Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі  [ 62 бет ]

Кіріспе......................................................................................................................3

1 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздері
Бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік құндылықтардың тәрбиелік мазмұны...............10

Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін қалыптастыруда Ыбырай Алтынсарин шығармаларының педагогикалық мүмкіндіктері......................................25

2 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі
2.1 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың тиімді жолдары................................27
2.2 Тәжірибелік-эксперимент жұмысының нәтижесі........................................36

Қорытынды............................................................................................................45
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.........................................................................


Дисциплина: Педагогика
Тип работы: Дипломдық жұмыс

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можете вывести на банковскую карточку
Требование к загружаемым файлам.
  • Язык: казахский или русский
  • Если язык русский то тематика работы должна быть РК (Республика Казахстан)
  • Количество страниц минимум 4
  • Нужно указывать колличество страниц без учета страниц: титульный лист, план, список литературы

Урезанное содержание работы для ознакомления
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік ... ... ... негіздері
1. Бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... қабілетін қалыптастыруда
Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі
2.1 Ыбырай Алтынсарин шығармалары ... ... ... оқушыларының
адамгершілік ... ... ... ... ... ... Республикасының егемендік алып, дүниежүзілік қоғамдастыққа
танылуы ... ... жаңа ... ... кең
мүмкіндіктер ашып отыр. Оның бір дәлелі ретінде ұзақ ... бойы бір ... ... ... келген ұлттық педагогика тарихының қазіргі заман
тұрғысынан әділ бағасын беруге деген талпынысын айтуға болады.
Білім беру ... ... ... бірі - ... ... қабілетін, ойын қалыптастыру.
Қазақстан Республикасының “Білім ... ... [1] ... ... басты міндеті – ұлттық және жалпы ... ... ... ... ... негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға
және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін ... ... ... ... аталған. Сондай-ақ, “Жеке адамның шығармашылық, ... және ... ... адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік
негіздерін ... жеке ... ... үшін жағдай жасау арқылы
интелектілік ... ... ... және ... ... баурау, қазақ халқы мен республиканың басқа да халықтарының
тарихын ... мен ... ... [1] - деп атап ... болса, өсіп келе жатқан жас ұрпақты жан-жақты мәдениетті тұлға
етіп қалыптастырудың ... жолы 12 ... ... беру ... ... ... тәжірибе дәлелдеп отыр.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылғы 18 ақпандағы ... ... және ... ... ... деген
халыққа жолдауында [2] бәсекеге қабілетті елу мемлекеттің ... ... ... беру ... ... көшу ... атап көрсетті оның
негізгі мақсаттарының бірі жан-жақты мәдени тұлғаны қалыптастыратын, ... ... ... ... ... ... бар, ... пен
еңбек ететін, қоғамдық, нарықтық бәсекелестікке қабілетті, ... ... ... ... ... азамат тәрбиелеуді көздейді.
Бүгінгі таңда білім ... ... ... өте ... ... сатысында тұр. Сондықтан да қазіргі уақытта мамандық ... ... ... қызу ... ... ... білім беру саласының басты міндеті - өскелең ... ... ... айқын.
Өсіп келе жатқан жас ұрпақтың адамгершілікке ... ең ... мен ... ... ... мен тәрбиеге байланысты болса,
екіншіден балаға жақын ұлттық көркем ... оқу ... ... ... ... бастауыш сыныптан бастап жүзеге асырудың
маңызы зор. Оның ... ... ... ... – бала ... ұйытқысы,
іргетасы болып, оқу әрекеті ... өте ... ... ... – орта мектептің органикалық құрамдас бөлігі, ... ... да ... ... оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай таным
мүмкіндіктерін дамыту және ... ... ... тұлғасын тәрбиелеуге
бағдарлануы – табиғи нәрсе.
Бастауыш мектеп - ... ... мен ... қуатты жүретін ерекше
құнды қайталанбас ... ... ... ... ... ... әрекетіне деген дайындық қалыптаса бастайды.
Сондай-ақ, бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуді көркем
шығармалар арқылы жүзеге асыруға болады.
Адамгершілікке тәрбиелеу мәселесін ... ... ... ... әр ... зерттеп, негіздегені айқындалды.
Көркем шығарманың тәрбиелік мәнін, білімдік маңызын орта ... ... [3], ... [4], алдыңғы ... ... [5], ... [6], ... [7] ... ... өмірден тоқыған пайымдауларынан ауқымды ой жүйесін құрған.
Ы.Алтынсарин шығармалары өсіп келе жатқан жас ұрпақты ... ... ... үшін ... ... ... ... жүректілік
сияқты адам бойындағы қасиеттерді қалыптастырады [14].
Белгілі қазақ ойшылдары А.Байтұрсынов [8], М.Дулатов [9], Ж.Аймауытов
[10], М.Жұмабаев [11], Ш.Құдайбердиев [12] т.б. өз ... ... оның ... ... және ... ... ... беріп, көркем шағармалар негізінде адамгершілікке тәрбиелеу туралы
құнды пікірлер ... ... ... ... ... мен әдістерін шешуде,
оларды оқу-тәрбие процесінде пайдалану жолдарын қарастыру мәселесі бойынша
Қазақстандық ғалымдар: Қ.Жарықбаев [13], ... [14], ... ... [16], ... [17] т.б. ерекше үлес қосты.
Қазіргі жағдайда философиялық тұрғыдан патриоттық тәрбиенің ... ... ... [18], ... [19], В.В.Журавлев [20],
В.А.Медведев [21], Г.Л.Смирнов [22], ... [23], ... ... ... ... еңбектерінде адамгершілікке тәрбиелеу туралы құнды
пікірлер айтылған.
Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... [25], Н.В.Занков [26],
А.Н.Леонтьев [27], В.С.Мухина [28], С.Рубинштейн [29], ... ... ... ... психолог ғалымдарымыз Т.Тәжібаев [31],
М.Мұқанов [32], Қ.Жарықбаев [33], Ә.Алдамұратов [34], Х.Шерьязданова [35]
т.б. ... ... ... теориялық және практикалық тұрғыдан
зерттеген Қазақстандық педагог-ғалымдарымыз: Т.Сабыров [36], ... ... [38], ... [39], ... [40], ... ... [42], ... [43] т.б. Сондай-ақ Ресей педагог-психолог
ғалымдары: В.F.Сухомлинский [44], И.С.Марьенко [45], Е.И.Моносзон ... [47], ... [48], ... [49], ... ... [51], ... [52], ... [53], Т.А.Ильина [54],
Н.В.Савин [55] т.б. ... осы ... ... ... ... ... ... Ж.Г.Кондзе, Н.А.Асипова
және А.Э.Измайлов, А.Ф.Фаткуллина, Л.Я.Градулис және т.б. ... пәні ... ... ... Ж.Г.Кондзе мен И.И.Насыров еңбектерінде
халық және ерлік дәстүрлері ... ... ... ... ... ... К.Құнантаева, К.Н.Меңлібаев,
В.Г.Храпченков, Қ.К.Жампеисова, ... ... ... ... Ж.А.Макатова, Д.С.Құсайынова, А.К.Кеңесбаева,
А.К.Қалимолдаеват.б. адамгершілік тәрбиесіне байланысты елеулі зерттеулер
жүргізді.
Бастауыш ... ... ... ... жетік білуі, оларды
адамгершілікке тәрбиелейтіні сөзсіз. ... ... ... оқушыларын
адамгершілікке тәрбиелеуді Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы жүзеге асырудың
ғылыми-педагогикалық негізін айқындау - әлі де болса, өз ... ... ... ... ... бола тұра ... ... педагогикалық мүмкіндіктері
мен оларды бастауыш сыныптардың оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың қазіргі
жағдайы арасында; бүгінгі қоғам ... сай ... ... мен оны ... ... ... негізделген
әдістеменің жоқтығы арасында қайшылықтар туындап отыр.
Сол себептен, бұл қайшылықтардың шешімін табуда біздің ... ... ... Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып
оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің ғылыми-теориялық және ... ... ... ... ... ... күнге дейін ғылыми-теориялық және әдістемелік
тұрғыда өз деңгейінде қарастырылмауы ғылыми зерттеу ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларының ... ... деп ... ... ... ... ... шығармалары арқылы бастауыш сынып
оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу пәні: Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып
оқушыларының адамгершілік ... ... ... ... ... мектептің оқу-тәрбие үрдісінде оқушылардың ... ... ... ... ... ... арқылы
қалыптастырса;
- Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін ... ... ... ... етілсе, онда бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік тәрбиесін
жоғары деңгейде қалыптастыруға негіз болар еді
Зерттеудің міндеттері:
- Ы.Алтынсарин ... ... ... сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың ғылыми-теориялық негізін
айқындау;
- ... ... ... ... ... ... шығармаларының педагогикалық
мүмкіндіктері мен қазіргі жағдайын анықтау;
- Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш ... ... ... ... ... ... әдістемелік және теориялық негіздері:
Адамгершілік, адамгершілік тәрбиесі туралы философиялық, психологиялық,
педагогикалық теориялар мен адамгершілік тәрбие теориясы ... ... ... ... ... ... философиялық,
психологиялық, педагогикалық әдебиеттерді талдау, халық педагогикасының
мұраларын зерттеу, оқулықтарды, бағдарламаларды ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы озық
іс-тәжірибелерді жинақтау, зерттеу, сауалнама жүргізу, диагностикалау,
педагогикалық ... ... оның ... ... оларды
математикалық статистикалық жағынан өңдеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың ғылыми-теориялық негізін
айқындалды;
- бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... мен ... жағдайы анықталды;
- Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілікке тәрбиелеудің әдістемесі бастауыш сынып мұғалімдері
өз іс ... оқу ... ... ... зерттеу материалдарын жоғары және арнайы орта педагогикалық оқу
орындарында, ... ... ... үрдісінде,
педагогикалық кадрлардың біліктілігін жетілдіру ... ... ... ... ... №140 ... ... құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды
және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде зерттеу жұмысының көкейтестілігі, ... ... ... міндеттері айтылады. Жұмыста қолданылатын зерттеу әдістерінің
ерекшеліктері ашылып, зерттеудің әдіснамалық және ... ... ... ... ... ... теориялық және практикалық мәні
сипатталып, диплом жұмысының құрылымы қамтылған.
«Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... бөлімінде зерттеліп отырған мәселеге байланысты философиялық,
психологиялық, ... ... мен ... ... ... ... ... алынып, теориялық негізі анықталды. Бастауыш
сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің ... ... ... ... мәні ... Ы.Алтынсарин шығармаларына
теориялық сипаттама беріліп, оның педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылды.
«Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... ... ... ... әдістемесі» атты екінші бөлімінде
Ы.Алтынсарин шығармаларын оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... көрсетілді. Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы
бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік ... ... ... тәжірибелік-эксперимент жұмыстарының қорытындысы көрсетілді.
Қорытындыда теориялық және тәжіриелік-педагогикалық ... ... ... мен ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздері
1.1. Бастауыш ... ... ... ... мазмұны
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан халқына Жолдауында» жас ұрпақты
адамгершілікке баули отырып, жауынгерлік, ... ... ... ... ... ... ... етіп қойды әрине, бұл
мақсатқа жету барысында біздер болашақ ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесінде алатын рөлін
айқындап алуымыз керек. Ертеңгі болашағымыз - өскелең ұрпаққа сол ... мен ... ... қажет-ақ.
Жалпы адамзаттық құндылықтар мәселесі көне заманда да, қазіргі кезенде
де философ, педагог, психолог және ... ... ... ... мәселелерінің бірі.
Жалпы құндылықтар мәселесіне арналған зерттеулер нысаны - құндылықтың
мөні мен табиғаты, олардың генезисі мен ... адам мен ... орны мен ... ... иерархиясы, қүндылықтар әлеміндегі
бағдарлар сияқты сұрақтар болып табылады.
Қазіргі күрделі әрі аумалы-төкпелі заманда ... ... ... ... ... ... адамзатқа тән. Болмыс қүбылыстарының
қүндылықтарынсыз өлеуметтік жан иесі ретіндегі адамның іс-әрекетінің де,
өмірінің де мәні болмайды.
Құндылық дегеніміз не? Ол ... ... ... ... ... ... ... Құндылықтардың қазіргі ... ... ... ... ... «ешқашан
өзгермейтін» идеялар мен принциптер ме, әлде табиғат пен ... ... ма? деп, ... мәселемізге байланысты көптеген
ғылыми-педагогикалық, психологиялық, ... ... ... ... ... «адамгершілік құндылық», «жалпы адамзаттық
құндылық» ұғымдарына берілген әр түрлі анықтамалардың бар ... ... Олар ... ... және тіпті бірін-бірі жоққа шығаратындары
да бар. Әртүрлі ... ... ... ... ... Бұл құндылық ұғымының әртүрлі мағына беруінен туындап отыр
(белгілі бір объектінің құны бар немесе белгілі бір ... ... ... ... ... ... деп ... тағы бір
мәселеге әкеліп тірейді: қүндылық дегеніміз - субъект үшін ерекше мөні
бар немесе оның ... ... ... бір заттар ма,
өлде қүндылық деп ерекиіе бір абстрактілі мәнге ие заттарды айтамыз ... Р. ... ... ... ... ... ... оларға бағынышты құндылықтар
болады деген пікірді білдірді де, мақсат құндылыққа - Ақиқатты, Еркіндікті,
Әсемдікті, ... ... ... Ал ... ... ... ... құбылыстарды жатқызады. Бұлардың барлығы
қоғамдық тарихи үрдістің жалпы адамзаттық құндылық кеңістігіндегі алдына
қойған мәселелермен байланысты ... ... ...... ... ... ... ішінде интраперсональді, яғни адамның
жеке басына ... ... ... өмір мөні т.б.) және ... яғни ... ... ... (өділдік, бауырмалдық т.б.)
салалар бар. ... ... осы ... ... ... ... ... құндылықтар жүйесін қүрайды.
Әрине, инструментальды құндылықтарсыз жалпы құндылықтар жүйесі
қалыптаспайды.
Өйткені, олар ... ... ... ... байланысты
қалыптасқан мөселелерді қамтиды. Инструментальды құндылықтардың негізін
моральдық ... ... және олар ... ... ... ... ... біз осы жоғарыдағы пайымдаулардан құндылықтар
жүйесінің әртүрлі элементтері болып есептелетін жеке, ... ... ... ... ... бар екенін айқындаймыз.
Демек, адам үшін ең басты ... ең ... ... - ... Өмір - ... ... ... адамның өзі де, өмірдің мәні туралы ойлары да іс-
өрекеті де, қуаныш-қайгысы да ... ... өмір ... адам жаны ... ... ... жөне ол
мақсатпен, қүндылықпен байланыста болады деп түсіндіреді. «Өмір мәнін
түсіну әртүрлі жас кезеңінде және ... ... ... ... мүмкін,
сондықтан адам өз тіршілігіне өзі мән беруі тиіс, өйтпесе оған ... ... жоқ. ... мәні жазылып, құрастырыла салмайды, ол өмір бойы
жинақталады. Өмір ... ... адам ... ... құбылыс болып
саналады»[65; 18].
Осыған орай халықтың өз ... білу ... ... ... ... Ыбырай
қазақ балаларын мүсылман дінінің шын мәнімен таныстыратын «Шариат-үл Ислам»
деген атпен діни оқулық ... 1884 жылы ... ... ... шығарды.
Ислам дінінің негізгі қағидаларын қазақ тілінде баяндайтын бүл кітап туралы
пікірлер әртүрлі. Бұл мәселенің мәні ... ... ... білдірсек,
біріншіден, сол кезде орыс патшалығының мектептерінде дін ... ... ... да ерте ме, кеш пе бұл пән ... даласында ашылған
мектептерге де жетер еді жөне ол христиан дінін уағыздаушы пән болуы өбден
мүмкін еді. Осы ... ... ала ... ... ... ... ... негіздерін оқытуды енгізді. Оқулық ... ... ... тілінде жазылды.
Екіншіден, Ы.Алтынсарин мұсылман дінінің адамды адамгершілікке
шақыратын тұстарына ерекше ... ... адам ... мәні ... ... ... өмір ... сол арқылы халқына пайдалы болу
деп түсініп, ғүлама үстаз діни оқулықты да осы ... ... ... өмір өтпелі, дүниеде мәңгілік ешкім де, ештеңе
де жоқ. Адам бүл ... аз ... ... ... ... бай мен ... ... патша, үлкен мен кіші де қүдай алдывда бірдей, бөрі де бір күні ... ... ... адам алдымен осы ақиқатты үғынғаны жөн. Олай ... ғана ... мен ... ... таза ... қайырымды істер істеп, бір-біріне
мейірімді болып, жақсылықпен өмір ... ... ... залал илігетін қүдай емес, адамның өзі, жақсылықтың,
ғылым-білімнің, таза мінездің пайдасын көретін де адам емес пе? Алла-тағала
адамды жаратқанмен, ... мен ... ... ... өз ... ... ... өмір сүру -адамның өз қолында.
