ОҚУШЫЛАРДЫҢ ОҚУҒА ҚАБІЛЕТТІЛІГІ МЕН ЕСТЕ САҚТАУ ПРОЦЕСІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ [ 62 бет ]

1-ТАРАУ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТТІЛІГІ МЕН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1.Бастауыш мектеп оқушыларында ес процесінің даму ерекшеліктері.............6
1 .2.Қабілеттіліктің танымдық процестермен /ес/ байланысына түсінік..............11
1.3. Қабілеттердің классификациясы факторларының ерекшеліктері..............26

2-ТАРАУ. МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ҚАБІЛЕТТЕРІН ОҚУ ІС-ӘРЕКЕТІНДЕ ДИАГНОСТИКАЛАУ.
2.1. Зерттеудің барысы, мақсат- міндеттері. .........................................…........43
2.2.Зерттеудің классикалық әдістері...................................................................49
2.3. Зерттеудің әдістерін талдап, өңдеу. ...........................................................55

ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………….....................................………..........62
ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI...……………………………………......................................….........65
ҚОСЫМША………………………………………………….............................................67-68

Дисциплина: Психология
Тип работы: Дипломдық жұмыс
Цена этой работы: 900 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
Психология және әлеуметтiк педагогика ... ... ... ... МЕН ЕСТЕ ... ПРОЦЕСІНІҢ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
031440 – «Педагогика және психология» мамандығы бойынша
М А З М Ұ Н Ы
КIРIСПЕ ………………………………………………....................……......….3
1-ТАРАУ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЕСТЕ ... ... МЕН ... мектеп оқушыларында ес процесінің даму
ерекшеліктері...............................................................
...........................................6
1 .2.Қабілеттіліктің танымдық процестермен /ес/ байланысына
түсінік............................…........................................
.............................................11
1.3. ... ... ... ... ... ... оқу іс-Әрекетінде
диагностикалау.
2.1. Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... уақытта оқу-ағарту саласында мектептерде
тәрбиелеу бағытынан баланың жеке ... ... оның ... аса ... ... Бала ... жетілдіруге бағытталған
тереңдетіп оқыту сыныптарының, лицей, гимназиялардың ашылуы, қазіргі танда
оқушылар қабілетін психолого-педагогикалық ... ... ... ... өзі ... ... қамтамасыз етуді қажет етеді.
Бұрынғы кеңес үкіметінде ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде психодиагностикалық әдістерді жасау
жаңа сатыға көтерілген. Психодиагностика мәселесін шешу, оның жекелеген
құраушылары ... ... ... ... ... (диагност),
оқушы (оның қабілеттері), тест /1, 2/.
В.В.Кочетков ... ... екі ... ... 1. ... ... әдістер (оқушының үлгерімін бағалайтын дәстүрлі
әдістер); 2. педагогикалық ... ... ... ... ... ақыл-ой дарындылығының коэффиценті)
Сонымен қатар ол, бұл әдістердің қазіргі талаптарды қанағаттандырмайтынын
және оларды қайта ... ... ... ... ... бастауыш сынып мұғалімдері ең алдымен "балаларды
окуға, ... ... ... ... ... ... кезде бұл жеткіліксіз.
Қазіргі бастауыш сынып мұғалімі ... ... ... қатар,
балаларды окуға үйретумен бірге, олардың қабілеттерін дамытуға, ... ... ... ... ... ... /3/. Дифференциалды
ес психологиясы, есті зерттеуде көптеген әдістерге ие ... ... ... ... ... өте ... ... болып
табылады.
Классикалық есті зертгеу әдістері қабілеттерді емес, процестерді
қарастырады. Бұрынғы кеңестік кездегі ... ... ... ... ... көрсетеді:
1. Психика мен іс-әрекет бірлігі. Танымдық процестерді ... ... ... ... ... А.Н.Леонтьев
еңбектерінен басталды.
2. Теория мен ... ... 1940-50 ... А. А.Смирнов,
П.И.Зинченко, Л.В.Занкованың зерттеулерінде ес белсенді іс-әрекет ... ... ... (оқу, ойын, еңбек) қарастырылды.
