925 ... 29 ... Ташкентте шығатын “Ақ жол” газетінің
идеялық бағытын айыптап жазған ... анық ... Ол онда ... жатқан қазақ интелегенциясын “шоқаевшылдар” ретінде айыптады және
партияда жоқ ұлттық интелегенцияны ... ... ... ұсынды.
Мұның өзі тек Қазақстанда және Түркістанда ғана емес, бүкіл елде ... ашық ... ... ... ... 1928 ... орта
шенінен бастап бұрынғы Алаш қозғалысына қатысқан қайраткерлер жаппай
тұтқындала бастады. Осы ... ... ... ауытқушылыққа” айыпталып,
Н.Сұлтанғалиев бастаған 76 ұлттық қайраткерлер тұтқындалды. ... ... ... әр түрлі мерзімде бас еріктерінен айрылып, айдауға
жіберілді. Бұларға сондай-ақ, Қазақстанда осы ... ... 44 ... ... де ... басмашылықпен З.Валидимен
байланыс жасамақ болып, КСРО-ны құлату үшін контрреволюциялық ұйымдар
құрды” ... ... ... [45,29].
Алайда, Сталин басшылығымен қазақ зиялыларына тағылған айыптау
айдарлары “ұлтшылдықпен” шектелмеді. Қуғындау кезеңінің екінші ... ... ... ... ... ...... Қазан” заманы бастап
берді. Бірқатар шаруашылық реформалардың ... ... ... және ... әр ... ... мен “бестіктердің” көп жағдайда
күнәсіз адамдарды ұлтшылдыққа тағы ... ... ... ... ... Осы ... ... байлары тәркіленді, олар қашты-
пысты, шет елдерге жер ауды; күштеп ... ... ... күрт азаюы, асыра сілтеу т.б. [34,18]. Осылардың және басқалардың
зардабынан 3 миллионға тақау қазақ жамағаты ... ... ... қаша
қоныс аударды. Көшпелі және жартылай ... ... ... ... ... ... зиялылары табиғи дәстүрлі және
эволюциялық дамудың нәтижесі болып табылатын шаруашылық түрін ... ... ... ... ... ... ... отырықшылдыққа көшуі,
яғни егіншілікпен айналысуы асықпауды қажет етті, ұзаққа созылатын процесс
екенін Қазақстанда ұзақ ... ... ... ... ... ... мен
ғалымдарға тағылған айыптар саяси сипат алып, қазақ зиялыларына қарсы
бағытталды.
Сонымен қатар, қазақ байларын ... ... ... ... ... ... гөрі ... зәру көзқарастағы ... ... ... кең етек алды. Жаппай қуғын-сүргін
саясатымен байланысты сот-тергеу орындарына да ... ... ... ... ... ... тәркілеу барысындағы қылмыстық іс 2 күн
ішінде қаралып, 3-ші күні үкім ... ... ... ... ... алынып, есепке алынбай, колхозға тапсырылған, ал
бірсыпырасы ... ... ... та ... ... ... ... кімге тапсырылғандығы туралы ешкім білмеген. Ішкі Істер
Халық ... ... ... ... көп
қызықтырған.
Мамандар мен ғалымдарға, яғни ресми сталиндік басшылыққа ... ... ... ... ... ойлы ... ... қарсы
күрестің алғашқы қорытындысы болған “шахта процесіндегі” айыптау үкімін
КСРО Жоғарғы соты 1928 ... ... ... Ол бойынша 5 адам
(Н.Н.Горлецкий, Н.К.Кржижановский, В.Я.Юсевич, ... ... ату ... 40 адам 1 ... 10 ... дейінгі мерзімге
түрмеге отыруға, 4 адам шартты түрде ... ... 4 адам ғана ... 1928 жылы 4-12 ... ... ... ... Пленумы кеңес
адамдарын бүкіл елге мамандар ... ... ... түсуге
шақырып, өндіріс орындарында социализмге берілген мамандарды ғана қалдырып,
“зиянкестік” атаулыдан арылуды талап етті.
Көп кешікпей-ақ ... ... ... ... ... және
ғалымдарды екі топқа бөліп контрреволюциялық “Өнеркәсіп партиясын” ... ... ... ... ... ... ... ұйымын
ұйымдастырды деген айыппен 1928-1931 жылдар аралығында жаппай тұтқындау
басталды. Оларға тағылған күнә қандай ... ... ... ... ... ... болды. Белгілі экономистер, ғалымдар А.Чаянов ... ... ... ... ... партиясын” соттау осы
жобамен жүрді. Бірақ әртүрлі ... бұл ... ашық сот ... ... ... негізінен кулактардың көмегімен Кеңес
өкіметін құлатуды көздеді деп кінәлады. Айыпталушылар өлім жазасынан 30-шы
жылдар ... ... (ол ... ... ... ... ... емес, қоғамның көзін тап жауларының шаруалар арасында да, өршіп келе
жатқанына түбегейлі жеткізу еді) ... ... ... бұлар қайта
айыпталып, бұл жолы сталиндік ажал ... ... ... ... ... жергілікті жерлерден Мәскеуге арнайы қалдырылып, сонда атылды.
Мысалы, белгілі ғалым-экономист Александар ... ... ... ... Алматыдағы ауыл шаруашылығы институтында профессор болып еңбек
етіп ... КСРО ... соты ... ... жылжымалы сессиясы
шешімімен 1937 жылдың 3-қарашасында сотталып, атылған ... ... ... ... аталған “контрреволюциялық” ұйымдарға
байланысты процесстер жергілікті жерлерден олардың бөлімдерін және бастауыш
ұяларын іздестіруге ұласты. Көп жағдайда бұл ұлттық ... ие ... ... көп ... ... және ... жерінде астыртын жұмыс
жасайтын ... ... деп ... ... ... тобы
“әшереленді”. Біріккен Мемлекеттік Саяси ... бұл ... ... ... барысында 1932 жылдың желтоқсанында Мәскеуде, Қазанда
және Уфада ... ... алу ... және ... 58 адам ұсталды.
Дегенмен де, әртүрлі себептермен атышулы сот процесін ұйымдастыру
мүмкін болмай, Біріккен Мемлекеттік ... ... ... 1933 ... ... ... ... ұйымдастырушыларға үкім шығарды. Олардан
5 адам ату жазасына, ал қалғандары әртүрлі ... ... ... жылы ... ... арыз айту ... ... күшейтіп,
барлық салада партия нұсқауымен “оңшыл және ... ... ... ... өте қарқынды түрде жүргізді. Жоғарыдан үсті-үстіне ... ... ... ... жеделдетуші қызметін атқарып, ақ-
қарасын айыру қиын қылмыстық істердің ... жол ... ... жоғарыда
аталған мәселе төңірегінде ауылдың еңбекшіл ... ... ... аударып, осы бағытта үгіт-насихат жұмыстары қарқынды ... ... ... ... ... ... дәстүрлі даму
үрдісінің қаймағы ... қиуы ... ... ... үрке ... ... ... қарсы жаппай бас көтеруін ойлаған үкімет ... ... тап ... ... ... ... біз ... көреміз” деген үрейлерін де жасырмаған. ... ... ... ... ... саяси сенімсіз уклон” ... ... ... ... ... “солшылдар” өте “революциялық немесе партия
және ... ... ... байланысты саясаты” туралы теріс пікірлерді
қалыптастырады, яғни олар да мәні бар ... ... ... ... -
деген жолдар қуғын-сүргін саясатының ауқымдылығын көрсетеді. Нәтижесінде,
партияға ... ... де, ... ... ... да ... тума-туысқандары тіпті көрші-көлемдерімен бірге қудаланды. Қазақ
зиялыларының басына бұрын соңды болып көрмеген қасіреті мол уақыт ... ... ... ... ... ... ... аталған
“уклондармен” партия және комсомол ұйымдары аяусыз күрес жүргізгендіктен,
ел ... ауыр күн ... ... ... ... өздеріне де
түсініксіз саясаты сан мыңдаған ... ... ... ... ... айналдырды.
Тәркілеу барысында қуғын-сүргін шараларын діни адамдар да ілігеді.
“Молдалар байлармен ынтымақтасып, ... ... ... ... байдың малын саттырып немесе кедейлерге үлестіріп
беруге көмектесуде” – деген жолдармен қудалау ... ... ... ... ... адамдарға “фашистік сарқыншақтар, бандиттер
шіріген контрревоюциялық – діни насихатты ... ... ... алып ... ... ... туралы үгіттеушілер” деген айып
тағылып, оларды қуғындау 1937 жылы күшейіп кетті. Халықты ... діни ... ... ... ... мемлекетіне ғана
сенетін қалың бұқараны тәрбиелеу процесі ... ... ... ... ... ... ... ғана емес,
сонымен қатар, ұлтаралық қатынастар саласында да ұйымдастырылды. Тіпті 1926
жылдың өзінде-ақ ... ... ... ... ... “... ... ... жақын араласып, оларға жат көңілмен қарамау
қажеттілігі” жазылған болатын.
7-партия ... ... ... ... жиі-жиі
жасырынатын оңшыл-байшыл ағым делінетінмен ... ... ... ... ... ... Голощекин ауында “Кіші Қазан” төңкерісі
қажет” деген пікірге қарсы шыққан ... және оның ... Өңін ... ... отаршылдардың саясатына ұлт
зиялыларының ұстанған ... ... ... де, ... ... ... ... ұлттық сана-сезімінің оянуына қазақ зиялыларының
қосқан үлесі ... ... ... да бір қызметі партия қатарында болуы,
“ұлтшылдық,” “жікшілдігі” немесе “оңшылдық” бағытын ... ... ... ... ... ... теоретиктердің ғылыми
тұрғыда дәлелді пікірлерінің бәрі назарға ілікпей, 20-жылдардың соңына
қарай “Ұлы ... ... ... сталиндік төңкеріс ... ... аса ... жаңа экономикалық саясат, тарих өзі
көрсеткендей, теориялық негізі жасалмаған, тек ... ... ... бір ... қалыптасып келе жатқан әкімшілік-әміршілдік жүйені
толық қанағаттандыратын саясатымен алмастырылды. Әлеуметтік өмірдің ... ... ... ... буын бұлжытпай орындайтын
демократиялық халыққа қарсы жүйе ... ... жеке ... ... мен ... ... зиялылар бөгет
болады деп, шешіп оларды қуғындап, қалғанын тізе бүктірді. ... ... ... оған ... ... ... 1928 жылы 19-қазанда
БК(б)П ... ... мен ... комиссиясының пленумында сөйлеген
сөзінде партия ішіндегі оңшыл оппортунистік ағымның қаупін ашып көрсетуге
тырысты. Ол өз ... “Ол ... ... ... ... ... ... Капитализмнің қайта орнау қаупін көрмейді, пролетариат
диктатурасы жағдайларындағы тап күресінің тетігіне түсінбейді”, - ... ... ... көз ... ... басқа оппозицияны ойлап
табуды ұнататын ешкім болмағанын көреміз. “Ұлы көсем” оппозиция ұғымы ... ... ... ... Ол ... ... елде жоқтығына
қарамастан, оларды ойлап шығарды. “Оңшыл және солшыл” ... әр ... ... ... ... ... барлығы Сталин
үшін “толық және түпкілікті талқандалуы тиіс” [35].
Партия ішінде “оңшыл” ағымды айыптау ... ... ... ... 1929 жылы ... ... өлуіне 5-жылдығына орай болған
жиналыста ашық сипат ала бастады. Сталин ... ...... ... ... ... енген ерекше Бухарин тобы ... ... ете ... ... ... ... ... 1928-1930 жылдары партия
ішіндегі Н.И.Бухарин, А.М.Рыков, М.П.Томский басқарған партияға негізгі
қауіп төндіруші ... ... ... ... енді социалистік
индустрализацияланудың жоғарғы қарқынмен жүргізілуіне, ауыл шаруашылығын
ұжымдастыруды және ұлғайтуды және кулакты тап ... ... ... ... [46,97],- жазды.
Дәл осы кезде Қазақстан Компартиясы ішінде жоғарғы орын ... екі ... ... ... ... ... 21,2 мың таңдаулы ел
азаматтары партиядан ... ... ... Осы кезеңде Н.Ежов:
бүкіл қазақ ... ... ... ұлтшылдық ауруымен дімкәстанды,
оларды сауықтыру бағытын темірдей ширақ жүргізу керек деген ... ... ... 1934 жылдың басында өткен БК(б)П-ның XVII ... ... ... оңшыл уклонистер соққы алды, ыдырады. Ұлтшыл
уклонистер ... ... ... ... ... ... әлі ... деп болашақтағы қан-қасаптың нұсқасын сызып беріп
еді.
1929 жылы Сталин “Ұлы ... ... деп ... Себебі, бұл оның
өкімет билігін толық өз қолына алған уақыты еді. Ол өзі ... ... ... ... ... ... халық арасында беделі биік, Сталинмен
салыстырғанда теориялық білім ... өте ... ... ... ... ... ... меңгерген саясаткерлер болатын [35,31]. Ал Қазақстанда
қазақ кеңес және партия ... ... ... ... 1928
жылы Алматыға жер аударылуына байланысты басталды деуге болады. 1927 жылы
БК(б)П-ның ХV съезінде троцкизмді ... ... ... ... ... ... ... 1928 жылдан бастап БК(б)П-дағы саяси
ағым ретінде троцкизмнің өмір сүруін тоқтатқанға ... ... ... оның еңбегін ерекше етіп көрсетіп отырды. Әдейі Бухариннің жеке
басының үлкен беделге ие ... ... ... Ол ... ... Сталиннен де Бухарин есімі жиі айтылатын. Алайда троцкистік
оппозицияға қазақ ... ... ... ... ... ... Қазақстандық саяси қайраткерлер троцкизм ... әлі ... ... ... меңгермеген еді. Осыған қарамастан 7-
партия конференциясында С.Сәдуақасов, Сұлтанбеков және ... ... ... ... ... ... ретінде
айыпталды [35,176].