Біз тұлға бойында құндылықты бағдарлардың қалыптасу деңгейін А.Г. Харчев
ұсынған деңгейлер негізінде анықталады:
... ... ... рухани келбетінің барлық жақтарын және
оның тіршілік әрекетін қамтитын біртұтас жүйе ретінде қалыптасқан
деңгей;
• Құндылықты бағдарлар- өз ... ... ... сана өлшемдеріне
сәйкес, бірақ адам тек өзі үшін ең маңызды деп тапқан рухани мақсат
өлшемдерін ғана ... ... ... ... ... ... ... адамның көптеген
іс-әрекеті мақсатсыз істелетін деңгей;
• Құндылықтар ес, ақыл ... сөз ... ғана ... ... ... ... даңгей;
• Құндылық бағдарлардың тұрлаулы жүйесі жоқ, мінез-құлық негізінен бір
сәтті импульстер және ниеттермен реттелетін деңгей.
Аталған деңгейлерге ... үшін ... ... ... ... ... анықтауға болады:
- танымдық өлшем- оқушылардың рухани құндылықтарды игеру ... ... ... ... ... ... құндылыққа қатынасы, дүниетанымдық көзқарастары,
ұстанымдары қызығушылығы, пікірі, адамгершілігінің ... ... ... ... ... ... деңгейі:
тәртібі, қарым-қатынасы, еңбек, оқу, сөйлеу мәдениеті, алған білімді
практикада қолдану- дейді.
Ал, рухани ... ... ... Қ.Қ. ... « ... ... ... тұлға тәрбиелеудегі құндылық бағдардың маңызы» деген
мақаласында « рухани құндылық» ұғымын алты бағытқа ... ... ... ( ... ... ... білім, ақыл-ой
мәдениеті, шығармашылық, ойлау, сананы жетілдіру, ой-өрісінің кеңдігі
және т.б.).
- Әлемдік бағыт –(азаматық, патриотизм, ... ... ... ... және ... ... өмір салты- ( экологиялық мәдениет, спорт, санитарлық-
гигиеналық нормаларды сақтау, ... ... ... және ... ... бағыты- ( жеке тұлғаның құндылық ... ... және ... ... бағыт – ( салт-дәстүр, діни ғұрыптар, ұлтжандылық, жерін, елін
сүю және т.б.).
- Дүниетанымдық бағыт- ( ... ... ... түсіну,
ойтолғаныс, және т.б.).
Отандық ізденушілердің бірі Б.Қ. Игенбаева рухани ... ... ... ... ... ... ... мынадай
мүмкіндіктерін ұсынады:
1. Рухани-адамгершілік құндылықтарды кез-келген пәнді ... ... ... тыс ... ... ... асыл қасиеттерді игеруіне
ықпал ететіндей бағытта ұйымдастыру;
3. Жеке пән ретінде жүргізілетін ... ... ... В. Франкл «Адам өмір мөнін іздеуде» деген еңбегінде өмір ... ... ... жэне өлеуметтік орнымен емес, депрессиямен,
демек, ... ... ... деп ... ... ... ... материалдық
қажеттілікті қанағаттавдыру адамға өмір мәнін сезінуге көмектеспейді.
В. Франкл өмір ... адам жаны ... ... ... жөне ... ... ... болады деп түсіндіреді. «Өмір ... ... жас ... және ... ... ... ... мүмкін,
сондықтан адам өз тіршілігіне өзі мөн беруі тиіс, өйтпесе оған ... ... жоқ. ... мөні жазылып, қүрастырыла салмайды, ол өмір бойы
жинақталады. Өмір мөнін іздестіру адам ... ... ... ... саналады»
[65;18].
Демек, адам өмірінің мәні жоғары құндылық жүйесін қүрайды:
1. ... яғни ... ... тыс ... ... ... өлем негізіндегі абсолютті принциптер,
моральды абсолют жүйесі жатады. Бұл құндылықтар ... ... ... оған мөн ... ... Олар ... біріктіреді,
идеологиялық жүйені құрайды, адам эмоциясына әсер етеді.
2. Әлеуметтік-мәдени құндылықтар: саяси ... ... ... ... ... ... ... тіл т.б. Адам Отанына, еліне, жеріне қызмет етуден
өмірдің менін тапқандай болады.
3. Жеке бас ... ... ... ... ... ... бас құндылығы - тарихи өзгермелі категория. Мәселен, тоталитарлық
қоғамда жеке тұлғаға қоғамдық құндылық белгіленіп беріледі, олар ... ... де, жеке бас ... айналады, ал демократиялық
қоғамда жеке бас өз құндылығын ерікті түрде тандап ... ... ... ... ... ... ... жояды.
Өмірдің мәнін түсіну жағымды эмоциональдық жағдай ретінде мақсатқа
ұмтылушылықпен, қарым-қатынастағы өз орнын сезінумен, ... ... ... ... ... сезімімен, белгілі ережелерді ізгілік
ережелері ретінде қабылдаумен, болмыстағы өз орнын, арман-тілегін сезінумен
қоса ... ... ... ... ... Ш.Уалихановтың түсінігінде
адам, оның өмірі - ең басты қүндылық, ... ... ... ... ... өмір мен өлім саналы үғымға тіптен түсініксіз, таңғажайып құпия
қүбылыс болып келеді. Табиғат пен адам! Өзіңіз ... ... ... одан ... не ... - деп, ... ... адамның пайда болуы мен
дамуын табиғатпен тікелей байланысты ... Бұл ... ... себептерін ашуға тырысқан «Тәңірі» атты еңбегінде жалғастырып,
ол табиғатты адам санасынан алғашқы, объективтік реальдық, ал адам ... ... ... ... деп ... ... - адамнан жоғары
жөне мәңгілік, сондықтан адам одан ... ... ... ... ... ... да, оның табиғат ... бас ... ... ... туралы Шоқан: «От - өулие, киелі болып
саналады... Ошақтағы отты ... ... ... болмайды, қарғыс үрады...
Қара жер қайғыға қайырымсыз, ... рухы бар деп, ескі ... ескі ... ... ... ... Аспандағы өр жүлдызды өр адамның
жаны деп түсінеді. Табиғат пен ... ... ... құбылыстары
көрінген жерлерді қасиетті деп санайды» - деп жазды. ... ... ... ... әртүрлі сенімдердің себебін осылайша табиғаттан
іздеудің, адаммен ... ... ... білудің маңызы өте зор екендігін
атап көрсетеді [67, 171].
Ш. Уалиханов сияқты Ы. Алтынсарин да адам ... ... ... ... ... ... жөне ... мысалдары арқылы
көрсетеді. «...шариғат, мысалы, әртүрлі ғылымдарды, өнерді қай ... да ... ... ... ... ... демейді», - деп жақсы
дәлелдейді.
Қазақ ағартушысының бұл пікірі қазіргі заман ... да ... ... ... тек ... іздеуге насихаттаушы бағыт қазіргі
кезеңнің басым бағыты ... ... ... ... ... ... тек діни ұғым деп түсіну қате, жеке адам адамгершілікке
қүдайдан қорыққаннан емес, саналы ... өз ... ... ... ... орай ... өз дінін білу керек екендігін түсіне білген Ыбырай
қазақ балаларын мүсылман дінінің шын мәнімен таныстыратын «Шариат-ұл ... ... діни ... ... 1884 жылы ... ... ... іпығарды.
Ислам дінінің негізгі қағидаларын қазақ тілінде баяндайтын бүл кітап туралы
пікірлер ... Бүл ... мәні ... ... ... білдірсек,
біріншіден, сол кезде орыс патшалығының мектептерінде дін сабағы міндетті
түрде оқытылатын. Сондықтан да ерте ме, кеш пе бүл пән ... ... ... де ... еді жөне ол христиан дінін уағыздаушы пән
болуы ... ... еді. Осы ... ... ала ... Ыбырай қазақ
мектептерінде мүсылман дінінің негіздерін оқытуды ... ... ... ... қазақ тілінде жазылды. ... ... ... ... ... шақыратын тұстарына ерекше назар
аударып, адам өмірінің мәні ғылым-білімге, адамдыққа ұмтылу, адамгершілікте
өмір сүру, сол ... ... ... болу деп ... ... ... діни
оқулықты да осы қағиданы ұғындыруға пайдаланды.
Демек, Ыбырайдың бүл айтқандарының мәні өте ... Ол адам ... атап ... ... ... ... ие ... деу мүмкін емес,
адам не ексе, соны орады, деп ... ... адам ең ... ... ... ойын ... таза ой мен таза мінезге үйренгені жөн. Ой
мен мінезді ... ... кеш ... ... ... жас күнінде қисығын
түзей келсең, түзу ... ... һәм бір түзу ... ... соң ... де
көнбейді, сынып кетеді», — деп Ы. Алтынсарин ұстаз ретінде әрбір ата-ананың
есіне салады [67,171-172].
Қазақ педагогикасында қүндылықтың түрі мен ... сыры мен ... ... ... мән ... оны жан-жақты талдай білген Абайдан
асқан зор ... атау ... ... ұлты үшін ... ... ... ... пен рухани байлықтың өлшемі. Мәселен, Абайдың адам өмірінің
мәні мен мақсатын түсіндіруде оның қара ... орны ... «Бұл ... ... ... пе, жаман өткіздік пе, әйтеуір бірталай өмірімізді
өткіздік: алысты, жұмысты, айтысты, тартысты, өурешілікті көре-көре келдік.
Енді жер ортасы жасқа келдік. Қажыдық, ... ... ... ... баяндысын, байлаусызын көрдік, бәрі қоршылық екенін білдік.
Ал, енді қалған өмірімізді ... не ... ... Соны таба ... де ... - деп ... Абай өмір туралы түйген ... ... ... Абай ... басқаларға ой салудың, сол арқылы
адамды түзетудің ең дүрыс жолы ретінде ... сөз ... өсер ... ... ... ... сөз тапса, жазып алсын, я оқысын,
керегі жоқ ... өз ... ... -дейді Абай.
Сондай-ақ адамның өмірге келгендегі басты мақсатын Абай жетішпі қара
сөзінде: ... ... ... бір тобы ... ... ... ... күтеді, енді біреулер көрсем, білсем деп жан ... ... ... ... адам болу үшін жан ... ... қажеттігін айтады.
Бұл жол - адамгершілік жолы, руханишылыққа, білімге талпыныс ... ... ... ең ... ... десек те болады. «Ішсем, жесем» деген төн
қүмарлығы жануарларда да бар, адам осы ... ғана ... ... еш ... жоқ.
Әрине, өсіп-жетілу үшін төн сүраныстарын да қанағаттандырған дүрыс,
бірақ жанды тәннен жоғары қоя білу керек.
Қай ... ... ұлт ... өркендетуші, саналы да салауатты,
ұлтжанды, рухы биік, ақыл-парасаты мол, ... ... кең ... - ... ... ... міндет. Әрбір халық ұрпағын өзіне дейінгі
қоғамда қолы жеткен жалпы адамзаттық ... ... ... ... ... игертуді мақсат еткен.
Әрбір қоғам өзінен бұрынғы аға буынның ақыл-ойын, тәрбиелік тәжірибесін
пайдаланбай өмір сүрген емес. Мәселен, Антика ... мен орта ... ... ... құндылықтық сипаттамаларды, дәлірек айтқанда
этикалық, эстетикалық, діни ... ... ... ... ... қарастырды.
Бұл - ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі ойшылдарды мазалап ... ... Бір ... бәрі түсінікті сияқты. Құндылық - бүл құнды
нәрсе.
Алайда, адам үшін не қүнды және неге ... ... ... үшін ... ... үшін ... ... кездері де кездеседі. Бірақ онымен ешкім
де келіскісі келмейді жэне ... өзі үшін ... ... ... ... есептейді. Кімдікі дүрыс?
Бұл мәселені қүндылықтар теориясы немесе аксиология (грек тілінде
«ахіс»- құндылық және ... - ... ... ... Аксиологая -
құндылықтар жаратылысы туралы, оның нақтылықтағы орны мен құндылықтың
өлемдегі құрылымы ... яғни ... және ... ... ... ... арасындағы әр түрлі құндылықтар байланысы туралы ілім.
Ал, Н. Лапин: «Құндылықтар - адамдардың өз мінез-құлқының ... ... ... ... ... ... онда адамзаттың тарихи
тәжірибесі жинақталып, белгілі бір ... ... ... ... мәні ... - ... пікір айтқан еді [89].
Кейбір еңбектерде «құндылық» сөзі тиісті заттарға да, сондай-ақ тиісті
ойларға да қатысты ... ... ... ... игіліктер мен зиянкестіктер, еңбек
өнімдерінің тұтынушылық бағасы, адам ... ... ... және ... ... ... ... эстетикалық сипаттамасы сияқты заттық құндылықтар жатады.
Ал екінші топқа адамзаттың жақсылық пен жамандық, әділеттілік, өсемділік
пен кейіпсіздік туралы ... ... ... ... ... ... ... мен тыйымдар, мақсаттар мен ... ... ... мен ... жатады. Бұл топты субъектілік
қүндылықтар немесе саналық қүндылықтар деп ... ... ... тек жеке адамға, жеке тұлғаға ғана ... ол жеке ... ... өз ... өзі ... ... болып та
саналады. В. Краустың ... ... ... ... ... ... тек жақындауға ғана болады, оларды өмірге
енгізу әрекеті бүл арман-мұраттардың күйреуіне әкелуі мүмкін» ... ... ... ... да ... ... ... бір
қорытыланған анықтамасы жоқ. Т. Парсонстың пікірінше: «...құндылықтар
дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... түрі туралы жалпы адамзаттық түсініктер, ең алдымен ... ... ... ... әлеуметтік құндылықтарды адамдардың, басқа да физикалық заттардың
қалаулы түрімен шатастыруға болмайды» ... ... ... деп ... ... ... ... және оларға жетудің негізгі әдіс-тәсілдеріне (терминалды жөне
инструменталдық ... ... ... қарастырады [93].
А.Тойнбидің пікірінше: «Құндылық та - уақыт сияқты қатыстық үғым»- ... ... ... деп ... «Дүниенің мөні дүниеден тыс болу
керек. Дүниеде барлығы да ... бар және ... ... онда ... ... егер ... ... онда оның құны болмас еді. Егер қандай да бір ... ... бар ... да, ол ... ... бар және ... жатқаннан тыс
болу керек, өйткені дүниеде болып жатқанның бәрі ... ... тыс болу ... [95,70].
«Шынайылық, адамгершілік, әлемдік — жалған, ... ... ... мен құнсыздықтар арасындағы қарама-
қайшылық адам баласын жаман жөне жақсы деп ... ... ... ... Әртүрлі жағдайларда адам әртүрлі әрекет жасайды, ... ... ... мен ... ... кері ... етіп, құнсыздықты нағыз
құндылық деп қабылдауы мүмкін. ... ... ... ... құндылық мәселесінің айналасында әртүрлі пікірталастар
тудырады, ... ... ... мен ... да ... қарастырылады. Жеке
түлғаның рухани қалыптасуы дегеніміз өз өзіне, яғни өз ... ... ... мінез-қүлқына қайта-қайта талдау жасау үрдісі.
Жеке тұлғаның мінез-құлқы мән мен мағынаның өрісінің кеңуімен анықталады.
Адамгершілік ... мәні ... ... санамен қоса адамның
бойында өзінің іс-өрекетіне деген жауапкершілікпен қарау сезімі де пайда
болады. ... ... ... өзін ... тек жеке түлғаға ғана
байланысты. Эмпирияда жеке тұлға басқаларға күш көрсету ... ғана ... дами ... ... ... ... оны дұрыс деп таниды. Тек үлкен қайғы мен
күйзеліс нәтижесінде ғана жеке тұлға ... ... ... ... [ 102,129].
Сонымен, адамгершілік нормаларын меңгеру, адамгершілік ... тек ... ... ... ... ... адамның
мінез-құлқын сырттай ретке келтіруі мүмкін немесе жеке тұлғаның өз ішінде
адамгершілік заңдылығына айналуы ... ... ... ... ... адамның «дүниесін» кеңейтіп, оған заттардың дүниесін
ғана емес, сонымен қатар дүниенің идеалды ... ... мөн ... ... ... ... да мүмкіндік береді.
Адамгершілік нормалардың жеке ... ішкі жан ... ... ... ... ... жеке түлға үшін мәні мен маңыздылығы бар
деп ... шын ... ... қайтадан, рухани туылғаны деген сөз.
Ф.Е. Василюк былай деп жазады: «Құндылық күйзелістің ... ... ... ... жеке тұлғаға тәуелді, оның бір бөлігі болып, жеке
түлға оны «бұл менің ұндылығым» деп айтқан болса, ... бұл ... ... ... жеке тұлға бұл құндылықтың бір бөлігіне ... ... ... ... мәні де осында жатыр" [103,134].
Адамның жекелік қасиеттері мен мінез-қүлқы да қайта ... ... ... ... дегеніміз өз өзіне, яғни өз қасиеттеріне, ... ... ... ... талдау жасау үрдісі.
Жеке тұлғаның мінез-қүлқы мән мен мағынаның өрісінің кеңуімен анықталады.
Адамгершілік өрісінің мәні ерекше: ... ... қоса ... ... іс-өрекетіне деген жауапкершілікпен қарау сезімі де ... ... ... ... өзін ... тек жеке түлғаға ғана
байланысты. ... жеке ... ... күш ... арқылы ғана өзін
танытып, дами алады. Ол өзінің екпініне ... оны ... деп ... ... ... мен күйзеліс нәтижесінде ғана жеке түлға өлімнің мөнін түсініп,
багалай алады...» [ 102,129].
