Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі [ 36 бет ]

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

І. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясындағы архетиптер

1.1. Хандық дәуір поэзиясындағы ағаш культінің сипаты
1.2. Ақын-жыраулар туындыларындағы жылқы архетипі
1.3. Жырауларда кездесетін көкбөрі тотемі
1.4. Құс культінің жэыраулар туындыларындағы көрінісі
1.5. Мүйіздің жыраулар шығармаларындағы мифтік сипаты
1.6. Жиделібайсын және халықтық таным

ІІ. Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі

2.1. Ақын-жыраулар поэзиясындағы ағаштың орны
2.2. Түйе культінің ақын-жырауларда берілуі
2.3. Жылқы - кең қолданыстағы архетип
2.4. Ақын-жырауларда мифтік сипатта сақталға мүйіді тағылар
2.5. ХІХ ғасыр ақын-жырауларында құстың бейнеленуі

ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер

Дисциплина: Әдебиет
Тип работы: Курстық жұмыс
Цена этой работы: 500 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясындағы архетиптер
1.1. Хандық дәуір поэзиясындағы ағаш культінің сипаты
1.2. Ақын-жыраулар туындыларындағы жылқы архетипі
1.3. ... ... ... ... Құс ... ... ... көрінісі
1.5. Мүйіздің жыраулар шығармаларындағы мифтік сипаты
1.6. Жиделібайсын және халықтық таным
ІІ. Архетиптік ... ХІХ ... ... ... ... ... поэзиясындағы ағаштың орны
2.2. Түйе культінің ақын-жырауларда берілуі
2.3. Жылқы - кең қолданыстағы архетип
2.4. Ақын-жырауларда мифтік сипатта сақталға ... ... ХІХ ... ақын-жырауларында құстың бейнеленуі
ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ
Тақырыптың зәрулігі: Әр елдің өз ... өз ... бар. ... ... ... ... ... жасайды. Әдебиет әр халықтың сол
кездегі тұрмыстық жағдайының, халқының сана-сезімінің ... ... біз әр ... даму сатысын, қалыптасу кезеңін көре ... ... ... ... алып ... аты әлемге жайылған ... ... ерте ... ... өнер, мәдениеті дамыды. Оның бәрі өздерінің
мифтерінде көрініс тапты. Ал қазақ халқының антика ... ... ... ескерткіштерінде сақталған. Одан бермен қарай
бақсылар ... ... ел ... мақал-мәтелдерде,
жұмбақтарда, шешендік өнерде байқалады.
Қазақ ... ... ... ... ... 60-70 жылдардан-ақ басталды. Алғаш ... /1./ ... ... ... ... ... тарихында хандық дәуірдегі
мұраларды С.Сейфуллин /2./, М.Әуезов /3./, С.Мұханов /4./, Қ.Жұмалиев /5./,
Е.Ысмайылов /6./, ... /7./ ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәні мен бірқатар көркемдік сыр-сипаттарын
тануға мол мүмкіндік жасады. Х.Сүйіншалиев /8./, М.Мағауин /9/, ... ... ... ... ... ... ... рухани әлемін, әлеуметтік мәнін, көркемдік сыр-сипатын
кеңінен қарастырады. Алайда осы ақын-жырауларымыздың шығармалары құпиясы
мен сыры мол ... әлем ... бұл ... зерттелмеген, әлі күнге дейін
толық ... ... ... ... ... бұл жұмысымыз ақын-
жыраулар поэзиясындағы зерттелмей кенже қалып келе жатқан тұстардың бірі ... ... ... ... ... ғасырлар шығармалары мен антика дәуірінің әдебиетін
байланыстыратын бірден-бір көпір. Бұл ... ... көп ... тақырып десе де болады. Ш.Уәлиханов фольклор жанрындағы жыршы,
жырауларға ... ... ... ... ... ... ... беріп, осы аспаптарды далалық шаман, бақсылармен байланыстырады
/1./. ... бұл ... ... ... үшін баға ... ... бірі
және біздің осы жұмысымызда ... ... ... ... зор.
А.Жақсылықов өз монографиясында диахрондық жолмен дін мен әдебиеттің,
мифологияның, ... мен ... ... ... ... жасайды /11./. А.Ысмақова өз еңбегінде Ш.Құдайбердиев,
Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, ... ... ... ... ... ... ... байланыста екенін ашып
көрсетеді /12./. Ал С.Қондыбай қазақтың жалпы тарихи даму жолын ... ... ... отырып шешуге талпынған /13/. Біз бұл жұмысымыз
арқылы қазақ әдебиетінде ерекше орын алатын ақын-
жыраулар поэзиясының ... ... ... ... келе ... ... ... көрсетуді мақсат еттік.
Хандық дәуір қазақ халқы үшін өте маңызды, қиын кезеңдердің ... ... Осы ... ... ... ... ... қалған
жыраулар шығармалары екені даусыз. ХҮ-ХҮІІІ ... ... ... ... ел ... ... ... Өзіміз білетіндей, қазақ
даласында шұрайлы да шырайлы кең ... туып ... ... ... ел басына күн туған шақта жиылып келіп, келелді
мәселелерді гуманистік ... ... ... ... ... ел бірлігін сақтау, жер, су, елді қорғау мәселелерін өз жырларында
жеткізіп ... ... ... ... ... ... тереңнен сыр тартып, айтар ойын ... аса ... ... сала бейнелеп, соның шешун ақылмен, браз толғаныспен
табатындай етіп ... ... ... Осы жыраулар
толғауларында кездесетін архетип сан ғасырлар өтсе де ... ... ... ... ... ... ... тотемизм, анимизм
арқылы сіңіп қалған. Бұл жұмысымыз арқылы ... шығу ... ... ... ... ... маңызы неде деген қызықты да қиын
сауалдарға жауап іздейміз.
Архетип ұғымының әдебиетте ... ... ... ... бөлсек,
«Архетип дегеніміз (гр. arche – бастау, typos – ... ...... ... түпкі бейне, идея. Термин Швейцария ... ... ... ... ... ... ... жайды.
«Коллективтік санасыздық» дейтіннің әлдебір бастапқы туабітті құрылымын,
адамның қайталанып ... ... ... ... ... ... ... «шемені» дегенді білдіреді. Жеке
немесе әлеуметтік өмірдің ... ... ... ... ... бойынша, санасыз қозғалыс болады және ... ... Бұл ... осы ... ішкі ... ... ... болады. Нақ «архетиптік матрица», қиял мен ... ... ... ... оның ... бойынша, аңыздардағы
әртүрлі халықтардың ертегілеріндегі қайталанатын дәлелдердің, дүние жүзі
әдебиеті мен өнеріндегі «мәңгі» бейнелердің бар екенін ... ... ... жоқ ерте заманда халықтың қоғамдық өмірі,
тұрмыс тіршілігі, шаруашылығы, дүниетанудағы көзқарасы әдебиетте ... Бұл адам мен ... ... ... тану ... ... сәби, балаң ойлар болатын. Осыдан келіп, халық арасында наным-сенім
пайда болды, адамдар табиғат құбылыстарына табына бастады. Алғашында ... бұл ... сан ... ... өтсе де ... ... өшпес
мұралардың бірі ретінде салт-дәстүр, ырым-тыйымдарда ... ... ... ... жоқ жеке индевидте де әлдебір символ ретінде болса да
жадында сақталған.
Басқаша айтқанда, «Архетип ... – адам ... ... ... ... архаикалық мәңгі идея. Сол себіпті бір ... ... ... ол ... заманда, барлық мәдениеттерде де ... ... ... ... ... ... ... өзі ішкі дүниесінде
әлдебір архетиптің ықпалынан ... ... ... ... ... О ... ... таным көкжиегінің деңгейін білдірер фольклорлық
мотивтер мен сюжеттер, алуан ... ... ... ... ... ... ... бейнеленгенде ғасырлар бойы негізгі
философиялық мәні мен түпкі тегін сақтаған. Архетип сырының ... ... ... ... ... ... ... жыраулар
шығармаларындағы символдар көркемсөз өрнектерінің басын құрайтын ... ... ... ... идеялық өзегін құрайды.
Дәстүрлі мәдениет пен тұрмыс-тіршілікті халық өмрінен, белгілі ... ... ... ... ... жеке дара ... ... болмайды.
Ұлттың, оның ішінде ұлттық дәстүр мен мәдениеттің өзіндік ерекше сипаттары
мен сапалық қасиеттерін терең, ... ... ... ... ... ... ... көркемдік тұрғыдан жинақтау үшін сол ... шығу ... ... ... бастан кешкен тарихи белестерін жақсы білу
міндетті.
Жұмыстың жалпы сипаты: Еңбекте ... ... ... ... ... ... және олардың түп тамырын, шығу тегін
фольклорлық текстерден, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... шетел ғалымдарының
еңбектерінен дәлелдемелер келтірілініп талдау, салыстыру және жинақтап
қорыту әдістері пайдаланылған. ... ... ... ... ... ... халық психологиясына қалай әсер ... ... ... ... бергендігі, өзге елдер мифологиясында қандай қасиетке
ие, ол ... ... ... сырт ел ... ... мақсаты мен міндеттері: Бұл жұмыстың негізгі мақсаты:
– ақын-жыраулар поэзиясындағы архетиптерді анықтау арқылы халық
танымын анықтау;
– Қоғамдық сана, дәстүр жалғастығымен әдебиетте ... ... ... архетиптердің халық танымында қалыптасқан түсінгін
көрсету.Осы ... ... ... ... ... ... архетиптерді табу;
– архетиптерді типологиялық салыстыру;
– тезис түрінде фольклорлық мәтіндерге, сюжеттерге сүйене ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы ақын-жыраулар туындаларында көп кездесетін
өсімдіктердің (ағаш текті, шөптесін) түп ... ... ... және ... қырынан көрінеді;
– Ақын-жыраулар мұраларында тұлпар бейнес төмендегдей қырларымен
ашылады: Тотем, рух, жаратушы,магиялық күш ... ... ... әр ... ... ... ... т.б.) генезисі әр дәуірлерде қосылған;
– «Атамекен», «Жерұйық», «Жиделі-Байсын» ... ... ... түсінігі бойынша жұмақ әлем болып саналады;
– Шығармалардағы мүйізді тағылардың және мүйіздің де өз ... ... ... ... көк бөрі архетипі;
– Құстар культінің хандық дәуір әдебиетінде орны.