3 Естің ақпараттық концепциясы. 1960-70 жылдардағы операторлар ... ... ... өңдеуге байланысты мнемикалық процестерді
комплексті сандық және сапалық зерттеуге ... ... ... ... Г.В.Репкина, С.П.Бочарованың зерттеулерін
айтуға болады.
4. Құрылымдық-функционалды ... ... ... дами ... ... ... Е.Н.Гордон т.б).
5. Жүйелік бағыт. Жоғарғы бағыттар негізінде ... ... ... ... ... ... ... қазіргі уақытта В.Д.Шадриков көрсеткендей ес дамуының бірнеше
бағыттарын ... ... Ес – ... процесс ретінде: мұнда
мнемикалық операциялар мен есте сақтау ... ... ... ... және есті есте сақтау, қайта жаңғырту, тану, есте тұту,
ұмытумен сипаттайды;
Ес – ... есте ... ... қайта жаңғыртатын
психикалық функция. Есте сақтау көлемі, қайта ... ес ... т.б. ... жағы ... тіркеледі;
Ес – дамушы сан қырлы қорлар жүйелері;
Ес – тек ... ... ... ... ғана емес іс-
әрекет жүйесін ұйымдастыруда, уақыт қатынасына байланысты өзекті әрекеттер
жоспарының арақатынасымен байланысты жеке ... ... ... мақсаты: бастауыш сынып оқушыларының мнемикалық қабілеттерін
диагностикалау ерекшеліктері.
Зерттеу ... ... ... ... талдау жасау;
- Қабілеттердің ... даму ... мен ... ... ... функционалды даму ... ... ... ... ... дамыту, олардың есте сақгау
өнімділікгерін арттыра отырып білім сапасын жоғарылатады.
Зерттеу пәні: оқу ... ... ... мен құрылымының
диагностикасы.
Зерттеу объектісі: бастауыш сынып окушыларының қабілеттері.
Зерттеудің теориялық мәні: ... ... ... ... оқу процесінде қабілеттерді зерттеуге байланысты негізгі теорияларды
зерттеу негіз болды ... ... ... ... ... ... қабілетінің даму деңгейін білу,
оның жеке басының ... мен ... ... бір ... қарауға мүмкіндік
береді.
Жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және әдебиеттер
тізімі мен қосымшадан ... ... ЕСТЕ ... ҚАБІЛЕТТІЛІГІ
МЕН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1. Бастауыш мектеп окушыларында ес ... даму ... ... ... ес те басқа да психикалық процестер
сияққы түбегейлі өзгерістерге ұшырайды. Бала есі ... ... ... ... ... және ... ... функцияларының қайта құрылуы, оның эффективтілігіне
қойылатын талаптарға негізделген. Оның жоғары ... оқу ... ... әр тұрлі мнемикалық есептерді шешуде қажет. ... ... ... П.П. ... ... ... "оқушының негізгі
қызметі ойлана отырып меңгеру, және осы ... ... ...... яғни нені ... есте ... ... бірге жүретін есте сақтау, және
нені қашан еске түсіру, ойлаумен бірге жүретін еске түсіру". Ойланушы ес –
логикалық ес. Енді бала көп ... есте ... ... жаттауға,
сондай-ақ жаттағанын есте ұстауға және ұзақ уақыттан соң ... ... ... ... есте сақтай білмеуі, оның оқу іс-әрекетіне, ең соңында
мектептегі оқуға деген қатынасына әсерін тигізеді.
Бастауыш мектеп оқушыларының механикалық ... ... ... ... байланыс бар деуге негіздер жеткілікті. Кез-келген
материалды меңгеруде бұл жастағы балалар есте сақтаудың логикалық тәсілінен
гөрі механикалық тәсіліне көбірек ... ... ... ... ден ... оның өмірлік тәжиірбесі мен білімінің аздығынан, негізгі
ойлау операцияларының қалыптасуының жеткіліксіздігімен түсіндіріледі. Мұның
өзі ... ... ... мен ... ... ... ... 1-
ші сынып оқушыларын логикалық ес тәсілдеріне үйретпесе де, ... ... ... мен ... айтарлықтай индивидуалды айырмашылықтар
байқалады .