Ал, Д. Н. Нұрғалиева «құндылық дегеніміз — ... ... адам ... ... бағдарламалық білімін құндылық ... ... өз ... ... игерген өмірлік тәжірибесіне ... ... ... байыта алатын, мәдени байлықтарды меңгерген, соган
сәйкес әртүрлі іс-әрекеттер, сезім, сана, мінез-құлықта, қоғамдық қатынаста
тұлғаға ... ... ... жүйесі «-деп тұжырымдаймыз.
Енді осы ұлттық ерекшеліктердің бала тәрбиесіне тигізер ... ... ... ... ... де керек, қажетті әдіс – тәсілдердің
тиімді пайдалануы ғана бізге қажетті нәтижеге қол ... - ... да ... ... ... ... ... қамын ойлау болса,
сол қоғам иелерiн жан-жақты, ақыл-парасаты мол, ... ... ... етiп тәрбиелеу – мектептiң, мұғалiмнiң, ата-ананың қоғам
алдындағы борышы.
1.2.Адамгершілік құндылыққа ... ... ... - жас ... ... бiр ... негiзделген
көзқарасын, сенiмiн, парасатын, мiнез-құлық дағдылары мен ... және ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық құндылықты тиiмдi пайдалануға бағытталған жалпы
адамзаттық тәрбиенiң құрамдас бөлiгi.
Адамгершiлiк тәрбие ... ... ... қоғаммен
байланыстылығын, оған тәуелдi екенiн, өзiнiң мiнез-құлқын ... ... ... ... адамгершiлiк мұраттарымен
таныстыру, қоғамның талаптарымен, олардың заңдылықтарымен және ... ... ... ... ... ... ... құрметпен қарауын қарастыруды, сөйтiп ... ... ... ... ... – моральдық нормаларды жаттату, ақыл
айту, миына құюға тырысу, мiнез-құлық ... ... ... қою ... ... ол өзара әрекет, қарым-қатынас және ... ... ... ... ... Бала ... iшкi және сыртқы қайшылықтармен
күресте ғана өзiн адамгершiлiк иесi ретiнде сезiне алады.
Ендеше, адамгершiлiк тәрбие ...... ... ... ... жеңе ... үйрету.
Оқушылардың адамгершiлiгiн қалыптастыру үшiн олардың өмiрдегi қайшылықтарды
тәрбие үрдiсiнiң объектiсi ретiнде ... ол ... шешу ... жүйелi жұмыс iстеу арқылы олардың адамгершiлiк сезiмдерi,
санасы, әдеттерiнiң қалыптасуына ерекше көңiл бөлу қажет.
Ресейлік зерттеуші И.Ф. Харламов: «Адамгершілік ... ... ... ... ... мен ... ... тұрмыста, отбасында,
барлық адамдармен қарым-қатынасында, саясатта жөне ғылымда, ойында, спортта
т.б. ... ... ... ... ... анықталады»,-
деген [124];
П.П.Пидкасистый: «Адамгершілік тәрбиесі - жеке түлғаны жан-жақты
жарасымды дамыту жүйесінің ең ... ... және ... ... сезімді, адамгершілік мінез-қүлықты қалыптастыру
процесі»,- деді [125];
Т.А. Ильина: ... ... ... - ... бойында мінез-
қүлықтың белгілі бір ... және ... ... де ... ... ... ... Отанға деген қатынасын анықтайтын
мінез нормалар мен ... ... ... төрбиешінің арнаулы мақсат
көздеген қызметі»,-деп қарастырады [126];
Н.В. Савин бұл үғымды ... деп ... ... ... ... ... ... көзқарасын анықтайды, оның ... ... ... ... ... Ж.Б. Қоянбаев, Р.М. Қоянбаев адамгершілік тәрбиесін ... ... ... "Мораль барлық қоғамдық өмірдің саласыңда ... ... ... және ... ... ... ... және санасын
реттейді», - деп қарастырады [128].
Бұл үғымға ... ... ... ... ортада адамның
ұстанар мұраты - адамдармен қарым-қатынасында, іс-әрекетінде адамгершілік
сана-сезім дағдысымен, өзіндік «Мен» ... ... ... жөне жалпы
адамзаттық құндылық қасиет-сапаларымен ықпалдасып субъект ... ... ... ... ... ... ... сөздігінде: «Адамгершілік тәрбиесі -
мақсатқа негізделген көзқарасты, сенімді, ... ... ... ... ... жөне ... ... ұлттық сананы,
қарым-қатынасты дамытуға, жалпы адамзаттық құндылықты тиімді ... ... ... ... ... ... - ... берілген құлық, дағдылардың ұлттық қарым-қатынастағы алатын орнын
ғылыми, ... ... ... ... ... жас ... адамгершілік тәрбие беру жолдарын қарастырған
қазақстандық ғалым-зерттеушілерді де атап өтсек. Мысалы, В.А. Ким көп ... ... ... ... ... қарым-қатынас негізіне
талдау жасаған.
Әр этникалық топтың ерекшеліктеріне байланысты адамгершілік мінез-
Мектеп жас ұрпақтың ... ... ... ... ... және
белгiлi бiр дәрежеде жүзеге асырады. Мектептi бiтiргеннен кейiн адам
мiнездiң жаңа ... ... ... ... ... ... ... себептi балалардың мектептегi адамгершiлiк тәрбиесi адамгершiлiктiң
барлық салаларын қамтуы тиiс. Мектептегi адамгершiлiк ... ... тек осы ... ... ғана ... ... талаптарын да
қанағаттандыруға бағытталуы қажет.
Адамгершiлiк тәрбиесi тәрбиеленушiнiң дамуына ... игi ... ... ... ... қалай өзгеретiндiгiн, адамгершiлiк
кемелiнiң жаңа сатысына қалай ... ... ... бiлуi ... үшiн ... ... бүкiл үрдiсiн жеке буындарға бөлiп,
әрқайсысын жекелей қарастырған жөн. Бұл ... аса ... ... ... сананы қалыптастыру.
Оқушының адамгершiлiк санасын қалыптастыру үшiн оның сезiмiне әсер ету
керек. Ал, баланың ... әсер ету – ... ... ... ... ... мұғалiмдер баланың санасына әсер етудi жөн ... ... ... оның ... қалай әсер ету керектiгiн бiле бермейдi.
Оқушының сезiмiне әсер етудiң тәсiлдерiн ... ... ... ... бұрынғы өз сезiмдерiн өзгерту және одан әрi ... ... ... жөн. ... мектеп қабырғасында туған
жердiң табиғаты туралы қанша ... оның ... мен ... онша әсер ... ... Ал ендi ... саяхат жасаса, суретке
түсiру, әңгiме құрастыру жайлы тапсырма берiлсе, бұл ... ... ... сезiмдерiн туғызар едi. Бұл жағдайда мұғалiм iзгi
сезiмдердi ... қана ... оның ... де ... ... жаңа ... ... әсерленудiң ықпалымен жетiлуi, өзгеруi
мүмкiн. ... ... ... ... ... және ... ... сезiм пайда болады. Мәселен, тарихымыздағы ұлы бабаларымыз бен
батырларымыздың, хандар мен ... ... үшiн ... ... жоқ
ерлiктерi туралы әсерлi әңгiмелеу бала сезiмiне өте қатты әсер етiп, оның
адамгершiлiк, елжандылық, ... ... iзгi ... ... ұжым ... ... да сезiмге бай етiп ұйымдастыра алса, мұның өзi
Отан сүю, ұжым алдындағы ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының адамгершiлiк мұраттарының қалыптасуында
мұғалiм маңызды рөл атқарады, өзiнiң барлық жұмысында ол оқушыларды адамдар
мiнезiне ... ... ... шынайы адамгершiлiктi өтiрiк, жасанды
адамгершiлiктен ажыратуды үйретедi. Балалар өмiрiн ... ... ... тәртiбiн оқушылармен арақатынасын егжей-тегжейлi ойластырған
мұғалiм ғана оқушылардың ... ... ... табысқа жете алады.
Әр оқушының iшкi-сыртқы сырын әрбiр деталына дейiн екшеп бiлiп, соған
сәйкес тәрбие жұмысын ұйымдастыра бiлсе, мұғалiм әр ... ... ... ... ... ... тарсырма қоя бiлсе, онда оқушының бойында
адамгершiлiк ... ... тез әрi ... ... ... баланың жеке басын қалыптастыру мен дамытудың
аса маңызды бiр саласы болып табылады. Ол оның ата-анаға, ... ... ... еңбекке, өз мiндетiне және өз ... ... ... ... ... негiзгi мiндетi –
қоғамның әлеуметтiк қажеттi ... әр ... ... ... ... ... биiк адамшылық iшкi стимулдарына айналдыру болып
табылады.
Тәрбие ... ... аса ... ... ... ... жетiлуi, оның рухани адамгершiлiк қасиеттерiнiң елеулi
өзгеруi болып табылады. Жетiлгендiк оқушылардың дағдылы және ... ... ... ... ... бақылауынан бiршама тәуелсiздiгiн, өз әрекетiнiң адамгершiлiк
тұрғыдан қалай болатынын алдын ала ... ... ... ... ... ... болуынан, әрекетiнiң моральдық жағын, өзiнiң адамгершiлiк
қасиет иесi екенiн түсiне бiлуiнен ... ... ...... ... Бұл жүйенiң өлшемi – тәрбие жұмысының пәрмендiлiгi.
Бастауыш мектепте балалардың тәртіп, ... ... ... Отан ... ... ... дамиды, ата-аналарын, үлкен адамдарды
құрметтеуді үйренеді, ... ... ... ізеттілік сақтауды
меңгередi.
Адамдық сананың моральдық үлгісі - ... ... бір ... ... ... және ... ... тәрбиеленушілерді
өздерінің және басқа адамдардың қылықтарын бағалай білуге, адамгершілік
туралы ойлауға үйретедi. ... ... ... ... мәдени қарым-
қатынас пен жүріс-тұрысты қалыптастыру үшін мұғалім тәрбие жұмысының
мақсаты мен ... ... ... әр ... ықпал жасайтындай әдіс-
тәсілдерді дұрыс таңдай білуі, таңдалған әдіс-тәсілдерді шебер қолдана
білуі керек.
Адамгершілік ... ... ... ... шығармаларында қазақ
даласының ойшылдары да, атап айтсақ, Әл-Фараби, Ж. ... ... да: Асан ... ... ... ... ... Махамбет,
т.б. айтқан болатын.
Білім ұлттық мәдени дамуының тұтастығын, сабақтастығын қамтамасыз
етеді. Оның маңызды ... бірі – ана ... ... ... ... ұлттық сана-сезімді дамыту.
Тіл – ұлттық этностың ұлттық мәдени талаптарын қанағаттандыратын, жас
ұрпақты ұлттық дәстүрлікке тәрбиелейтін ... ... ... ... ... ... – рухани тәуелсіздікке жетудің ... ... ... мәдени білім тұжырымдамасында: ұлттық ... ... ... ... шарттары қарастырылған. Онда: білім беру
мен мектептің ұлттық бастауларын дамыту және нығайту; жеке ... үшін ... мен төл ... сөзсіз басымдығын тану және оны қамтамасыз ету;
білім беруді демократияландыру, білім берудің меншіктік түрі ... ... ... ... ... ... арналарының сан алуандығы жағынан
да көп түрлілігі мен ... ... ... беру ... нысанаға
қатысты дүниежүзілік тәжірибесіндегі ... озық ... ... мен
икемділігі, жеке адам мен қоғамның этникалық-мәдени қажеттерін іске асыруға
бағытталған білім беру қызметінің үздіксіздігі; сұраныстарды ... ... ... ... ... ... ... негізінде
аталған проблема бойынша халықтың ... ... ... аймақтық бағдарламалардың болуы.
Адамдық қасиеттер мен адамгершілік жайында ... ... ... бұл ... ... ... ұлттық мақтанышының
қандай екенін көрсетіп отырады. Осы тақырыптағы мақалдар, ең ... ... пен ... жоғары бағаланатынын көрсетеді.
Мысалы: «Адамдық - адал ... ... ...... ісі» ... ... тағы бір ... – жұмбақтар. Жұмбақтар халықтың табиғат
құбылыстарының, өзін қоршаған дүниенің сырын танып білуге талпынған ойынан
туған. Жұмбақ бастауыш ... ... ... дүниетанымын
кеңейтуге, халықтың қоғамдық тұрмысының, ... ... ... ... ... ... жағынан үнемі жаңарып, байып отырады.
Жұмбақтардың тақырыбы сан алуан. Сол ... ... ... ... кезеңдерін шамалауға болады. Жалпы жұмбақ тапқырлықты,
білімділікті ... ... ... оның ... үшін ... ... зор. Сонымен қатар жұмбақтар бастауыш сынып оқушыларында ... ... ... ... ... ... Ж.Д.Адамбаева «Қазақ жұмбақтарының әдеби стилистикалық
және тілдік ерекшеліктері» [133] ... ... ... ... халқы
жұмбақтарының пайда болуы мен тарихи дамуынан бастап, жұмбақтың тақырыптары
мен қалыптасу тәсілдерін, ... ... мен ... ... ... ... адалдық, адамдық қадір-қасиет,
кішіпейілдік, кісілік туралы, туған жер, Отан, тау, тас, табиғат, ... т.б. ... ... ... ... ... ... жеріне
деген сүйіспеншілігін арттырып, адамдық қасиеттерін дамытады.
Ауыз әдебиетінің ... келе ... ... ... бірі ... ... ... тарихын, тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын,
нанымын, дүниетанымын, адамдық қадір-қасиетін білдіреді.
Қай халықтың ауыз әдебиетін алсақ та ертегілер ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларына қарап
белгілі бір дәуірлерге топтауға болады. Кейбір ертегілер ... өте ... ... ... ... негізгі күрес аңшылық, малды қыстан
аман алып ... ... ... ... ... қарсы жұмсалады. Басты
кейіпкерлердің іс-әрекеті де, ұнамдылық жағы да соған орай ... «Ер ... ... [134] т.б. ... ... оның ... шыққан дана адамдар өзінің замандастарына да,
кейінгі ұрпақтарына да жақсы тәрбие беруде. Оларды ... ... ... ... мәселелерін ерте кезден-ақ қолға алғаны
ертегілерден байқалады. Көп ертегілерде суреттелетін әділдік пен ... ... ... сынып оқушыларының адамдық қасиеттерін оятуға
септігін тигізеді.
Жалпы ертегілердің түрлері сан ... ... ... бір саласы –
қиял-ғажайып ертегілері. Бұларда өмірде болмайтын нәрселер туралы әңгімелер
қозғалады. Қиял-ғажайып ... ... ... құрылады. Мысалы,
«Ұшқыш кілем», «Адам жеңбес, Айыртөс батыр», ... ... ... ... т.б. ... ... бастауыш сынып оқушыларының қиялын
арттырады. Қиял-ғажайып ертегілерінің кейбіреуінде ... өмір мен ... ... ... Ертегінің кейіпкері – қарапайым ғана адамдар.
Ертегінің тағы бір үлкен саласы – тұрмыс салт ... ... ... ... Бұл ... ... елдің бақташылық
тұрмыс-тірщіліктері суреттеледі. Хайуанаттар, жануарлар жайындағы
ертегілерде ... ... ... арқылы адамдардың бойындағы жақсы
мінез құлықтары, сол сияқты олардың бойындағы ... ... ... тұспалдаған.
Бұл ертегілер оқушыларды жақсыдан үйреніп, жаманнан жиренуге шақырады.
Қазақ ертегілерінің ең мол түрі ... ... ... ... ... ... үй тұрмысындағы іс-әрекетін, барлық
мұң-мүддесін, күрес-тартысын, талап-тілегін осы шыншыл ертегілерге ... ... ... ... тартыс, тап қайшылығы, қанау, зорлық,
соған қарсы еңбекші халықтың наразылығы, күресі – бәрі айқын көрінеді.
Ауыз әдебиетіндегі әңгіменің бір ...... Аңыз ... ... ... жыр ... ... да мүмкін.
Аңыз белгілі бір адамның атына, іс-әрекетіне байланысты туады. Кейде
аңыз әңгімеде де ... ... мен ... ... екеуінің арасы жақын.
Аңыз әңгімелер бастауыш ... ... ... ... ... әдебиеті шығармалырының халыққа көп тарағандарының бірі – батырлар
жыры. Ол ескі заманнан келе жатқан мұра. Батырлар жырының тәрбиелік ... ... жыры ... ... жас ... ... ... сіңірген азамат болуға шақырған.
Халық ауыз әдебиетінің келесі жанры – ... ... ... оқушыларының тілін ширатады. А.Байтұрсынов жаңылтпаштар
жайлы: «Жаңылтпаш деген аты жаңылтудан шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң
айтқанда, иә тіл ... иә ... сөз ... ... кететін сөздердің
басын құрап, келістірген шығарма жаңылтпаш деп аталады» - деген ... ... ... ... белгілі бір басқа бір ұлт адамының
көптеген жеке ... ... ... ... ... ... ... әрбір ұлт адамдары үшін бұзылмас заң» - деп ... ... ... ... ... ғалым Ш.Ахметов «Қазақ халқының бала
тәрбиелеу дәстүрі» атты еңбегінде: халқымыздың ... ... ... ... ... ... тәрбие басы адам алдымен әдептілікке үйретуді көздеген,
әдепті бол дегенді басты міндет етіп қойған.