Жұмыстың дерек ... ... ... ... әр ... ... басылымдар «Бес ғасыр жырлайды» /16./, «Ақберен», /17./ «Алдаспан»
/18./, «Дулат ... /19./, ... ... ... /21./, «Ай-Заман-ай» /22./, «Ертедегі әдебиет нұсқалары» /23./
т.б. оқулықтары пайдаланылды.
Теориялық методологиялық негіздері: Жұмыстың ... ... ... ... ... ... А.Жұбанов,
Х.Сүйіншалиев, М.Мағауин, Ж.Тілепов, А.Ж.Жақсылықов, С.Қондыбай т.б.
ғалымдардың еңбектерін басшылыққа ... ... ... кездесетін архетип жөнінде Л.Я.Штернберг,
К.Г.Юнг, М.Элиаде, Дж.Фрэзер т.б. зерттеулері тақырыпты ашуға өте ... ... ... ... ... ... талдау,
жинақтау, қорыту.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы: Жұмыс ... ... тілі мен ... ... мұғалімдеріне әдістемелік құрал
ретінде және жоғарғы оқу ... ... ... ... жалпы курсында,
арнаулы курстарда қолдануына болады.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, “ХҮ-ХҮІІІ ғасыр ... ... және ... ... ХІХ ... ақын-
жыраулар туындыларында көрініс беруі» деп аталатын екі ... ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен
тұрады.
ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясындағы архетиптер
М.Әуезов қазақ халқының ұлттық діни наным ... ... ... бөледі. Бірі, ислам дінінен бұрынғы дәуір, екіншісі ислам діні
келгеннен кейінгі дәуір. ... ... ... шынайы және көркем
ойлау жүйесі болып табылатын ... ... ... жер мен ... туралы болды. Адамзат табиғаттың жанды жансыз-нәрселердің жаны
бар, бізді жебеп жүреді, қысылғанда өз көмегін береді деп ... ... олар ... ... ... шығарған. Сан ғасырлар бойы халық
санасында сақталған бұл мифтер ислам діні ... ... ... түсті, ислам діні туралы, пайғамбарлар, періштелер туралы
мифтер кеңінен таралды. Бірақ ... ... ... ... ... сақталған әдет-ғұрып, салт дәстүрін жоя алмады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен түсініксіз сөздер
арасында шамандық салт-сана қалып қойды. ... да діни ... ғана ... ол негізгі тәңірлік діндегі түсінік – ол сол ... ... ... деп ... ... – Алла немесе құдай, жер
рухын – ... ... дию және жын ... ... халық санасында тәңірлік,
шамандық идея бұзылмады» /1,170/. Ислам дәуіріне дейінгі пайда ... ... ... де символикалық қалыпта көрініс берді.
1.1. Хандық дәуір поэзиясындағы ағаш культінің сипаты
ХҮ-ХҮІІІ ... ақын ... ... ... ... ... бірі ... жадында хандық дәуір поэзиясынан ерекше орын
алатын ағаш ... ... Өсіп ... ағаш бұл жай ағаш емес ... ... ... ... сапаға ие. “Қазақта ғаламдық уақыт пен
кеңістіктің арасындағы мәңгілік тұтқасы (“ось ... ... ... гора”) болып саналатын нысаналы белгі – Бәйтерек. Ол ежелгі
аңыздар мен ... ... ... ... деп ... Мықан ағашы
– жасыл өмірдің белгісі, уақыт пен кеңістіктің шекарасы” деп ... /15/. ... ... де ... ... ... ... культінің
қалдықтар кездеседі. Мысалы, қазақта мынадай сенім қалыптасқан: жапан
далада ... өсіп ... ... немесе бұталары ерекше біткен ағаш қонатын
орын және бас ... ... ағаш ... ... Бұл ... жанынан өткен
адам оның бұталарына шүберек байлап, ... ... ... ... ағаштар Қазақстан территориясының барлық бұрышында кездеседі.
Ал мифологияда кездесетін ағаштарға С.Қондыбай мынадай сипаттама
береді: «1.Ағаш – адам ... ... ... Бұл ... ағаш ... ... 2. ... адам жанының тұлғалануы, оның жанының
сақталатын жері. 3. Ағаштың егіздік сипаты бар: ... ... ... ... 4. ... ағаш және ... ағаш жұбы бар»/13,460/. « ... ... ... ... ... береді:
Телегейдей сай қойып,
Жарқыраған беренді
Теңіз етсе тәңір етті.
Жағасына қыршын біткен тал еді ... ... етсе ... ... ... ... бұл ... «Ғаламдық ағашты» айтып отыр деп санаймыз.
Ағаш ... ... ... ... анық ... отыр. Ал «Ғаламдық
ағаш» С.Қондыбайдың айтуынша өзінің орналасатын жерін ... ... ... не ... ... орналасады. Мұндағы төбе (тау); б) ... ... ... /13.470/. Сонымен қатар, Шалгез жыраудың бұл
леңі ... ... ... оның ... елге ... ... ... жырау шығармаларында «Ғаламдық ағашты» мына жолдардан да
көре аламыз:
Саздауға біткен қара ағаш
Кімдерге ... ... ... ... де ... ағаш» саздау жерде яғни сулы ... көре ... және ... ... ... ... бұл ... адамға «сайғақ» яғни қорғаныш бола алатынын Шалкиіз жырау толықтырып
көрсетеді. Ағаштың ... ... ... да ... ... ... жоқ ... біткен талмен тең /16,147/
Шал ақын «саясы жоқ бәйтерек» деп ел ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі Шал ақын дәуіріндегі анимизмнің
қалдығы екенін байқатады. Себебі, «Бәйтерек» ... ... ... деп ... ... Бұл тек қазақтарда ғана емес Е.Ямаеваның
зерттеуі бойынша түркі-монғол эпостарында ... ... ... ... ... айтады /25,159/. Ойымызды түйіндей айтсақ, «бәйтерек»
адам жанымен тұлғаланып тұр. Ағаштың мұндай сипатын Штернберг өз еңбегінде
Африка, Европа, ... т.б. ... ... ... деп ... жанды нәрселер де, жер бетіндегі өсімдіктердің барлығын ... деп ... ... бар ... ... Осы еңбегінде Штернберг
үнділердің атақты поэмасы «Махабхаратада» ... ... мен ... ... суреттелгендігін айтады /26/. Яғни алғашқы түснік бойынша, ағашқа
адамды жаратушы, қорғаушы ана ... әке ... ... ... ... ... ескі наным-сенімге байланысты Шал ақын бұл ... ... ... жанынымен ағаштың тұлғаланып келуін мына мысалдан да көре аламыз:
Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай-ақ,
Жас өлсе бәйтерегің сынғандай-ақ ... ақын кәрі ... ... ... яғни, өткінші нәрсеге теңейді, ал
жас адамның өлімін бәйтеректің сынғанына теңейді. Бұл жерде жас ... яғни ... ... ... болашағы екенін айтады. Бәйтерекпен
тұлғаланып келуінің астарында үлкен мән ... ... ... ... ... үшін ... ... қорғанышы болғандықтан оларға жұмбақ
көрініп, оны шешуге талпынған, оны ... ... ... ... ... ... табыну Штернберг еңбегінде сөз ... ... ... ... Орталық Африка, Оңтүстік Америка,
Үндістанда, семиттерде, Египет пен Сахарада, ... ... ... ... ... ... /26./. Ал, Фрэзердің «Алтын
бұтақ» еңбегі ағаштың адам жанымен бірге тұлғалануы туралы миф ... ... ... табу ... жазылған /27./. Бұл сенім
уақыт өте келе діни наным сенімге байланысты тек киелі деп қана ... бұл ... ... т.б. ... ... тұр. ... талдап көрелік:
Кеше тоқыраулы судың бойынан
Тоқал терек түбінен
Ніл дарияның басынан
Құмкент шәрінің қасынан
Перінің қызы ... ... ... атасы.../16,80/.
«Тоқал теректің» «Ғаламдық ағаш» екенін су жағасында орналасқанынан
және ... ... яғни елді ... ... ... ал ... ... қалай түсіндіруге болады? ... ... ... ... ағаш адам ... сақтайтын жері екенін, бұл
жағдайда ағаш ана функциясын атқара алатынын көрсеткенбіз. Мұндай ... ... да ... Оғыз қаған бір күні көл ортасындағы ағашты
көреді. Ағаш астында қабығында ... бір сұлу ... ... Оның ... көк, ... дария ағысындай, тістері маржандай екен. Оғыз қаған
оны әйел етеді. Осы сұлудан ... ... ... ... үш ұл ... ... жерден Оғыз қаған, ағаш астындағы қыз Тәтіқара жырындағы Абылайдың
әкесі Қарамерген және ағаш ... сұлу қыз ... ... ... ... әсіреәфсанаға (мифке) шек жүрмейді. Жаратылыстың ... ... да, ... құдіретке ие. Бәйтеректің – Мықан ағашының басында
осы үш ... ... бар. ол ... ... өзі, ... Жаратқан
иемнің баламасы, кейде жай киелі ағаш күйінде әфсаналана береді. оның ... ... оған ... ... /24.12/ ... ... ... Тәтіқара бұл жолдарда Абылай ханның анасының киелі, текті жерден
шыққанын, ... ... де ... ... ... ... жберген халыққа деген сыйы екенін осылай түсіндіріп
отыр. Бұл қазақтағы анимизмнің қалдығы.
«Ғаламдық ағаштың» киелілігін көрсететін мына ... да ... ... ... ме екен бір күні
Жолбарыстай шеңгелім /16,61/.
С.Қондыбай шеңгелге мынадай анықтама береді: «Шеңгел – тікенекті
бұтаның ... яғни ... бұта ... ... ұғымы да сегіз сәулелі
жұлдыз арқылы кескінделе алады: бұл оны әлі ағаш ... ... ... ... ... шеңгел, Ақ шеңгел атауы
бәйтерекпен ауысып келіп ... ... ... ... ата-
анасының тамырына шаңырақтың күлдіреуішінде керулі тұрған кербиенің төстігі
нәр беріп, өмір мәйегін иітеді. олар ... ... «Ақ ... тршлік
сыйлайды. Яки бұл арада шаңырақ (бақан) пен ақ шеңгел жаратушылық қасиетке
ие. осы ... ... ... ... ... осы киел шеңгелім
тиіп тоқтау қойыла ма екен деп Жиембет жырау жырлайды.