Бірінші сыныптағыларда, бала үшін өз өмірінің ... ... мен ... тіркейтін ырықсыз ес жақсы ... ... ... ... ... ... ... сақтауға тиісті емес.
Сондықтан тура ес жеткіліксіз болады ... ... ... ең басты шарты, баланың мектеп
сабақтарына қызығушылығы, оның белсенділігі, жоғарғы танымдық мотивациясы
екенінде дау жоқ.
Бірақ бала ... ... тек есте ... ... ... ғана ... ... сабаққа, жекеленген пәндерге деген
қызығушылығын қалыптастыруға байланысты көзқарастар даулы болды. Тәжірибе
жоғарғы ... ... ... ... ... дамуына тек бір ғана
қызығушылықтың аздық ететінін көрсетеді. Бастауыш мектеп ... ... ең ... оқу іс-әрекеті барысында есте ... ... мен ... ... ... ... мен стратегияларды
меңгеруге негізделеді. Бірақ осындай тәсілдерді қалыптастыруға бағытталған
арнайы ... олар ... ... жиі ... ... мектеп жасында балалардың ырықсыз есте ... осы ... ... ... және І-ІІ және ІІІ-ІҮ ... ... ... 7-8 ... балалар үшін материадды
ұғына, ұйымдастыра есте сақтағаннан гөрі, оны ешқандай есте ... өте ... есте ... тән. ... көпшілігі қалай
есте сақтаудың, есте сақтау процесінде не туралы ойладың, деген сұрақтарға
көп ... жай ғана есте ... деп ... ... Мұның өзі естің
нәтижелік жағына да әсер етеді. Бастауыш ... ... үшін ... есте ... ... тек есте ... ... деген бағыттылықты
орындаған жеңіл /24/.
Оқу есептерінің барған сайын күрделенуімен, тек есте ... ... ... өзін ақтамауы, баланы есті ұйымдастыруы үшін
басқа тәсілдерді ... ... ... ... ... көбіне механикалық
есте сақтауды қамтамасыз ететін қайталау ... ... ... ... тек ... ... ... қайта жаңғырту керектігі талап етілгенде, мұндай есте сақтау
тәсілі оқу жүктемесімен орындалады. Бірақ бұл көбіне ... ... ... есте сақтаудың жалғыз тәсілі болып қалады. Бұл ең ... ... ... ... ... есте сақтауға үйретпегеннен, оның
логикалық есінің дұрыс қалыптаспауына байланысты.
Есте сақтаудың ойлау тәсілдері ретінде мағыналы ... ... ... ... ... жоспар жасау және т.б.
қолданылуы мүмкін
Бастауыш мектеп ... осы ... ... ... ... ... зерттеулер, мнемикалық
тәсілдерге үйретудің негізінде ойлау әрекеті жататындығын көрсетеді. Ол екі
сатыны біріктіруі керек: 1) ... ... ... ... 2) ... ... ... сақтау құралы) ретінде қолдану /28/.
Осылайша материалды есте сақтау үшін классификация ... ... ... өзін ... әрекеті ретінде меңгеру керек.
Логикалық естің дамуы арнайы ұйымдасқан болуы керек. Себебі бұл
жастағы балалардың көпшілігі өз ... ... ... ... ... есте ... ... әбден сыналған құрал -
қайталауға сүйенеді. Бірақ, оқу іс-әрекеті барысында ... ... ... ... ... ... олар оку іс-әрекетінде оны бірден
қолдана қоймайды. Ол үшін үлкендер тарапынан қозғау ... ... ... әр ... ... мағыналы есте
сақтау тәсілдерінің динамикасын байқауға болады: егер екінші сыныпта
олардың өз бетінше ... ... ... болмаса, бастауыш мектептің
соңына қарай балалардың өзі оқу материалымен жұмыс істеу барысында, есте
сақтаудың жаңа тәсілдерін ... ... ... ... ырықты естерінің дамуында, осы
жаста есте сақтаудың белгілік және символдық ... ... ең ... ... жазу ... ... және ... салумен
байланыстағы бір аспектісін бөліп көрсетуге болады.