• Екіншіден, мейірімді ... ... ... тіл ... елгезек болуға тәрбиелеген.
• Төртіншіден, адалдық пен шындыққа баулуду көздеген.
• Бесіншіден, білгір бол ... бен ... ... ... данышпан
қарияның сөзін тыңда, ақпа құлақ болма, құйма құлақ бол дегенді бойларына
сіңіре берген.
• Алтыншыдан, үлкенді, ата-анаңды сыйлай білуді үйреткен.
... кісі ... ... ... - ... халық тәрбиесі. Бұл
кемшілікті айтпа деген сөз емес, қаріп-қасерлердің табиғи кемдігін
(мұрны пұшық, көзі қисық, аяғы ақсақ ... ... ... ... ... ... ел ... батыр бол, халық алдында ... ет, ... ... ... ... үйретеді. Бұдан шығатын қорытынды тәрбие
мәселесінде ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрдің бірі
адамгершілікке тәрбиелеу болып ... ... ... ... әр ... құралған батырлықты,
ерлікті суреттеу оның басты ерекшелігі болып табылады. Мазмұны ... ... ... ... ер, жауына мейлінше ... өз ... оны ... ... ісі бар ... мол ... шығармалар арқылы жас ұрпақты адамгершілікке ... ... ... деп ... ... оқушыларды батылдыққа, ерлік ісіне, табандылыққа,
әділеттілікке, ақылдылыққа тәрбиелейді. ... ... ... ... өз жерін сүйетін намысына берік
Отаншыл етіп үйретсе, екіншіден, Отанына, еліне қастандық жасамақшы
болған ... ... ... ... ... ... ... В.Г.Белинский. «Балаларға жалпы адамзаттық, дүнижүзілік
асыл ... ... ... ... ... ... ... өзінің
туған елінің аз ұлтының көріністері ... ... ... ... Осы ... алып ... көркем шығармаларға тән мұралар жас
ұрпақты өз елдерінің нағыз азаматы етіп тәрбиелеуге болатын асыл ... ... ... ... тәрбие туралы кеңес» атты педагогикалық
еңбегінде: «Ата-ананың баласына тілейтін «Балам ер жетіп, елінің ... ... ... ... зор адамы, қаржы қызметкері» болса
екен деген тілегінен, ертең ер ... соң, ... адал ет ... ... ... жайлы ой қозғайды. Одан халқыңды сүй, халқың үшін отқа түс –
күймейсің, суға түс – ... ... ... ... бол, бәрінен де
халық мүддесін жоғары ұста, ел қорғауда және тұрмыс-тіршілікте халықтың ер
азаматы, қамқоршы ұлы бол, ... үшін ... ... ет» ... ... ... тәрбиелеудегі жүргізілетін жұмыстар сан түрлі болып келеді.
Солардың ішінен біз ... ... ... ... ... сөз ... Кіші мектеп жасындағы ... ... олар ... ... жинақы болып келеді.
Саналы тәртіп пен тәртіптілікке үйренген бала алға ... ... ... қандайда тапсырманы орындап шығуға ынталанып, ... ... Бұл ... ... ... арқылы баланың қанына сіңіп,
бойына тарайды. Бастауыш сыныптан бастап ... ... ... ... үйренген, соған дағдыланған бала ер жеткенде
халықтың мақтаныш ететін нағыз азаматының өзі болады. Ол - ... ... ... ... ... ... ... мүддесін жеке бас
мүддесінен жоғары санайтын болады.
Бүгінгі ... ... ... жалпы орта білім беретін ... ... ... ... ... сай ... ұйымдастыру және
демократияландыру мәселесі жалпы ұлттық, бүкіл халықтық, мемлекеттік
деңгейде ... ... ... ... аса ... ... болып саналатыны
белгілі жайт.
Қазақ елін сыртқы жаудан аман сақтап қалу үшін ... ... ... ... беріп отырған Қазыбек бидің:
Біз қазақ деген мал баққан елміз,
Ешкімге ... жай ... ... - деп ... ... ешкімге барып
соқтықпағаны, «жаным – арымның садағасы» - деп адамгершілік рухты ... ... ал, ХХ ... өр ... ... ... мың өліп,мың тірілген,
Жөргегімде таныстым мұң тіліммен, -
деп ... ... ... ... өз ... ... ... отырып, ел қорғаған батыр бабаларымыздың даналық ... ... ... асыл ... ... ... айтқандай «Тәрбие дәрменсіз болмауы үшін ол халықтық болуы
тиіс» - дейді, яғни әрбір ұлттың өзіндік дәстүрін, ... ... ... ... ... баса ... ... қажеттігін ескерткен. Сондықтан
да біз жас ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеуді халқымыздың салт-дәстүрін,
ерлік үлгілерімен сабақтастыра жүргізуді ... деп ... ... ... пен Р.М.Қоянбаевтың педагогика
оқулығында тәрбие, оның ... ... ... ... ... ... ... бөліктерін: құлық тәрбиесі, ақыл-ой тәрбиесі,
еңбек тәрбиесі, экономикалық ... ... ... ... дене ... құқықтық тәрбие деп жіктеп, әрқайсысына ... ... ... тәрбиесінің мазмұнын ашып, міндеттерін бірі ретінде
Отанына, халқымызға, ... және ... ... ... ... тәрбиелеу деп көрсетеді.
Ресей ғалымы П.И.Пидкасистый тәрбиені педагогикалық ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу» ұғымдарына
жеке-жеке тоқталып, әрқайсысына анықтама береді. Бастауыш сынып оқушыларын
адамгершілікке тәрбиелеуде ана ... ... зор. Жас ... ... ... ... көркем шығарма. Көркем шығарма
жанрларының ішінде ерекше орын алатын ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ұлтын танымайды. Олай дейтініміз
жас ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеудің бір ұшы қазақтың ауыз ... ... ... ... ... қазақтың мақалы «Адам
деген ардақты ат», «Жақсы - ісімен ... ... ... арлы ... ... ... бала», «Жақсы адам көпшіл келеді, жаман адам –епсіз
келеді», «Өтірікшінің шын сөзі –зая», - деп ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді.
Бастауыш сыныптарда адамгершілікке тәрбиелеу жұмыстары тәрбиенің басқа
салаларымен тығыз байланысты ... ... ... ... ұлт өкілдерінің тату-тәтті, достық қарым-қатынаста, туысқандық,
ынтымақтастықты көркем шығарманы оқу ... оны ... ... ... болады.
Белгілі қазақ ақыны М.Жұмабаев бала ... жан ... ... ертегіде баяндалған оқиғаларға шын көңілмен ... ... жай ... ... ... ... ... көркемдеп айтсақ
ұғады, - деп ой ... ... ... қазақ фольклористерінің
алғашқыларының бірі болып, ертегі деп ... ... ... ... ... я сол ... ... ізін көрсететін, онан соң,
елдің белгілі салтын білдіретін, арнаулы үлгі айтатын, жамандықты жерлеп,
жақсылықты ... ... ... ... ... ... айтады – деп
анықтама берген.
Ал көрнекті ғалым, ақын лингвист А.Байтұрсынов ертегі жыр деп ... ... ... ... ... ... ... Батырлар
әңгімесі өтірік, шыны аралас, қойыртпақ әңгіме ... Шын жағы ... ... ... ... ... ... батырлар халық үшін қайрат
қылуы, жұртын қорғауы. Өтірік жағы олардың ... ... ... ... ... ... тану, болмаған күштерді, болмаған істерді
білу, өтірік те емес, шын да емес, дүбара ертегілеу ... ... ... ... қиялмен қисынын келтіріп қызықты ету сияқты мақсатпен шығарған
әңгімелер. Ертігінің ішіндегі уақиғалар, уақиғаға қатысқан нәрселердің көбі
дүниеде жоқ, ... ... мен ... ... ... ... ... өнегелі келеді.
Ертегі мазмұны жақсылық, жамандық, достық, қастық, арамдық, адалдық,
батырлық, қорқақтық, ептілік, шорқақтық, қулық, ... және ... Осы ... ... ... өнеге беру, тәлім-тәрбие беру
мақсатында шығарылғанын көреміз.
Халық ауыз әдебиет үлгілерінің кез-келген жанрын бастауыш ... ... ...... тілін дамытудың, дүниетанымын
қалыптастырудың, оларға патриоттық тәрбие берудің бірден-бір жолы ... ... - ол ... ... үясы да -жүрек. Ақыл жүрекпен нүрланса, рахымды болса, ізгіленеді.
Жүректің терең жылуынсыз тек ақылмен қабылданған білім адамның өзіне ... да, ... да ... ықпал етеді. Тәрбие баланың ... ... ... ... ... ... ... бүрын
жүргізілуі тиіс, яғни білімге адами жөне рахымдылық ... ... ... жылуымен нұрландыру қажет.
Қазақ Совет энциклопедиясында: «Адамгершілік - тәлім-тәрбиенің ықпалды
өсерімен ... ... ... ... білімділікті,
адамгершілік сезімді дамытудың сара жолы.
Ол отбасы, мектеп, ұстаз, еңбек, қоғам, жеке ... ... ... - ... [69;13], ал ... тілі ... ... ғылыми
түсіндірме сөздігінде «адамдардың кұнделікті қарым-қатынасына ... ... ... ... қасиет» деп көрсетсе [115,12],
қазақ ... ... ... ... - қоғамдық
өмірдің объективтік ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын талапқа сай ... ... ... ... ... үғым», - деп анықтама берілген
[120,8].
Л.А. Байсеркеевтың зерттеуінде жасөспірім төрбиесіндегі ... мен ... ... езара байланыстылығын теориялық, әдіснамалық
тұжырымдамасын талдап, жасөспірімдерді ... ... ... ... тәрбиелеудің жүйесін айқындаған [52].
1 кесте. Адам бойында кездесететін адамгершілік қасиеттер
| |Адамгершілік қасиеттер|Сезімнен ... ... | ... |білімнен |тән |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | ... | |
|1 ... | | | |
|2 ... | | | |
|3 ... | | | |
|4 ... | | | |
|5 |Ақ ... | | | |
|6 ... | | | |
|7 ... | | | |
|8 ... | | | |
|1 ... | | | |
|2 ... | | | |
|3 ... ойлылық | | | |
|4 ... | | | |
|5 ... ... | | | |
|6 ... ... ... | | | |
|7 ... ... | | | |
|8 ... | | | |
|1 |Тіл ... | | | |
|2 ... | | | |
|3 ... | | | |
|4 ... | | | |
|5 ... | | | |
|6 |Тез ... қабылдағыштық| | | |
| ... | | | |
|7 ... | | | |
|8 | | | | ... ... ... - ... ... не?» -деп
сүрапты үлағатты бір қария жас жігіттен.
* Ата, адамгершілік дегеніміз — ... ... асыл ... ... жігіт.
* Дүрыс балам, - депті қария. - Адамгершілік ақылды адамнан
шығады, ал ақымақ адамнан ... ... жеті ... ... ... - ... ... сатысы,
Сөлемдесу — адамгершіліктің бастамасы,
Сыйласу — адамгершіліктің ары мен нүры,
Қүрметтеу — адамгершіліктің қолдаушысы,
Кішіпейілділік, ізеттілік, мейірімділік — ... ... ... ... ... ... адамгершіліктің қас
жауы - өсек, өтірік, мақтаншақтық. Сондықтан адамгершілік тек арлы адамда
болады, - депті. [119].
Педагогика ғылымында адамгершілік ... ... ... ... ... сай ... ... сапаларды қалыптастыру
мақсатында олардың сана-сезіміне, мінез-құлқына саналы, әрі ... ... ету ... анықталатыны белгілі.
Ал, адамгершілік адамдардың күнделікті қарым-қатынасына байланысты
ізгілендіру принциптерін белгілейтін моральдық қасиет болып табылады.
Қоғамдық сана ... ... ... ... бір-біріне деген
қатынасын белгілеп, тарихи өзгеріп отыратын нормалардың, принциптердің,
ережелердің белгілі жиынтығы.
Мораль ... мен ... ... ... ... ... ережелерін бұзғаны үшін ешкім заң бойынша қылмысқа ... оның ... ... кем ... ... ... ... ең жоғарғы сатысы.
Адамгершілік тәрбиесі адамгершілік ұғым, ... ... ... біліммен қаруландырады.
Адамгершілік ұғымдарды тек қана жаттап алып, есте сақтап қана ... ... ... ... іске ... ... Сонда ғана
адамгершілік принциптері моральдық сенімге айналады.
Адамгершілік тәрбиесінің міндеттері:
адамның әрбір жеке қасиетінің ( ... ... ... т.б.) ... ... ... ... және әдетті қалыптастыру;
адамдарға құрмет сезімін дамыту, ... ... ... ... ... ұштастыра білуге тәрбиелеу;
- патриотизм мен интернационализмге тәрбиелеу;
Міне, сондықтан адамгершілік ... ... ... ... ой-пікірлердің негізгі ерекшеліктерін анықтамай, тарихта болған
ғұламалардың дүниетанымын сараптамай жетістіктерге жету мүмкін емес.
Адамгершілік адам қоғамының даму тарихы ... ... ... өзіндік ерекшеліктерімен, қайшылықтарымен бірге қайнасып, ұлы
ғұламалардың ... ... орын ... ... адам үшін
қаншалықты маңыздылығын айқындайды. Құндылық екі ... ... ... оған ... ... ... еңбектен шыққан өнімнің
өзіндік құны, әлеуметтік игілік, ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... және практикалық пайдасы, адамдардың іс-
әрекеттеріндегі жамандық пен жақсылықтың іске ... ... және ... ... ... ... ... құндылық ұғымына қоғамдық оймен баға беру -мақсат және ... ... ... ... ... ... ... Заттық және
субъективтік құндылық - адамның дүниеге қатысының екі ... ... ... ... екіншісі — субъектісі. Заттық құндылық баға ... де, ... ... ... ... мен әдісі болып
табылады. «Заттық құндылық - адамдардың қабілеті мен ... ... ... ол ... ... өрекеттерінің
сыртқы, қоғам үшін керекті жақтарын ... ... ... ... ... ... ... нормативтік
формаларға багындырып отырады», - делінген [29, 40-41].
2.3.Бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін
қалыптастыруда Ыбырай Алтынсарин шығармаларының ... ... ... 1879 жылы ... ... ... инспекторы болып
тағайындалады . Содан былай Ыбырай Алтынсарин екі "майданда" жұмыс істей
бастайды. Біріншісі –аталмыш ... ... ... неғұрлым мол
тарту, сол үшін мектептер жанына ... салу ; ... ... мектептер ашу . "қазақ болыстық мектептері турасындағы"
жазбасында: "үш-төрт болысқа бір мектеп салу ... ... ғана ... де осы ... бір ... "Ырғызда мектеп үйін салудан ақша
артылып қалатын болса, онда облыстық бастықтар оны Елек пен ... ... бір - ... екі ... ғана мектеп салуға
рұқсат етіп отыр. Ал ... ... ... ... ... бар. ... төрт ... бір мектептен дегеннің өзінде, енді он мектеп ашуымыз
керек болады",- деген де ... ... ... ... ... ... ... болыс
мектептерінің түр-тұрпатының қандай болатыны жөніндегі ... ... ... болу ... ... ... ретінде Ыбырай 1883 жылдың 30-
қазанында жазған баяндама ... ... ... ... Ыбырай ойы қазақ
елінде ашылар барлық болыстық мектептің нұсқасы ретінде ... ... оны ... беруді жөн көріп отырмыз):
"…Менің ойымша, таза қазақтар ... ... бұл ... осы ... тұрмыс жағдайына ыңғайлану керек; сондықтан бұл
мектептер қазақтар қыстаған кезде қыстап, ... ... ... ... Оның ... ... ... көлемінде орталық болатын және шаруашылық
жағынан қолайлы келетін бір орынды таңдап алып, менің ... ... (қам ... ... ... берік, бір кластық
бөлмесі бар, оқытушы жататын, ас пісіретін бөлмесі, ауыз үйі, ... ... үйін салу ... ... ... балалары жеті жарым ай, яғни 1-
қыркүйектен 1-мамырға дейін, ... ... ... ... ... оқи ... ал 1- ... бастап мектеп басқа қазақтарша, киіз
үйге шығып алып, көшкен кезде мектепке көлік бере алатын немесе әр ... ... ... ... жайында ресми бұйыра алатын бір беделді
қызмет адамымен бірге, көшіп ... ... ... осы айтылған түрде
көшіп жүруі қазақтарға ауыр бола ... ... 25 ... ... ... хатында: "…Болыстық
мектептерді ашуға асығудың әзірге қажеті жоқ .Өйткені ... ... ... ... ... уезде қазақ арасынан жақсы жабдықталған бір-бір екі класты
немесе үш ... ... ... ... Ол ... оқушыларды
отырықшылыққа, тазалыққа дағдыланатын, әр нәрсеге де ақыл –оймен қарай
білетін етіп ... ... Ал ... ... ... қазір бұл
мақсатқа жеткізе алмайды. Ал егер бұл мектептерге оқытушы етіп ... ... ... ... ... орын таба алмай жүрген ... ... ... ... онда біз ілкі ... ... ... халық көңілін мүлде суытып алуымыз мүмкін. қазақтардың өз
арасынан жергілікті ... ... ... ... оқыған адамдар
көбірек шыққан кезде болыстық мектептерді ашу керек те және ол мектептер
күмәнсіз ... ... Егер ... ... ... тез жүзеге асып
, дайындамақ оқытушыларымыз тез бітіріп шығатын болса, бұл онша ... ... ... ... ... мектептер ашу мәселесі әуелден
сөз болып келе жатқанын білсек, екіншіден, әсіресе хат ... ... ... ... ... ... бой көрсетіп тұрғанын артық
түсіндірмесіз - ақ айқындап тұрғанын аңғарамыз.