Сталин бастаған “оңшыл” ағымға қарсы ... ... ... ... ие ... Өлкелік партия хатшылары мен
обком хатшылары, атап айтқанда, Эйхе, Кабанов, Постышев, Варейкис, ... ... ... ... зор үлес ... Олар өздері
басқарып отырған республикалармен ... ... ... ... “көсемнің” орталықта жүргізіп жатқан саясатының көшірмесін ұлттық
республикалардың күштеп жүргізетін жанды ... ... ... ... екі ... теріс бағыт орталықта ғана емес, бұрынғы
бодан болып ... ұсақ ... да ... ... деп айта ... - ... ... шаруашылық құрлысымызда ұстайтын жалпы
тәсілімізді қолданып, Кеңестер Одағындағы мәдениетті елдерге ... ... ... ... да ... іске ... ... ол жалпы мақсатты ұмытып Кеңестер Одағын жалпы ескермей, өз ... ... ... бейімдеуді ұмытып, өз ұлтым
жарылқансын, өз ... ... ... деп ... ... ... бет тумақшы деп, жергілікті ұлт республикаларында, “оңшылдық” пен
“солшылдыққа” күйрете соққы беру ... ... ... ... – бір ... ... ... іс емес, ол бүкіл дүние жүзілік
коммунистік құрылыстың, кеңес халқының басына ... ауыр ... ... зиялыларына қарсы бағытталған айыптаулардың ішінде
большевиктердің Алаш зиялыларына ... ... ... ең ... және
ымырасыз болды. Егерде 1920 жылдардың орта ... ... ... ... ... әр ... айыптаулармен ғана шектелсе, одан
кейінгі кезеңде ол өте-мөте қатал жаппай ... ... ... ... ... ... 1930 жылғы 24 ақпандағы жергілікті
жерлерге жіберген жабық хатында контрреволюцияшыл белсенділерді тергеу және
жаза қолдануды ... ... ... ... ... ... туралы, олардан әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Тек ... ұйымдар мен
топтардың белсенді басшылары ату жазасына кесілді. Ал олардың отбасылары
солтүстік ... жер ... тиіс ... ... ... ... 20 мың кулак отбасын қазақ жерінің өзінде, ал 30
мыңнан астам ... ... ... тыс ... ... жер аудару көзделді. Жер аударылғандарды жұмысқа ... ... шешу үшін ... ... Саяси Басқарманың
Қазақстандағы өкіліне 2-ақ күн мерзім берілді. Ал енді ... ... жою ... іске асырушы үштіктерге бай-кулак отбасыларын есепке
алуға бар болғаны 10-ақ күн ... ... ... ... ... ... ... Сол жылдары
жазған хаттары қазақ даласында осы ... өте зор ... ... ... дейінгі аймақты түгел қамтығанын, бұл ... ... ... ... ... ... Бір ғана 1929 ... Қазақстанда 30-дан астам үлкенді-кішілі халық наразылығы болды.
ХХ ғасырдың 20-30-жылдардағы репрессиялау науқанында назар аударарлық
жағдай – сол кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларына “сәдуақасовшылдық,”
“қожановшылдық,” ... ... тағы ... ... ... оның ... билік басындағы бетке шығарларын қуғындау ... ... ... ... көзіміз жетіп отыр. Сондай-ақ, осы тұстағы
баспасөз бетіндегі көптеген ... ... ... ... ... олардың ойдан шығарған жасанды тұжырымдары
“Ф.Голощекин және оның ... ... ... ... ... ... ... ауруын жасанды түрде қоздырудағы
мақсаты: ұлт зиялыларының, жалпы ұлттың позициясын әлсірету әрекеті болатын
[35,190].
ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... үкіметі орнағаннан
кейінгі коммунистік партия қатарында ... ... ... ... ... ... халқы мүддесі, ізгілік пен әділеттіліктен өзгені
мақсат етіп ... жоқ. Оған ... ... М.Дулатов,
С.Сәдуақасов, С.Қожанов, Т.Рысқұлов іспеттес ... ... ... мен ... асыл ... ... табылатыны дәлел.
Алаш зиялыларына қарсы күрестің жандануына жоғарыда келтіргеніміздей,
1925 жылы 29 мамырда Сталиннің Қазақ өлкелік партия ... ... “Ақ ... ... ... ... айыптап арнайы жазған хаты
себеп болды. Ол хатта газет бетіндегі жариялағанған мақалаларының бұл кезде
шет елде ... ... ... ойымен “үндес және пікірлес екенін,
яғни Алашордашыл ұлтшыл идеяларды жаңғыртатыны” атап көрсетілді. Сондай-ақ,
алдағы уақытта осындай ... ... жоқ ... ... өкілдерін
жастарды тәрбелеуге жібермеу ескертілді. Көп кешікпей-ақ, 1926 жылы болған
партия конференциясында ... ... ... Ә.Бөкейханов,
М.Дулатов сияқты қазақ зиялылары тұрған ұлттық қозғалысты “реакцияшыл”
тіптен, “контрреволюцияшыл” деп бағалады ... ... ... 1927 жылы Қазақстанда 6 - ... ... ... ... ... белгілеуге байланысты
орталықтан келген академиялық ғылыми экспедиция басшысы профессор Швецовты
және егіншілік ... ... ... ... ... ... деп айыптайды. Осы конференцияда Байтұрсыновқа да “бізде
социализм туралы айтудың ... ... деп ... ... деп шүйлігеді.
Голощекин Алаш қозғалысы қайраткерлерін сынағанда осы қозғалыстың бас
ақыны саналған, үлкен талант иесі М.Жұмабаевты тыс қалдырмады. Оның ... 19 ... ... ... газетінде жарық көрген “Тоқсанның ... ... ... ... ... ... халықпен бірге боламын
деген пікірін, “Қазақстан еңбекшілері бұқарасының түбегейлі ... ... ... сөздерінің идеологиясын жүргізбекші” деп ... ... ... ... қанды тырнағына ... ... ... ... ... Голощекин” алашордашы
Досмұхамедов өзін ... ... ... ... ... деп ... ... кейбір қазақ партия қайраткерлері де алашордашыларды ... ... ... ... ... ... де
қуғындауға жол берді. Олар тіпті “осы ұлтшылдардың жаңа ... ... ... Олар ... ... оқу орындарында
және ауылдарда өсіп келеді. Тек бұрынғы алашордашылармен алысып, мұны естен
шығаруға ... [21,192] ... ... ... әр ... айыптау науқаны жаппай саяси қуғын-
сүргінге ұласты. Қуғын-сүргінді ұйымдастыру кезеңі 1920-жылдардың аяғы мен
1930-жылдардың ортасы болды. Большевиктердің Алаш ... ... ... ... ... себебіне тоқталатын болсақ, ол мынадай жағдайға
байланысты болды. Большевиктер ірі ... ... ... бас
көтерулерді ұйымдастырушылар деп қазақ зиялыларын айыптап оларға қарсы
шабуылды ... ... ... 1928 ... ... ... ... әдебиетшілері әр түрлі саладағы зиялылары және ... ... ... ... ... ... тағы ... барлығы 44 адам қуғындалып тұтқындалды [21,183].
1930 жылдың қыркүйек-қазан айларында ұлттық зиялыларының екінші ... (40-қа жуық ... ... Х. және Ж.Досмұхамедовтар, М.Тынышбаев,
Ж.Ақбаев, Ә.Ермеков және өзге де зиялы қауым өкілдер бар тұтқындалды. Көп
кешікпей ... 15-і (Х. және ... ... ... ... қара ... ... жер аударылды. Мұндай іс-
әрекеттердің барлығы большевиктердің өздеріне ... ... ... ... ... ... жолы ... байқатады. Ф.Голощекин
басқарған Қазақ өлкелік партия комитетінің басшылығы жіберген ... ... ... ... 1933 ... алғашқы
айларында-ақ, Л.Мирзоянның келуімен байланысты ашық айтыла ... ... да бұл ... ... ... ... түсінді. Л.Мирзоян
әлеуметтік салада алдымен, өзіне бұрынғы басшының ақылға сыймаған жетесіз,
көрсоқыр шешімдерінің ... ... ... ... ... ... ... кірісті. Ол панасыз қалған жетімдерді
орналасырып, қамқорлыққа ... мән ... ... бөлінген қаржының
жеткіліксіздігін түсініп, жабдықтау халық комиссиаратын балалар үшін азда
болса, жарма нан, тоң май бөліп ... ... ... ... ... болып, республикадан тыс жерлерге
қоныс аударғандардың жағдайы туралы 1933 жылы 29 наурызда Сталинге хат
жазып, ... ... ... 71 ... ... отырғанын
ескере келе, орталықтан бұрын бөлінген азық-түлік ... ... тағы ... ... пұт ... сұрайды.
Л.Мирзоян жергілікті халыққа жақын болудың басты шарты солардың өз
тілінде жұмыс ... деп ... ... 1933 жылы 4 ... ... ... ... қаулысында іс қағаздары қазақша жүргізілуі тиіс
мекемелер тізімі бекітілді. Әлеуметтік саладағы ... бірі ... ... ... ... ... көшу ... Республика көлемінде
осындай шараларды ... ... ол өзін ... ... қоғамдық идеология тәрбиесінен асып кете алмады. Соған
қарамастан, біраз жылдан соң ... ... етек ... ... зор ... бастаулары большевиктік жүйеден қолдау таппай, сол
жүйенің құрбаны болды. Большевиктік тәртіп нығайған сайын, қоғамдық ... ... алу ... ... ... ... мүшелеріне
қарсы ұйымастырылған қуғын-сүргін репрессия саясатын жаппай халыққа ... ... ... ... ... ... ... үшін
большевиктер социализм жеңісі күш алған сайын тап ... ... ... ... етті. Енді жаулардан тазарту процесі кезінде большевиктер
неше түрлі “террористік ... ... ... ... ... пен қысым
жасау нәтижесінде террористік ұйым мүшелері өздерінің күнәларын мойындап
шыға келді. Мысалы, 1936 жылы ... ... ... ... ашық ... ... Бұл іс бойынша Г.Е.Зиновьев, Б.Каменев.
Г.Е.Евдокимов, барлығы 16 адам жауапқа тартылды. Жауапқа ... ... ... және оны ... асырды. Сталиннің өміріне
қастандық даярлады, диверсия, шпиондық әрекет жасады деген ... ... ... күш алу ... ... ... ... сұрақ
туады. 30-жылдардың басында елде жүзеге асырылып ... ... ... ... бұрмалануы айыптала бастады. Мысалы, 1932
жылы 25 маусымда Бүкілодақтық Атқару Комитеті (ОАК) мен Халық Комиссарлар
Кеңесі “Революциялық ... ... ... ... ... ... ... Партияның ХVII съезінде ... ... өте ... ... ... астықты экспорттауды
азайту, карточканы жою, қоғамдық-саяси өмірді демократияландыру мәселелерін
қойды. Күш алған большевиктік әкімшіл-әміршіл жүйе бұл ... ... ... ... сезді. Сондықтан да елдің санасында қорқыныш сезімін
ұялату, сөйтіп қарсылық көрсету мүмкіндігінен толық айыру жолы ... ...... ... ... ... ... жылдары бұрынды-соңды болмаған қоғамдық апатты
басынан кешірді. Соның ... ... елі ... ... ... ... ... та, голощекиндік өлкелік бсшылық та өз
мойындарына ... ... бас ... ... ... кінә әрине,
оппозицияға аудармақ. Сондай “оппозицияның” бірі ... 1933 ... ... ... ... ... кезінде бірнеше студенттерімен
бірге тұтқынға алынады. Тура осы мезгілде оның бауыры Сембай, ... ... ... ... ... Әшім де ... ... түрлі
мерзімдерге сотталады. Қылмыс Кодексінің 58 бабындағы 10 және 11 ... бес ... ... ... абақтыдан қатып оралған соң,
1937 жылы 19 шілдеде қайтадан қамауға ... Ішкі ... ... ... ... ... үкімімен белгілі 58 баптың 10 және 11
тармақтары бойынша ату жазасынан ... Үкім 1937 жылы 16 ... ... 3-ші ... толқыны Қазақстанды түгел қамтыды. Ол шетелдік
тарихшы Роберт Конквесттің айтуы ...... ... деп ... ал
оның әріптестері М.Геллер мен Александр Некрич көрсетілген кезеңдегі қырғын
өзінің көлемі жөнінен 1930-1934 ... ... ... геноцид
көлемінен төмен екендігін ескеріп, “кәдімгі террор” деп ... ... те, осы ... ... 44 ... ... түсіп, 22
мыңының атылып кеткені белгілі [40,8].
Төртінші кезең, 1940 –1945 ... мен 50-ші ... ... Бұл ... 350 мыңнан астам боздақтар орыс-герман арасында соғыста
қаза болды. Олар негізінен ұрпақтарды одан әрі ... ... ... Осылардан қазақ халқының саны азайды. Ұлттар арасындағы алар
салмағы кеміді. 50-ші жылдары ... ... ... мәдениетін
дәріптеушілікке қарсы күрес дегенді бетке ... ... ... ... жекелегеннің еңбектеріне қатаң беріліп, ... ... ... кері әсерін тигізді. Сайып келгенде, ХХ
ғасырдың 20-жылдарының басынан ... 50-ші ... бас ... 30 ... төтенше төнген нәубет, халық тұрмысымен,
психологиясымен санаспай отыра басшылық ... ... ... 4 миллион 175 мың қазақ жамағаты құрбан болды, жер аударылды
[34,19]. Осы ... ... ... ... ... ... ... түсті.