Жазбаша сөйлеуді (3-ші сыныпқа қарай) меңгеруіне қарай балалар белгілі
құралдар ... ... ... жанама есте сақтауды меңгереді. Бірақ
бұл процесте бастауыш мектеп оқушыларында тура есте сақтау мен еске түсіру
механизмдерінің ырықты ... ... ... ... ... ... ... сөйлеудің қалыптасуы мәтінді жай ғана
қайта жаңғырту талап етілгенде емес, соның астарын ... ... ... ... ... сөйлеуді меңгеруде мәтінді мазмұндамай,
оны ойдан шығару керек. Балалар үшін сөз ... ең ... ... ... ... ... Бастауыш мектеп жасы ырықты есте сақтаудың
жоғарғы формасы дамуы үшін сензитивті болып табылады. Сондықтан мнемикалық
іс-әрекетті меңгеруге мақсатты бағытталған дамыту жұмыстары бұл ... ... ... ... .
Оның ең маңызды шарты, бала есінің индивидуалды ... ... ... оның ... модалділігі (көру, есту, моторлы) және т.б.
Бірақ ... ... әр бала ... есте ... ... ... керек: материалды дұрыс әрі жақсы есте сақтау үшін онымен белсенді
жұмыс жүргізу және оны ... да ... ... /27/
Оқу iс-әрекеті психологиялық диагностика процесі ретінде елестетіледі.
Оқу мәселелері ... ... ой ... ... ... ... ... процеске бағытталғаны тұрғысынан талданады.
Жасқа байланысты ес өнімділігінің көрсеткіштері өзгеріп отырады. Ересек
оқушыларға қарағанда ... ... ... ес ... көруге
болады. Олар тез шаршайды. Мектеп өмірінің алғашқы 3-4 жылында ... ... ... ... ... бастауыш мектеп оқушылары әлі материалды
өндеу тәсілдерін дұрыс білмегендіктен, оларға есте ... ... табу ... соғады.
"Психикалық процестерді зерттеу (немесе функцияларды) олардың ... ... ... және ... ауыспалы екенін көрсетеді. Мысалы:
қабылдауды қарастырсаң оны ... ... ... және т.б.
оқшаулауға жағдай жасаудың мүмкін еместігін көреміз. Реалды ... ес те, ... да және т.б. ... деп ... Б.Ф. ... ... ұсынған танымдық қабілеттер құрылымы, ... ... да ... ... ... сипаттама беру,
тек оның басқа қабілеттермен өзара байланысын ескергенде ғана ... ... ... жүргізу мүмкін бе? Ол тым күрделі болмай
ма? ... ... ... болу ... ... ... ол
эксперименталды тәжиірбелерге сүйене отырып, мұндай ... ... ... Ол үшін ... әр танымдық қабілеттерді
диагностикалап, сонан кейін ... ... ... ... ... бір қабілеттің басқаларымен байланысын бейнелейтін регрессия
теңсіздік матрицасы шығады. Диагностикалаудың бұл ... ... ... ... ... ... береді. Қабілеттер өз ... Ол ... ... ... /5/
1.2.Қабілеттіліктің танымдық процестермен /ес/ байланысына түсінік
Қабілеттердің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... Ес ... ... бай екендігі баршаға
мәлім. Егер ес процестерін түсінуге ретроспективті қарар болсақ, онда ... ... ... ... ... ... көптеген
талпыныстарды көреміз. Абстрактілі-теорилық трактовкадағы есті із ... ес ... ... ... дейін есті зерттеудегі
шешуші қозғалысты іс-әрекет пен ... ... ... ... ... ... принципін тарату негізінде жүзеге
асты.