Ы. Алтынсариннен басталатын орыс-қазақ ... ... ... школа" деп атаған. Түзем мектептерінің көп дамыған
жерлері- қалалар ( ... ... ... ... , Ақтөбе , Павлодар,
Семей, қызылжар , Верный, Пішпек, қапал, Наманған, Самарқан, т.б.) мен ... жол ... ... Онда ... ... балалары қатар оқыды.
Алтынсарин кезінде бұл мектептердің оқуы орыс, қазақ ... ... ... ... ... мектептері тәжірибесінде екі тіл қолданыла қоймады. Алайда ХХ
ғасырдан бастап 4 жылдық ... ... ... әр ... ашылып , онда
оқыған қазақ балаларының саны арта ... ... ... ... ... ... қазақтар Омбы, Ташкент мұғалімдер семинариясына
түсіп оқыды. Семинаристердің көрнектілері қырда - ... ... Сыр ... ... ... ... Есеновтер,
ғ.Мұратбаевтар болған еді. Семинаристер көбіне педагог, жазушы кейін
белгілі қоғам ... ... ... ... ... орыс ... ... сананың оянуының нәтижесінде ұлттық дамудың тәуелсіз жолына ұмтылған
1907-1927 ж. аралығында қызмет еткен қазақ ... ... ... ... тек өз ... ғана ... және одан ... түсінген соң қазақ халқының оянуының бірден- бір шарты ... ... беру ... ... деп ... бұл топ ... жағынан
қиындықтың болатынын түсінгенімен, халықтың бұл істі ... ... бұл іске бел шеше ... өз заманының адамы болатын және ол ... ... тек ... ... ете ... ... ... пайда келтіруді ойласа,
бұл топ өзінің саяси бағдарламасы бар және білім беру ісін саяси мәселеге
айландырған топ ... ... ... ... ... ... құрамында
автономиялық басқаруға қол жеткізу, тіпті керек ... ... ... еді.
Жаңа толқын бұл істі бастау үшін және ... үшін ... келе ... ... ... ... жөн көрді. Алғашқы
тәуелсіз қазақ басылымдарының беттерінде білім беру мәселесі ең ... бірі ... 1907 жылы ... ... 1913 жылы ... 1911 ... қаңтарынан бастап шыға бастаған "Айқап" журналында,
1911 жылы жарық көрген "қазақстан" ... ... ... ... ... оқымыстылары баспасөзді педагогикалық ойды ... ... ... аталмыш жұмыстарын ашып көрсету үшін және ХХ ... ... ... даму ... ... үшін және ... беру жүйесін қалыптастыру үшін күрес барысымен баспасөз материалдары
арқылы таныса аламыз.
Ы.Алтынсарин қазақтан шыққан тұңғыш ағартушы, халық ... ... ... қағазға түсіріп, жинастырған, білім дәрежесінде
қалыптастырған адам. ... ол ... ... идеясын ұсына алмады.
Ағартушы-педагог Ы.Алтынсариннің бастауыш сынып оқушыларына арналған
“Қырғыз хрестоматиясында” халық ауыз әдебиеті ... ... ... және ... ... дүниетанымын кеңейтіп, ой-
өрісін дамытып, адамгершілікке тәрбиелейді. Хрестоматияға енген материалдар
оқушыларды адамгершілікке, еңбек ... ... ... елін, жерін,
табиғатын сүюге баулиды. Біздің көзқарасымыз ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының тұлға
ретінде қалыптасуына өзіндік әсерін тигізуде.
Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... ... ерлік
және жауынгершілік тәрбиесіне мән бере отырып, өзінің «Қазақ ... ... ... ... ... ... және Тайбурыл» деген
атпен үзінді ... ... ... ... халқы тек батырларын ғана
құрметтеп қоймаған, сонымен қатар батырлардың серігі, ... ... ... жақсы суреттегенін білеміз.
Ы.Алтынсариннің ұстаздық, тәрбиешілік ... өзі ... ... , ... ... ... сол ... қазақ даласын
жайлаған қараңғылық пен надандыққа қарсы батыл күрес ашуға ... бар ... ... ... салғызып, алыс жерлерден жылдам хабар
алғызып...
...Отынсыз тамақ ... ... ... балаларды жаңалыққа, білімге
қызықтырды.
Қазақтың ағартушы ғалымы Ы.Алтынсаринның педагогикалық еңбектері
адамгершілікпен ... ... Ол: ... ... ... ... мәдениетте өмір сүрудің - жаңа әдет-ғұрып, тәртіп, ... ... ... ... ... қажет»,-деп атап көрсетті.
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай.
Желкілдеп ... көк ... ... ... ... – ау ... ... басқа ел-жұрттардан қалыспай өнер-білім үйренуге шақырды.
Адамгершілік қасиеттерді бойына қалыптастырған оқушының моделі
«Қараңғы қазақ көгіне, өрмелеп шығып күн ... ... ... ... ... ... артына педагогикалық ой –пікірдің өшпес
мұрасын қалдырды. ... ... ... ол ... ... көре ... ... оқу – ағарту, тәлім – тәрбие ісімен
жөндеуге болады деген пікірді ... ...... деңгейіне
көтерілді.
Өзінің табыстарын, жетістіктері мен сәтсіздіктерінің өзге балалардың да
осындай істерімен үнемі еріксіз ...... ... баға ... ... Өзін бағалау, өзіне-өзі баға беру оған ... ... ... пайда болады.Өзіне-өзі баға беру мектепке дейінгі
жастан-ақ қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... сабақтастықпен жүргізілген өзін-өзі бағалау
оқушылардың адамгершілік қасиет – ... ... ... ... ойлаймыз.
Сегіз қырлы, бір сырлы, мәдениетті, мейірімді, ізетшіл, шығармашылық
мүмкіншілігі мен қабілеті дамыған болашақ тұлға ... ... ... ... өз ... ... ... және ертеңгі
күні ұлт болашағын ойлайтын бала ғана елін сүйер азамат болып ... ... ... ... ... ... міндеттерінің бірі - өсіп келе
жатқан жас ұрпақты ақылды да саналы, ... де ... ... өз ... ... ... мол ... тәрбиелеу екені көпке мәлім.
Әр халық ұрпағының қайырымды да адал, әділ де ... ... ... қамқор, ар-ұяты мол елжанды болып өскенін қалайды. ... ... ... ... ғасырлар бойы жасап, әріден келе ... ... ... арқа ... төл ... ... ... оларды жас ұрпақ
тәрбиесінде ... ... ... ... керек. Ертеңгі болашағымыз -
өскелең ұрпаққа сол тұрғыда білім мен ... ... ... осы ұлттық ерекшеліктердің бала тәрбиесіне тигізер пайдасына ... ... ... ... де ... Қажет әдіс-тәсілдердің
тиімді пайдалануы ғана бізге қажетті ... қол ... ... ... ... болмауы үшін ол халықтық болуы
тиіс» - дейді, яғни ... ... ... дәстүрін, салтын сақтап, сол
рухани рухта тәрбиелеуге баса назар аудару қажеттігін ескерткен. ... біз жас ... ... тәрбиелеуде халқымыздың салт-дәстүрін,
ерлік үлгілерімен ... ... ... деп ... ... ... елімізде жалпы орта білім беретін мектептегі
тәрбие жұмысын қазіргі ... ... сай ... ... ... ... ... ұлттық, бүкіл халықтық, мемлекеттік
деңгейде жұмыла көтеруді қажет ... аса ... ... болып саналатыны
белгілі жайт.
Адамның келешегіне оның тегінен ... ... ... ... мәлім. Демек, адами қасиеттер – адам бойына туа бітетін сезім.
Бірақ, оның даму – дамымауы тәрбиеге ... ... Осы ... мектеп
оқулықтарының маңызына ерекше тоқталғымыз келеді. Кез келген оқулыққа үш
түрлі міндет ... Ол ... ... ... ... Тәрбиелеу ерекше
маңызды міндет.
Білім мен тәрбие беру ... ... ... нәтижесінде
осыған дейінгі пайдаланып келген оқулықтар мазмұны қайта қаралып, жаңаша
тұрғыда ... және ... ... оқу ... ... оқу-әдістемелік кешендерді
зерделеп шықсақ, бастауыш сынып оқулықтарында ... ... ... ... ... тәрбиелеу жағына баса назар аударылып отырғанын
аңғартамыз.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... оқыту арқылы білім беріп, оқушыларды шығармашылыққа жетелеу, жеке
бас дербестігін дамыту мәселесін шешу мақсатын қойып отыр.
Бастауыш сыныпқа арналған ... ... ... ... ... ... ... біз зерттеу жұмысымызда ... ... ... ... ... бес ... ұсынамыз: болашақ азаматтың
бойында сана-сезім орнықтыру үшін ең ... өз ...... ... ... ... екінші тілімізді – туған халқымыздың
тілін білмек шарт. Үшіншіден, атадан-балаға, ... ... ... ... келе ... ... ... білген жөн.
Ол да - тарих, зерделей білсек, ол да бізді патриотизмге ... ... ... жақсылықтары мен игі тағылымдарын ... ... үлгі ... ... Абай ... ... ұлттық қадір-
қасиетімізді арттыру, оқушылардың ұлттық мақтаныш сезімін ояту.
Көркем шығарма - өмір мектебі. Көркем туындыда ... ... ... тағдыры, өмір белестері, елдік-ерлік ... ... ... ... діні жинақталған, табиғаты кескінделген, адамгершілік ұғым-
түсінігі көрініс табады.
Осы жерде Ыбырай ... ... ... ... ... ... оқыту арқылы бастауыш сынып оқушалырының
адалдық сезімін қалыптастырамыз, ... ... ... ... ... ... алуан түрлі сезім, ой туғызады.
Бастауыш сыныптардағы ана тілі – ... пән, ... ... ... ... жасау мен дүниетанудың
құралы, баланың шығармашылығын ... ... ... ... ... ... ... мақсаты – оқушыларды
оқуға, сауатты жазуға және тіл арқылы қарым-қатынас жасау қызметінің ... ... оқу, ... жазу ... ... ... ... өз ойы мен пікірін еркін ... ... етіп ... Бұл
мақсатты орындау үшін мынадай міндеттер қойылады: сөйлеу туралы қарапайым
ұғым беру, тілдік құбылыстарды ... ... өз ана ... ... ... ... жас ерекшелігіне сәйкес орфографиялық дағдылар
қалыптастыру, диалогтық және ... ... ... сөйлеу
мәдениетін, өз сөзін дұрыс және орынды ... өзі ... ... ... ... ... жазу ... жетілдіру.
Бастауыш сыныптағы ана тілі оқулығы бірнеше бөлімдерге ... 2 ... ... ... елім – ... «Асыл сөз», «Адам болам
десеңіз», «Еңбек түбі - береке», «Өнегелі өмір», «Табиғат – ... ... ... – достық».
Ана тілі оқулығында берілген кейбір ... ... ... ... ... кетеді. Мысалы, 2 сынып оқулығында «Туған елім –
Қазақстан», ... ... ... ... туралы», «Туған өлкем», «Астана», «Ақ
бидай», «Ұланымыз ұлы елдің», «Тіл туралы», «Еңбек түбі - ... ... ... ... ел ... «Киіз үй», «Дақылдар әні», «Батырлар
туралы», «Тұңғыш қазақ ғарышкері», «Табиғат – ... ... ... ... ... ... «Нөсер», «Найзағай», «Көктем», «Көктем келді»,
«Наурыз», «Біздің тілегіміз - достық» сияқты ... ... да, ... жағынан да дүниетану, қазақ тілі, еңбек, тіл дамыту,
сурет пәндерімен бірлесіп, жымдасып, кірігіп кетеді. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... септігін
тигізеді. Көркем әдебиет үлгілерін оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану және оның
табысты болуы белгілі жағдайларға байланысты болмақ. Мұнда сынып ... ... ... ... ... ... бар ... “Өзен”, «Әке
мен бала», «Өрмекші мен құмырсқа», «Бай баласы мен жарлы баласы», ... т.б. ... ... ... оқушыларының адамгершілік
қасиеттерін қалыптастыруға мол септігін тигізеді.
Оқушылардың адамгершілігін ... ... ... маңызы зор. Адамгершілікке тәрбиелеу, әсіресе, бастауыш ... ... бұл ... ... оқулықтарда берілген
материалдардың мазмұнының мәні айрықша. Ана тілі ... ... ... пен ... ... ... ... Отанға, елге, жерге
арналған.
Оқулықта берілген әрбір тараудан кейін тақырыпқа байланысты ... ... ... түрлі сұрақтар мен тапсырмалар берілген.
Осының барлығы бастауыш сынып оқушылары ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерін
қалыптастыруда мұғалімнің атқарар ролі ерекше. Оның себебі сынып мұғалімнің
міндеттерінің көлемі өте ... әрі ... ... ... – бұл өз
балаларының ортасындағы қарым-қатынас қуанышына кенелу. Мұғалім болу –
педагогикалық ... ... ... ... ... әрбір
тәрбиеленушіге қажет болуға талпыныс және адам ... ... мен ... ... қуанышы.
Оқытудың ғылыми деңгейін арттыруда, көркем ... ... ... ... ерте ... ... заманды алмасақ та, адамгершілікке тәрбиелеу әрқашанда өзінің
көкейтестілігін жойған емес. Міне бүгінгі ... да ... ... ... ... ... ... алдында тұрған міндет - өсіп келе
жатқан жас ... ... мол ... ... ... табылады.
Жалпы бастауыш сынып оқушыларын Ы.Алтынсарин шығармалары арқылы
адамгершілікке тәрбиелеу үшін ... ... ... ... ... қажет:
1) оқушыларды көркем әдебиетке жұмылдыру;
2) оқушыларға бар мүмкіндігінше білім алуға көмектесу;
3) бастауыш сынып ... ... ... ... өмірлік ұстанымын қалыптастыру;
4) оқушылардың бос уақытын көркем әдебиетке тарту;
5) Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық ойындар, арнайы тәрбие
сағаттарын ұйымдастыру;
6) ... ... ... ... көмекті дұрыс ұйымдастыруға
үйрету, көркем әдебиет шығармаларына ... ... ... ... зерттеу жұмысымыз оқу-тәрбие ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының бойында адамгершілікті
қалыптастыруда ... ... ... формаларының,
дидактикалық принциптері мен заңдылықтарының маңызы зор екенін дәлелдеді.
Адамгершіліктің ең ... ... ... ... көзі - ... ... жетілдіру, өзін-өзі дамыту қарым-қатынаста, дүниетанымда
өзінің шығармашылық қабілетін таныту болып табылады. Бұл арада оқушыларды
адамгершілікке ... ... бірі – ... ... жеке ... даму ... білу ... орайда, адамгершілік тәрбиесінің ойдағыдай, табысты болуы ... өзін ... ... ... ... өзін-өзі жетілдіруіне
байланысты. Адамның өзіндік сана-сезімінің көрінісі ... ... ... көз ... өзін ... ... ... ол өзін-өзі
таниды.
Баланың жеке басы сана-сезімінің қалыптасуына оның құрдастарымен үнемі
араласуы және бірлескен өмірі шешуші рөл ... ... ... ... жаңа сатысына көтеріледі. Бала өзге ... ... мына ... құрбыларынан қалыспай бірдей ат салысуға тырысады:
олар қалай жазады, қалай санайды, ... ... ... ... ... ... ... салады, оларға ересектер мен құрдастары, үлкендер мен
кішілер ... тіл ... ... табыстарын, жетістіктері ... өзге ... да ... ... үнемі еріксіз
салыстыру – ... ... баға ... мүмкіндік туғызады. Өзін
бағалау, өзіне-өзі баға беру оған мұғалімнің ... ... ... пайда
болады. Өзіне-өзі баға беру мектепке дейінгі ... ... ... ... ... ... осындай бірлескен ынтымақпен, сабақтастықпен
жүргізілген өзін-өзі бағалау оқушылардың адамгершілік қасиет – ... ... ... деп ... ... адамгершілік қасиеттерді сіңірудің жолын іздеу, оның
моделдік технологиясы.
Не істеуге болмайды?
І-топ
А) Үлкендердің алдын кесіп.......(өтуге ... ... ... болмайды)
Б) Қыз баланы.........(ренжітуге ьолмайды)
ІІ-топ
А) Сабақтан........(кешігуге болмайды)
Ә) Сыныпта........(айқайлауға болмайды)
Б) Дөрекі,былапыт сөз........(айтуға болмайды)
Не істеу керек?