Бірақ осы аталған репрессия толқындары ішінде сталиндік қуғын-сүргін
көлемінің әлі де нақты ... ... ... ... қазіргі қолда
бар деректерге көңіл аударсақ, осының өзінен-ақ, сталинизмнің осы ... ... ... ... ... ... ... аса ауыр болғанын
байқаймыз. Егер 1920 жылдан 1950 ... ... ... ... ... 103 мың адам ... КСРО КГБ 1990 жылғы мәліметтері бойынша
1921-1953 жылдарға “контрреволюциялық және мемлекеттік қылмыскерлер” ... ... ең көп саны ... ... келеді, пайыздық
үлесі - 87 % [20,4]. Бірақ соңғы кезеңде М.Қ.Қозыбаев 1999 жылы ... ... ...... ... ... ... бұл сан 116
мың адамды қамтыды. Соның ішінде ... ... ... жауларымен”
күресте, жазаланғандар шамамен жалпы ... ... ... ... ... Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің мұрағаттары
көрсетіп берген мәліметтері бойынша Алматы облысы ... ғана 1936 ... ... ... ... 1938 жылдың шілде айының біріне дейінгі
аралықта 29 әр түрлі ... ... мен ... ... ... 3700 ... бар қылмыстық істерді қарау ұйымдастырылған
[20,5]. Ал 1938 жылдың 25-28 ақпан үш күнінде ҚазССР Жоғарғы ... ... ... сессиясы 100-ден аса іс қарап, бірнеше ондаған
адамды атуға бұйырған, оның ішінде ... ... ... бар. ... бойынша 1937 жылдың екінші жартысында №00447 бұйрығы бойынша және
1937 жылдың 5-30 ... ... ... ... 22 804 ... ... Ал соның ішінде 1936 жылдың 1 қыркүйек пен 1938 жыл
аралығында Қазақстанның 60 қаласы бойынша 30 154 адам ... 5642 ... ... бұйырғаны жөнінде В.Ульрих Лаврентий Берийге ... ... одақ ... ... ... ... көрсеткіші көп төмен болып көрінуі заңды. ... ... 1937 жылы ... ... ... қуғын-сүргіннен қамалғандар 5
миллион адам болса, 1938 жылдың желтоқсанына дейін тағы да 7 миллионға ... ... ал ... келер болсақ, тек Ежов басқарған жазалау
науқанында ғана (1937 ж. қаңтар – 1938 ж. желтоқсан) 1 ... ... ... ... 2 ... адам өлгенін айтады. Тарихшының мәліметіне
қарағанда, 1950 жылға дейін ... бір ... ғана ... 3 ... ... ... ... Александр Солженицин 1939 жылдың 1 қаңтарына ... ... 1 ... 70 мың ... ... атап көрсететінін айта
кеткен жөн. Оның пікірінше, сталиндік қуғын-сүргін жылдарында түрмелер мен
лагерьлерде отырғандар саны 12-15 ... адам ... ... [7,11].
Дегенмен де, ... ... ... ... ... өзімізге этникалық жақын, көрші ... ... ... адам ... тым көп ... ... ... белгілі демограф Мақаш Тәтімов дөп басып, төмендегідей сипаттап жазған
еді: “рулық тайпалық санадан әлі ... ... ... бұл жолы да ... халықтарға қарағанда шығындар мен қудалауға көп ұшырады. Мысалы,
1937-1938 жылдарда нақаққа ұшырағандар саны ... ... ... ... үш есе көп ... ... қалай десек те, қасірет көлемі аз емес және КСРО ... ... отар елге ол ... ... ... ... Бір жағынан
орталықтағыдай партияны “тазалау”, экономика саласындағы ... ... ... ... ... ... жағынан ҚазССР РСФСР-
дің құрамындағы мемлекет ретінде отарлау саясатының жалғасын ... ... ... қуғын-сүргін қоғамның көп ... ... ... топты қамтыды.
2.Қазақстандағы 1937-1938 жылғы репрессия және тарихи салдарлары
2.1. Қазақстандағы 1937-1938 жылғы репрессияның жүргізілуі, барысы
және ... ... ... ... ... бірден ала қойған
жоқ. 1920 жылдан бастап әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... білдірушілерге қарсы террордың тәжірибесі
негізделе бастады. 1930 жылдың екінші жартысында қоғамды қайта құру ... ... және ... мәдени мәселелердің шешімдерін
пайдаланып, кеңестік күштеу ... ... ... ... ... ... ол ... логикалық процесс механизмі болды. Бірақ кеңес халқына
қарсы ... ... ... бір ... ... ... ... жүрді. Ал 1937-1938 жылдардағы жүргізілген қуғын-сүргін ... ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдайға
байланысты осы қуғын-сүргін шараларына қарсы қозғалыстың болмауынан немесе
осы сияқты процесстердің болмауынан ... жылы ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргін саясатына даярлық 1920
жылдардың ортасынан басталды. 1920 ... ... ... ауыл шаруашылығына
зиян келтіруші жәндіктер мен жануарларға қолданылған “зиянкес” сөзі ... ... ... ... ... ... тұсындағы айыптау
процесстерінде, әсіресе Біріккен Мемлекеттік Саяси Басқарма ... ... ... жиі ... ... ... Кодекске енбей қалып,
ал оның орнына Қылмыстық Кодекстің ... ... ... ... ... ... 58-14, 58-7 баптары дүниеге келді
[14,63]. 1935-1938 жылдар арасындағы И.Сталин бастаған шағын ... ... ... ... ... қарсы жасаған аса ауқымды қылмысы ... ... ... ... жүйесін қалыптастырып, арнайы
қабылданған қаулы-қарарлар, нормативтік актілер арқылы репрессияның заңдық
негізі жасалды. Бұл ... ... ... ... ... ...... “алашордашыл,” “троцкист-зиновьевшіл”, - деген
саяси атқа ие болды. Кейіннен “дүнгендер” тобына ... ... мен ... ... ... ... де ... бірге, “жайбарақат элементтердің,” “ашық ауыздың” және “шіріген
либералистердің” өмірін оқыту әдістері де ... ... ... ... кеңеюі ішкі және сыртқы саяси факторлардың әсеріне
байланыстырылып, 1937 жылдың өн ... ... мен ... ... “троцистік-зиновьевтік фашист-бандиттер,” “азғырушылар” болып
кете береді ... жылы 1 ... ... ... Комитетінің қаулысында
төлқұжатсыз азаматтарды 2 жыл мерзіммен бас бостандығынан ... ... ... ... саны арта ... 1935 жылы 5 ... ... БК(б)П Комитетінің бюросы отырысында “Большевик Казахстана”
басылымындағы “Оппортунистік галиматья (1934 жылы 30 ... ... ... ... ... қарсы мәні” талқыланып,
редколлегия мүшелері ауыстырылады. Аталған мақаланы әшкерелеп, баспасөзге
жариялау ісі ... ... және ... ... ... [16,44].
Нәтижесінде, бірін-бірі “қаралап, даттайтын” мақалалар легі баспасөз
беттерінен көріне бастайды. Қазақ баспасөзінде қазақ ... ... ... қаралаған “ғылыми” мақалалары қаптап кетті.
Жазықсыз қаралаған мақалалар ... ... ... тумаса
керек-ті. Оның мәнін ұлттық сананы әлсіреткен ... салу ... ... ... ... Егер де олар ... болса, ХХ ғасыр
басындағы қазақ зиялылары, “қазақ идеясын” ту еткен Алашорда ... ... ... еді ғой. Ел ... іріткі салған қуғын-сүргін
саясатының жалпылама бағыт алу себептерінің мәнін аша түскенде ғана ... ... ... ... 1 ... ... ... қастандықтан соң,
қуғын-сүргін шаралары асқына түседі. Бұл шарықтау ... ... ... ... елдегідей Қазақстанның түкпіріндегі ауылына дейінгі
аралықты шарпыды. Қоғам ... ... ... ... ... еткен бір
жақты көзқарас баспасөз бетінде жаңа ... ... ... Бұл
идеологиялық бастама жауларды тек қоғамнан ... ... ... ... ... ... жантүршігерлік бір көрінісі ... ... 12 ... ... өз ... атып тастауды”
газет бетіне өтініп жазуы еді ... ... ... Ішкі ... Халық Комиссариаты жанындағы Ерекше
Мәжіліс қызметі күшейіп, адам айтса сенімсіз айыптаулар логикаға ... ... ... ... көлемі ұлғая түсті. Түрмелер
мен лагерь, колонияларда С.М.Кировқа қастандық жасады деп сотталғандарды
“Кировский набор ... ... ... деп атаған. Қазақстанның түкпір-
түкпірінде де С.М.Кировтың өліміне де “кінәлілер” іздестірілді [14,203].
Саяси қуғын-сүргінге ұшырағандардың істерін қарап, ақтау ... ... ... болған заңгер Х.Шопанов “...Кировты өлтірген
күні шыққан құпия заң біздің жағамызды ұстатты. Оған ... ... КСРО ... ... Әскери Алқасының масқара әрекетін айтып жеткізу
қиын..., әскери алқа ... ... да, ... да ... ... ... жаздырылмаған, үкім шығарылған күні орындалған.
Әрбір істі қарауға 15 минут уақыт кеткен. Әскери емес адамдарды Әскери ... ... ... ... ... мүмкін емес”, - деп жазады
[133,39]. Қылмыстық ... ... тыс көп ... ... ... ... ... әр іске 15 минут қана ... ... ... ... де үкім ... ... ... жиі болған. Т.Нүрпейісов
пен С.Ыбраимов Ораз Жандосовтың қылмыстық ісін қарап, мынадай ... ... ... алу ... ... ... ... қол
қойдырғаны көрініп тұр. Осы 322 беттен тұратын қылмыстық іске 21 ... ... ... атын ... ... ... қажеті жоқ шығар,
шындығы сол оның бәрі ... ... ... Ішкі Істер Халық
Комиссариатының қаһары, КСРО-ның саясаты айтпағанды айтқызған, ... ... ... іске ... ... ... кісі күлерлік
сөйлемдер жүр... Наша организация и каждый член организации придерживались
лозунга алашордынца Дулатова “Бір ... ... ... болу керек”, что в
переводе на русский означает “Быть в мыслях националистом, а на деле ... ... ... алу хаттамасының соңына көз жүгіртсек, ... ... ... бірі ... ... ... соның шатпағы болса
керек”[134,40].
“Мәскеу ісі” деп аталатын процесстердің ... 1936 жылы ... ... ... ... ... етуімен болып өткен Зиновьев-
Каменев процесі еді. Онда троцкийшілдер мен Зиновьев-Каменев ... ... ... бастап келісімдер жүргізу нәтижесінде ымыраға келіп,
біріккен одақ ... ... ... ... ... ... – Зиновьевтің, Каменевтің, Бакаевтің, Евдокимовтың,
Куклиннің, ал ...... ... және ... енгені және бұл орталықтың БК(б)П ... ... ... және ... ... ... басты міндет етіп қойғандары
“әшкереленді”.
Процесс басталар алдында, 1936 ... 29 ... осы ... ... ... комитеттеріне БК(б)П Орталық Комитеті жолдаған
жабық хатқа И.Сталин өз қолымен мынадай жолдар жазған: “Бірақ ... ... тек ... ... ... ұйымдастырумен ғана
шектеліп қойған қойған жоқ, ол басқа партия басшыларын – ... ... ... ... ... бір ... ... міндеті етіп қойды”.
Процесстің алдында-ақ күштеу және ... ... ... ... “террористік орталық” мүшелері өздерінің “кінәларын” бас шұлғып
мойындады. Әр ... ... ... ұйымдары осы мәселені талқылау
мақсатында жоғарыдан жаппай қуғын-сүргін саясаты тұсында ... ... ... ... да ... ... ... Зиновьев-Троцкишіл
оппозицияның сүмелектерін іздестіру науқаны қарқынды ... ... жол ... ... ... көп. ... 1935 жылы
ақпан айында Әулие-ата бекетінің әскери ... ... ... портреттерін атқылаған контрреволюциялық іс-әрекеті ашылған.
Ал Алматы ... жүн ... ... ... ... деген азамат
Лениннің портретіне жұдырығын түйген... Осындай іс-әрекеттер транспортта
Кеңес үкіметінің шын ... көп ... ... ... ... ... партия құжаттарынан өте жиі кездеседі. Нәтижесінде
жоғарыдан “контрреволюциялық іс-әрекеті бұзақылықпен шатастыруға болмайды,”
– деген бұйрық ... ... ... ... ... мән беріліп, қуғын-
сүргін жалпылама бағыт алды. Түркісіб, Омбы, Орынбор теміржолдары, Рубцовка-
Усть-Каменегорск құрылысы, қазақ теміржол ... және ... ... бекеттерінің, Ленгер-Шымкент ... ... ... ... элементтермен күресу шараларын шұғыл
қолдану” тапсырылды [16,41]. ... ... ... сан мыңдаған жазықсыз
адамдардың басына қасірет әкелді.
1936 жылы 26 шілдеде БК(б)П Орталық Комитетінің Қазақ Өлкелік БК(б)П
Орталық ... ... ... ... іс-әрекеті туралы” жалған хат жолдап, онда Қазақстанда жұмыс
жасаған Рейнгольд пен ... ... ... ... ... ... осыған орай, Қазақстандағы әр ... ... ... ... ... ... арасында, халық жауы
атанған тұлғаларға партия ... ... да ... ... ... құжаттарын тексеру қорытындысы 1936 жылы 26-30 қаңтар
аралығында өткізілген. Комитет ... ... ... ... ... адамның шығарылғандығы анықталды. 1937 жылдың ... ... ... Комитеті құрамында 121 адам болса, осы жылдың аяғына
таман 68 адам ғана ... 1921 ... ... ... ... ... ... ал 1929-1930 жылдары 5,8 мың адам, 1935 жылы 15,4 мың ... ... ... 9223 адам ... қатарынан шығарылған.
1936-1937 жылдары БК(б)П Жоғарғы органдарынан бастап бастауыш партия
ұйымдарына дейінгі аралықтағы сыннан өткен ... ... ... ауыз ... ... ... ... партиялық құжаттарды
тексеру барысында және әр түрлі жағдайлармен, бүкіл партия ... ... тек қана ... ... көлемінде 25 833 адам
партиядан шығарылып, олардың 8544-і “халық жаулары” ретінде ... 1934 ... ... ... ... ХVII ... ... деуге болады. Себебі, осы съезге қатысқан 1961 съез ... ... ... мүшесі мен мүшелігіне кандидаттардың 98 атылған,
яғни 70 пайызы.