20-шы жылдардың аяғында ес процестерін талдаудың жаңа ... ... ... ... С.Л. ... ... Есті әлеуметтік-генетикалық талдаған П.Жане болды. "Ес
эволюциясы мен уақыт ... (1928) ... ... адам ... механизмдерін қарастырады. П.Жане бойынша естің жоғарғы
формасы "жоқка әлеуметік реакция" жоқты ... ... ... ... ... мінез-құлықта алдыңғы тәжірибенің қатысуы мен
пайдаланылуы есті білдіретіндігі туралы ой ... ... ... ... ес реакцияны сақтау мен қайта жаңғырту ... ... ... Бұл ойды Л.С. ... А.Н. ... А.Р.Лурия
эксперименталды дамытты.
А.Н. Леонтьевтің "Ес дамуы" (1931) ... ... ... оның қасиетімен түсіндірілмей, оның дамуы қасиетінен ... ... ... ... еді. Бұл ... ... функциялардың
жанамалылығы мен есте сақтау тәсілдері туралы ережелерін жасап шығарды.
Бұл заңдылық тура және жанама есте сақтау өнімділігіне, кішкентайдан орта
мектепке ... ... ... ... ... ... орта мектеп
жасынан ересек сыналушыларға қарай конвергенция көрсеткіштерінің көрінуінен
байқалады. ... ... ... ... ... ... нақтыланған сыртқы құралдардың "айналуы" мен есте сақтау
тәсілдері туралы ережелерін ... ... Бұл ... тура және жанама
есте сақтау өнімділігіне де кішкентайдан орта мектепке дейінгі ... ... ... болатын, орта мектеп жасынан ересек ... ... ... ... ... «Егер адамға есте сақтауға ... ... мен ... ... ауысуын және ес даму тарихының
реалды мазмұнын құрайтынын қарайтын ... онда екі әр ... ... ... және ... ... ... туралы ескі түсінікті бірегей
функцияның бірегей ... ... ... ашылады», деп жазды.
А.Н.Леонтьевтің ойынша, ес даму процесінің ... ... ... кезеңінде ерекше биологиялық қасиет ретіндегі естің орнына, ... өмір сүру ... ес ... ... атқаратын, яғни
есте сақтауды жүзеге асыратын психикалық процестердің күрделі ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет ретінде түсіну 20-30-шы ... ... ... ... ... ... Осыған орай П.И.Зинченко,
осы көзқарастардың арқасында, «Г.Эббингауз сияқты есте ... ... ... сондай-ақ есте сақтаудың іс-әрекеті мен оның ішкі құрылысын да
зерттеу мүмкін болды», деп жазды. Ес ... ... ... ... ... ... яғни ес зерттеу пәні, ал іс-әрекет оның дамуы мен
қызметінің түсіндіруші принцип ... мәні бар жаңа ... ... ... ...... енгізу тек процестің құрылымын
толығымен қарастыруға ғана емес, оның құрамын да ... ... ... әрі ес ... ... соңғысы өз әсерін тигізді. П.И. Зинченко,
А.А. ... ... есте ... әр ... ... ... құрылымдық-функционалды талдау мәселесі қойылған. П.И. Зинченко
«ырықсыз есте ... өз ... ... ... ... осы психикалық
әрекеттің реалды мазмұнын кұрайтын: есте сақтаудың заты, мақсаты, мотиві,
құралдарының сипатына қарай әр түрлі ... ие ... деп ... ... ... осы компоненттердің ауысу сипатына қарай өзгереді. Бірақ,
есте ... ... ... ... ... ... бүкіл есте
сақтау құрылымының өзгеруіне байланыстылығын П.И.Зинченко атап көрсетеді.