І-топ
А) Үлкен кісіні........(сыйлау керек)
Ә) Үлкеннің.............(тілін алу керек)
Б) ... беру ... ... ... ... ... ... керек)
Б) Оқу құралдарын...........(күтіп ұстау керек)
Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеуде сананы және өзіндік ... ... ... өз бетінше әрекет етуді қалыптастыру
процесінде жас ерекшелігін ғана емес, сондай-ақ тұлғаның жеке ... ... білу ... ... табылады. Бұл негізіне оқушылардың ... ... пен ... ... ... ... ... дамуы, қызығушылығы, мінезі ме басқа да
қасиеттеріне қарай әр түрлі ... ... ... ... ... құлақ
асаты болса, ал басқалары тікмінез, дөркі немесе ұяң да ... ... ... ... ... ... ... түрлі-түрлі қасиетке ие. Сондықтан
осындай жеке ... ... ... ... оқушыларға бірдей
педагогикалық талаптар қоюға болмайды.
Тәрбиелеу процесі адамгершілік өзіндік сананың, сондай-ақ ... ... ... қарастырады. Педагогикалық көзқарас бойынша,
өзіндік сана өз бетінше ... өз ... ... ... ... ... Тұлғаы адамгершілікк тәрбиелеу процесінде адамгершілікке
негіхзделген өзіндік сааны қалыптастыру негіз болып ... ... ... шақ ... тау процесінде адамгершілікке
негізделген өзіндік сананың пайда болуы үшін әр кезде де қолайлы ... ... мен ... ... ... сананың компоненттері
ретінде көрінеді.Компонент бола отырып, олар өзіндік сананың негізгі
критерийлері болып ... ... ... ... иесі ... ... ... қарамастан
педагогикалық қызметті қаласа да, қаламаса да араласатыны хақ. Тіпті бірге
жұмыс істегн адамдарға ықпал ете ... ... өзі де ... ... ... кімде-кім болсын тәрбиелік қателіктер жібермеуге алдын ала дайын
болуға саналы бойсұнғаны жөн. Балалардың ... ... ... ... ... кемшіліктері. Егер бала көңілдегідей болмай
шықса, бұған оны қоршаған ... ... ... ... ... ... тәрбиелері межелі нәтиже бермейді. Қазіргі
кезде руъхани-адамгершілік тәрбиесіне қатысты ғылыми теориялық әдебиеттерді
талдай, ата-аналар мен ұстаздар арасында ... ... ... ... ... жасөспірімдерді рухаи-адамгершілік қасиеттрге
тәрбилеуде ұстаз тәрбиешілердің рөлі басым екенін ... ... ... әрі ... ету ... біз алдымен, мектепте
педагогикалық жағда жасап алуымыз керек. Ал педагогикалық жағда дегеніміз ... ... ой, ... ... ... әрекеттерге жетелеп, ұмтылыс
жасайтынына ықпал ететін педагогикалық шарт. ... ... ... ... ... ... мен әлуметтік
ахуалын қамтиды. Мұы мектепте, отбасында оқушының ақыл-ойы, жүріс-тұрысы
мен мінез-құлқыа әсер ететін, оның ... ... ... мүмкіндік
туғызатын шынайы жағдалар деуге болады.
Яғни туыдаған жағдай жағымды болса, оың әсері де пайдалы әрі тиімді,
жағымсыз ... ол ... ... мүмкін. Сондықтан мектеп рухани
адамгершілікті қасиет-құндылықты тәрбие бру барысында мұғалімдрдің, ата-
аналардың ықпалын арттыратын ... ... ... ... алуы
тиіс: мотивациялық-мақсаттылық, ғылыми-әдістемелік,әлеуметтік, тұлғалық,
интеллектуалды-эмоциялық, ... ... үші, ... ... ... тәрбиесіндегі алдына қоятын
мақсатты анықтап алмағы ләзім. ... ... ... жылдардан
бергі тәжірибесіне сүйенсек, баланы рухани-адамгершілікті болуға тәрбиелеу
өте қиын үрдіс. Себебі, ... ... ... ... ... озбырлық, арсыздық, ... ... ... т.б. ... ... осындай мінезі бар адамдардың
жағдайы керісінше ұяты, ары бар адамдарға қарағанда ... ... ... ... ... қарағанда олардың жағдайы жақсы болғанымен, әлемді
ұстап тұрған жақсылық пен ... ... ... ... олар іштей
мойындайды.
Адамның адамгершілік түйсігі – оның эмоциялық таымы мен мінезіне ... ... ... ... Адамгершілік қасиеттер басқа да
қоғамдық таным түрлерімен байланысты болады. Ол, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
етеді. Яғни, қазіргі уақытта рухани-адамгершілік ... ... ... ... ... мен ... ... отыр.
Рухаи-адамгершілікке тәрбиелеудің екінші шарты: эмоция.
Бастауыш сыныптарда Ыбырай Алтынсарин шығармаларын пайдалануда ... ... ... ... пен белсенділік,
көрнекілік, ... пен ... ... ... теория мен
тәжірибенің байланыстылығы) басшылыққа ала отырып, гуманистік, табиғатқа
сәйкестілік принциптерін ... ... ... ... бастауыш сынып оқушылары бойында адамгершілікті
қалыптастыру нәтижелі болуы үшін мұғалім дидактикалық принциптерді дұрыс
таңдай алуы ... ... ... басты қызметі: дидактикалық
принциптердің негізінде бастауыш ... ... ... ... беру
мақсатында көркем шығарма әдебиетін оқу үрдісінде жүйелі, тақырыпқа сай
қолдану.
Негізгі дидактикалық принциптерден басқа ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Оқушылардың көзқарасымен санасуды, олардың жеке басын құрметтеуді қажет
етеді. Табиғатқа сәйкестілік принципін алған ұсынған чех ... Ян ... Оның ... ... ... ... принципі оқу-тәрбие
үрдісін нәтижелі етеді. Табиғатқа ... ... ... ... жас және дербес ерекшеліктерін ескеруді, сондай-ақ,
олардың табиғи нышандарына ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып ... ... ... ... ... зор. Егер ... дәстүлі жіктелуіне тоқталсақ оны төмендегі ... ... ... ... әдісі дидактиканың негізгі бір құрамды бөлігі
болып ... ... ... ... ... шығармалары арқылы
адамгершілікке тәрбиелеуде осы ... ... ... әдістерінен басқа
проблемалық әдіс, эвристикалық, зерттеу, монологтік әдіс, видео әдісін
пайдаланудың ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларын
адамгершілікке тәрбиелеуде оқытудың формалары мен түрлерінің әсері айрықша.
Көркем шығарма әдебиет үлгілерін пайдалану ... болу үшін ... ... ... үй ... сыныптан тыс жұмыстар,
факультативті сабақтар т.б.) ... ... ... ... ... ... ... проблемалық оқыту (тақырыпқа сай оқушы алдына
проблема туғызу), ... ... ... жүйе), бағдарламалық
(берілетін оқу материалы бөліктерге бөлініп, оқушыларға ... жас ... ... сай ... ... оқыту (мүмкіндік деңгейдегі
қиын тапсырмаларды беру) ... ... ... шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларын
адамгершілікке ... ... ... дамыта оқытуды жүзеге
асырудың маңызы ерекше.
Топтық жұмыстарға бірыңғай топтық жұмыс және ... ... ... ... ... ... ... барлық топ бірдей тапсырма
орындайды. Сараланған топтық жұмыстарда тапсырма ... ... ... қарай сараланады.
Оқушылардың ойлау қабілетінің артуы мұғалімнің білім беру барысындағы
шеберлігіне байланысты. Егер, мұғалім сабақ ... ... ... ... ... оқу ... ... (оқу, жазу,
әңгімелесу, сызу, тәжірибе жасау) жағдай жасай білсе, олардың ... ...... ... жауап іздеуіне, сол арқылы өз ойын қорытып ... ... ... ... ... ... тәрбиелік істерді ұйымдастыруды
оны жоспарлаудан ... ... ... ... ...... ... жұмысты ұйымдастыру. Тәрбиелік істер оқушылар ұжымымен
бірге жоспарланады, дәлірек ... ... ... ... ... ... ... қызметтестікте шығармашылықпен
өткізілгені абзал.
2. Бастауыш сынып ... ... ... әдістемесі
2.2. Зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы мен зерттеу барысы.
1. О.И. ... ... ... ... ... атты
әдістемесіне сипаттама:
Берілген тест индивидтің әртүрлі нормаларды қалауын зерттеуге арналған.
Тест нормативті қалаулардың екі түрін бөліп көрсетуге ... ... ... қалаулардың негізінде топтағы индивидтер де нормативті
үміттердің екі типі ... және олар ... ... ... және функционалды. Нормативті үміттерді білу
зерттеушіге басқаны қабылдаудағы пайда болатын ... ... ... ... әлеуметтік реттеу процесін адекватты сипаттауға
мүмкіндік береді.
Нұсқау: "Сіздердің алдарыңызда бірнеше сауалдардан тұратын сұрақнама.
Егер Сіз келіссеңіз "қосу" белгісін ... егер ... ... ... ... жеке ... ... мен алу" бірге
жіберіледі, егер Сіз жауабыңызға сенімді болмасаңыз.
Берілген тесті топтағы ... ... ... ... құрал ретінде қарастыруға болады.
1. Зерттеу құрылғанына 1 жыл болған топта жүргізіледі.
2. Топтың біріккен іс-әрекетте тәжірибесі болуы керек.
Сұрақнама парақтары ... ... жеке ... ... ... ... бағдар тесті (Л.Г. Почебут)
Біз этностық «Менді» зерттеу барысында кез ... ... ... дамуы
қоршаған ортадағы мәдениеттің ерекшеліктеріне де байланысының барын не
жоқтығын байқау үшін Л.Г. ... ... ... ... ... ... әдістеменің басты авторы Дж. Таусенд болып табылады.
Этномәдени айырмашылықтарды зерттеу кезінде қандай да бір ... ... табу өте ... ... ... ... ... миграциясы, әрі
құнды болатын жан дүниелерінің ... ... ... Мәдени құндылық бағдар
тесті бұл тұлғалық тест, ол зерттеліп отырған мәдениеттің қалыптасуы мен
құрылуының ... ... ... ... ... көп ... ... мәдениетін зерттеу деп
түсіндіріледі. Ал, «мәдениет» көп мағыналы. Ғылыми әдебиеттерде оның ... ... ... бар. ... ... ... ... өмір сүру
бейнесін, оның құндылықтарын сенімін ,мінез- құлқының нормаларын , сөйлесу
стильдерін және т.б. кіргізеді.
Тест бес ... ... және ... ... үш варианттың жауабынан
тұрады. Тестің негізіне ... үш типі ... ... тип дәстүрлі мәдениет(ДМ) адамдардың өткенге бағдарымен
мінездемеленіп, ... ... ... ... тәуелді тіршілік иесі
ретінде қарастырылады. Мұнда отбасы қатынастарға, ... ... ... діни ... ... мән ... Осындай
мәдениетте адамның ішкі еркіндігіне тиым салынады. Қауымдастық жағынан оның
іс қимылына, ... ... ... ойларына қатал бақылау
жүргізіледі. Шешім ... ... ... ал ... ... ... байланысты. Адамның іс-әрекеті тәртіпке сай өтеді. ... жету мен оны ... ... ... ... ... соң ... тип - қазіргі заман мәдениеті (ҚЗМ) адамдардың ... ... ... ... сипатталады. Адамдар табиғатпен келісімде, оны
сақтап, экологиялық сұрақтарға ... ... тәні ... ... деп ... Осы ... адамның құқығында, талабында, мүмкіндіктерінің дамуында, өзіндік
жетілдіру мен өзіндік өсуге шоғырланған. ... ... ... ... ... әлеуметтік жүйедегі рөлі және дәрежесімен нақты
анықталған. Достық қарым-қатынастар баяу ... және ... және ... ... ... ... ... тұрысын
мораль, әдептік нормалар мен ережелер арқылы реттеуге тырысады. ... ... ... ... ... ... және рөлдік
талаптарды ұстауға тырысады. Жекеше шешімді қабылдау ... ... және ... ... ... ... ... кезінде жүзеге
асады. Өзінің іс-әрекет жетістіктерінің нәтижесіне адам ... ... ... ... ... ... келеді.
Үшінші тип динамикалық дамып жатқан мәдениет ... ... ... тез ауқымды нәтижелерге жетуге бағытталған. Адамдар аз
уақыттағы жоспарларды ... ... ... ... ... ... ... мәдениет адамдары үшін “уақыт-ақша”. Табиғат- жұмбақ емес. Өмір
тез әрі жағымды шешетін мәселе ... ... ... бағынуы керек
деген ой басым деп ойлау бар. Оның ... ... ... оның даму
заңдылықтары қойылып және сипатталу керек. Адамның басты міндеті ... ... адам ... ... сүйеді.
Әлеуметтік ортадан дербес болу, тәуелсіздік пен ерекшелік алға қойылған
мақсаты. Шешім ... ... өз ... ... ... ... және ... маңыздылығы мойындалады. Сөйлесу
кезінде адамдар ашық, дербес, иерархияға емес, рөлдік қарым- ... ... ... қабылданған құндылық ретінде әрбір
мүшенің дамуына бірдей мүмкіндіктерді ұсыну ... ... ... негізін мораль емес айып салу және қаржылай марапаттаудың
міндеттілігі құрайды. Осы ... ... ... ... ... ... Адам ... саналы түрде өзін іске, прогреске, қаржылық
жетістікке ... ... ... ... ... ... берілген
үш типтің динамикасын көруге болады.
Әсіресе «Мен-концепцияның» - «Мен–бейненің» когнитивті ... өзі ... ... мазмұнын сипаттайды. «Мен–бейнеге» адамның
өзінің ... ... ... әлеуметтік аудандары,
қызығушылықтары, тұлғалық қасиеттері т.с.с ... ... Атап ... өте көп, ... ... бір жағынан адамға маңызды
басқалармен ... ... ... өзін ... ал ... ... өзін олардан ажырата алып, өзін ерекше, қайталанбас тұлға ретінде сезіну.
Сондықтан «Мен-концепция» бейнесінің мазмұнын екі ... ... а) ... ... ... ... ... етеді және б) дифференциалды, оның басқалармен салыстырғандағы
ерекшелігін көрсетіп және өзіндік қайталанбастық, ... ... ... ... ... ... ... тараудан Сіздің
мәдениетіңіздің бағдарын сипаттайтын дәлелдемені белгілеңіз. Сонымен қатар,
Сіздің ... ... және ... ... неге ... ... Сізге бір өтініш-жауап беру кезінде егер жаңа замандық көзқарас
Сізге ... ... ... ... онда ол ... ... ... шешім қабылдау кезінде маңызды фактор ретінде
адамдар мынаны санайды:
а) өткенді
б) қазіргіні
в) болашақты
2. Біздің мәдениетімізде адамдар ... ... ... ... ... күштерінің құрбандары
б) табиғатпен ықыласта тұратындар
в) көптеген табиғат күштерін басқаратындар
3. Егер менің мәдениетімдегі адамдарды басқармаса, онда олар ... ... ... ... мен ... ... ... қылықтарды
4. Менің мәдениетімдегі адамдар өздерінің қарым-қатынастарында ең негізгі
ретінде:
А) тұқым және шыққан тегі
Б) үлкен жанұя
В) ... ... мен ... ... ... ... былай санайды:
А) тіршілік ету өз өзімен өмір сүруге жеткілікті
Б) тұлғаның дамуы мен өсуі өмірде ең басты мақсат ... ... ... іс ... пен ... жету ең жақсы мақсат.
3. В.В. Столиннің «Тұлғаның өзіндік ... ... ... және ... ... ... өз өзіне қатынасын
анықтау мақсатында біз В.В. Столинннің «Тұлғаның өзіндік қатынасын зерттеу»
сұрақнамасын ... ... үшін ... өлшем алынған. Олар өзіндік қатынасты
өзіндік «Менге» сезім ... ... ... өзін сыйлау және өзіндік сенімділік
3)Өзіндік басқару және «Меннің» реттілігі
4)Басқалардың үміттері
5)Шартсыз өзіндік қабылдау
6)Өз тұлғасының құндылығын уайымдау
7)Өзіндік «Менмен» байланыс ... ... ... ... ... ... сезімі
Осы тоғыз өлшем тоғыз шкалаға бөлінген:
Шкала 1-ішкі шынайылық. ... 11 ... ... ... ... ... ... түсінелітінінің көрсеткіші. Жоғары мағыналар
жабық және өзі жайлы мәліметті құпияда сақтау.
Шкала 2- өз- ... ... 14 ... ... Шкаланың жоғары
көрсеткіштері өз - өзіне сенімділікті көрсетеді. Төменгі көрсеткіштер
өзіндік қанағатсыздықты көрсетеді.
Шкала ... ... -12 ... ... Белсенділіктің көзі адамның
өзі екенін көрсетеді.
Жоғары көрсеткіштер адам өзіндік «Менін» анық ... ... ... ... ... ... уақытша жағдайларға тәуелді
екенін көрсетеді.