Мұндай жағдай Қазақстанда да қайталанды. 1937 жылы 5-12 ... ... ... ... ... бірінші съезі Орталық Комитетте 85
мүше және 35 мүшелікке кандидаттар, тексеру комиссиясына 11 мүше ... көбі ... ... ... ... мүшелері мен мүшелікке
кандитаттарға тағылған кінәлар ... ... ... мен ... ... 1937 жылы 26 ... ... Пленум отырысында,
бірінші съезден кейін өткен төрт айдан соң, ... 131 ... 68 ... яғни 48%-ы ... [21,187].
Нәтижесінде партия жетекшілері мен кеңестік қызметкерлер жаппай
жұмыстан шығарылып, ... ... ... ... облыстық
және аудандық деңгейдегі партия хатшылары мен ... ... ... алынды. 1936 жылы Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды, Алматы және Батыс
Қазақстан ... ... ... құжаттарын ауыстыру ... ... үшін ... ... бюросында арнайы қаралады.
Осы жолы азаматтар тарапынан ... ... ... ... ... 1 ай ішінде прокуратура, сот ... ... ... ... ... ісі ... болашақта шағым хаттардың
жиналмауын қадағалау қажеттілігі бұйырылады. Қылмыстық істердің ... ... ... ... көп жазылуы партия саясатын
жүргізушілерді ойландырмаған. Тек қана бір-біріне қайшы келетін қаулылар
үздіксіз ... ... ... ... ... ... істер күрт өскендіктен, оларды тез, шұғыл
қарап бітіру үрдіске айнала бастаған. ... 1936 жылы 66866 ... 61094-і ... ... 1937 ... ... Ал ... жылдары
қылмыстық істерді кейінге қалдырмай қарау, үкімді шұғыл ... оны ... ... ... ... ... осы жылдары қуғын-сүргін
құрбанына ұшырағандар саны кенеттен өскен. 1937 ... ... ... аз да ... ... да ... Мысалы, 1936 жылы
республика облсоттары мен 1399 адам сотталса, оның 168-сы ... ... ... ... іс тоқталған [16,79].
Партияны “тазарту” науқаны шын мәнісінде партияның беделін түсірді.
Орталық Комитетінің талаптарына сәйкес құрылған ... ... ... ... ... мен ... партия ұйымдарын тексеру мен
тазарту” туралы мәлімдемелерді үсті-үстіне жіберіп жатты. Тексеру ... ... ... ... өте ... ... ... де айта кету
қажет. Мысалы, “Туыстарың құдайға сене ме?, ... ... ... ...... мен ... КСРО-ға неге шпион ... ... ... ... ... ... ме? - Қазақстанда Алашорда
ұйымын жандандыратын шпиондар бар ма? - Шпион-диверсиялық ... ... ... бар? – Неге ... барлау КСРО-ға шпиондар көп жібереді?
[30,126] ... ... ... рухани жұтандық пен саяси сауатсыздықты
көрсетсе керек.
Тіпті, орталықта не ... ... ... ... ... ... ... жазаланды. Мәселен, 1938 жылы 27 қаңтарда
Оңтүстік ... ... ... бес ... ... жолдасқа
қастандық жасаушылармен ауыз жаласқан саяси қызметкерлер” болып шығады.
Жауап алу ... ... ... ... 12 ... ол топ ... ұйыммен”, облыс “республикалық топпен
байланысты”, ал ... ... ... ... ... ... және ... шешімімен “қылмыскерлер” атылады [16,41].
Батыс әлемінде “ұлы тазарту”, “сталиндік тазарту” деген атпен
белгілі. Жан ... ... 1,5 ... адам ... ... ... ату жазасына кесілген. Сонымен қатар, ... ... ... ... 1935 жылға ... ... ... ... “Ұлы тазарту” құрбандары арасында “За что боролся, на
то напоролся”, – деген сөз кеңінен тараған ... ... ... ... ... де, ... кеңестік
құрылысқа тартылғандар да өздері сенім артқан мемлекет тарапынан ... ... 1935 жылы Ішкі ... ... ... ... үшін” сотталғандарға жазаларын өтегеннен
кейін де тұрғылықты жерді өз ... ... ... ... ... ... үшін айыпталғандар “аса қауіпті рецидивист” атанған. РСФСР
Қылмыстық Кодексінің 58-бабының бөлімдері ішінде, ... ғана ... ... үшін үгіт ... ... ... Себебі, аталмыш бап
8-10 жыл мерзімінен бас бостандығынан айыру жазасын белгіледі. Ал ... ... ... үшін аса қауіпті болды [14,37].
Репрессияланғандар екі категорияға бөлінді. ... ... ... ... ... ... көзқарастағы анти
кеңестік элементтер жатқызылып, оларға ату жазасы қолданылса, ... ... ... ... ... деп есептелінгендіктен
болар лагерьлер мен түрмелерде 8-10 жылға дейін, кей жағдайда 25 жылға бас
бостандығынан айрылды. Орталық ... ... ... ... ... ... “бекітілген жоспар” 2 мың адам ... ... өзі ... ... ... 1925 ... “нормадан”
асып түсті. Тиісінше 275 және 350 адамның ... ... те ... ОҚО ... ... категориядағы 150 адамның саны өзгертілмей,
екінші категориядағылардың саны жоспардағыдан жүзге кемітіліп – 300 ... ... ... ... бойынша репрессияға ұшырағандардың
саны бірінші категориядағылар 600 ... ... 1000 ... ... ... жылы 16 ... өткен Қазақ Өлкелік Комитетінің VII ... ... ... ... мен ... ұйымының кезекті
міндеттерін қарастырып, “халық жауларының ... ... ... қатарынан
шығаруымыз бізді ешбір тыныштандырмау керек, большевиктік қырағылықты өте
жоғары ... ... ... ... ... ... ... контрреволюциялық ұлтшылдарды әшкерелей білу ... ... Бұл ... ... беттерінде кеңінен насихатталып, халық
жауларына қарсы күресті күшейтуге ... ... ... ... ... Одақ ... бұл қуғын-сүргін саясаты республикаларды,
олардың аудан, ауыл–селоларын да қамтыды [21,185].
Әрбір республикаларда, Ішкі ... ... ... нұсқалары
бойынша облыстық бөлімдер құрылған. Мысалы, Батыс Қазақстан облысындағы
контрреволюциялық ұйымды ... ... ... ... ... облыстық
атқару комитетінің төрағасының орынбасары Қожахмет ... ... ... - ... пен ... Шығыс Қазақстан бойынша – Сырғабеков,
Қарағандыда – Көшкінов басшылық жасады деген ... ... ... жүйе ... алды ... жаламен “үлкен террор” кезінде репрессияланғандар – 16520 адам,
1937 жылы – 6329 адам, 1938 жылы – 7191 адамды құрады. ... ... ... ... көп ... Батыс Қазақстан облысына
келеді. Оның мәні аймақ бойынша Орталыққа жақын орналасуында еді. ... ... ... ... (23,2%), ... (14,4%), ... (20,0%) үлестері де аз емес. Дегенмен аймақтық фактор ғана емес,
ол аймақтардың ... және ... ... де ... ... және экономикалық қатынаста әлсіз аймақтарға репрессияға
ұшырағандардың саны аз келеді [20,72].
Кейін ... ... ... ... ... жол транспортынан,
жер халкомынан, байланыс халкомынан және тағы ... ... ... ... ... ... кеңес қайраткерлерінің тізімін Н.Нұрмақов
(БОАК резидиумыныңң ... ... ... ... Халық Кеңес
Комиссариаты орынбасары) Мәскеуде ... ... ... ол ... ... ... комитетінің екінші хатшысы Н.Нұрсейітов
жалғастырды. Өлкенің партия және ... ... ... ... ... ... көрнекті қайраткерлер: К.Сарымолдаев, Ұ.Құлымбетов,
Г.Тоғжанов, А.Лекеров, ... ... және тағы ... ату ... ... ... ұзақ мерзімге айдалды. Мәскеу
процесстері 1937 жылы Қазақстанды да ... ... ... сот
процесстерін ұйымдастыруға түрткі болды. Қазақстанда бір жыл ішінде үш ... Олар ... ... және ... ... ... ұйымдардың” істері болды.
Ең алғашқы және ірі іс Қарағандыдағы сотта қаралды. ... ... ... партия ұйымының хатшысы М.Гатауллин,
А.Асылбеков, Н.Нұрсейітов болды. Олардың негізгі кінәсі – батылдылығы мен
принципшілдігі. ... ... ... 1932 жылы Ф.Голощекинге жазылған
“Бесеудің хаты” авторларының біреуі болып ... Олар 1937 жылы ... сот ... ... Мәскеудегі “троцистік орталықпен қалай
байланыс орнатып, ... ... ... ... ... ... А.Асылбеков Мәскеуде қызмет ететін Н.Нұрмақовтың
пәтерінде болған кездесуде оның ... ... және ... ... ... ... жүргізуге дайын, сыннан өткен ұлтшылдарды ... ... ... ұйымдарға тарту керектігін және зиянкестік жұмыстарды
кеңінен жүргізу қажет ... ... деп ... ... ... көздеген олар жауапты жұмыстарға “алашордашылардың ұлтшыл
фашистерін орналастырған”. ... осы сот ... дәл ... ... ... ... ... және Жанайдар
Сәдуақасовтан алғандары да айтылады [21,186].
1938 жылдың 26 ... ... озат ... ... Олардың ішінде №1 шахтаның ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы Сердюк және тағы
басқалар. Оларға контрреволюциялық ұжымдардың мүшелері бола тұра шахталарда
диверсиялық-зиянкестік жұмыстар жүргізгені үшін айып ... ... ... ... Қарағанды облысы бойынша 1938 жылдың ... олар ... ең ... ...... ату жазасына кесілді
[30,7].
Осындай “қаскүнем” мақсатты көздеген олар, Гатауллиннің соттағы
“мойындауынша”, 1934 жылы ... ... ... ұйымдастырылғанда
жауапты жұмыстарға “алашордашыларды, қазақ ұлтшыл ... ... ... ... ... алған және
орналастырған.
Дәл осындай жұмыстар Ұ.Ж.Құлымбетов пен О.Қ.Жандосовтан арнайы
нұсқаулар ... ... ... да жүргізілген. Жергілікті аудандық
деңгейдегі басшылар Матжанов, ... ... ... контрреволюциялық-
троцкистік ұйым “құрып”, оған аудандағы колхоз басқармалары төрағаларын,
ауылдық кеңес ... ... ... ... ... ... ... Ал, Солтүстік Қазақстанның Преснов
ауданындағы осындай ұйым жұмысына Конюхов және ... ... ... ... ... ... ... бұл сот
процесстерінде айыпталушылардың өздері ... ... олар ... ... ... таратқан, адал адамдарға қарсы
қастандықтар ұйымдастырып, оларды тұтқындаған, ұрып-соққан. Колхоздардың
мал фермаларын таратып, ... ... ... ... Дамудағы
капиталистік жолына түсуге шақырған. Егіншілікті күйреткен. Әлі піспеген
көк бидайды жинауды ... ал ... ... ... ... тиым салған.
Нәтижесінде піскен астық далада шашылып қалған. Колхоздар малдарына жұқпалы
ауруларды әдейі ... ... ... ... болдырмай тастау үшін
жолдарды бүлдіріп, көпірлерді қиратқан. Егістікке әдейі су ... ... ... оны ... ... Жиналған жем-шөпті қасақана жаңбыр астында
қалдырып шіріткен, колхоздың қоңды малына жемшөп бергіздірмей ... ... олар ... ... ... ... ... қанаған.
Осынау ішкі істер органдары ойдан шығарған жантүршігерлік “қылмыстар”
сот процесстерінде “нақты деректермен” ... ... ... ... ... жылдары Қарқаралы округінде 52000 бас
мал жойылып, ал тек 1936 жылдың өзінде ғана ... және ... ... мал ... ... Преснов ауданындағы процесс осындай қаскүнемдік нәтижесінде тек
бір ғана “Путь к ... ... 70 бас ... ... 58 басы
қырылғанын атап көрсетті. Сондай-ақ Қарқаралы ... 1936 жылы ... ... сом ... ... жиналғаны, машина, тракторлардың әдейі
зиянкестікпен ... ... ... ... ... бойынша,
“Асылбековтың бандасы” ТОЗ-дарды артельдерге көшіруді әдейі кешіктірген.
Қарағанды процесі олардың Сұлтанбеков арқылы ... ... ... ... ... “анықтады”.
Айыптауларды “әшкерелеу” жұмысын халық жауы ... ... ... ... ... болған, бұрынғы екінші хатшы Н.Скворцов
Қазақстан КК(б) ... ... ... ... ... ... - деді ол делегаттарға, - Мирзоян ... өмір ... ... және ... ... ... ... көптеген жетекші партия қызметкерлерін,
оның ішінде обкомдар және КК(б) П ОК ... ... ... Бұл ... ... әшкерелеуді біздің жұмыстағы үлкен
табыс ретінде бағаламауға болмайды” [46,98].
Жаппай және кең ... ... ... ... ... ретінде
БК(б)П Орталық Комитетінің 1937 жылдың 2 шілдесіндегі ... мен ... ... ... Ішкі ... ... Ежовтың қол қойылған №00447
бұйрықты айтуға болады, бұл ... 268 950 ... ... ұшыратып,
оның 75 950 ату жазасына кесу көзделді ... ... ... науқаны 1937 жылы БК(б)П ОК ақпан-
наурыз Пленумынан кейін өрескел сипат ала ... ... ... және ... да ... жою ... партия
жұмысының кемшіліктері мен оларды жою шаралары туралы” ... ... ... ... 5 ... ... Қазақстанда ОК хатшысы болып
сайланған Л.Мирзоян өзінің соңынан ... ... ... ... ... отыз-қырық адамдарын алып келіп, оларға жауапты қызметтерді сеніп
тапсырды... Мирзоянның өз артелі бар” –деп ... ... ... ... қатерлі тезис өздерінің қара ниетін саясатпен білдірген бояп шебер
шолақ белсенділерге тыңнан қуат берді. Әсіресе, ... ... ... ескі әдістер-дискуссия әдістері керек емес, жаңа әдістер түп-тамырын
құрту, талқандау әдістері керек” [46,97] екендігі ... ... ... ... 1937 ... ... бастап өлкедегі жаулар ... табу ... ... ... Өз ... ... ... әрі
жоғарыдағы Пленумда қатты соққы алған Мирзоян да өзінің зиянкестерді,
тыңшыларды, диверсанттарды ... қол ... ... жөнінде
Сталинге есеп беріп отырды [46,98].