Сонымен, естің эксперименталды зерттеулерінде екі ... есті ... ... және т.б.) және есті әрекет ретінде зерттеу ... ... ... ... ... есте ... процесіне қатысты:
А.Н. Леонтьев, П.И. Зинченко, А.А. Смирнов; еске түсіру процесіне қатысты ... ... П.И. ... А.А. ... эксперименталды таратушылар болса,
ал есті әрекет ретінде зерттеу бағдарламасын алғаш Ж. Пиаже ұсынды. Отандық
және европалық психологияға күшті әсер еткен ес ... ... ... ... ... туралы айтар болсақ, осы бағыт ... ... ... ... екі ... көрінетінін айтпай
кетуге болмайды: ес және іс-әрекет және ес ... ... ... ес "осы ... ... ... ... береді, деген
ойы соңынан "ес және іс-әрекет" мәселесін көтерген бірқатар зерттеулерді
ерткенімен, бірақ ес – ... ... ие, ... ... ... ... 60-шы жылдардың басына қарай ес психологиясы
мәселесі басқа ... ... ... ... ... оқу,
еңбек, спорт түрлерін қарастырумен астасып кетті. Осыған ... ... ... заңдылықтары белгілі болды. Ес ... ... жеке ... ... эмоционалды, мотивациялық жағдайларымен
байланысына жүргізілген ... ... ... есте ... ... ... оқушыларды қандай құралдармен қаруландыру керек?
деген ... ... ... ... беру мүмкін болды.
А.А.Смирнов "есте сақтауда түсінудің ролі ... ... деп ... ... ... әрі айқын түсіну құралы ретінде көрінетін есте
сақтау мен ойлау процестерінің ... ... . Одан әрi ... ... ... әр алуан және күрделі көріністерінде" қайта
жаңғыртудың психологиялық ядросын ... деп ... Есте ... үшін ... белсенділігінің маңызды ролі П.И. Зинченко, А.Н.
Шлышкованың жұмыстарында бекітілді. Бұл зерттеулердің логикасы авторларды,
ойлау әрекетінің өзін ... ... ... ... ... Ж. ... мен Б. ... ес процестерін зерттеуге әкелді.
Зерттеушілер көрсеткеніндей, еске ... ... ... ... пен ... ... бірліктеріне тәуелді. Ж. Пиаже мен Б. Инельдер
«есті ұйымдастыру ой схемасы деңгейіне ... ... ... ... ... керек», деген қорытындыға келді. Қысқа мерзімді
есті зерттеуге арналған П.И.Зинченко, Б.М. Величковский, Г.Г. ... ... ... есті зерттеуде алынған ақпараттың қайта құрылуы,
ақпараттық шешімді даярлауда, мәселелік ... ... ... ... роль ... ... Ананьевтің басшылығымен жүргізілген зертеулерде ес ... ... ... ... және ... ... анықталған жалпы интеллектуалды даму деңгейімен байланысты
зерттелінді. ... ... ... ... ... ... есте тұту мен ... зейін арасында оң байланыстар көп болды.
К.Д. Ушинский, Рибо, П.П.Блонский, А.А. ... С.Г. ... ... есте ... жеке ... ерік-күшінің байланысын көрсетеді.
Е.С. Маклах және И.А. ... ес ... мен жеке ... арасындағы нақтылы байланыстарды анықтауға бағытталған
зерттеулері, жоғары мектеп оқушыларында ұзақ ... есте ... ... адамның еріктік сапаларының дамуымен байланысты екенін көрсетті. А.И.
Липкина өзін-өзі бағалауында әр түрлі ... ... ... ... жеке адамның өзін-өзі бағалау сипаты мнемикалық есептердің
нәтижесін шешуге әсер ететінін көрсеті.
Операционалды механизмдердің зерттелуі А.А. ... (Е.К. ... ... А.И. ... Э.А. ... және т.б) ... жұмыстарда барынша көрсетілген.
Вербалды және бейнелік есті экспериментті зертгеу негізінде Э.А.
Фарапонова, «материалды есте ... ... ... қолдану,
мнемикалық іс-әрекеттердің жас айырмашылықтарына байланысты», деп қорытынды
жасайды.
В.И.Самохвалова, К.П.Мальцев, ... ... ... ... классификация, мәтін жоспарын жасау, мағыналы сәйкестендіру
есте сақтау тәсілдерінің қалыптасуын зерттеулері, есте ... ... мен даму ... ... ... ... ... И.А.Зимняя, Н.С.Магина және т.б. еңбектері естің ... ... ... байланысын қарастыруға арналған. Олардың
зерттеулерінен шет тілді меңгеруге ... ... ... ... ... И.А.Зимняя шет тілді меңгерудің сәттілігіне әсер
ететін екі индивидуалды-психологиялық көрсеткіштерді ... ... ес және ... ... Сондай-ақ оқудың бастапқы кезеңінде ес
жетекшілік етеді.