Шкала 4- өз - өзіне қатынастың айнасы-11 ... ... ... ... оның ... ... алдындағы дәрежесінің
жоғары екендігін көрсетеді. Төмен көрсеткіштер кері ... ... ... 5 - ... құндылық-14 пунктен тұрады.Жоғары көрсеткіштер өзіндік
«Менге» қызығушылықты көрсетеді. Шкала өзіндік «Меннің» бағасын көрсетеді.
Төменгі көрсеткіштер өзінің рухани «Менін» дұрыс ... ... 6- ... қабылдау-12 пунктен тұрады. Жоғары полюс өзіне достық
қатынасты көрсетсе, төменгі полюс ... ... ... ... 7 - ... байланыс-11 пунктен тұрады. Жоғары көрсеткіштер Мен-
концепцияның ригидтілігін ... ... ... кері ... ... ... ... жайлы идеальді көрініске
ұқсастыққа ... ... ... -15 ... ... Жоғары көрсеткіштерішкі
даулардың бар екендігін көрсетеді. Төмен көрсеткіштер ... ... ... ... болу.
Шкала 9- өзін-өзі кінәләу -10 ... ... ... ... ... ... жағымды жақтардың жоқтығының себепшісі
болып табылады.
Зерттелінушіге 110 пункттен тұратын тестік буклет және ... ... ... ... екі ... ... “келісемін”,
“келіспеймін”, олар зерттелінушімен бланктің керекті жерінде белгіленеді.
Шкалалық мағыналар арнайы трафареттің кілтімен бланкіге қою ... ... шикі ... ... ... стандартты бағаларға
-“қабырғаларға” көшіріледі.
Зерттелушінің өзіне, ұлтына, мәдениетіне эмоциялық-бағалық қатынасы ... ... ... ... ... өз ... ... жеке
жақтарына т.с.с қатынасын көрсетеді және өзіндік сыйлауда, өзіндік намыс
сезімінде, өзіндік бағада және ... ... ... ... негізін өзіндік сыйлау немесе өзіндік намыс,өзіндік
құндылық сезімі құрайды. Өзіндік сыйлау – бұл өз күші мен мүмкіндіктеріне
сенім. Ол ... да бір ... ... емес және тек ... ... қатар адамның өз - өзіне жалпы қатынасын көрсетеді. Өзіндік сыйлау-
бұл өзіндік ... ... ... ... баға» ұғымына, атаудың
өзінен көрініп отырғандай, бірінші планға дәл ... ... ... Өзіндік бағалау – адамның өзін жалпы (жалпы өзіндік баға) және ... жеке ... ... ... ... ... Өзіндік бағалау тұрақты бола алады, яғни әртүрлі жағдайларда ұзақ
уақыт бойы сақталып отыратын және тұрақсыз.
Даму үшін ... және ... ... ... ... ... маңызды. Сонымен, жағдайдың шарттарының ... ... ... ... ... ... және ... өзіндік жетістіктің
жарамды жүзеге асуына кедергі келтіреді. ... ... ... тұрақсыздығы
«качели» бейнесіцндегі толқуларды тудырады- өзі жайлы көріністің ... ең ... ... ... ... ... осы ұғыммен байланысты. Халықтар мен
мемлекеттер ... ... үшін саны жоқ ... ... ... мен және өз ... екінші
деңгейлігінің басымымен жүргізілген. Фашизм идеологиясы осыған ... баға ... ... яғни адам өз ... ... деңгейінің қиындығымен тығыз байланысты ; ол оның қай
жетістіктерді ... деп, ал ... ... ... қабылдайтынын
анықтайды. Нақты іс-әрекетте өзіндік баға және ... ... ... алады. Сондықтан нақты іс-әрекетке қатысты өзіндік баға
және қажеттіліктер деңгейі жайлы – жоғары, ... және ... деп ... ... ... ... адекваттылығы жайлы айтуға болады.
Өзіндік баға, егер ол адамның ... ... да бір ... сәттілігіне сәйкес келетін болса, адекватты болып табылады. Адеватты
емес өзіндік баға, іс-әрекеттің сәттілігіне сәйкес ... ... ... емес ... баға көтермелі( субьект өзінің ... ... ... ... және ... (ол оларды
төмендеткен кезде). Сонымен қатар адекватты емес ... және ... ... өзіндік баға– жалпы дамудың және қандай да бір іс-әрекеттің
сәттілігінің күшті тежеткіші ... ... ... ... ... бағада болса және өз алдына ... ... ... ... сай емес ... ... ол
еріксіз сәттілікпен сәтсіздікке соқтығады. Мұндай уайымдар өте ауыр және
олардан қашу үшін, ол ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен өз-өзіне бұл басқа ... ... ... ... ... деп, ... қалайда қамтамасыз ету
керек; ерекше күрделі жағдайларда ол өзіндік ... ... ... ... бұл өзі үшін ... ... ... санадан тыс жүреді. Өз өзін төмен бағалау кезінде, тез ... ... ... ... даму ... жоғалады.
Бірақ мынаны түсіну маңызды, жоғары немесе ... ... баға ... ... да бір үлгімен, эталонмен анықталатын, тек ... ... бір іс- ... ... айтуға болады.
Тұлғаның дамуы үшін оптималды болып өзіндік сыйласымның, жалпы ... ... ... ... ... ... деңгейі жоғары адам–бұл
өзіндік намысы бар, өз-өзіне ... өзін ... ... ... ... мүмкіндіктері мен талпыныстарын жүзеге асыру арқылы
нақтылайтын адам.
Керісінше, өзіндік сыйласымныі төмен ... ... ... өзіндік махаббаттың ауырлығымен, өзін басқалар арғылы нақтылауға
талпыныспен сипатталады. Төмен деңгейлі ... ... бар ... ... ... түкке тұрғысыз қалжыңын ауыр қабылдап, және
олардың сынын одан да тіке ... Олар ... ... ... ... болады. Олар үшін басқа ... ... ... ... үнемі қорқыныш туғызады.
Әдістемені жүргізгеннен кейін, алған мәліметтердің нәтижесін кестеге
орналастырдық.
2.2 Тәжірибелік-эксперимент жұмысының нәтижесі
Біз зерттеу ... ... ... ... ... ... ... маңызын айтып кеттік. Бастауыш
сыныптарда жүретін ана тілі ... ... ... ... арқылы оқушылар бойында адамгершілік қасиеттерді ... ... ... ... ... мақсат, міндеттерге сай Ыбырай
Алтынсарин шығармалары ... ... ... ... ... өлшемдері анықталды:
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларын тыңдай ... оның ... ... Алтынсарин шығармаларын қызығушылықпен, эмоциялық сезіммен
қабылдауы;
- алған білімдері мен ... ... ... ... білуі.
Осы өлшемдердің негізінде көркем шығарма арқылы ... ... ... ... ... айқындалды:
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларының мазмұнын түсіну, қабылдау;
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларының ... ... ... Алтынсарин шығармаларының мазмұнын айтып беру, оны өз
бетімен жалғастыра білу;
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларын ... ... ауыз ... ... ... мен ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармалары
арқылы бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің үш ... ... ... ... ... ... ... шығармаларына немқұрайлықпен қарайды,
оны өмірде қажет деп ... ... ... шығармаларын тыңдау
барысында қызығушылық көрсетпейді, естігенін айтып бере алмайды; өз бетімен
ізденіп ... ... ... ... ... ... ... Алтынсарин шығармаларына байланысты ұйымдастырылған ... ... ... ... Алтынсарин шығармалары туралы түсінігі болғанымен,
оның тек ... ... ... байқалады, Ыбырай Алтынсарин
шығармаларын қызығушылықпен тыңдауға тырысады, ... ... ... ... ... ... ... берген тапсырманы
мұғалімнің көмегімен орындайды; Ыбырай Алтынсарин шығармаларына байланысты
ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармаларының мән-мазмұнын шынайы сана
сезіммен түсінеді, эмоциялық сезіммен қабылдайды, Ыбырай ... бар ... ... ... өз бетімен ізденіп оқиды;
естігенін еркін айтып ... ... ... ... ... үлкен жауапкершілікпен тиянақты ... ... ... байланысты ұйымдастырған іс-шараларға белсене
қатысып, тапқырлық танытады.
Эксперимент үш кезеңде (анықтау, қалыптастыру, ... ... N 140 ... ... ... ... нақты
міндеттерді көздеді. Экспериментке 60 оқушы қатысты.
Анықтау экспериментінде ... ... ... ... ... тілі сабақтарына қатысып, аталған сыныптардың құжаттарымен танысып,
төмендегідей мәселелерге баса назар аудардық:
- 1,2,3,4 ... ... ... ... ... ... ... ана тілі пәндерінің жылдық жоспарының ... ... ... озат ... ... ... ... мұғалімдерінің күнделікті жұмыс
жоспарына талдау жасалынды;
-эксперименттік сыныптарда ана тілі ... ... ... ... ... ... Сөзіміз дәлелді болуы үшін 3 сыныпта
ана тілі ... ... ... ... ел», ... ... ... талданды. Бұл сабақтарды өту ... ... ... тапсырмалармен ғана шектелетіні белгілі болды. Балалар сабақта ... ... ... ... ... оны ... ... Оқушыларда Отан, туған ел туралы түсінік қалыптасты, яғни ол
туралы білім алы. ... өз елі, ... ... ... ... оны ... ... міндетті борышы екені яғни тақырыптың тәрбиелік мақсаты
ашылмай қалды. Отан отбасынан басталатын айтып, Республикамыздың ... ... ... ... кең ... Отанымыздың әр тасы, суы,
өзені, қаласы, ... ... ... оны кең ... өлке ... ... ... қорғаған батыр ағаларымыз бен апаларымыздың ерлік істері
екені мысалмен түсіндірілмеді. ... ... ... жою ... ... ... жүзеге асыруда арнайы ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларына Ыбырай Алтынсарин
шығармалары арқылы ... ... ... ... ... ... оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу мақсатында
Ыбырай ... ... ... ... ... жүйесінің қалыптаспағаны;
- оқушылардың Ыбырай Алтынсарин шығармаларына деген қызығушылықтары
нашар;
- оқушылардың өз ... ... ... айта ... өз ойын ... ... ... өлке табиғаты, адалдық пен арамдық туралы берілген түрлі
мәтін, өлеңдердің мазмұнын салыстыру жағы нашар;
- Ыбырай Алтынсарин шығармалары ... ... ... ... ... ... жоқ;
- Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы ... ... ... ... ... ... ана тілі сабақтарында Ыбырай
Алтынсарин шығармаларын пайдаланудың ... ... ... сынып
оқушыларының Ыбырай Алтынсарин шығармалары туралы білімдері, түсініктері,
оларды керекті ... ... білу ... қандай жағдайда екені
тексерілді.
Берілген деңгейлер бойынша арнайы сауалнама, тест даярланып, оқу-тәрбие
процесінде оқушылардың өзіндік жұмыстарын тексеру барысында ... ... ... ... ... Алтынсарин шығармаларыың
мүмкіндіктері анықталды.
Жүргізілген сауалнама негізінде көптеген ... ... ... ... ... ... ... аңғардық. Онымен қоса оқушыларды
адамгершілікке тәрбиелеуде ... ... ... пайдаланудың
арнайы әдістеменің жоқтығы айқын білінді.
Зерттеу жұмысымызға ... ... ... ... мектептердегі оқушылардың ата-аналарының жалпы Ыбырай
Алтынсарин шығармалары туралы білімдерін, сондай-ақ адамгершілікке ... ... ... ... ... жүргізілді.
Бұл сауалнама ата-аналардың көпшілігін ойландырды, осы күнге дейін ата-
аналар көп нәрсеге мән ... ... ... ... ... ... ... кетті. Бұған себеп ата-аналар көп ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқу-тәрбие ... ... ... ... тәрбиелеу мақсатында өз
дәрежесінде ... ... ... бұл ... әлі ... қажет ететіні белгілі болды. Мәселен, тәжірибелік экспериментке
қатысқан оқушылар Ы.Алтынсарин шығармаларын жақсы ажырата алмайды; Ыбырай
Алтынсарин ... ... ... ... ... ... ... қандай телебағдарлама көресіңдер деген сауалнамаға
оқушыларының көпшілігі «Әнші балапан» телебағдарламасын көретінін айтты. Ал
газет-журналдардан арнайы мақал-мәтел, ... ... ... оқушылардың
саны мүлде аз болды. Мектеп оқушыларына берілген аңыз-әңгімелердің ... ... ... бере ... жүргізілген сауалнама нәтижесі бастауыш сынып оқушыларының
адамдық қасиеттерді қалыптастыратын тек біршама ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып
мұғалімдерінің оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеуіне байланысты Ыбырай
Алтынсарин шығармалары ... ... жас ... ... ... ... ... жете мән бермей, қызықпағандықтан, оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... шығармаларын саралауда жас және ... ... бұл ... ... ... арналған арнайы танымдық
және әдістемелік құралдың жоқтығы деп ойлаймыз.
Анықтау экспериментінің ... ... ... Анықтау экспериментінің нәтижесі
|N |Өлшемдері ... ... ... ... |
| | | ... | |
| | ... |т/д |о/д |
| | ... |т/д |
|1 ... ... (ДМ) |75 % |55 % |
|2 ... ... мәдениет (ҚЗМ) |62 % |60 % |
|3 ... ... ... |55 % |57 % |
| ... (ДДМ) | | ... біз эксперименттің нәтижесінде моно және полиэтностық ортадағы
мәдени құндылық бағдардың ерекшелігінің нәтижесін көрсеттік. ... ... ... ... ... ... мәдениетке қазақ
ұлты 75 % балл берсе, ал полиэтностық ортадағы топтар 55 % балл ... ... тез ... өмір ... мен дәстүрлерді де өзгеріске
ұшыратуда. Аса көрнекті ... ... ... ... қауымының
арасында шетел мәдениетіне еліктеу жүріп жатыр. Шыққан ... ... ... топтарға емес, керісінше қазақ ... әсер ... ... ... ... ... ... тоқталып болсақ жоғарыда
айтылып кеткен ойымызға дәлел табамыз, өйткені пайыздық жағынан "Қазіргі
заман мәдениеті" қазақтар ... ... ... алып ... ал ... ... керісінше төмен. Мұндай динамиканы басқа жағынан ... ... ... аз халықтар өз этносының ерекшелігін ... ... ... салт-дәстүр мәдениетке жақын жүреді Сондықтан
да Қазақстандағы полиэтностық топ өкілдерінің көрсеткіші ... ... отыр . ... типтің көрсеткіштерінің айырмасы аса көрнекті емес,
яғни динамикалық дамып ... ... ... әлі ... ... елімізге
толық ене қойған жоқ. Оның әсері болашақ уақыттарда ... ... ... тип ... ... өмір ... ... келеді.
Біздің мемлекетіміз ондай даму қарқынына әлі жете қойған жоқ. Сондықтан
оның белсенділігі де төмен. ... ... ... ... ... деңгейі де жалпы этностық "Менге" әсері туралы сұрақ туындайды.
Зерттеу нәтижелерінің көрнекілігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... келесі кезеңінде топтағы нормалық қалауларды анықтау үшін
О.И.Комиссарованың "Топтағы нормалық қалауларды өлшеу" атты ... ... тест ... ... нормалардың қалауын зерттеуге
арналған. Тест ... ... екі ... ... ... мүмкіндік
береді. Бөлінген нормативті қалаулардың негізінде топтағы индивидтерде
нормативті ... екі типі ... және олар ... ... Комуникативті және функционалды. Нормативті
үміттерді білу зерттеушіге басқаны қабылдаудағы ... ... ... және ... ... әлеуметтік реттеу процесін
адекватты сипаттауға мүмкіндік береді.
Кесте 2 Моно және ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері.
|№ Р/Р |Нормативті қалаулар ... ... |
| | ... ... ... |
|1 |Іскерлік қалаулар сферасы |47,3 % |53 % |
|2 ... ... |45,4 % |42,3 % |
|3 ... ... |19,2 % |18,5 % ... екі топ ... ... қалауларының көрсеткіштері
берілген.Ең алдымен іскерлі қалаулар сферасын алып қарайтын болсақ ... ... саны көп яғни ол ... ... ... ... отыр.
Жаңа мемлекет ерекше заман талаптарын ... ... ... ... ... ... ... отырғандай тілімізбен бірге қазіргі кезде
мәденетіміз, дініміз маңызды орын алып жатыр. Осы процестер ... ... ... де ... оларды алдыға итермелеуде. Полиэтностың
ортаның мүшелері қарқынды топтан ... ... ... ... ... ... олардың пайыздық жағы төмен ... ... Ал ... ... ... белсенділік полиэтностық ортада басым.
Оның себебі ұлттық метелды ерекшеліктермен түсіндіріледі.