Өкінішке орай, жергілікті белсенділердің, тұғырдан таймауға ... мен ... ... ... ... елді ... соншалық, орталыққа “халық жаулары” деп ... ... қол ... ... былай қойғанда бейкүнә туған-туысқандарына,
жерлестеріне құрық тастады және ... да ... ... ... ... ... жаулықты үйреткен жоғырада қызметте болған жерлестері
деп жала жабуда алдарына жан салмады ... жыл ... ... ... жыл еді. ... сот ... арнайы берілген міндеттерді орындап қана қоймай, әр ... ... ету тиіс ... 1937 жылы 29 ... КСРО ... ҚазКСР Юстиция
Халық Комиссариаты мен Жоғарғы соттың ... ... ... ... 13 желтоқсандағы қаулысы бойынша “Жоғарғы Сот төрағаларымен сот
басшылары біздерге сот органдары ... ... ... ... арнайы мәліметтерді берулері тиіс еді. Бірақ сіздерден ешқандай
мәлімет ... ... ... ... ... жоқ деп айту, әрине
мүмкін қойылған ... ... ... емес. Сіздер қылмыстық немесе
азаматтық істерге ... сот ... ... ... ... жерлерде сот жұмыстары туралы қаулыларын, баспасөз беттеріндегі
жаңалықтарды айтуларыңыз тиіс. Мені дер ... ... ... ... осы ... ... бірде-бір хабар келмеді” [16,89] деп
Крыленконың қолы қойылды.
Сол жылдың 14 ... КСРО ... ... ... ... ... тағы да ... 19 құпия циркуляр келеді. Ал 1937 жылы
3 сәуірде алдындағыдай мазмұндағы циркуляр тағы да жетеді. ... ... ... бағыт алуы етек алды. КСРО ЮХК-ты ҚазКСР Юситиция
Халық ... ... ... ... үнемі әрі
қатаң қадағалап отырған. Ақыры Қазақстанда қуғын-сүргін құрбандары санының
орасан зор болуына әкелді. ... ... ... сот ... ... ... ... оқығанда, қуғын-сүргін
шараларының бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамығаны белгілі. “Кеңес ... елі ... ... ... бекіткен құқықтарын қорғауға
міндетті. Кеңестік сот конституциялық заңдылықты қатаң бақылауы тиіс” деген
ұран ... ... ... ... “қоғамдық меншікке қол сұққандардың
қатарын” өсірді.
Мәселен, республика бойынша халық соттарының саны 23 болса, ал 1937
жылы ... 1938 жылы 287-ге ... Сол ... “Социалистік меншікті
қорғасақ, КСРО экономикасының негізін қорғаймыз” деу үрдіске ... ... 4430-ы (22%) ... ... ... қол ... ... комитетінің органы “Правда” газетінің Қазақстандағы
меншікті тілшісі К.Пуховтың “Буржуазиялық ұлтшылдар жайында” ... ... ... ... “Бұл жайлы Қазақстан ... ... ... тарапынан дабылдардың көптеп түсуіне қарамастан
Қазақстан ... ... ... осы ... ... ... көрнекті
“ұлтшылды” әшкерелеген жоқ” деп жазылған еді. Міне, бұл жамағаттың бәрін де
ұстап, бәрінен де жауды ... ... де сырт ... ... ... ... айырып, жүрегін сыздықтап, мұң-наланы лықсытып, аһ
ұрғызған 1937-1938 жылдармен аяқталған. Елдің ... ... ... ... да ... Әлгі ... ... жаңа бастаған тобына
май құйды [46,99].
1937 жылы 23 ... ... ... Орталық комитетінің Пленумында
Ішкі Істер Халық Комиссариаты бастығы ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылар, партия мен ... ... ... ... ... ... Олар енді ... В.Р.Менжинскийді, Горкийдің баласы М.А.Пешковты
өлтірушілер, сондай-ақ, Н.И.Ежовтың өміріне ... ... ... де
сипатталады.
Н.И.Бухарин мен А.И.Рыковтың Пленумда сөз алып, ақталмақ болған
әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Бұл ... ... ... ... ауыр ... Кейінірек, одақтас республикалардың ... оның ... ... да бар, ... ... ... “оңшылдармен” “байланыстары болғаны үшін” қуғындалды. Алғаш бұл істе
Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... Хатшысы А.И.Икраимов және осы республика ... ... ... төрағасы Ф.У.Ходжаев, онан соң басқа республикалар
басшылары, оның ішінде Қазақстаннан ... мен ... және ... ... жауапты партия, кеңес қызметкерлері тұтқынға алына бастады.
1938 жылдың 25 ақпанында КСРО Жоғарғы Соты Әскери Алқасының трибуналы
шешімімен Тел ... ... ... ... Жүргенов,
Құдайберген Жұбанов, Санжар Асфендияров, Сейітқали Меңдешов, ... тағы ... сол ... ... ... ... Алматы
маңында атып тастады. 1937 жылы маусымдағы ... І ... Ішкі ... Комиссариаты А.Залин: “Жапон, Герман шпиондарының Қазақстанға аса
қауіпті екендігін ескеру қажет. Ащысай, Риддер құрылысының ... ... ... ... ... ... еткен көпшілікке таныс “халық
жауы” Кельмансон Пятаковтың тікелей ... ... ... ұйым ... Оның адамдары Шымкентте, Ащысайда, Риддерде
“бүлдіргіш” жұмыстар жүргізген... Кельмансонмен қатар, ... ... ... ... Бекарысов құрған ұйым жұмыс жасаған, оған Тұртаев,
Абдуллин мүше болған. Қарағандыда зиянкестер электр бекеті, су ... ... ... ... ... жоқ апаттар жасап бүлдіруде”,- дей келе, 1937
жылы 19 желтоқсанда Түркісібте 5 оңшыл контрреволюциялық ... ... 184 адам ... ... айтады. Сот-тергеу орындарының
көмегімен ұсталғандардың 142-сі поляк және жапон ... ... ... ... ... одан әрі округтен “партия жұмысын
нығайту” үшін комиссия құрылып, Қызылордадан – 11адам, Ақтөбеден – 11 адам,
Павлодардан – 3 ... ... – 10 ... ... – 3 ... Қостанайдан
– 3 адам, Петропавлдан – 4 ... ... - 16 ... ... – 14 ... ... жылы ақпанда мұнай орталығының республикалық кеңсесі тексеріліп,
жоспарлау тобының жетекшісі ... бас ... ... ... және өзге де ... ... элемент” ретінде ұсталады. Кеңсе
басшысы Нестеров кадр мәселесін дұрыс ... үшін ... ... ... ... 10-сәуірге дейін аталмыш мекеменің облыстық ... ... ... ... ... Ал ... жерлер
нұсқауды орындау барысы туралы мәлімдемелерді орталыққа жіберіп отырған.
Осындай ... ... ... ... жала ... жылы құрбандарының азабы мен төгілген қаны ... ... ... ... егін ору ... шойын балқыту сияқты әр
облыста, әр автономиялы республикада қанша адамды отырғызу, ... ... ... жоғарыдан тапсырма беріліп отырылды. 1937 жылы 30
шілдеде КСРО Ішкі ... ... ... Ежов №00447 ... бұйрыққа
қол қойды, онда бұрынғы кулактарды, белсенді антикеңестік элементтер ... ... ... белгіленген. Операция 1937 жылғы 5 тамызда
басталып төрт ай ... ... ... ... Қазақстан бойынша 7,5 мың
адамды жазалау жоспарланған. 2,5 мыңы немесе үштен бірі ... ... ... ... ... ... КСРО ... Ішкі Істер Халық Комиссариатының 1937 жылғы 15
тамыздағы қуғын-сүргін аясын одан ... ... Оған ... ... ... мен 15 ... ... балалар) троцкистік
шпиондық-диверсиялық ұйымдар мүшелері 1936 жылдың 1 тамызынан ... ... ... 2 категориямен де сотталып жатты. Бұл бұйрыққа
сәйкес, барлық қуғын-сүргінге ұшыраған ... ... ... ... және ... ... қатысы бар адамдар”
ретінде бөлек ұстау операциясы да жүрді. Негізінен жүкті әйелдер, балалары
15 жасқа толмаған ... және ... ... ... ... ... ... мәлімет бергендерге ғана “адамдық қарым-қатынас” жасау керек
еді. Өкінішке орай, олар соңғы топқа ғана ... ... ... ... айдауға жіберді. Репрессивті саясатты тағы бір ... ... ... ... ... арзан” сотталғандардың еңбек
күшінен дамытылды [14,145].
1937 жылы 28 желтоқсанда БК(б)П Орталық Комитетінің бюросы “жауапқа
тартылғандардың ... мен ... ... шығару туралы шешім
қабылдайды. Осы ... сан ... ... ... ... қалдырды. Қаулының орындалу барысын сот-тергеу орындары ... ... ... балаға тән айтылған жеке пікірлер мен
болмашы іс-әрекеттер партияға, кеңестерге ... ... ... жылы 23 қазанда Ішкі Істер Халық Комиссариатының №00693 бұйрығы
бойынша “ұлтшыл контрреволюциялық континенттерге” ... ... айта ... ... егер ... ... қазақтар болса, оларды
кеңестерге қарсы, ұлтшыл, алашордашыл, ... ... ... ... ... деп ... ал ... поляктар, неміс, латыш,
қытай, харбиндер, иран, грек, фин, румын және тағы басқа ұлт өкілдерін
Кеңес ... ... ... ... ... ... тыңшылық
жүргізуші, оңшыл ... ... ... ... мүшесі деп жала жабу Ежов бастаған Ішкі ... ... оның ... ... ... аралықтың заңдастырылған
әдістемесіне айналды. Сөйтіп, барлық өңірлерде дерлік, әр ... ... ... ... ... ... тағы басқаларға қырғидай
тиді.
1937 жылдың жаз айында болған “әскерилер ісі” ... іс ... ... ... Сталиннің және оны қоршаған қайраткерлерінің ІІ Дүние
жүзілік соғыс қарсаңында жүргізген әскери басшылар мен ... ... ... ... ... ... ... зор соққы болды. 30-
жылдардың екінші жартысындағы КСРО-ның ішкі ... ... ... ... ... ішкі ... ... түсуі Сталиннің халық, армия
алдындағы беделін абыройы шексіз болып тұрған басшылардан ... ... ... ... ... ... ... Киев, Белоруссия ерекше әскери округтарының қолбасшылары еді) сықылды
талантты әскери теоретиктер мен аса бай тәжірибелі ... ... ... қас жауы, Отанына опасыздық жасаған сатқындар, шетел барлаушы
органдарының тыңшысы ретінде қылмысқа тартылды ... кең ... ... ... сот тау нәтижелері төмендегідей:
БК(б)П Орталық комитетіне ХVII партия ... мүше ... ... ... 7-уі, ... VII ... ... КСРО ОАК-ның
мүшелігіне сайланған 36 көрнекті ... мен ... ... 30-ы, КСРО ... халық комиссариаты жанындағы Әскери
Кеңестің 108 мүшесінің 98-і, 1937-1938 жылдары ... ... ... ... ... ... кінәланып, айыпталды. Қорғаныс
Халық Комиссары К.Е.Ворошиловтың мәліметіне қарағанда, армияда осы ... ... ... әскери қызметкерлердің көзі жоғарыдағыдай айыппен жойылған.
Әскери процесс нәтижесінде КСРО ... ... ... коллегиясы 408
әскери қызметкерлердің 401-ін ату жазасына кесіп, 7-ін әр ... ... ... ... ... ... басшылары Қапаров, Конухов, Матжанов, Мадалиевтерге “Совет
үкіметін құлатуды ... ... ... ... ... ... ... Совет Одағынан бөліп алып, Жапония қол астына қарайтын
буржузияшыл мемлекет құрмақшы ... ... ... Жапония мен Германия
фашизмінің “ұлына айналдырып... колхоздар мен совхоздарды, МТС ... ... ... жоқ ... ... болған” деген айыптаулар
тағылды [34,304].
Осындай сорақылықтар негізінде Жапонияның, Германияның қайда екенін
білмейтін, тіпті ол мемлекеттерді картадан көрсете ... ... ... солардың “тыңшысы,” “жансызы” етті де, оларға Құлымбетов сияқты
ақтардың жендеті, Сәдуақасов сияқты қой терісін жамылған ... ... ... ... ... ... [46,98].
1938 жылы 28 ақпанда ҚазКСР ЮХК-ты 68 нөмірлі циркулярды жариялап,
онда егіске байланысты сотталғандар ісін 5 ... ... ... ... ... егін егу және ... егінді жинау кезінде сотталғандар
ісіне үстірт қарау дағдыға айналды. Айта берек, ... ... шек жоқ. Осы ... ескеретін бір жайт, 1937-1938 жылдардағы
РСФСР Жоғарғы Сотының қазақ бөлімінің есебінде жазылған қылмыстық істер мен
сотталғандар туралы мәліметтерде ... ... ... және ... ... алфавит бойынша жазылған айыпталғандар тізімінде де әйелдер
кездеспеді [16,47]. Сонымен қатар 1937 жылы империялық саясат анық ... ... ... ... сот ... ... ... Ол
дегенің саяси қате, яғни Сталиндік ... ... , - ... сөзімізге дәлел.
1938 ж. 25 маусымда ҚазКСР ХҚК жанындағы баспасөздегі мемлекеттік
құпияны қорғаудың Бас ... ... ... Тлеулесов, Добраго,
Аяпбергенов және Савченко секілді халық жауларының фамилияларын сызғаны
үшін сотталған.
Тергеу ... ... ... ... байланысты
қылмыстық-процессуалдық кодекс дөрекі бұрмаланған. Оның бұрмаланғанын
төмендегідей дәлелдер көрсетеді: тергеу жұмысы ... іс ... ... жүргізілген және айыптаушылар ешбір ... және ... ... Айыпталушылардан жауап алдын ала ... ... ... ... ... және көптеген айыпталушыларға ешбір
белгілі кінә тағылмай, олар ... ... ... Мемлекеттік Саяси
Басқарма түрмелерінде жатқан.