Сонымен қатар, Ағаштың тағы бр ... ... ... заман болмай ма
Суда жүрген ақ шортан
Қарағай басын шалмай ма /16, 27/?!
Шортан деп бұл жерде ... ... ... ... ... деп қара ... ... тұр. Мына бр хакас мифіне ... ... ... өсіп ... ... ... ... әр бұтақтың
астында тоғыз адамды жасайды, осы тоғыз адамнан бүгінде өмір сүріп ... ... ... ... /29./. Яғни ... ... тайпалы ел тарайды.
«Оғызнамеде» қыпшақтардың дүниеге келуі туралы аңыз да осыған ұқсас келеді.
Ағаштан таралу ... ... ... ... ... ... Асан қайғының қарағайының басын қарағай шалып қиналады. Жыраудың
қиналдыратын өзнің ең ... ... ... қарағайына қауіп төнуде. Ал
шортан яғни, балық інжілде жаратылыстың ... ... ... ... ... діні келген ғасырды балық ... деп те ... ... ... суда пайда болған ... ... ... ... болған деп көрсетеді /32,430/. Көріп отырғанымыздай, балық
христиан дінін символдай алады. Асан Қайғы көрші халықтар ... ... ... ... ... ... тұр деп ... шығармаларынан ағаштың қасиеттілігнің қырын әр жыраудан әр
қалай байқауға болды:
Балпаң-балпаң басасың,
Басуға табан шыдаса.
Қызыл алмас жан қияр
Қызыл талға қынаса,
Тарығып жан ... ... ... ... ... /16,68/.
Ақтамберді жырау қызыл алмаспен ағаштың жанын қиюға болатынын айтады.
Ағаш ертедегі сенім бойынша жаратушы, тәңірие деп ... ... ... қию не үшін керек болды? Грецияда,Сирия, ... ... ... Штернбергтің айтуынша: «ағашқа жаратушы деп табынғандықтан оның
мүсінін ағаштан ойып, арулап суға тастаған ... ... ... ... ... ... Себебі, жаратушы көп жыл тұрса қартайып кетіп халыққа
көмектесе алмайды, ол жасарып өз күшіне келуі үшін өлтіріп ... ... ... ... өте келе ел ... ... ... ұласқан.
Бұл көптеген халықтарда сақталған, патша белгілі уақыт аралығында ғана
билік ете ... ... үш жыл, ... бес жыл, ... ... ... он екі жыл. ... кейін патшаны өлтірген,
өлтірген адам патша болып ... ... ... ... ... хан заманында да кездесіп отырғаны белгілі, оны таққа таласу ... ... ... ... ... бұл ... ... астарлап көрсетіп
отыр.
1.2. Ақын-жыраулар туындыларындағы жылқы ... ... ...... ...... деп ... малының
құндылығын бағалап, жеті қазынаның қатарына қосқан. Жылқы малы ... ... ... ... ... салт дәстүрінің қай-қайсысы
болмасын осы жылқы малы арқылы өтпетінін ... ... ... дүниеге
келуінің өзіне осы жылқының тигізетін әсері бар деп ... Елге ... ... ... ... ... өз поэзияларында жылқы малының
бейнелерін молынан ... Ақын ... өлең ... ... тұлпарлар бейнесн барынша айқын, бедерлі сөз етеді.
Жылқы культінің сыры тереңде, символикалық образдар барлық жырауларда
кездесе бермейді.
Арғымаққа міндім деп,
Артқы топтан адаспа.
Күнінде өзім ... ... ... ... /16,28/.
Арғымақ қазақ халқында жылқы мадлының ең ... ... ... ... ... мынадай анықтама береді: «Бүгінгі қазақ тіліндегі
«арғымақ» сөзі «жылқының ... ... ... дегенді білдіреді,
бұл сөздің бастапқы мағынасы ... ... деп ... ... ... ... ... «Арғымақ – «арғы түпкі ана»; Арғымақ – «арғы
о дүниелік ... ...... Имақ ... яғни арғымақ – Аруг-Имақ» –
«Ұлы Баба» бейнесінің бір ... деп ... Яғни ... ... арғы ана» ... бере ... Бұл мифологияда арғымақ
аталмағанымен жылқы малынан адамның ... ... ... ... жылқы күннің де символы бола алады /30./. Бұл туралы Жетпісбаева да өз
еңбегінде айтып өткен. Қазақта аспандағы екі жұлдыз – Ақ боз ат пен Көк ... ... ... ... керек. Жоғарыдағы жыр жолдарында Асан
арғымаққа, киелі орынға отырдым деп немесе аспандағы ... ... ... ... ... адаспа деп ақыл айтады.
Жылқы малының осы күн немесе жұлдыз ретінде сақталған түсінік бойынша
мына ... да ... ... деген жігттің,
Жылқы ішіндегі екі арғымағы тел өсер /16,48/.
Жылқы ішіндегі «екі арғымақтың» тегін емес екенін байқау қиын ... екі ат «Ер ... ... да ... олар – Жез ... ... екіншісі күміс тұяқты Күреңше ат. Біз осы аттарды аспандағы екі ат
екенін дәлелдеу үшін ... ... ... жинаған «Өлі мен
тірінің достығы» туралы аңызында да осы екі аттарды кездестіреміз. Онда
өлік яғни ... ... ... ... дейді: «Менің соғыста шаһид болғанымды
естіп, алла тағалам саид шейіт етті. Сол ... ... ... ... еді. ... ... қашсаң құтылатын әкемнің екі аты бар еді, ұшқан
құс та жетпейтін жүйрік, мен сол екі ... ... ... деп едім, әкем
рұқсат етпеді. Егер маған дос болсаң, бүгін біздің ... бар, ... ... ... ... жылқының ішінде жүр, қазір саны өсіп 90- ... Егер мені дос ... ... ... ... екі ... жарып
таста /1,191/. Бұл жердегі екі жылқы да аспандағы екі атпен теңеседі, екі
жылқы ... ... ... ... және ... екі ... өлтіргеннен
кейін Аруақтың әкесі Жігіттің 90 қысырағын қайтарып береді, демек ... ... Яғни ... ... ... өшеді. Жоғарыдағы
жолдардан да осыны көруге болады, ... бұл ... ... екі жұлдызы
жарығырақ көрінеді. Шалгез ... екі атты мына ... да ... ... ... бар ... көп жаман
Сол жақсыны көре алмас.
Сол жаманның басына
Қиын-қыстау іс ... ... ... ... ... іздесе де таба алмас /16,51/.
Шынында, өмірде итше ырылдап, жөнсіз уын шашып жүретін, ... ... ... ғана ... пенделер кездеседі. Олар
абыройыңды төмендетуге, ... дақ ... ... ... Шалгез жырау осыны меңзеп тұрғаны белгілі ... да, ... рөлі ... ... тағы «Өлі мен ... ... ... кездесетін екі атты
келтіруге болады: «Жігіт ауылына келсе, татарлар сауда жасап жатыр, екі аты
бар, досы айтқандай торы ат пен ... ат. ... екі атты ... ... Екі атты үш ... ... ... Торы атты сойып миынан
тырнақтай қара дақ алады. Бес жылдан кейін жиренді ... ... ... ... келе жатқанда әзірейіл мен жәбірейіл оның жанын алмақшы болып
соңынан қуған ... ... ... ... ... сонша, екі періште
қуып жете алмайды. Жігітті Аруақ өлімнен құтқарып ... /1,196/. ... де екі ат ... өмірін сақтап қалады. Екі аттың мұндай ... Ақ боз ат және Көк боз ат деп ... ... ... екі арғымақ пен мифтегі екі айшұбардың функциясы ұқсас,
олар ... ... тұр, ал торы ат пен ... ат адам ... құтқарушы
функциясын атқарып тұр. Ш.Уалиханов ... ... ... ... ... «Әрбір жұлдыздың жердегі әрбір адамның жанымен
сәйкестік, тұтастықта, адам ... оның ... ... да ... ағып
түседі... Болып-толған бақытты адамды «Жұлдызы жанған» деседі
Шамандық аңыздар ... ... ... ... құрбандық
шалады, қазақтар сияқты байлық, билік, бақыт жөнінде жұлдыздарға үміт ... ... ... /1,179/. ... ... ... әлі ... Осындай сенімге сәйкес Шалгез бұл жерде осы екі жұлдызды меңзеп
отыр.
Ер ... ... ... ат ... аса жоғары бағаланған.
Жаугершілік заманда жауынгерді атсыз елестету қиын. ... ... ең ... ... ... атқарған жылқының суреттелуі әр
жырауда әр түрлі. Доспамбет жырауда «Ту құйрығы бір тұтам тұлпар», ... ат», ... ... ... «Ақ табан ару торы ат», «Арғымақ»,
«Тоқал торы ат», ... ... ... ... ... ... «Тұмар мойын ат», Бұқарда «Көк ала ат» деген сияқты теңеулер жылқы
малының түр ... ... ... ... ... көркемдік бағалау
тәсілімен берілген эпитеттер өз иелерімен яғни жауынгермен бірге берілген.
Ал мына жолдардан жылқы культінің ... ... анық ... ... ... сайлаған
Найзасына жалау байлаған
Қабардының Биғазы
Жүйрігіне шыдамай
Желіп шықты көк тауға
Қайт! Қайт! деймін, ... ... ... ... ... малы ... ... түлігі болып кейін жылқы пірі Қамбарды
дүниеге әкелген. Бұл туралы Мұқышева мынадай ... ... ... ... тәңір аттарының тұқымына саналған. Бұлар «жәннәт аттары»
делінген, Бұған қарағанда ... Паш ... ... ... (көк) аты» ... ... ... үңгірден шығуы туралы
мәліметер С.Қондыбай да береді /13./. Тұлпар туралы дерек өте мол. ... шығу тегі ... ... ... Жылқының –айдаһарға
ұқсас бір көрінер қыры келбеті болған. Ежелг ... мен оның ... ... тау және ат ... ... генетикалық
байланыс жөннде де сөз қозғалған. Бұған қарап «тау мен ат» ... мен ат» ... ... ... Бұл жерде таудың атқарып
тұрған қызметі ерекше. Ол ... ... ... ... қатерден сақтау
әрекеті жатады. Махаева осы туралы: Әр рудың ... ... тауы ... ... қағанатынның түріктері Тобидің оң жағындағы Бодын Інлі тауын,
ал екінші ... ... ... ... қасиетті құт мекен деп қадір
тұтқан» деп ... /33./. ... ... ... ... ... ... тау
екенін және оны жауынан сақтайтын қорғаныш бола ... ... ... ... ... мына ... да ... ала таудың алдында
Ақ ала жылқы жусайды.