3 кесте Моноэтностық және ... ... ... ... ... ... ... Р/Р |Шкалалар ... ... ... |
| | ... ... ... |
|1 |Ашық |49 % |48,6 % |
|2 ... ... |45,4 % |46,8 % |
|3 ... ... |51,2 % |57,8 % |
|4 ... ... |52,4 % |53,7 % |
|5 ... баға |53 % |47 % |
|6 ... ... |55,3 % |54,9 % |
|7 ... ... |44,4 % |45,2 % |
|8 ... |35,3 % |39,3 % |
|9 ... кінәлау |30,7 % |33,8 % ... ... ... көрсеткіштері "Меннің" терең түсінілетінінің
көрсеткіші. Жоғары мағыналар жабық және өзі жайлы мәліметті құпияда ... ... ... ... болмағанымен, бірақ ерекшелікті көруге
болады. "Меннің" айнасы берілген шкалада да ... топ ... ... ... бағаны анықтайтын шкалаға келетін болсақ осы жерде айырма
қазақ ұлт өкілдерінің ... ... Оның ... ... ... өз ... өмір сүріп жатқандықтан да болуы мүмкін.
Көрсеткіштердің айқындылығын қамтамасыз ету ... ... ... көрсетеміз.
Адамгершілік ортадағы мәдениет типтерінің ... ... ... ... зерттеу мәліметтерін сандық ... ... ... тексеру үшін Розенбаумның Q ... Q ... ... психологиялық зерттеулердің мәліметтерін
статистикалық өңдеуде екі таңдау арасындағы қандай да бір ... ... ... ... ... ... үшін ... Бұл екі
таңдау тобы арасындағы қандайда бір белгі бойынша айырмашылықты тез ... ... ... ... ... ... ең ... болып саналады.
Бұл үшін алдымен зерттеу болжамын қалыптастырамыз:
Н0 –Поли және моно этностық ортадағы студенттердің мәдениет типтерін
таңдау мәліметтерінің арасында айырмашылық ... – Поли және моно ... ... студенттердің мәдениет
типтерін таңдау мәліметтерінің арасында мәнді айырмашылық бар.
Зерттеу болжамын ... үшін поли және ... ... ... типтерінің ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... әдістемесі бойынша
топтардың 3-түрлі мәдениет типі ... ... ... ... ... ... сенімділігін
тексереміз /7-6 кестелер/.
4 кесте- Топ ... ... ... ... бойынша
айырмашылықтарын анықтау.
|№ |Полиэтностық топ өкілдері |№ ... топ ... |
|1 |10 |1 |10 |
|2 |10 |2 |10 |
|3 | | | |
|4 |10 S1 | | |
| |10 | | |
|5 |9 |3 |9 |
|6 |9 |4 |9 |
|7 |9 |5 |9 |
|8 |9 | | |
|9 |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |8 |6 |8 ... |8 |7 |8 ... |8 |8 |8 ... |8 |9 |8 ... |8 |10 |7 ... |7 |11 |7 ... |7 |12 |7 ... |7 |13 |7 ... |7 |14 |7 ... |7 |15 |6 ... |7 |16 |6 ... |7 |17 |6 ... |6 |18 |6 ... |6 |19 |6 |
| | |20 |5 |
| | |21 |5 |
| | |22 |5 |
| | |23 |5 S2 |
| | |24 |5 |
| | |25 |5 ... Q ... ... ... формуласын есептейміз.
Q эмп=S1+S2=4+6=10
ә) Q критериннің критикалық мәнін анықтаймыз (кесте бойынша)
Q кр 7/ Р≥0,05 Q эмп = Q ... ... ... ... Н, қабылданады
Жауап: Зерттелуші топтардың дәстүрлі мәдениет шкаласы мәліметтері
арасында маңызды айырмашылық бар және ол ... ... ... жетеді. (Р. 001)
5 кесте Топ зерттелушілерінің "Қазіргі заман адамгершілік құндылық "
шкаласы бойынша айырмашылықтарын анықтау.
|№ ... топ ... ... топ ... |
|1 |7 |1 |7 |
|2 |7 |2 |7 |
|3 |7 | | |
|4 |S1 | | |
|5 |7 | | |
|6 |7 | | |
| |7 | | |
|7 |6 |3 |6 |
|8 |6 |4 |6 |
|9 |6 |5 |6 ... |6 |6 |6 ... |6 |7 |6 ... |6 |8 |6 ... |6 | | ... |6 | | ... |6 | | ... |6 |9 |5 ... |6 |10 |5 ... |5 |11 |5 ... |5 |12 |5 ... |5 |13 |5 ... |5 |14 |5 ... |5 |15 |5 ... |5 |16 |5 ... |5 |17 |5 ... |5 |18 |5 |
| | |19 |4 |
| | |20 |4 |
| | |21 |4 |
| | |22 |4 S2 |
| | |23 |4 |
| | |24 |4 |
| | |25 |4 ... Q ... ... ... анықтаймыз
Q эмп = S1+S2 = 6+7=13
ә) Таблица бойынша Q критикалық мәнін анықтаймыз.
Qкр 7/Р ≤ 0,05 Qэмп ≥ Qкр (Р ≤ ...... Но ... ... Н1 қабылданады.
Жауап: "Қазіргі заман мәдениет" шкаласы бойынша зерттелуші мәліметтері
арасында маңызды ... бар және ол ... ... ... (Р ≤ 001 )
6 ... Поли және ... топ зерттелушілерінің "Динамикалық дамудағы
мәдениет" шкаласы бойынша айырмашылықтарын анықтау
|№ |Бақылаушы топ көрсеткіштері |№ ... топ |
| | | ... |
|1 |10 | | |
|2 |10 | | |
|3 |10 | | |
|4 |10 S1 | | |
|5 |10 | | |
|6 |9 |1 |9 |
|7 |9 |2 |9 |
|8 |9 |3 |9 |
|9 |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |8 |4 |8 ... |8 |5 |8 ... |8 | | ... |8 | | ... |8 |6 |7 ... |7 |7 |7 ... |7 |8 |7 ... |7 |9 |7 ... |7 |10 |7 ... |6 |11 |7 ... |6 |12 |6 |
| | |13 |6 |
| | |14 |6 |
| | |15 |6 |
| | |16 |6 |
| | |17 |6 |
| | |18 |6 |
| | |19 |5 |
| | |20 |5 |
| | |21 |5 |
| | |22 |5 |
| | |23 |5 |
| | |24 |5 S2 |
| | |25 |5 ... Q ... ... мәнiн есептейміз
Q эмп =S1 + S2 =5+7 =12
ә) Таблица бойынша Q критикалық мәнiн анықтаймыз
Q кр 7 ≤ 0,05 Q эмп ≥ Qкр (Р ≤ ... / Р ≤ ... Но ... шығарылып Н1 қабылданады.
Жауап: Динамикалық дамудағы мәдениет шкаласы бойынша ... ... ... ... бар және ол ... ... жетеді (Р ≤ о,о1 )
Эксперименттік бойынша тұжырым
Адамгершілік мәдениет жағдайында өмір сүріп отырған адамның ... ... ... ... ... әсер етеді әсіресе біздің
полиэтникалық қоғамда өшіп ... ... ... ... және ... да ... елiмiзде өмiр сүрiп жатқан барлық
халықтардың ұлттық сана сезiмдерiнiң көтерiлуiмен ... Жеке ... және ... ... сана ... ... көп ұлтты қоғамның
әлеуметтiк психологиялық және атмосферасын белгiлi бiр дәрежеде анықтайды.
Этникалық сана сезiмдердiң құрылымы, ... ... өз ... ... ... өзiндiк қатынасты белсендiру, этнорухани
мәдениетке ұлттық ... ... ... ... ... деген психологиялық орнықтылық сияқты белгiлермен анықталады.
Этно факторлардың ... өсуi ... сана ... ... Этникалық
сезiмдер индивидуалды қасиеттердiң және интеграцияланған индивидуалдықтың
дамуының жүйелi орындайды әрi реттейдi.
Адамгершілік жағдайда этникалық толеранттылық ... де ... ... ... ... силау үшiн ең алдымен өзiнiң мәдениетiңдi
қабылдау силау оның позитивтi құндылық екенiн ұғыну оған ... ... ... жиi байланысқа түсу мiне осындай жағдайлар мәдени аралық
толерантылықтық негiзiн құрайды. ... адам ... ... жеке ... ... ... ... таптық,
топтық мәдениет ретiнде дамиды. Мiнез-құлықтағы өзгерiс ... ... ... бiлдiредi. Әрбiр мәдениеттiң өзара әрекеттi олардың
өзара рефлексиясымен өзара бейнелеулерi үшiн жағымды жағдайлар жасайды.
Адамның ... ... ... ... ... мәдени
құндылықтары потенциясы байқалады. Ол медиатор белгiлi сөз символ, саят
жоралар, этномәдени белгiлер, олар ... ... ... ... ... ... ... бiлiм ретiнде белгiленiп ... ... ... айналады. Солар арқылы ғана табиғи психикалық
формалар идеалды адам ... ... ... ... өз
мәдениетiн меңгередi: мiнез-құлық ... ... ... сөз
мәдениетi, психикалықтың реалды (табиғи) формасы идеаклды мәдени формасы
бола бастайды. Бұл формалардың маңыздылығы поли және ... ... ... ... психологиялық маңызын
анықтайды.
Жалпы эмпирикалық зерттеулер нәтижелерін сандық және ... ... ... мақсат-міндеттеріне сай іріктелініп ... ... мен ... ... ... ... тексеру нәтижесінде болжам толығымен дәлелденіп, тамамдау
жұмысы өз мақсатына жетті деп айтуға толық негіз болады
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан ... ... ... ... ... ... беру жүйесін өзгеше құруды талап етуде. Әсіресе, білім
беру саласында ізгілендіру, демократияландыру үрдістері жүріп жатқан ... ... ... ... негізінде құру, өсіп келе жатқан жас
ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеу қажеттігі туындап отыр.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан ... ... беру ... ерекше көңіл аударып, 12 жылдық білім
жүйесіне көшуде ұлттық мектептің моделін құра ... өсіп келе ... ... ... сезімге, Отаншылдыққа, ... ... атап ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушалырының
адамгершілігін қалыптастырамыз, дүниеге көзқарасын дамытамыз. Ыбырай
Алтынсарин ... ... ... ... ... ой ... зерттеуімізге нысана етіп алған Ыбырай Алтынсарин шығармалары
арқылы бастауыш ... ... ... ... ... келе ... қорытынды жасаймыз.
1. Адамгершілік мәселесі бойынша философиялық, психологиялық,
педагогикалық еңбектер жан-жақты ... ... ... шығармаларын ана тілі сабақтарында пайдалану
арқылы оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу, адамдық қасиеттерді
қалыптастырудың педагогикалық құндылығын анықтауға, мазмұндары
мен ... ... ... ... ... ... ... оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу мақсатында
Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқу-тәрбие процесінде ... ... ... және ... әдебиеттер
талданды. Көркем шығарма материалдарын пайдаланудың жолдары мен
әдіс-тәсілдері белгіленді.
4. Ана тілі оқулықтарына, оқу ... ... ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларының жас ... ... ... ... ... гөрі, деректі көру қабілеті
басым екенін басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... ... құндылығы
айқындалды.
6. Ыбырай Алтынсарин шығармаларын пайдалану арқылы оқу-тәрбие
үрдісінің ... шешу ... ... ... ... оқу-тәрбие жұмысына талдау жасалып,
балалардың білім дәрежесін, дағды ... ... ... ... жүргізілді. Анықтау экспериментінің
нәтижесінде оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу мәселесінің өз
деңгейінде жүргізілмейтініне көз ... ... ... ана тілі ... ... ... ... әзірленді.
7. Тәжірибелік-эксперименттік жұмыстың нәтижесінде ... және ... ... ... ... мақсатында Ыбырай
Алтынсарин шығармалары арқылы оқушыларды адамгершілікке
тәрбиелеудің әдістемесін жасау қажеттігі ... ... ... ... ... тәрбиелеу ісін
жетілдіру мақсатында оқу-тәрбие процесінде Ыбырай ... ... ... ... оның тиімділігін
тәжірибеде айқындалды.
9. Оқушылардың Ыбырай Алтынсарин шығармалары ... ... ... тәрбиелеу мақсатында ... ... ... ... ... айқындалды.
10. Тәжірибелік-эксперименттік жұмыс нәтижесі Ыбырай Алтынсарин
шығармалары арқылы ... ... ... адамгершілікке
тәрбиелеу мәселесі бойынша біздің алға ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері жоғары екені көрсетті.
11. Зерттеу нәтижесі біздің ... ... ... ... таңда мектептердің оқу-тәрбие үрдісінде Ыбырай Алтынсарин
шығармалары арқылы оқушыларды ... ... ... ... ұсыныстар беріледі.
- Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеуде Ыбырай Алтынсарин шығармаларын
оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың жүйелі әдістемелік кешенін жетілдіру;
- Оқушыларды адамгершілікке ... ... ... ... ... жүйелі пайдалану;
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқу-тәрбие ... ... ... ... озық ... кеңінен насихаттау үшін
ашық сабақтар өткізу.
Зерттеліп отырған мәселе күрделі болғандықтан, оның барлық салаларын
терең ... шығу ... ... ... бұл ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы орта ... ... ... ... зерттеуге негіз бола ... ... ... ... ... ... ... туралы” Заңы. Алматы, 1999
2. Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылғы 18 ақпандағы «Қазақстан жеделдетілген
экономикалық-әлеуметтік және саяси жаңару жолында» Егемен Қазақстан,
Алматы, 2005
3. ... ата. ... ... / Бас ред. ... Алматы,
1999, 799 б,
4. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы, 1994, 419 б
5. Ш.Уәлиханов еңбектері. Алматы, 1979, 69 ... ... ... ... ... ... Өнер-білім бар жұрттар. Құастырған: С.Мақпыров, С.Мәмбетов.
Алматы, 1991, 240 б.
8. Аймауытұлы Ж. Психология.Алматы, "Рауан" ,1995.
9. Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық ... ... ... Алтынсарин Ы. Таза бұлақ: Өлеңдер ,әңгімелер , ... , ... ... ... ... . Тіл ... - ... 1986. - 315 б.
12. М.Дулатов Шығармалары. Т.1, Алматы, 1991, 348 б
13. Ж.Аймауытов Тәрбиеге жетекші. Қызылорда, 1924, 156 ... ... ... ... 1992, 160 ... ... Шығармалары. - Алматы, 1987. - 320 б
16. Қ.Жарықбаев Психология. - Алматы, 1993. - 230 ... ... ... ... ауыз ... көрінісі. -Алматы,
1996. - 220 б.
18. Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. - Алматы, 1995. - 232 ... ... ... - Алматы, 2001. - 200 б.
20. К.Қожахметова Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі: теория және практика. –
Алматы, 1997.
21. В.Г.Афанасьев ... ... ... – М., 1986. - 398 ... Л.П.Буева Мировоззрение. – М., 1998. - 120 с.
23. В.В.Журавлев Мир художественной культуры. – М., 1987. - 237 ... ... Мир и ... – М., 1999. - 123 ... ... ... – М., 1996. - 224 с.
26. А.Г.Спиркин . Мышление и ... – М., 1972. - 320 ... ... ... – М., 1989. - 320 ... А.А.Давыдов Проблемы развивающего обучения. - М., 1986. - 239 с
29. Н.В.Занков ... ... – М., 1999. - 89 ... ... ... – М., 1998. - 222 ... ... Детская психология. – М., 1996. - 268 с.
32. С.Рубиенштейн . О мышлении и ... его ... – М., ... ... ... мектеп оқушысының психологиясы жөнінде. - Алматы,
1981. - 238 б.
34. Т.Тәжібаев . Педагогическая мысль в казахстане во ... ... ... - ... 1965. - 164 ... ... Жас және ... психология. - Алматы, 1982. -247 б.
36. Қ.Жарықбаев Психология. - Алматы, 1993. - 130 б
37. Ә.Алдамұратов Психология. - Алматы, 2001. - 354 ... ... . ... ... к ... - Алматы: Рауан, 1992. -107 с.
39. Т.Сабыров Оқушылардың оқу белсенділігін арттыру жолдары. - ... - 225 ... ... ... ... в ... просвещения. - Алма-
ата, 1965. - 343 с
41. С.Мусин Педагогика тарихы. - Алматы, 1997. - 225 б.
42. ... ... ... ... ... в ... - Алма-ата,
1962. - 367 с.
43. Ж.Б.Қоянбаев ., Қоянбаев Р.М. Педагогика. - ... 2002. - 116 ... ... Педагогика. - Алматы, 2002. - 116 б
45. ... ... - ... 2002. - 200 ... М.Жанпейісова Педагогика. - Алматы, 2003. - 360 б.
47. В.F.Сухомлинский Дети и их окружающая среда. - М., 1974. - 125 ... ... ... ... ... ... школьников. – М:
Просвещение, 2001. - 170 с.
49. Е.И.Моносзон Основы педагогических знаний. – М., 1986. - 198 ... ... ... ... ... – М., 1989. - 380
51. И.Ф.Харламов Педагогика. - ... 2000. - ... ... ... – М., 1996. - 436 ... ... ... - М., 2001. - 520 с.
54. Б.Лихачев . Педагогика. – М., 2000. - 420 с.
55. ... ... П.В. ... и ... – М., 2001. - 480 ... ... Педагогика. – М., 2001. - 190 с.
57. Т.А.Ильина. Педагогика. - Алматы, 1977. - 229 с.
58. Н.В.Савин ... - ... 1984. - 203 ... ... ... мейірімді
Отбасы
Мұғалім
Қайырымды
Адал ниетті
Тәрбие


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2683

^