Айта кететін жағдайдың ең негізгісі ешбір контрреволюциялық ұйымның
бар ... ... ... ... соң ... материалдарымен таныстырылмаған. Айыпталушылар қорғаушы (адвокат)
пайдалану құқығынан ... Іс ... ... ... бекітілусіз, сот
емес органдарға жіберілген және олар сырттан үкім шығарған. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ешқандай ұлттық ұйым
құру көзделмегені және ... ... іс ... болды. Ал олар заңсыз тергеу әдістері қолданылғанда ... ... ... ... арандатушылардың негізінде көптеген ауыл, аудан,
облыс және республика дәрежесіндегі қызметкерлерге жала жабылған. ... ... іске ... ... ... шығаратын материалдарды
қоспағаны айқындалған.
Сот процесінің алдында күштеу, қысым жасау жолымен өз кінәларын
мойындату ... өте ... ... ... да ... ... істемеген кінәларды бас шұлғып мойындауға мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... Комитетінің мүшесі
Башаев Х. жолдас: ... ... ... 29 ... бойы тергеді. Ондай
тергеуден адамдар есінен адасады. Он тәулік бойы 1 минут демалыс ... ... ... ... ... ... бір ... су да
бермейді. Адамдар есінен адасып қандай қағаз болсын қол қойып ... ... ... ... қараңғы, өте салқын ... ... адам ... Адам ... ешкімді қызықтырмауда. Ішкі Істер
Халық Комиссариаты тергеу орындарының қателіктеріне назар аударуыңызды
сұраймын” ... - деп ... ... ... ... ... ... Ішкі Істер Халық Комиссариаты басшылығына Мәскеуден арнайы
жіберілген С.Ф.Реденс қуғын-сүргіннің Қазақстанда одан әрі күш ... ... ... Бұл ... ... қуғын-сүргінге байланысты бүкіл процессті
Сталин жеке бақылауға алып, ... ... ... ... еді. ... ... ескі ... кадрларын қырып-жоюдың орталықта жоспарланған
міндеттері аяқтауда өзінің сенімді адамы С.Ф.Реденске 1938 ... ... ... ату, ... 1938 жылы ... ... наурыздың
ортасына дейінгі 1 ай ішінде жүрді. Дәл сол кезде 6-12 ... ... КСРО ... Соты ... ... ... ... жағдайда өткен
сот мәжілісі болды. Шамамен осы уақытта Мәскеуде де “Антисоветтік оңшыл-
троцистік блок ... ... еді. Бір ... егер Мәскеу
процесінің барысы күнбе-күн хабарланып, ... ... ... ... ... тілегімен қоса жарияланып отырған болса, Алматыда
сот болғаны және оның жабық өткені, бәрін атуға үкім ... ... ... араға он күн салып қана хабарланады. Соның өзінде ... 28 ... 13 ... ... атылған 560 адамды айту ел ішінде
үрей ... десе ... тек ... 19-ы ғана ... жариялады.
Қазақ мемлекет басшыларын жаппай жою саясаты осылай жедел ... ... ... ... ... ... ... Ежов жолдастың келуімен
жанданды. Жұмыскерлердің рухы жанданды. Біздер, чекистер, Ежов жолдастың
сөзін ... үшін ... ... ... - ... жолдар сол
жылдардағы рухани құлдырауды көрсететін еді. Ал 1937 жылы 23 қыркүйекте
КСРО ... ... ... қаулысында: “кейбіреулерге заң тек
репрессиялық қырынан көрінді және оны ұсақ ... ... ... ... - деген тұжырым жасалынып, пленум “заңды дұрыс
түсінбей, қолданбаудың кінәсын фашист агенттеріне ... ... олар ... ... ... ... ... контрреволюциялық мақсатпен
зиянкестік жасаған”, - деген шешім шығарылады. 1937 жылы ... ... ... Сталин мен Молотов қуғын-сүргін саясатының ауқымды
деңгейін жазалаушы органдарға, әсіресе Ежовқа аударып ... 1938 ... ... ... КСРО Ішкі Істер Халық Комиссариаты басшылығын
ауыстырып, Ежовтың орнына Берияны ... ... Ішкі ... ... ... “тазарту” басталып, жаппай қылмыстық іздерін жабуға
деген әрекет жасалды. БК(б)П Орталық Комитеті 1938 жылдың 5 ... ... Ішкі ... ... ... ... ... қызметкерлерін толық есепке алу арқылы “Алаяқтық жолмен енген
жаулардан құтыламыз. Себебі олар ... ... ие бола ...... ... Ішкі Істер Халық Комиссариаты қызметкерлерін саяси қуғын-
сүргінге ... [9,9]. 1937 жылы 22-ші ... ... Қазақ
өлкелік БК(б)П комитетінің VII пленумының партия жауларына қарсы күресті
күшейту мәселесі қайта-қайта айтылып, ... ... ... ... ... ... ... аудандары, Батыс Қазақстан облысының Орда,
Жамбейті аудандары, Шығыс Қазақстан ... ... ... ... мен ... облысының Ырғыз ауданын Қазақ ұлтшылдығының, ... ... ... ... ... қарсы күресті күшейту қажеттілігі
көрсетіледі. Сондай-ақ барлық партия ... ... ... ... ... ... әрі жүйелі түрде жүргізу ... ... ... ... яғни ... сатқандардың әйелдерін айрықша
лагерлері құрылып, 1940 ... ... ... ... ... 1930 жылы
Қазақстандағы 23 тұтқындау орындарында да сотталған әйелдер болғанымен,
бірақ олардың дәл саны ... ... ... ... ЕТЛ, ЕТК ... ... байқала бастайды. 1935 ... ... Ішкі ... ... ... №36354 бұйрығында барлық түрме,
колония басшыларына баспасөзге сотталғандар туралы ақпараттың ... ... ... үзу ... күн ... қою ... ... қызмет бабына қатысты сауалдарға тек қана УНКВД тұтқындау
орындарының жауап беретіндігі, осы ... ... ... 1936 жылы ... ... ... ... санын дұрыс
есептемеу туралы мәселені тағы да көтереді. Түрмедегілерге азық-түлікті көп
шығындаған ... ... да ... ... ... ... айында Сталин КСРО Ішкі Істер Халық Комиссариатының
жетекшілігін өзгертті. Ежовтың орнына Берия ... Ішкі ... ... ... ... ... да, жаппай қылмыстардың іздері
жабылды. Бірақ репрессия толқыны мұнымен аяқталмаса да, Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... репрессия
зардабы сөзбен айтып жеткізуге келмейтін орны толмас өте ауыр қасірет
болды.
2.2. ... ... ... және ... зардаптары
Репрессияның тарихи салдарларының ауқымының көптігі сонша өмірдің
барлық салаларында жекелеп қарастыруға ... Оның ... ... ... ... мәдени салаларға әкелген зардабы орны ... ... ... ... репрессия зиялыларымыздың ғылыми қызметіне нұқсан
келтіріп қана қоймай, олардың ... мен ... да ... ... қуғын-сүргін қоғамда ауыр із қалдырды. Түрмеге қамау, жер ... ... ... және қызметтен босату тәрізді жазалаулар қазақ
зиялыларын жалтақ, жасқаншақ, тіптен екі ... етіп ... ... ... ... қайтыс болғаннан кейін ғана ол жағдай бәсеңдей
бастады
Оның саяси мәнінде мынаны айтуға ... ... ... ... ... ... азат ету, ... қоғамын орта ғасырлық мешеуліктен
өркениетті әлеуметтік-экономикалық және мәдени даму жолына шығаруды мақсат
етіп қойды. Олар ... ... ... ... ... ... ... ұлттық бағыттың заңды жалғастырушылары болды. Бұл үрдіс
келе-келе әміршіл-әкімшіл жүйенің туындауымен ... ... ... ... ... ... ... білдіруге де болмайтын,
төрешіл де тегеурінді мемлекет ішінде “кіші іні” ретінде өмір сүруге алып
келді.
Бұл жағдай ... ... ... ... ... ... ұлт ... ізгі арманы ХХ ғасырдың аяқ кезінде Одақтық
мемлекеттің күйреуі ... ғана ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрпына, салт-санасына, тұрмыс-
тіршілігіне, ең бастысы тілі мен ... ... ... ... Бір халықтың
маңдайына біткен жұлдыздарын елім, ... ... ... ... саясаттың
сойылымен соғып, есеңгіретіп отыруын не деуге болады? Оны тек қана өздерін
дәріптеп, өзгені ... ... ... ... ... ... ... Бұл
әдейі зымиян саясатпен саналы түрде жасалған қастандық.оған алдыңғы
тарауларда ... ... ... өкіметінің Қазақстанда жүргізген кеңестендіру, тап ретінде
байларды жою, жаппай отырықшылықтандыру мен ұжымдастыру саясаты сол ... ... ... ... ... ... шығарды. Аса
жауапты және күрделі мәселені шешуге ұлттық зиялылардың ұстанған ... ... ... ... табиғи әрекеттері “ұлтшылдық” есебінде
бағаланды [35,188].
Әр ұлттың тағдырына қайталанбайтын тұлғалар болады. Қазақ халқының
әрбір ... ... ... ... қалуға тиіс тұлғалар тәуелсіздік
жолында күрескен ұлт зиялылары [35,189].
Оның тағы бір ... - ... ... қаймақтары -
тәуелсіздікті ту еткен, яғни саяси істерден хабары бар ... ... ... кетуі еді. Осыдан қазақ халқының маңдай алды саясаткер
азаматтарының саны ... ... ... ... ... ... ауызға алғанда, олардың қандай ... ... ... ... ... ... әлдеқайда төмен жендеттерден көрген
қорлығымыз көзімізге анық елестейді. Қанша жанның жазықсыз қаны, көз жасы
төгілді! ... ... ... көкірегіне жазылмас шер түсті. Өтірікке,
алдау-арбауға, ұрлық-қарлыққа, тонаушылыққа жол берілді. Көп ... ... ... ... ... ... ... өтірік, өсекке жол ашылды. Осыған дәлел ретінде Бектұров Ж.
былай деп жазады: “Көңілді қалың бұлт қайта басты. ... ... ... ... ... ... ... де енді әсте сенбедік.
Былтырдан бері үн-түн жоқ көзден таса болған республикаға, ... ... ... ... ... ... Сұлтанбек Қожанов, ... ... ... ... Меңдешев, Ораз Жандосов, Нығыман
Манаев, ... ... ... ... ... ... Сәкен
Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, Құдайберген ... ... ... Әлжанов, Сұлтан Сегізбаев, Мирасбек Төлепов, Ілияс Қабылов,
Ғаббас Тоғжанов, Әбдібек Ералин, Шаймерден Тоқжігітов, Әшірбек Бүркітбаев,
Әлкей Өтекин, ... ... ... ... Хакім Дүйсенов, Аманбай
Қаспақбаев, Таутан Арыстанбеков, Рақым Сүгіров, Рақымжан Жаманқұлов, Ыдырыс
Көшкінов, Молдағали ... ... ... ... ... ... ... Бектасов, Телжан Шонанов, Мырзағали Атаниязов, Зарап
Темірбеков,, Абзац Жиенғалиев, Ахмет Нұралин, Арыслан Қожахметов, ... ... ... ... ... ... ... ғылым,
комсомол, өнер қайраткерлерінің әр түкпірде, әр ... ... ... сүйектер қаусап қалғандарын сезіп, ішімізге шоқ түскендей, от
жанғандай ... ... ... ... тұнжырап жүрдік. Қанша кәрі-жас,
әйел, бала-шаға жетім-жесір қалып, ұялары бұзылып, ... ... ... кете ... ... жан ... қаңғып қалды” [22,150].
Әлеуметтік зардабы ол қазақ санының азаю еді. Кеңес үкіметінің
орнаған алғашқы күніне ... ... ... ... бұл ... ... қоғамның саяси өміріне белсенді түрде араласқан адамдардың
барлығы да іліккен еді. ... бұл ... ... ... ... ... ... даму демографиялық детерминизм, яғни амалсыз санға
тәуелділік жағдайында қалып қойды. Жазықсыз жазаланғандар саны әлі ... ... ... ... Мәселен Р.Конквестің есебінше, Одақ
бойынша түрмелерде 1937 жылы қаңтарда 5 миллион адам болса, ал 1938 жылы ... ... ... ... жылдары 1 миллион адам атылып, 2 миллион
адам тұтқында өлген. М.Тәтімов “Зұлматтың ауыр зардабы” атты еңбегінде 1937-
1938 жылдары ... 44 мыңы ... ал оның 22 мыңы ... айтады [54,63]. ... ... ... 29 ... ... ашылып, 1937-1938 жылдары 160 мың адам қуғын-
сүргінге ұшыраған [55,3]. Ал, 1937 жылы ақпан айында ... ... ... наурыздан бастап күніне 53-54 адам, 1937 жылы 700, 1938 жылы 980 адам
атылған [56,2]. 1937 жылы 20 қаңтарда Ежовтың ... ... ... ... ... ... туралы айтылады. Стефан Куртуа,
Николя Верт және де өзге авторлар бірігіп жазған “Черная ... ... ... ... 95 млн. жертв” деп аталатын кітапта Кеңес
өкіметі 60 млн. адамды репрессияға ... ... ... 1928, 1931 ... ... ал 1937 жылы ... өте ... болғаны көрсетіледі [26,200-201]. Орта ғасырлық жазалау тәсілдерін
қолдану нәтижесінде ... саны ... ... Сот ... ... ... ... нәтижесінде жемісті
болды. Әсіресе, 1937-1938 жылдары “конвейер” жүйесімен тергеу ісі Ішкі
Істер ... ... ... ... тірегі болды. Жак Росси
“Справочник по ГУЛАГУ” деген еңбегінде “Конвейер дегеніміз ... ... апта бойы ... ... жүргізілетін тергеу”, - дей келе,
әрі қарай айыпкерді қинау тәсілдеріне ... [14,65]. ... ... алу жантүршігерлік жағдайды көрсетеді. ... ішкі ... ... ... ауыр ... пен ... индустрияландыруды
дамыту арқылы қорғанысты нығайтуға ұмтылды. Есебі жоқ адам ... ... - деп ... жазғандай, шындығында да социалистік құрылыс
жаппай жазалау, қудалау саясатымен нығайтылды.