Айналдырып қарасам,
Сол жылқының ішінде
Ат тапқандай бие жоқ.
Жолыңда болсын ау, ием,
Сен де кетіп ... ... ... бір ... ие жоқ ... ... би Темірге айтқан тоқтау сөзінде «ақ ала таудың алдындағы
ақ ала жылқы» яғни Тәңірінің таудағы атының арасында ат табатындай бие ... ... «ақ ала ... деп би Темірдің сүйікті халқын айтып отыр, осы
халықтың ішінде ... тең ... ел ... ... жоқ – «Сол ... ат ... бие жоқ» деп ... жеткізеді.Халықтың тұрмысы, хал-
ахуалы ел басқарушының қолында. Бұл шумақта жырау Би ... ... ... үшін ... ... ... ... адам жаны мен жылқы жанының тұлғалануы көптеп
кездеседі. Мифологиядағы жылқы мен адамның жанының тұлғалануын С.Қондыбай
жылқытұрпаттылық деп алып оған ... ... ... ... ... ... кейіптеуінің бір түрі оны, оны
зооморфизмнің бір ... деп ... ... ... ... ... шежірелік, эпостық кейіпкерлердің жылқы кейпінде, ... ... ... /13,45/. Мұны мына ... көре ... ... ... адым жер мұң болар.
Есіл көзден нұр тайса
Бір ... зар ... ... ... ... деп жасы ... ... адамды айтып отыр, ... ... ... ... ... ... ... көптеп
кездеседі. Эпоста батырдың анасы немесе қарындасы, кейде ... ... еніп ... жол ... ақыл беруші ретінде келеді. Жаттанды
әрекетпен тірлік еткен, жауға шабу, жүйріктік қасиет тән, ... ... ... қара ... ... ... қарға адым жердің өзі оған мұң.
Функциялық және ... ... ... қазақтағы жылқылардың пірі
делінетін Қамбар ата, Жылқышы ата, Дүлдүл ата сияқты мұсылман дәуірінің
кейіпкерлерінің атқа ... ақ ... шал ... де ... ... мұндай тұлғалану адамның қасиеттеріне байланысты әр
түрлі болып келеді. Астарында сонау ескі ... келе ... ... ... болатын жолдар Шал ақын шығармаларынан да табуға болады:
Мен бір шапқан жүйрік ат,
Бір ... ... Мен бір ... ... ... да ... ... ай! /16128/
Немесе
Жайымды сіз білмейсіз мен жорға тай
Тайталып талай топқа ... ... ... ақын өзін ... ... жорға тайға осы қасиеттеріне байланысты
балайды. ... ... ... ... тегі ... орынға ие. Шал ақынның
«Шал мен дудар қыз» шығармасында да жылқытұрпаттылықты кездестіруге болады.
Қыз:
Атыңыз сіздің жұртқа болған дастан,
Өнер мен ... ... ... ... ... ауыр тиді
Тұлпардың баласымын, сірә саспан.
Қыз бұл жерде жылқыдан жаралғанын ... ... ... ... миф саха-якут мифіндегі бас тәңірие делінетін Юрюнг-айы-тойон
жөніндегі мифте ... ... ... атты ... қатар
жасаған, солардың мифтерінің басқа вариантында ол әуелі ... ... ... жартылай ат, жартылай адам ... ... ... адам ... ... Шал ақын ... қыз да ... жаратылған ерекше адам екенін басып айтады. Бұл ескі ... ... ... көп ... бір ... көз жетпей,
Санап санын алуға
Есебіне жан жетпей,
Беглерім мінсе шұбарын
Жұлындай қылып жаратып /16,72/.
Суын жылқылары жылқы малы ... ... ... Бұл ... ... ... мен мифтер көптеп тараған. Су ... ... ... ... ... ... Су жылқылары туралы мифтер әзірбайжан,
түрікмен, башқұрт, қарақалпақ, армян т.б. елдерде ... Көне ... ... ... ... ... ... кейпінде
некелесуінің астарныда да суын жылқылары жатуы мүмкін.
Суын жылқылары туралы тараған аңыздардың бірі ... ... (ру) ... ... ... кісіге бірнеше жылқы табыны бітіпті. Ол
үнемі Түлкібас ауданындағы Балықшы көлінің ... ... ... ... күннен күнге көбейіп, мәртебесі асыпты. ... ... ... ... ... жағасына тебіндеп жайылып жүрген табынның арасынан бір
биеге жирен түсті көк қасқа айғыр шауыпты да қайта суға түсіп жоқ ... ... ... соң, ... ... ... ... туыпты, Қырықбай бұған
мән берместен, әрі сараңдығымен мал ... ... ... ... ... әлгі ... ... шығып, жайылып жүрген жылқы ... ... ... ... қайта суға түсіп жоқ болыпты» /34.100/. Информаторлар
әлгі көк ... ... ... ... келген Қамбар атаның өзі дей келе мұны
қазақта «су ... деп ... ... ... ... ... маңызды орын
алатын төрт түлік пен ... ... ... ... ... ... ... басталады. Қазтуған жырауда:
Мұздай үлкен көбелі
Қары ұнымы сұлтандайын ... шайы ... оққа ... ... ... ... тілдің шешені.
Қалайылаған қасьы орданың сырығы,
Билер отты би соңы,
Би ... ... бұта ... азуы,
Бидайықтың көл жайлаған жалғызы / 16,31/.
Қазтуған жыраудың «Мадақ» жырында өзін қошқардың сипатымен береді.
Жырда қошқардың ... ... ... ... Қазақ халқында
қалыптасқан түсінік бойынша қошқар ды ... ... ... ... ... ... оның тегін көк аспан мен оттан жаратып,
қойға қатысты ... ... әдет ... кеңінен таралған» /
39,128/. Ал мифтерде қошқар ... біз оны жол ... ... мүйізді тағылардың қатарында да қарай аламыз. Өлең ... ... ... ... болғандығын, халқын, елін дұрыс жолға
бастап жүретін көсемі болғандығын байқаймыз.
1.3. Жырауларда кездесетін көкбөрі тотемі
Көкбөрі – ... ... ... ерекше саналған аң. Аңыз
бойынша түркі халықтарының пірі. Бөрінің ... ... ... діні
заманынан тарайды. Тотемдік сенім ықлым дәуірдегі мифологиялық санада туып,
фольклорлық шығармалардың философиялық мазмұнына ... ... ... ... бөлейік:
Ау, бөрілер, бөрілер,
Бөрімін деп жүрерлер
Һәр бірінің баласы
Алтау болар, бес болар
Ішінде абаданы бір болар,
Абаданынан айырылса,
Олардың һәр біреуі
Һәрбір итке жем ... ... ... бұл ... ... ... яғни ... қаратып
сөйлеп отыр. Халық арасында мынадай миф бар: ... арғы ... ... ... ... құбыласына өз тайпасын қондырып, ел болған екен
дейді. Күтпеген жерден ашиналықтарға көршілес бөгде тайпа ... ... ... ... ... ... он жастағы баланың аяқ-қолын
кесіп, тірі тастап кетіпті. ... ... оны ... алып асырайды. Ер
жеткен соң әлгі бала қаншық қасқырға үйленіпті. Осы кезде ата жауы ... ... ... ... алып ... Осы ... жүкті болған қаншық
қасқыр Гоацанның (Тұрфан) ... тау ... ... ... ... ... ... он ұл тауыпты-мыс. Олар өсіп ер жеткен соң,
сол өлкенің қыздарына үйленеді. Сөйтіп олар бір рулы ел ... ... ... ... ... да кездесетінін Гумилев былай көрсетеді:
«Қытай мен тибет мәдениетінен аулақ болған ұйғырлар тілі ... ... де ... ... шығу тегі ... аңыз қаншалықты
ұқсас болғанымен әр түрлі. ... ... ... ... ... ... ... бастаса, ұйғырлар – қасқыр мен ханшадан тарағанбыз ... ... ... түріктер бүкіл халық тарағанын Шалгез
жырау жетік білгенге ... Құс ... ... ... ... жыраулар туындыларында алатын орны ерекше. Далалық көшпелі
өркениетте өмір сүрген ата-бабамыз құстардың қыр-сырын, ерекше қасиеттерін
жақсы білген. Соның бірі ... де, суда да, ... де ... ететін жыл
құстары:
Бұл дүниенің мысалы
Ұшып өткен құспен тең.
Өмірден көрген жақсылық
Ұйықтап өткен түспен тең /16,156/.
Символдар энциклопедиясында ... ... ... мен жерді
байланыстырушы және ол адам рухы мен ... ... бола ... ... ... мифтерінде мұндай мотивтер кездесіп ... ... бір ... келіні болған екен. Ол аянбайтын, кішіпейл, ақ
көңіл кісі екен. Оның мұндай екендігі басқа ... ... ... Олар
келіннің әрбір қылған ісін жамандыққа жорып тұрады ... ... ол ... бұл ... ... бөлмей өмір сүре беріпті. Бір күні ... ... ... ... ... жас келіннің мойнынан шөмішпен бір
ұрыпты. Осыдан ... ... ... ... ... ... ... байланысты көптеп кездеседі. Бұл жерден байқайтынымыз, адам
жанының құс ... ұша ... ... ... ... да болғандығы.
Көне түріктердің түсінігінде құс көктің иесі, аспанның ... ... ... ... Шал ақын бұл ... ... ... өмірін
«ұшып өткен құспен» теңестіруінің астарында осындай наным-сенім жатыр.
Он екі айда жаз келер,
Құс алдында қаз келер,
Айтып-айтпай ... аз ... ... ... он екі айда жаз келетн космологиялық түсінік бойынша
айтылса, құс ... ... қаз яғни жыл құсы ... ... хабар беруші
болып отыр. Көптеген халықарда құс ... адам мен ... ... ... де ... ... Бұл ... қаз тәңір
мен адам арасындағы байланыс құралы ретінде алынып, Бұқар заманының аз
келетінін айтады.
Аңшылықпен ... дала ... ... ... ... зор ... Ел ... батырларды осы құстарға теңеудің түп
тамыры тереңде жатыр.
Дәл жиырмаға келгенде
Ақ сұңқар ... ... ... ... ... тіреді /16,80/.
Қазақ танымында бүркіт, лашын, сұңқарды көктің билеушісі, ... ... деп ... ... ... бірге биліктің белгісі,
рәмізі ретінде айрықша мәнде қолданған. Мұны ... ... ... ... ... суреттер, археологиялық қазба
байлықтардан табылған деректер және жазьа ескерткіштер дәлелдейді. ... ... ... ... құстың қауырсынын тағып жүрді. Ақсақ
темірдің, Шайбаниханның т.б. хзандардың атақ лауазымы да ... ... деп ... жайлы жазба деректер бар” /37./. Осы қаршыға,
қыран, сұңқар құстарының көшпенділер өмірінде ерекше орын алатынының ... ... ... ... “Бүркіт биінің” кездесетінін де
келтіруге болады. Аталмыш құстар Тәңір мен жер ... ... ... елші ... халық санасында сақталған. Бүркіт культі
көптеген елдер ... ... ... халықтарында өзінің
шыққан тегін бүркітпен ... ... бар. ... ... ... ақ киім ... ақ боз атқа ... “Мен Меркітпін” деп
айғайлап шабады ... ... ... бүркіт руынан екенін білдірсе,
найзағай мен күн ... ... деп ... ... ... я
күннің ашу ызасынан болады деп ұққан” /33,35/. Сонымен бірге ... ... ... күн мен ... байланысты. Бүркіт адамдарға от
әкеліп беруші ретінде қастерланген. Штернбергтің айтуынша, алғашында бүркіт
күн иесі ретінде көрініп, ... оның ... Зевс ... да ... ... күн құсына айналады. Ежелгі мәдени суреттерде Египет пен Ассиро-
Ваваилонияда күн қанаты бар диск ... ... ол ... ... ... ... ... көріпкелдік, бақсылықпен
байланыстырылған. ... ... ... ... ... ... ... бүркіт соғыс құдайы және өз дұшпанын жеңеді.
Сондықтан ол жалауларда көп суреттеледі деп Штернберг көрсетеді ... ... ... ... ... берген теңеуінің астарында
осындай сыр жатыр. Мұндай ... ... ... ... ... солардан көмек күту байқалмайды, керісінше бұл жолдарда айтар
ойын астарлап білдіреді. Тәтіқара ... «ақ ... ... ... сөз мифтк шығармаларда қолданылып, уақыт өте келе көркем әдеби
тәсілге ауысқан, яғни ... ... ... ... ... айту
қолданылған. Абылай хан жиырма жасында халық бас иген, халыққа ... ... ... тұра ... осы ... ... ... білген. Ел
арасына елеулі ерлер, қалаулы билерді жыраулар поэзиясында бүркітке, лашын
құсқа теңеу заңды деп есептейміз:
Он бесте тартып ... ... ... ... ... сөзім от пен жалын
Бүркіттей тасқа талап етіп
Сонымен біраз жүрдім ұзын сарын ... ... Шал ақын ... он бес жасын бүркіт құстың өмірімен
теңестіреді яғни күш ... ... ел ... сыйлы бола бастаған кезі
болса ... ... ... Би ... хаж ... ... жырында былай
дейді:
Айдынды көлге қал шауып
Тоғызын соғып ұшырған,
Қу сұлтаны саһарсың!
Саһарыңды сайлап қаусырған
Боз сұңқарым өзіңсің! /16,47/.
Бұл жолдарда ... ... ел ... елге ... күн көру ... екенін, халықты бағындыру қасиеттеріне
байланысты сұңқарға теңеу көрінеді. Шалкиіз жырау ... ... ... ... тізіп Би Темірді Хаж сапарынан алып қалуға тырысқан. Ел
билеушілерді бүркітке, сұңқарға, лашынға теңеген тағы бір себеп бұл ... құт ... ... ... саналған.
Құстардың шінде қарғаның да өз орны бар. Ол ... ... ... тапқан:
Білімді туған жақсыға
Залал қылмас мың қарға.
Жаман туған жігітке
Рақатты күн бар ма /16,75/.
Қарға солтүстік ... ... ... ... ... ... ретінде саналады. Ал қазақтарда қарға екі түсінікте: бірі жақсы, бірі
жаман сенімде қалған. Жақсы жағын ... ... ... ... ... ... айтылатыны дәлел. Ал жаман мағынасында оның түсінің
қара болуы, ... ащы ... ... көзін шоқитынына қарап қолданады.
Алтайлықтарда қарға ... адам ... ... өмір ... ... ... мынадай миф бар: “Ульген адамның мүсінін жасап
қарғаны құдайға өзінің жасаған мүсініне жан әкелуге ... ... ... ... ұшып келе ... ... алданып жанды түсіріп алады”
/25,163/. Солтүстік Америкадағы атапаск, тлинкт тайпаларында, ... ... ... ... күнді алып келуші, бүкіл әлемді, теңізді,
балықтарды жаратушы ретінде санап кие тұтқан. Коряктарда қарға ... ... ... ... және осы ... арғы ... болып есептеледі.
Қарғаның өлікпен қоректенуі оның өлілер патшалығымен ... ... ... /30/. ... біздің байқайтынымыз,
жырау “Білімді туған жақсыға, залал қылмас мың қарға” деп білімді ... адам ... ... алмайтынын айтады. Жоғарыда көргеніміздей қарға
алғашқы адам, күнде, жерді жаратушы яғни ... ... ... яғни сол ... ... алынған түсіммен күн көретін
адамдарды айтады. Мына жолдарға көңіл аударсақ:
Асқар, асқар, асқар тау
Асқар ... со ... аңын алар ... ... баласы
Атадан жалғыз тудым деп
Басына қиын іс келсе
Ісін көпке салар ма /16,53/.
Бұл жолдарда айтылатын ... , ... ... ... ... өкілдері болса, қарға олардан сәл төмен, қолында билігі бар адамадарды
айтып ... ... ... ... мифтік сипаты
Мүйізді тағылар түркілер арасында киелі саналған жануарлар. Олардың
жеке мүйзнің өзі ескі ... ... ... ... ие. ... ... туындыларынан да көре аламыз:
Иесі би Темірдің тұсында
Бұлтқа жете жазды бұ мүйіз
Иесі би ... ... ... ... бұл ... ... ... түркі халықтарында алатын орны ерекше. Көшпелі
халық аңшылықпен, мал шаруашылығымен айналысқаннан кейін олардың ... ... ... бар деп құрметтеген. Жаугершілік заманда беткеи ұстар
батырдың ... ... ... ... және ... ... ... танымал болған. Ескендір Зұлқарнайынның дулығасы
қошқардың мүйізімен әшекейленген, оның осы ... өзі ... ... әсер қалдырған. Иран-тәжік фольклорында ... ... ... деген лақап ат қойылған. Сонымен бірге мүйіз
құдайлар мен ... ... бола ... және ... ... ... ерлердің күш жігерінің символы бола алады. Осыған ... ... ... халқында ерекше бағаланғандығына жоғарыдағы жолдар да куәлік
ете алатынын айтуға болады.
1.6. Жиделібайсын және ... ... ... ... ... ... ... еркн де кең,
тыныштық заманды аңсайды:
Пұсырман болсаң кетіңіз
Сырдарияның суынан
Көлденең кесіп өтіңіз
Үш жыл ... ту ... ... ... ... өлмеген
Қойлары екі қабат қоздаған
Қатын бала хақы үшін
Солай таман жетіңіз /16,104/.
Тарихымызда ... ... ... сында нақты
атауларға негізделген Жер ... ... ... ... ... өсіп ... ... аймақты күллі әлемнің кіндігі ретінде кепиеттеп, ... аса ... ... – құт ... дейін дәріптеген. «жердегі
жұмақ әлем Адам ата мен Хауа ана ... бақ ... ... ... ... ... мен жер ... ұштасып тұрған
кезде және адамдар мен құдайлыр арасында еркін қарым-қатынас ... ... /30./. Өлең ... Бұқар жырау Жерұйықты іздеген Асан Қайғы,
өлімнен жанына сая ... ... ... ... ... үшін ... қай ... барса жанына жай таба алатынын нұсқайды. Жиделі-Байсын
Бұқардың ... ... ... келіп өлмейтін” киелі жер және ол ... арғы ... Бұл ... Т.Жұртбайдың көзқарасы: Сарыбас мерген
де қу жарғақ Жайық сияқты Жерұйыққа жетіп тұрып, “Көшпелі ... ... ... ... өзі ... ... Жұрт аңыз қылысты. Бұл бір
көшпелі дүние екен”, “Көшпелі ... ... бір ... тоқтап тұрмайды.
“Бүгін көрсең ертең жоқ ... ... ... Қу ... ... да, ... де ... қалғаны, олар көрген бұлақтың басы мен ... не ... не ... ... ағаш – ... ... ... Шындығында
Ұлы Даланы мекен еткен көшпелілердің мәңгілік аңсарының өзі – осы ... ... ... ... Жерұйықты мекен ... ел емес пе ... Сол ... ... ... ... ... басыны шығып, ертеңгі заманның елесін көрген Ер
Төстіктің керуен көшінің ... ... ... ... ... өзі – бастауы, тұрақтауы, тосылуы жоқ мәңгілік қозғалыстағы
шексіз ... ... ... ... өзі ол үшін ... су
сияқты тұйық көрінбек. Олар саялайтын мәңгілік тұрақ – Мықан ағашының ... Одан ... ... ... көзі де ... де ... Қазақ халқы көшпелі халық болуының бір себебі де ... ... Жаз ... қыс ... ... ... ... қамы үшін
қолайлы тұрақ іздеумен көшіп жүрген. Олардың ... осы ... ... ... Әсіресе жаугершілік заманда осы Жерұйыққа
жетсе халық жанына сая ... ... ... ... деп ... Бұқардың Абылай ханға айтқанынан байқауға болады.