Демографиялық кәріптікке ұшырап, бұған дейінгі жазалау науқандарында
да қазақ саны ... ... еді. Енді осы ... қазақтардың 44 мыңы
айыпталып, 22 мыңы ... ... ... ... ... Д.Орынбаеваның есебі бойынша, 1937-1938 жылдардағы ... ... ... тек жеті ... ... Ақтөбе, Атырау, Қарағанды,
Батыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан және Маңғыстау) бойынша ғана ... ... айып ... ... ... Тек ... облысы бойынша
түрлі саяси айыптаушылармен атылғандардың саны 1680 адамға жеткен [50,116].
Сондықтан Қазақстанда осы ... ... ... ... көре ... Бұл ... сандық фактілердің ар жағында мыңдаған-
миллиондаған адамдардың қайғылы тағдыры, ... буын ... ... ... ... ұшыраған рухани болмысы, мінезі
жатқандығын айтып ... ... оңай ... ... ... жүйе ... елде дені ... өзін-өзі өлтіруі жиі кездеседі”, - деп француз ойшылы Э.Дюргейм
жазғандай, 1930-1950 жылдары КСРО көлемінде жетекші қайраткерлердің ... қол ... жиі ... ... қалыптасқан ауыр саяси жағдайдан
туындаған психологиялық күйзеліс салдарынан адами ... ... ... ... ... ... арасында жиі кездескен. Республика
Жоғарға Сотының мүшесі М.Мұқашев, Ауыл ... ... ... ... ... ... наркомдардың бірі А.Алибеков асылып өлген. Ал
Қостанай облыстық Атқару комитетінің төрағасы Б.Байдақов өзін ... ... ... тірі ... “үштік” шешімімен сотталған.
Заманында ұлт азаттығы жолында ... ... ... ... ... ... мемлекеттің іргетасын қаласты. Сондықтан да
тәуелсіздік жолында күрескен ұлттық зиялыларымыздың есімдері ұлттық мүдде
жолындағы ... ... ... ... ... ... ... төрінен орын алуы керек.
Коммунистік партияның қағаз жүзіндегі ұлт теңдігі, ұлттардың өзін-өзі
билеу құқы шын ... ... ... еді. ... ... ұлт ... ... дәстүрді, дінді табанға басып, қорлау ... ... ... ... ... ... барлық саласын,
әртүрлі әлеуметтік жіктерді, топтарды, тіпті ... да ... ... ... ... мен студенттер де ілікті. 1929 жылы 15 сәуірде
БК(б)П Орталық Комитетінің хатшысы Смирновтың қолы қойылған, 12100 ... ... ... жер-жерге таратылды. Онда, “Орта және жоғары оқу орнын
тазарту” туралы айтылып, оқитындардың ... және ... ... ... бұйырылады. Оқытушылар мен студенттерден “контрреволюцияшыл,
троцкийшіл” мазмұндағы әдебиеттерді тартып алу науқаны 1930 ... ... ... ... УНКВД бастығы, капитан Шабанбековтың “Қала мектептері
мен техникумдарындағы саяси тәрбие және қоғамдық жұмыстардың кемшіліктері”
туралы баяндамасында, ... ... ... ... ... келтіретін болсақ, “№37 мектептің 10 сынып оқушысы
Горбань ...Ату шараларының ... ... ... ... ... оқушысы Бутенко “КСРО Американы ешқашан қуып ... ... ... ... ... ... жолдастың портретін жыртып
тастап, оның келесі жағына Пушкиннің әйелінің суретін салған...
№37 мектептің 9 сынып оқушысы Комаров Геннадий өзінің “Бір ... ... ... ... ... көз алдымда кулактарды жою
процесі өтіп жатыр. Оған менің көзқарасым ... адам өмір ... ... ... ... өмір сүру үшін ... Адам өмірінің
мәні де осы. Алайда, адамды кедейлендіріп, оны ... ... ... ... танымайын жерлерге жер аударады. Ол ... адам ... ... ... жер ... қана ... өмірі жасап
көрмеген, ағаш кесу сияқты ауыр жұмыстарды жасатқызады”, - деп жазған
[30,40-41]. ... ... ... сөзді аңду үрдісінің нәтижесінде өмірге
деген көзқарасын сәбилік көңілмен тура ... ... де ... ... үшін ... тепкісінен тентіреген сәбилердің тағдыры қайғылы да ауыр.
Тағдыры ерекше тәлкекке түскендердің ... бір тобы – ... ... ... ... ... ... қанқұйлы заманның зұлматын оларға
қарап отырып салмақтасақ, олар өте көп. Мәселен, С.Сейфуллиннің жалғыз ... ... екі ... ... ... ... төзбей, тұлпардың соңғы
тұяғы жол үстінде үзіліп кетті.
“Алжир” тұтқыны Мәриям Есенгелдинаның екі жастағы жалғыз ұлын Ішкі
Істер ... ... ... қолынан тартып алып, Саратовтағы
балалар үйіне жіберіп, нәресте сонда шетінепті... ... ... ... осы ... ... Жансүгіровтың ұлы Болаттың өмірінің сақталуы кісі таңданарлық.
Қолынан тірідей алатын болған соң Фатима апай Ішкі Істер ... ... ... да өз баламды өз қолымнан өлтірейін!” деп балға алып,
сес ... ... ... ерлігінің арқасында Болат Жансүгіров Ішкі
Істер Халық Комиссариаты балаларының қатарына алынбады, ... ХХ ... ... ... ... ... ... [27,71]...
1937 жылы жоғары оқу орындары ... ... ... мән ... ... ... ... кафедрасы, саяси үйірмелер мен семинарларға көмек бермейді. Оқу
орындарында таптық саяси насихаттаулар ... ... ... ... ... ... оқу ... тәрбие жұмысының жоспары да жоқ.
Дінге қарсы үгіт жүргізілмейді... Кітапханалар мен ... ... ... ... әйел ... қоғамдық-саяси
жұмыстарға белсенді араластыру керек” [16,54]. Сот ... ... ... ... ... 1937 жылы ... ұшырағандар
саны күрт артады.
Қазақ қоғамының дәстүрлі дамуын күйретуге бағытталған ... ер ... ... ... да ... дәрежеде
қудаланды. Мәселе олардың санында емес. Қуғын көрген бір тағдыр, бір
адамның жан ... оның ... ... ... мен тума-
туыстарына қаншама қайғы-қасірет әкелді. Оның бәрі ... ... ... нәрсе емес. Себебі, ол адам тағдыры. Біздерге сталиндік саяси ... ... ... сол ... ... ашып, оның ауқымы мен
ақиқатын тануға көмектеседі.
Отбасындағы тәрбие мен құндылықтар легі ұлттың ұйтқысы, ... ... ... да ... ... бұзу ... ұлттың рухын төмендетіп,
ел бірлігіне ... ... кім де ... ... анық.
Кеңестік тоталитарлық мемлекет құлағанымен оның кейбір қалдықтарының ... ... ... ... құбылыс. Себебі, жүйені өзгерткенмен, оның адам
санасына сіңіп, бойында ... ... ... ... жою үшін ... уақыт керек. Әсіресе, әлі күнге арамызда
кездесетін құлдық психологиядан арылуымыз керек.
20-шы ... ... ... ... ... ... ... жүйе Қазақстанның мәдениетінің дамуына ... ... ... ... ... оқу ... істің жағдайына бәрінен де көп зиян
келтірді. Ғалымдарды, жоғары оқу ... ... ... ... ... 20-шы ... басталып, Сталин өлгенге дейін жүргізілді.
Осының ... 30-шы ... орта ... ... ... Т.Жүргенов, О.Жандосов және басқа аса
көрнекті ... ... ... ... ... қиылып кетті
[53,335].
1920-1930 жылдарда араб әрпімен шыққан басылымды ... ... ... ... ... деп ... ... болды. Кітапхана қорларынан әкімшілдік-төрешілдік жүйенің
теориясы мен практикасына мазмұн мен қайшы басылымдар, ең ... ... араб ... ... ... Мыңдаған ауыл молдалары
тұтқындалып, дін адамдарының “қаймақтары” атылды. Бұл ... ... ... күрес саясаты” деп аталды. Шіркеулер мен мешіттер ғимараттардың
мемлекет қарамағына зорлықпен ... ... ... ... қосалқы
жайға айналдырылуы, дінге сенушілердің ар-ожданын аяққа басу, азаматтық сан
ғасырлық мәдени және рухани өмірінің құрамдас ... ... ... ... жұртқа құбыжық етіп көрсету халықтың орынды ... ... ... ... дамуын күйретуге бағытталған қуғын-сүргін
саясаты ер азаматтармен ... ... да ... ... ... олардың санында емес. Қуғын көрген бір тағдыр, бір адамның жан ... ... ... мүшелері мен тума-туыстарына қаншама қайғы-
қасірет әкелді. Оның бәрі сөзбен айтып жеткізетін оңай нәрсе емес. Себебі,
ол адам ... ... ... ... қуғын-сүргінге ұшырағандар есебі
сол кезеңнің қылмысын ашып, оның ауқымы мен ақиқатын тануға көмектеседі.
Кеңес үкіметі ... ... ... мәселесін мемлекеттік деңгейге
көтеріп, оны өз саяси мақсат-мүддесіне орай ... ... ... ... ... ұйытқысы болған отбасы бірлігіне, тәрбиесіне
зиянкестік жасалды. Әйелдерге қатысты жүргізілген саяси ... ... жол ... Қылмыстық Кодексі саяси қуғын-сүргін ... ... ... ... ... Заң әйелін күйеуіне, ағасын інісіне,
баласын ата-анасына қарсы сөз тасуына мәжбүрледі. Мұрағат ... ... ... ... ... қарсы және 85 бабын пайдаланып, қылмыс
жасаған әйелдердің ... күрт ... ... ... күшеюіне қылмысты сот-тергеу органдарының қызметін көтеру ... ... ... ... ісі де ... ... Күн ... жағдайының
өте нашар деңгейі салдарынан өз ... өзі ... ... бір уыс ... ... ... үкіметіне қарсы зиянкестік әрекеті” үшін сотталған
[16,56]. Зиялы қауым үшін өмірдің мәні кетіп, құны жоғалды. ... ... ... ... ... үсті-үстіне келіп жатқан бұйрықтар
ұлттың бірлігі мен ... ... ... Бөлшектеу саясаты ұлттың рухын
әлсіретті. Бір адамға жала жабу ... ... ... ... заңды
құбылысқа айналды. Ешкім өзін қауіпсіздіктемін деп сезінбеді. Екі жақты
мораль, екіжүзділік үйреншікті әдетке, ал ... өмір сүру ... ... ... этикетінің әлсіздігінен бюрократизм, конформизм,
басшыға жағымпаздану секілді қоғамның ... ... кері ... жат құбылыстар бас көтереді. Сонымен, сталиндік саясат пен
идеология адамдардың құқығын аяқ асты ... ... ... ... ... тән адами сапа-қасиеттер, құндылықтар жүйесі бұзылды. Ең
сұмдығы ... ... ... ... ұмтылыс, жаппай құпия қаулысында
“...Революциялық заңдылықты сақтау өте жай жүруде. ... да ... ... тиісті шаралар қабылдау тиіс” - деп ... ... ... ... коммунист пролетарлық тектен шықса да, партия
қатарында болса да жауапқа ... тиіс ... ... 27 тамыздағы №10
құпия циркулярда контробандаға қарсы күресті күшейту туралы айтылып, осыған
байланысты істерді ОГПУ жанындағы ерекше мәжіліске ... ... ... ... ... элементтердің көбеюіне байланысты ... ... ... ... ... шара ... ... “ауылдағы дәрігерлердің жеке тұлғалардан пара ... ... ҚК ... ... №25 циркулярда “самогон
қайнатушылардың жауапқа тартылатындығы” жазылады. Осы жылы ... ... ... ... ... ... жаза ... және “кеңсе
волокитасын, бюрократизмге қарсы күресу” күшейді. Жоғарыда ... ... ... ... жүйесі қоғам өмірінің барлық
саласына ене бастады. Сөйтіп, ... ... ... жол ... ... ... қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық даму
ерекшеліктеріне сәйкес ... 1926 жылы ... ... ... ... да ұмыт ... осыған қатысты РСФСР Қылмыстық Кодекске 236-
бапты ... күн ... ... ... “рулық күреске қарсы
шаралардың” заңдық негізі жасалды. Мәселен ... ... ... ... Абылхан және Ибраш Жұлбатыровтар, Мұқаш Қалменов, Мағжан
Суфилмудин, Алтай ... және тағы ... ... ... ... ... ... кодекстің 57-62 баптарымен айыпталды.