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында
көрініс беруі
ХІХ ғасырдың алғашқы ... ... ... Ресей патшалығының
бодандығын мойындап қана қоймай, тәуелсіздік үшін күрестің жаңа ... ... ... ... ... елін билеу ісіне тікелей араласты,
дала өлкесін отарлау, түгел меңгеру ісін бұрынғыдан гөрі батыл ... ... ... орнына аға сұлтандық әкімшілік басқару тәртібін орната
бастады. Бұл жылдары ... ... ... қолына алып, ... ... қол ... ... ... ... мен Махамбет болғаны
балгілі. Махамбет пен Исатай бастаған көтеріліс соғыс тәжірибесі аз, қару-
жарақтың әлсіздігінен, биліктегілердің екі жүзділігінен ... ... әрі ... әрі ... өз ... ... қарсы өз қаруымен ... ... ... ... ... ... болды.
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетнің қоғамдық мәні зорайып, мазмұны мен
идеясы ... ... Бұл ... ... ... ... қоғамдық
қайшылықтар, әлеуметтік теңсіздік, замана сыры жан-жақты жырланды. Өткен
ғасырлар жыраулары жырлап өткен хан сұлтандарды ... ... ... ... ... ... жайлы өмірді аңсаған «Жерұйық», «Жиделі-
Байсын» сияқты мекенді армандаумен өтсе, ХІХ ... ... ... ... әділетсіздікке қарсы идеяларын жариялады.
2.1. Ақын-жыраулар поэзиясындағы ағаштың орны
ХІХ ... ... ... ... ... өткен
ғасырлардағыдай қалпында кездеседі. Ғаламдық ағаш аса маңызды культтердің
бірі. Осы культітң сарқыншақтарын ... ... ... табуға
болады. Ақын-жыраулар шығармаларында ХІХ ғасырда ... ... ... да ... ... ... архетиптік табиғатымен көзге түседі:
Әспенттен биік қарағай
Қарағай басын жел ... құс ... ... ... деп,
Мамығын төккен ұядан /16,193/.
Абыл ақын Жиреншенің өмірден өткенін ... ... ... ағаш
өзінің мифтік сипатын баяғыда-ақ жоғалтып алғанына қарамастан, бұл шумақ
ағаштың аса маңызды орынға ие ... ... Абыл ақын ... болғанын «Қарағай басына жел соққанымен, қаршыға құстың қайғысымен»
жеткізуі ділмардың елдің бір ... ... ... тірегі екенін, оның
өмірден озуы халқы үшін үлкен қайғы ... ... ... ... ... құспен қатар қойып жырлайды.
Махамбет Исатайдың өмірден өтуін былайша бейнелейді:
Қас бәйтерек жығылып
Жығылғаны естіліп,
Алыстағы ... ... ... күн! ... ... ... жан жолдасы Махамбет үшін Исатай өлімі орны
толмас қаза, халық аңсағанітәуелсіз өмір сағымдай ... ... ... ... үшін сол ... ... ... жығылды, одан әрі заманның
азулыларына қарсы күресетін қасиетті нысанасы көрінбейді. Жауынгер серігі,
ел ағасы Исатай қаза ... ... ... ... ... ... ... серпілер қапысыз күндерді аңсаған Махамбет өзінің өмірлік
мұратын туған халқының ... ... алып ... батырдың өлімін Махамбет «Пыр-пырлай ұшқан қасқалдақ» өлеңінде
былай көрсетеді:
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан ... ... ... күн ... ... ... айырылып, ел басына қиын күн туған дәуірді шебер
жеткізген Махамбетке өмір өзегі ... ... ... одан арғы ... боп ... ... ... бозторғай
Бозаңда болар ұясы.
Бозаңның түбін су алса.
Қайғыда болар анасы.
Қара лашын, ақ тұйғын,
Қайыңда болар ұясы.
Қайыңың басын жел ... ... ... қарындас
Қазақта бар да менде жоқ,
Арызымды айтарға / 16,220./
Махамбет Ғаламдық ағаш атрибуттары ... ... ... ... өз ... ... қойып жырлаған. Қара лашын ұялаған
қайыңның басын жел соқса анасы қайғырады яғни, өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... көтерілісте қайғығы
ұшырасам менің арызымды айтар қарындасым яғни бір туған бауырым жоқ ... ... өз ... ... ... ... ... имандылық, парасаттылықтан кенде заманда өз артынан ерген
бауыры ... ... қуар бір ... болмағанын білдіреді.
Махамбеттің «Бағаналы терек» өлеңінен ағаштың түрлі қырлары байқалады:
Бағаналы терек жарылса,
Бақырашжамап бола ма!
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
Еменге иір ... ... ... ... батырды бағаналы терек арқылы халықтың тірегі, ... ... ... ... бола ма» деп ... ... ерліктерінің
халыққа тигізген пайдасын халық түсіне ме екен деген үмітін ... ... ... ... деп ... ... адам ... халықтың
қамын жейтін адам тусайшы, батырлардың жолын қуатын деп армандағанын келесі
жолында көре аламыз. Махамбеттің бұл ... ... ... ... ... қырық туғанша,
Қарадан бір-ақ тусайшы,
Халықтың кегін қусайшы,
Артымыздан біздердің
Ақырып теңдік сұрарға /16,232/.
Ел тыныштығын ... обыр ... саны ... ... бір ғана ер туып, халық кегін қуса екен деген тілегін білдіреді.
Байқайтынымыз, Махамбеттің ақындық беті ... ол ел үшін ... ер. ... ... ... ... ұштасып жатыр. Ерте дәуірден халық санасында
қалыптасқан ұғым «бәйтерек», «қарағай», «қыран» архетіптері көрінеді.
Ғаламды ағаш Дулатта былайша суреттеледі:
Ал қарағай сұлу ... бүрі ... де ... сұлу ... ... жоқ ... өз заманын қарағаймен қатар қойып жырлайды. Ақын қарағайы
шөлдеп, көлеңкесінен ... ... ... бара ... ... ... өмір сүру қиындайды, ағайыннан ауызбіршілік,
жастар ... ... ... кең ... ... ... ... халыққа
енді арқа сүйер пана жоқ екенін өз өлеңіне өзек етеді.
Ғалам кіндігі болып саналатын нысананың бірі тау ... ... ... ... ... жеткен соң,
Асқар тауы құлады,
Ағар бұлақ су алды.
Жетім мен жесір сүйейтін
Ағайын-туған жоғалды /23,43/.
Шортанбай өзін ... ... ... ... ... ... ақылшы, шешен,
арқа сүйер аға болуымен байланыстырамыз және ... ... ... ... адам ... ... және ... байланыса алады
/13,458/. Шортанбайдың мұсылмандыққа беріктігін еске алып оның қарапайым
халықтан ерекше қасиеті болғанын ... Бұл ... ... ... ... суалуын Шортанбайдың өлгелі жатқандағы ... ... ... яғни рухпни азық суалып құрғап бара жатқанын ескертеді.
Махамбеттің «Мен құстан туған ... ... ... ... тағы бір ... ... түбін кескен бәйтерек,
Толқын соқса құлармын.
Еріскендей ер болса,
Соғысқандай жер болса,
Бірме-бірге келгенде
Әлі де болса бір тәңірге жылармын ... жел, ... ... ... бірі ... ... Сонымен
қатар көне түріктерде құйын болғанда ашулы ... ... деп ... ... ... ... оған ... көмектесе алмайды, Тәңірінен
көмек сұрап жалбарынуға дайын, бірақ жоғарыдағы билік күшінен құлайтынын
Исатайдай батыр қаза ... ... өз ... ... ... бәйтеректей
қалыпта екенін яғни, халқы сыйлап қадірлеген батыры өз ... ... Түйе ... ... берілуі
Жыраулар туындыларында түйе культі белсенді қолданылатын культтердің
бірі. Ол ертегі, аңыз, мифтерде ана ... ... ... пайда болуымен байланысты мифтер ... ... ... ... т.б.) ... Есет биде түйе ... мен ... мен едім
Қатарға салсаң қайыспас,
Қас қара нар мен едім /16,189/.
Қара нар ХІХ ғасыр ... ... көп ... Оның ... ... ... ... Түйе малының жаратылысы туралы
мынадай миф бар: «Ертеректе ... ... ... мен ... ... болмаған екен. Даланы мекен ... ... ... қиын ... ... ... түлік жоқ. Бізге
жүгімізді көтерітін көш көлгі керек,- деп сұрайды. Жаратушы оларға барлық
жануарлардың ... ... жаңа ... ... ... Шынымен түйе түлігіне анықтап қарар ... басы ... ... ... ... жүйріктігі жылқыға, күші өгізге ұқсайды. Түйе
малы қазақ халқында ерекше бағаланған мал. Оның ... ... ... қара нардың арасынан байланыс табуға болдаы. Есет
би өзін ... қара ... ... яғни ... ... ... сұраған тілегінің орындалғаны.
Қара нар Абыл ақында төмендегідей:
Сен барда сүйеулі еді арқам жарға-ай,
Қатепті қайыспайтын қара ... ... ... ... ... ... қарқуардай /16,192/.
Сүйінқара батырдың байтақ жұрттың арқа сүйер жары, қайыспайтын қара
нарының ... ... ... бұл өлең ... қара нар ... ... ... болғандығын аңғартады.
Шақырса тауда тарлан таң сәріде
Еділде бұғады үйрек дыбысынан
Қатарада нар сүрінсе халқы сүйер,
Болсада қандай жазаң ... ... ... ауыр қара нарға
«Ұрының» бұл күндері құны бар ма?
Өлеңім қартайған соң қалжыраңқы,
Сөзімнің сына, ... міні бар ма?! / ... ақын ... ... ... бұл ... қара нар деп
сұлтанға халқың сүйген қалаулысы сен бе едің, арқа сүйер ұл ... ... ... да ... ... еді, қара нар ... халқың салған ауыр
жүкті көтере алған болар едің деп сөгеді, ... жоқ деп ... ... ... ... қара нар бола ... ... басады.
Қара нар Махамбет жырларында да кездеседі:
Толарсақтан саз кешіп,
Тоқтамай тартып шығуға,
Қас үлектен туған катепті
Қара нар ... ... бұл іске ... ... күресте ұйымдасқан көтерілістердің жеңіске жету үшін
қайратты, батыл, шыдамды ерлер керек екенін ... ... ... қара нарлардың бірі Исатай өлімін толғаған жырында:
Бура атанға шөккен күн
Бұлықсып жүрген ерлерден
Бұрынға бақыт тайған күн.
Қатарланған қара нар
Арқанын қиып алған күн ... қара ... ... ... Исатай өмірден өтті, яғни
батырларда ауызбіршілік, ... ... ... басынан армандаған
бақыттары жоғалды. Махамбеттей ердің жан жолдасы Исатайдан айырылып ... ... ... ... қайысып қара нарларынның бірлігі
жойылғанын ... ... мына ... ... ... Әлім ... ... қара нар-ды деп
Оған да барып жеткен ер / 16,219/.
Өлең жолдарында Махамбет өткен өмірін еске ... ... ... бар еді деп ... ... ... көтерілістерін, оған
дейнгі тыныш өмрді бір сәт көз алдына ... Қара ... ... ... мына жоолдардан да көруге болады:
Аз сөйлер де көп тыңдар
Қас асылдың баласы.
Қалы кілем, қара нар
Жарасады қатарға.
Аруана жисаң жарасар
Ұлы күнде сапарға ... қара ... ... ... ... бейнелеген бұл шумақтың
астарында үлкен сыр жатыр. Қара нар деген атауға кез-келген батыр ие ... оның жеке ... ... ... бірі Махамбет айтпақшы, аз
сөйлейтін, көп тыңдайтын ... ... Ал ... ұлы ... ... шыққанда
яғни көшіп-қонуға пайдалану үшін жиған дұрыс екенн айтады. ...... ... келетіні, қандай сапарда болмасын қайта оралу
үшін аруана жи деп кеңес ... ... нар ... көрініс алады:
Мойның қалды бұлғақтап,
Екі езуің ыржақтап,
Талқан ылдың таңыңды,
Еріншек нардай ер шөкті
Елбеңдетіп көтердің
Ебелектей езіңді / 20,64/.
Зар заман ағымының өкілі ... ... хал ... ... ... ... ... елдің халі нашарлап, құдайын ұмытқан
заманда халқы үшін қайыспас нар болған ер ... ... ... ... ... ақшаның күшімен ездер аға сұлтан болып отыр деп қапаланады.
2.3. Жылқы - кең ... ... ... өмір ... ... жиі кездестіреміз.
Аласапыран заманда да елге қорған, ерге ... бола ... ... көп
жырланады. Мінсе - көлігі, жесе – азығы, ішсе сусыны болған ... ... ... ... мән ... Қазақ халқының өмір тарихы мен өткен жолы
асыл жануар – жылқымен байланысты болғандықтан, оны ... ... ... санада өз жаратушысы деп сенгендігін байқаған болатынбыз.
ХІХ ғасыр ақын-жырауларында жылқы культінің ең көп ... ... ... ... ... қиын-қыстау кезеңін
суреттеумен қоса, атбегілік, жылқы сүйгіштік те қыры да ... ... ... ... ... ... ... суреттейді:
Кермиығым, кербезім!
Керіскідей шандозым!
Құландай ащы дауыстым!
Құлжадай айбар мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым! /16,216/.
Жылқының нақтылы әрекет-қимылын шебер ... ... осы ... жаяу жарысына түсе алмай, қаны ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күйін айқын көрсетеді. Махамбеттің бұл
өлеңінде ақын Исатай бейнесін қадірлі қасиетті адам туралы ... ... ... ... ... тартымды суреттеген. Исатай батырды
тарланым, арыстаным деуі де ... ... ... ... ... зор, айбынды қадірлі дегенді аңғартса, «Құлжадай айбар
мүйіздім» деуі оның қол ... ... ... ... зор ... анық атбегінің көзімен қарап, ... ат ... оның ... ... ... жойқын жұмбақты таза таным
тұрғысынан ашып, шешіп ... жан жоқ. ... ... ... ... ... ... Төмендегі жолдардан Махамбеттің
жылқы малының қасиетімен жетік таныс болғанына куә боламыз:
Арғымақтың баласы,
Аз оттар да көп ... ... дәні ... ердің баласы
Аз ұйықтар да көп жортар
Дұшпанға кеткен ... ... малы бар ... азамат ер мен арғымақ қатар қойылып суреттелуі бекер емес.
«Тұлпар ... ... тән ... ... ... атап ... бір ... әрі адам, әрі хайуандық реңк алып,
зооантроморфтық ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында адамды жылқы кейпінде бейнелеу
кездессе, жылдар өте келе бұл ... ... ... ... ... жылқы санымен бағаланады, салтанат пен сұлулықтың
өлшеушісі ... ат ... ... ... ат-шапан төленеді,
адамның құнын жылқымен төлеген. Осы жылқы ... ... ... ер түспесе,
Әлінен артық күштесе,
От оттап, су ішпесе,
Иесі ... ... шыр ... ... болса да,
Одан да өтер шабан жоқ /19,69/.
Жаугершілік заманда ер қанаты, сенімді серігі ... ... ... қызметі түскен. Оны баптап мініп, халқын артына ертіп , ... ... ... ... ... шебер жеткізген. Бұл жерде ... ... ... ... бейнелеп тұр.
Дулаттың Барақ төреге атқан шағымында:
Тұлпардан туған ... ... ... ... ашып кім ... ... /19,27/.
-деп сөгеді. Ақын Барақ төрені асыо тұқымды тұлпардан туған ... сол ... ... ... ... арызын орындай алмай ятқа
қалдың, халқың азып-тозып кетті деп ... ... ... ... ... ... кәпірді» өлеңінде де төрелерді сынайды
Шын тұлпарды тұқымы
Көз танырлық сықылы,
Жармар жабыдан
Сенімді атқа қосуға,
Тас түссе талай бағына,
Сырын алған құнан да ... ... өз ... ... ... ... ... қарай ауып,
олардың дінін қабылдап кәпір ... бара ... ... жан ... ... ... орынға ие тұлпар бейнесімен көрсетіді. Қазатардан шыққан
аға-сұлтандар, төрелердің ... ... ... елдің азып бара жатқанына
кінәлайды.
«Ер шөгіп , есер ер жетті» өлеңінде заманына баға береді:
Мәстек озып бәйге ... бұл боп, тай ... ... ол ... жібі ... туып ... туып тұлпардан
Топтан торай бермейтін
Түн асқан сайын өрлейтін
Төрт аяқтан ақсады
Томаға көзді боз ... жал ... ... ... ... / ... ... ізгі адамдардың жойылып, оларды орнына байлықтың
арқасында алаяқ қулар келіп, пейілсіз бай, ... ... мен ... ... ... би деп, ... деп ... елін сатып, шен алып,
кн көріп жүрген ... ... Бұл ... ... деп ... шенін көтеріп, билік еткен адамдарды айтса, «бағасыз қыран» деп
даналығымен, ділмарлығымен ел ... ... қол ... батырды
атайды, «Жабы туып тұлпардан, ителгі туып сұңқардан» дегені асыл ... би ... ... туып, ұрпақтың ұсақталып бара ... ... ... ауызбіршілік кетіп, азып-тозып бара жатқанына
ашынады.
2.4. Ақын-жырауларда мифтік сипатта сақталға мүйіді тағылар
ХІХ ... ақын ... ... ... ... Мифтік сипаттары көп жағдайда ұмыт ... ... ... ... ... ... Махамбеттің «Мен тауда ойнаған қарт
марал» өлеңіне назар аударйық:
Хат ... ... ... ... кісі тең ... төре ... ... ба адам.
Мен тауда ойнаған қарт марал,
Табаным тасқа тиер ... ... ... ... ... көне ... аса ... мифтік символ болған.
С.Қондыбай еркек ... арғы ата ... тағы ... ... ... /13/. Және ... ... мифтерінде мүйізді тағылар жол
бастаушы, жол сілтеуші ретінде көрінеді. ... бірі ... ... ... бала ... аман алып ... ойлаған Нүкүз бен Қиян
өзара кеңесіп: «егер елге барса, төрт тараптағы ... ... ... жау,
жұртта отырсақ, жүрген-тұрғанның көзіне түспей тұрмаспыз, одан да тау ішіне
жұрттың аяғы жетпейтіндей бр жер табалық»,-деп ... ... ... ... ... Бір биік ... ... кіріп, арқарды салған ізімен
таудың үстіне ... /41.28/ Жол ... ... ғндарда
кездесетнн Гулилев та көрсеткен /38/ Жоғарыдағы өлеңде Махамбет ... ... жол ... ... өзін ... көрген қарт маралға теңейді жне
осы жол бастауында сатықты да ... Бұл ... пен ... ... ... жне ... басшылықта сақтықты қажет ететінн
айтады. Осыған ұқсас өлең жолдарын Абыл ... да ... ... қарт ... деп ... ... басар қиядан
Екі даугер келгенде
Төресін діл береді
Ақылға кәміл би адам /16,193/.
Абыл ақын Жиреншенің ел ... би, әділ төре ... ... осы қарт ... теңейді. Мүйізді тағылардың мифтік сипатта
жол бастаушы ... ... ... ... ... да таба аламыз:
Жол таба алмай қиналдың,
Айуанмен те саналдың
Терідей боп тоналдың
Бастады тәңірім теріске,
Елің түсіп керіске
Енді қолың жетпейді
Кең қоныс, бейбіт ... таба ... ... ... бөкендей /19,48/.
Бұл өлеңнен бөкеннің мифтік сипаты анық көрінеді. Ақын ... ... ... ... жерлердің бәрін тартып алып, енді барар
жер, басар тау қалмай, елді ... ... ер ... ... ... Дулаттың «Қазақтан шыққан кәпірді» өлеңінде мүйізді тағылар
құлан мен ... ... ... ... өткенмен,
Қарауыл салып үргенмен,
Сақтанса да мергеннен,
Ажалды оқтан құтылмас
Сақсынғанмен ... ... ... ... аяғы ... ... ... алмайды шегінен
Қыр тағысы құлан да /19,55/.