Негізсіз, дәлелсіз айыптың тағылу себебін, түсінбеген олар КССР Прокуроры
мен Юстиція халық ... 12 ... ... арыз ... ... өте сауатты адамдар болған. Он арыздың ... ... да ... ... Арыздан үзінді келтірсек: “...Өкінішке
орай, ОГПУ-дің тергеу орындары жеткілікті дәрежеде сауатты болмағандықтан
руды контреволюциялық ұйым ... ... Егер де ... ... ... ... рулық тұрмыспен таныс болмаса, он түсінбейді де, әрі ... ... ... Осы ... ... ... ... руы ертеден
патша уақтына дейін де болған. Әрбір рудың мыңжылдық тарихы бар. Ал Кеңес
өкіметі 1917 жылы 7 ... ғана ... ... ... да ... ... үкіметіне қарсы күресу үшін пайда болды деп ... ... ... ... ... тек қана ... ғана лайықты сапа-
қасиеттерді азайту қуғын-сүргін саясатымен қатар жүрді. Жазылған “домалақ
арыздар” сол кезеңнің ... ... күні ... ... ... жабу ... ... барлық саласынан көрініс табатын, тіпті
үйреншікті деп атауға ... ... ... ... алу ... ... ... “зиянкестер” саны
көбейтілді. Ал адамдарды тұлғалық қасиетінен айырып “меншігіне қол сұғуға”
итермелеген мемлекеттің өзі болатын. ... ... ... айып ... жасалғандықтан өрескел заңсыздықтар өмірден орын алып, сансыз
“пайымдаулар” ... ... ... ... тіркеле бастады. Ал ұрып
қорқыту, моральдық-психологиялық қысым жасау да репрессияға ... ... ... жатқан әйелдерге мән берілмей, олардың ... де ... ... ... ... ... күрес кеңейе келе өз мақсаттарын жүзеге
асыра бастады. Оның ... ... ... еліміз лагерьлер торабымен
шырмалып (Карлаг, ... ... оның ... ... ... және оны ... қаруланған қызметкерлер қарауылдады. Ал кейіннен
жаппай атылған адамдардың көмілген жерлері белгілі бола бастады. ... ... ... жердегі Жаңалық деген жерде табылған, 1937-1938 жылдардағы
тоталитаризм ... ... ... ... әйгілі жазушылар мен
ақындар М.Б.Жұмабаев, ... ... ... ... ... ... ірі мемлекет және қоғам
қайраткерлері, шаруашылық жетекшілері, ... ... ... Ал қазіргі таңда қаншама адам репрессия құрбандығына ... өз ... ... ... ... екенін білмей
іздеуде. Сталиндік сыңаржақ саясаттың қанды шеңгеліне ілініп, ... ... ... ... ... маңдай алды азаматтарының жамбасы
жерге тиген жер бүгінгі күн белгілі болып отыр. Ол Алматыдан небәрі ... ... ... ауданына қарасты Әли елді мекенінің Диханбай
қыстауында. Осы ... 2,5 мың ... ... ... мәңгілік дамыл
тапқан. Ресейліктер табыс еткен құжат бойынша 499 боздақ, небәрі 14 ... осы ... ... ... ... Содан кейін-ақ дембіл-дембіл бірде
40-тан, бірде 37-, бірде 19 мәйітті тиеген қаралы көлік осы жерге түн ... ... ... ... ... мен ... мәңгі тұра
бермейді. 1950-ші жылдардағы түбегейлі өзгеріс мемлекеттің бұл ... ... жоқ. ... жазықсыз жазаланғандарға тағылған айыптарды
қайта қарау ... мен ... ... ... ... босату және атылғандарды ақтау істері қолға алынды [28,166].
Қорытындылап айтар болсақ, “Адамдар мемлекет үшін өмір ... ... ... ... үлгідегі тоталитарлық тәртіп әлемге адам құқын
аяққа басудың неше түрлі үлгілерін көрсетіп берді. Адамды жазықсыз ... ... ... ... ... ... кері тартатын құбылыстар
өмірден берік орын алып, адами ... ... ... ... ... ең ... ... адам екендігін естен
шығарып, адамилық мәселесін мемлекеттен кейінгі екіні орынға қалдырылды.
Сол сясаттың кесірінен ... ... және ... ... тұтқасы –
зиялы қауым қатары сиреп, мемлекетіміз “бассыз” ... ... ауыр ... ... соның ішінде Қазақстан
тарихындағы 1937-1938 жылғы жаппай саяси репрессияның алар орны ... 1920 ... ... ... репрессивті машина бұл кезеңде
тоқтаусыз және белсенді жұмыс істейтін механизмге айналды. Оның ең қарқынды
жұмыс атқарған кезеңі ... елде ... ... ... ... ... бекітілген және “сталинше” жүргізілген әлеуметтік-экономикалық,
саяси тәжірибелерді жүргізу ошағына айналдырып, арнайы ... ... ... социализм” мен іс жүзіндегі шындық арасындағы қайшылық
өзінің дағдарыстық шыңына жеткен кезге сәйкес келді.
1920-1930 жылдардағы сот ... ... құру ... әзірлік
болатын. Кеңес үкіметі тұсында сот жүйесі ... ... ... ... ... қуғын-сүргінге жол ашты. Өрескел заңсыздықтар сот-
тергеу органдарының қолымен жасалды. Заң ... ... ... ... асыра сілтеушіліктерге жол берген, яғни Қылмыстық ... ... пен ... ... сай ... ... ... айырылған қанаушы таптарға” қарсы бағытымен ерекшеленді. ... ... ... ... ... ... ... қызмет
етті. Билік тармақтарының сабақтаса байланысуының салдарынан, сот билігі
саясаттың құралын партияның қолшоқпарына айналдырды .
Саяси террордың әсіресе ... ... етек ... ... ішінде ел ішінде өндіріс пен өмірдің басқа салаларында болған
қиыншылықтарды жуып-шаю, социалистік ... іс ... ... ... ... ... басуы болып табылады.
ЖЭС кезінде халыққа берген уәделерін орындай алмаған биліктегілер
ұжымдастыру және ... ... ... ... мен ... ... жауларына” және отанын сатқандарға”
жауып, “зиянкес”, “бүлікшіл”, “диверсия”, “контрреволюциялық ... ... ... ... ... тезистің” бекуіне орталықтағы, сондай-ақ жергілікті
жердегі ашық процесстер үлкен рөл ... ... ... жаппай
идеологиялық насихаттау халық санасының бұрмалануына әкеліп, 1937 жылы
БК(б)П ОК-нің ақпан-наурыз Пленумының шешімін ... әзір еді. ... ... ... механизм торабы “мемлекеттің ... ... ... ... ... бұйырылған немесе сансыз
лагерьлерге ұзақ мерзімге қамауға алынған жүздеген адамдарды қамтыды.
“Үлкен ... ол ... ... ... ... ... Бірақ
кеңес халқына қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін бір дүркін түрде емес,
толқынды сипатта жүрді. Ал 1937-1938 ... ... ... кең ... ... ... ... Мемлекетте қалыптасқан
жағдайға байланысты осы қуғын-сүргін шараларына ... ... ... осы ... ... ... ... жылы үлкен
террор саясаты жүзеге асты.
Қазақ қоғамының дәстүрлі дамуын ... ... ... ер ... ... ... да ... дәрежеде
қудаланды. Мәселе олардың санында емес. Қуғын көрген бір ... ... жан ... оның ... отбасы мүшелері мен ... ... ... ... Оның бәрі сөзбен айтып жеткізетін
оңай нәрсе емес. Себебі, ол адам тағдыры. Біздерге сталиндік саяси қуғын-
сүргінге ... ... сол ... қылмысын ашып, оның ауқымы мен
ақиқатын тануға көмектеседі.
Бүгінгі ... ... ... ... ақтау және тарихи
есімдерін қайта қалыптастыру ісі тек ... және ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің қолы жетпеген
материалдар негізінде жазатын ... ... да ... ... кезеңнің объективті келбетін жасауға ат салысады.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... ... М.Т.Баймаханов,
К.С.Алдажұманов, Ж.Б.Абылхожин, ... және т.б.) ... ... ... негізінде 1920-1950 жылдар аралығындағы репрессия
мәселелері өзінің объективті жауабын табуда.
Қорыта айтқанда, 1937-1938 жылғы жаппай ... ... ... заң ... ... ... ... пен құқықтар
мойындалғанымен, іс жүзінде конституциялық ... ... ... пен заңсыздықтың осы жылдарда белең алғаны қазіргі
күндерде ... ... ... ... ... шыншылдықты, ақиқатты
қалпына келтіруге, боямасыз көрсетуге ұмтылыс жасалып жатқан бүгінгі таңда
сол жылдардың тарихындағы ... ... жаңа ... ... ... ... ... тізімі:
1.Такер Р. Государство и общество В Советской России // ... 2000. № ... ... ... ... // Егемен Қазақстан, 1997,
№105.31.05.;
3.Нұртазаева Ә.Б. Қазақстанның саяси-құғын-сүргіндер ... ... ... ХХІ ... ... Бекмаханов оқуларының материал. 2
бөлім /2001ж. 24-25 мамыр, Алматы, ... ... ... А.С. ... исследования о политических репрессиях в
России и СССР // Отечественная история. 2003, №1;
5.Философиялық сөздік. Қазақ энциклопедиясы. Алматы: Жеті ... ... Р. ... ... // ... 1989. ... А.И. ... ГУЛАГ: Опыт художественного
исследования.1918-1956. В 3-х ... ... ... издательство, 1990;
8.В комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов,
связанных с ... ... ... в ... 30-40 и ... 50 ... ... ЦК КПСС. 1990. №9;
9.30-е годы: взгляд из сегодня / Ответсвенный ред. Д.А. ... ... ... ... ... ВЧК-ОГПУ, НКВД. Документы и материалы.
Т.1. 1918-1922 / Состовители В.Данилов, ... ... ... М.Қ. ... и ... ... Ғылым. 1991;
12.Қойгелдиев М., Омарбеков Т.О. Тарих тағылымы не дейді? – Алматы,
1993;
13.Хлевнюк О.В. 1937: ... НКВД и ... ... ... Ж. Справочник по ГУЛАГУ, - М.: Просвет, 1991, - ч. ... К. ... ... ... ... // Қазақ
тарихы 2005,;
16.Сәрсембина Қ.Қ. Қазақстан әйелдері саяси қуғын-сүргін құрбандары
(1925-1938ж). Автореф. т.ғ.к. Алматы, 2003;
17.Қойгелдиев М.Қ. ... ... ... ... ... // ҚР ... саяси репрессия құрбандарын ақтау туралы”
Заңының қабылдануына 10 жылдығына ... ... ... ... ... ... ... №2(14) 2003;
18.Собрание актов и прав Президента РК №19-24,1997;
19.Жұмасултанова Г.А. Политические репрессии в Казахстане в ... ... ... 50 годов). Автореф. дисс. к.и.н. Караганда
1999;
20.Орынбаева Д.Ш. Политические репрессии в Казахстане в ... ... ... ... Автореф. дисс. к.и.н. А. 1999;
21.Қазақстанның жаңа және қазіргі заман ... Оқу ... ... ... және т.б. ... атындағы ҚазҰУ, 2005;
22.Нәубет. Құраст. Захардин Қыстаубаев. 1931-1933. Алматы, Жалын,
1990;
23.Кокурин А., Петров Н. ... ... ... ... ... ... // ... мысль, - 1997;
25.Стефашин О. Варварство как ревратили в свалку место ... ... // ... ЦК КПСС. 1989. - №8;
26.Черная книга коммунизма. Преструпления, террор, репрессии./ Сост.
Стефан Куртуа и др.,перевод с ... Қ., ... Ә. ... ... 37-де апат болғандар. –
Алматы: Қазақстан, 1994;
28.Қозыбаев М.Қ. ... на ... ... ... и ... ... ... Книга вторая. Алматы: Ғылым, 2000;
29.Омарбеков Т.О. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының ... ... оқу ...... ... ... репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг. ...... ... ... ... мен ...... Жазушы,-1991;
32.Грибанова Е. Мирзоян и политические репрессии В Казахстане //
Фемида. 1988 ... Ж. ... ... ... / ... ... ... университеті
Алматы, 1997;
34.Байдосұлы З, Дошаев Е. Зұлмат пен үрей: ... ... ... ... Ақтөбе облысы-Актюбинская
область/ құраст.: В.М.Кудинов, М.И.Фадеев, Қ.Қ.Сарсембина. Ақтөбе, 1997;
35.Махат Д.А. Қазақ зиялыларының қасіреті А. 2001ж;
36.Махат Д.А. ... ... ... “Оңшылдыққа”
айыптау: тарихы мен салдары(1925-1933): Автореф. дисс. т.ғ.к. 2000.А.;
37.Саржанова С.С. Сот-тергеу, әкімшілік органдары Кеңестік ... ... ... ... ... мен ... дисс. т.ғ.д. 2002ж.;
38.Омарбеков Т.О. Процесс // Ақиқат 1997, №2;
39.Собрание ... и ... ... РК ... ... Т.О. “Үлкен террор” // Ақиқат 1995, №3;
41.Елғондиева С.Р. Сталиндік ... ... ... ... саяси қуғын-сүргін науқаны // ҚазМУ ... ... ... ... Ж. ... ...... правящей большевистской
партии.// ҚазМУ хабаршысы. Тарих ... 2003, ... А. ... ... ... қан // ... ... 2002
№3;
44.Әлібеков К.К. Сталиндік жазалау шаралары және Ұ.Құлымбетов // Қазақ
елінің ... жаңа ... мен ... 2003ж;
45.Омарбеков Т.О. Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарындағы түрікшілдікті
қудалау саясаты // ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы, №9;
46.Алтынбекова П. ... пен ... ... Дерекнаме “Елорда”,
Астана-2001;
47.Азалы кітап-Книга скорби / Батыс Қазақстан обл.. Мұрағаттар
басқармасы; Құраст.: ... ... ... ... ... І. ... мен қор ... // Егемен Қазақстан
2003 жыл, 31 мамыр;
49.Қозыбаев М.Қ. Актуальные проблемы изучения отечественной истории.//
Уроки отечественной истории и ... ... ... ... ... ... Министерство науки – Академии наук, посвященной ... ... и ... истории. Алматы, 4 июля 1998г. – Алматы:
Казахстан, 1999;
50.Известия ЦК КПСС 1989 №10;
51.Мұстафин Б. Геноцид ақиқаты // ... ... 1997, 27 ... С.Д. Исправительно-трудовые лагеря на территории
Казахстана(30-е-50-е годы ХХ века)” Автореф. к.и.н. Алматы 2000;
53.Қазақстан тарихы. Оқу құралы, Мусин Ч. ... ... ... М. ... ауыр ... Алматы: Ғылым, 1991;
55.Òàñûìáåêîâ À. Æàí äàóûñû. ÀËÆÈÐ àðõèïåëàãû. Àëìàòû: Æàçóøû, 1994;
56.Коллективизация сельского хазяйства в республиках Средней Азии и
Казахстане: опыт и ... Сб. ...... ... О ... для будущего. Алма-Ата: Ғылым, 1990.


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2775

^