Өлең жолдарында құлан мен бұланның өмірін жол сілтеуші ... ... олар ... сақ ... ... де өз ... үшін
биліктегілердің құрған торына түсетнін айтады.
Мүйізді тағылардың ... аса ... ... ... ... ... Шалгез жыраудың туындысынан кездескен мүйіздің атақ
дәрежеге ... ... ... болатынбыз. Мұндай мүйіз Дулат
шығармаларында да кездеседі:
Аязқысса мүйізді,
Мүйіз қысып тұқылды,
Қанталаса тұқылың,
Алпыс екі тамырың
Қақсып қалған сықылды.
Ұлыққысса ұлықты,
Ұласып ... ... ... ... ел басқарған ұлықтардың былықтарын мүйідің
қысылып, қаңсып ... ... ... ... ... ... ... Мүйіз саяси билік иесі екенін білдіріп отыр.
Дулаттың «Шаштараз» дастанында патшаның өзі ғана білетін екі мүйізі
болғаны туралы айтылған:
Таққа ... бір ... он жеті ... қаһары
Досы менен қасын да,
Қаһары келген шағында
Домалатқан тасын да
Қос мүйізі ... екен ... ... ... ... бағы ... сырын таратып
Көруші болса айғақшы /19,90/.
Мүйіздің киелі тұстары ... Бұл ... ... ... анық ... болады. «Әлемнің ортасында үлкен тау бар, осы тауда
қара киік жер шарын қалыптастырды, осы шеңбердің ішінде индеецтердің ... ... деп ... ... ... ағаш ... ... бұл кішкене ғана
қызыл таяқ қалпында болған, кейін бұл ағаш өмір сыйлаушы, жаратушы екені
аңғарылады. Ағаштың әр бұтасы ... ... ... ... ... осы ... бұталарында өмір сүріпті. Бұл әлем ағашты қара киік
«Дүниенің төрт ... және көк пен жер ... ... ... ... ұқсас миф қырғыздарда да бар. Олар өздерінің шығу тегін
бұғыдан бастайды.
2.5. ХІХ ғасыр ... ... ... ... ... – сенімінде құстардың маңызды рөл атқарғанын
әдебиетте қалған іздерінен ... ... ... ... ... ... кеткен соң
Мырзадан қоңсы жырылып,
Елім дер ер қалмады,
Артынан қарар бұрылып / 19,64/.
Аққу құс культі тәңіршілдік ... ... ... ие ... ... түрлі рухтары негізінен құс түрінде түсіндірілуі ... тән ... аққу мен қаз ... ... ... ... ... болып есептеледі, және бұл ең байырғы ... ... ... ... шығу ... ... байланыстырады:
«Ерте кезде көп қолды басқарған ... ... ... ... ... ... ... Өзі жау қолынан жараланып елсіз шөлде ... ... ... ... ... түтеп өлуге айналады. Осы сәтте көк аспаннан
бір аққу ұшып келіп, ауызына су тамызып, оны ... ... ... ... апарып жарасын емдеп жазады. Кейін бұл аққу асқан ... ... ... ... оған ... ... қазақ халқының арғы
аталары туады. Қазақтың үш ұлы – Бекарыс, Ақарыс, Жанарыстан қазақ халқын
құраған үш ... ... ... / 37,47/. ... ... осы ... сарын
сақталған, ақын көлден аққу сырылып, қайырымға кеткен ... ел үшін ... ер ... ... бейнелейді.
Қорытынды
Жырау – өлең сөзді қару еткен өнер ... ... ... ... ақыл ... салып сынай, салмақтай білетін,
айтқаны келетін тапқыр да көреген дана болған. ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда ... ... ... дем ... қуанғанда қанат бітіріп, ақыл
қосатын асыл сөз иелері.
Архетип К.Г.Юнгтың айтуынша, ата-бабадан, ұрпақтан ... ... /30/. ... ... өмір ... ... ... мүйіз ХІХ
ғасырда өмір сүрген Дулат ақынның ... да ... ... танымында
таңба болыпқалған бұл мүйіз уақыт алшақтығына қарамастан байырғы ... ... ... ... ... ... жылдар бойы қалыптасқан әлемнің
көрінінсі екенін айтқан болатын. Бұл өзара ... ... ... бірде теңдік, бірде бірін-бірі тудыра ... ... ... ... Сондықтан да «архетип» термині
кейінгі әдебиеттерде кез-келген ... ... ... ... ... ... ағаш) тек жалпы, іргелі және жалпыадамзаттық
мифологиялық ... ... ... ... ... ... ... ғаламдық ағаш культі халыққ танымында ... ... ... ... ағаш ... ... ... бұл ретте ағаш
өзінің киелілігімен ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар ақын-жыраулар поэиясынан ... ... бұл ... мифологиялық сипатымен халықты да бейнелей
алады. ХІХ ... ... ... да кездестіреміз.Әлем уіндігі болып
саналған ағаш ХІХ ғасыр ақын-жырауларында жеке ... ... ... Исатайды, Дулатта батырларды т.б.
Құс культі де ертеден келе жатқан культтердің бірі болғандықтан ақын-
жэырауларда көптеп ... ... ... ... т.б. жыртқыш құстар
тотем, жаратушы магиялық күш ретінде ел басқарушы хандар мен ... Ал, жыл ... ... мен ... ... ... ... кездеседі.
Көшпелілікпен күн көрген қазақ халқының ... ... т.б. ... жаннат өмірді, тыныштықты аңсаған жыраулар үшін
сағым дүние. ХҮ-ХҮІІІ ... ... ... ... шығармасында
кездестірдік.
Көкбөрі архетипі ХҮ-ХҮІІІ ... ... ғана ... бөрі ... ... ... берілген.
Мүйіді тағылардың және жеке мүйіздің ақын-жыраулар поэзиясында орны
ерекше. Бұл культ байырға ... ... ... жол ... ... кейде тотем (бұғы) ХІХ ғасырлардағы ақын-жырауаымызды
кездеседі. Ал мүйіз Шалгез ... ... шен ... ... ХІХ ... ... ... байқалады.
Кез-келген рухани мұраның алғашқы баспалдағы мифология болғандықтан
ақын-жыраулар туындаларындағы архетиптердің төркінін мифтерден ... ... ... ... ... деп ... қатар ақын-
жыраулардың қиял байлығы мен ой шеберлігінің көрінісі.
Бүгінгі күні ұлттық мәдениеттің ерекшеліктерін оның тамырының санамен
қабылдау, халықтың ... ... ден қою – ... ... ... ... ... өз танымын, діні, тілін, ұлттық ділін танып білу
арқылы ... ... ... рухани мәдениетке қолжеткізе алады. Ұлттық
қалыптасуына игі әсер ... оның ... ...... ... ақын-жыраулар поэиясы ұлт дамуының ,
қалыптасуының көрінісі. Жырауларда ... ... ... танымның
негізінде қалыптасқан.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы: Жазушы, 1985.– ... ... С. ... ... ... ... 1988. Т.5. – ... Әуезов М. Әдебиет тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991.– ... ... С. ... ... ... ... 1974.- ... Жұмалиев Қ. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Алматы: Мектеп, 1967.
- 435б.
6. Ысмайылов Е. ... ... ... ... ... ... ... Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. Алматы: Жазушы,1975. - 464
8. Сүйіншалиев Х. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Алматы:
9. Мағауин М. Қазақ ... ... ... ... Ана ... ... Тілепов Ж. Елім деп еңіреген ерлер жыры. Алматы: Білім,1995. – 192б.
11. Жақсылықов А. Образы, мотивы и идеи с ... ... ... ... литературы. Алматы: Қазақ университеті, 1999.–
422с.
12. Исмакова А. Казахская художественная проза. Алматы: ... 1998.– ... ... С. ... ... ... ... 2004,–504б.
14. Философиялық сөздік. Алматы: Қазақ энциклопедиясы,1996.– 525б.
15. 15.Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. Он томдық. Т.2. ... ... ... ... ... 2005.– 568б.
16. Бес ғасыр жырлайды. Т.1. Алматы: Жазушы, 1984.–256б.
17. Ақберен. ХҮІІІ-ХХ ғасырлардағы ... ... ... ... ... 1972. – ... Мағауин М. Алдаспан. алматы: Атамұра, 2006. – 312б.
19. Дулат Бабатайұлы. Шығармалары. Өсиетнама: ... мен ... ... 2003. – ... ... М. Өлеңдер.Алматы: Қазмемкөркемәдеббас. 1951. – 138б.
21. Шортанбай. Толғаулар мен айтыстар, ... ... ... 1993. ... ... ... 2 томдық. Алматы: Қазақ ССР баспасөз жөніндегі
мемлекеттік комитеті Бас редакциясы РББ, 1991.
23. ... ... ... Алматы: Мектеп. 1967, –207б.
24. Жұртбай Т. Мықан ағашы // Қазақ әдебиеті.2006 №11. 12-13-б.
25. ... Е. ... ... и его ... Национальное наследие и
современность. Горно-Алтайск.1984,–184с.
26. Штернберг Л.Я. Первобытная религия. ... ... ... ... ЦИК ССР им. ... ... ... Фрэзер Дж.Дж. Золотая ветвь: иследование магии и религии. Москва: ООО
“Издательство ... ЗАО НПП ... 2003.– ... ... Н. ... ... Сагалова А.М., Октябрская И.В. Традиционное мировозрение.
30. ... ... ... ... ... Миф, 2000, – ... ... Б.А. Символ в движении литературы Алматы. 1999.Док.дис.
32. Мұқышева А.Н. Қазақ әдебиетіндегі тұлпар бейнесі. ... ... ... А.Ш. Көне түріктердің рухани ... ... ... 2002.– ... ... ... Ж. Төрт ... қасиеті. Алматы: Қаз Баспа КТ,
2005. – 192б.
35. ... ... ... ... Ғылым, 2005.– 320.б.
36. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы: ... 1994.– ... ... Н. ... ... ... // ... 2004.№1;52-54бб
38. Жұртбай Т. Мықан ағашы.// Қазақ әдебиеті. 17.03.06. 12-13б.
39. Әбілғазы. Түрік шежіресі. Алматы: ... 1992. – ... ... ... ... ... ... Хозяйство казахов на рубеже ХІХ-ХХ веков. Материалы к ... ... ... ... ... 1980. – 256с.


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.3355

^