Т.В. Зотова ... ... ... ... өз ... ... яғни ... физиологиялық негізі бар
функционалды механизмдер арқылы көру, есту, есте сақтаулары ... ... ... механизмдер "интермодальды", яғни, есту
және көру есте сақтауларына бірдей ... Есте ... ... ... ... ... сақтау процесіне қосылуына оң әсерін тигізеді.
3. Материалды құрылымдық ұйымдастыру ... ... ... әсер ... ... ... ... тұрғысынан қарағанда Б.Г.Ананьевтің психикалық
функциялар механизмін комплексті ... ... ... ... ие. Оның схемасы бойынша кұрылымдардың дамуы функционалды,
операционалды мотивтер ... ... ... ... ... ... болуының ең ерте ... ... ... ... операционалды механизмдердің пайда болуына
қарай қалыптасады. Әр психикалық функцияның өз ... ... ... ... мен ... ... күрделі өзара әрекеттер бар. Операционалды механизмдердің дамуы
үшін функционалды дамудың ... бір ... ... етіледі. Өз кезегінде
операционалды механизмдерді дамуы функционалды механизмдердің жаңа даму
фазасына ауыстырады, олардың мүмкіңдіктері ... ... ... ... ... психикалық функция механизмі концепциясында
биологиялық және әлеуметтік негіздерді ... ... ... жасалған. Функционалды механизмдер индивидтің онтогенетикалық
эволюциясы мен ... ... ... детерминацияланған.
Операционалды механизмдер сананың субстраты – мидың ... ... ... тәрбиелеу, оқу, оның жалпы әлеуметтену процесінде игеріліп,
нақтылы тарихи сипатқа ие болады. Қабілеттердің дамуы осы және ... ... ... ... ... ... бұл ... жүйесі.
Естің индивидуалды айырмашылықтарын сипаттау үшін есте ... ... және ... индивидуалды ерекшелік ретінде
анықтап, ғылымға алғаш мнемикалық қабілет ұғымын А.А.Смирнов енгізді.
В.Д. Шадриков берген анықтама ... ... ... ... ... ... айқын индивидуалды өлшемге ие,
ақпаратты есте тұту, есте саққау, ұмыту функцияларын атқаратын жүйе қасиеті
ретінде анықтауға болады.
Әдебиеттердегі ... ... ... ... ... оқу кезінде жүреді. Расында да, мектепке дейінгі
кезде ес эмоционалды толғаныстар мен көрнекті образдарға сүйенсе, ал ... ... ... ... меңгерумен ол айтарлықтай өзгеріске
ұшырайды. Б.Г. Ананьев ... ... ... ... операционалды механизмдердің, реттеуші механизмдердің
дамуының көрінісі. Қабілеттердің ... ... ... ... ... ... ... операционалды механизмдердің пайда болуы және дамуы,
- функционалды,операционалды механизмдер арасындағы байланыстардың
дамуы,
- реттеуші механизмдердің ... ... және ... функционалды, операционалды, реттеуші механизмдер жүйесінің дамуы.
Қабілеттердің дамуын сызықты етіп көрсетуге
болмайды. Операционалды механизмдер қалыптаса ... ... ... ... ... ал ол ... жаңа сапалық деңгейге көтеріле отырып операционалды
механизмдердің басқаша ... ... ... ... өз есін ... ... механизмдердің тоқтағанын
білдірмейді.Қабілеттер процесі үздіксіз, әрі әр келкі
және гетерохронды. Мнемикалық функциялардың қайта құрылуы, ... ... ... ... Оның ... ... ... пайда болатын әр түрлі мнемикалық есептерді ... ... оку ... ... ... ... негізгі қызметі
ойлана отырып меңгеру, және осы жастағы негізгі функциясы ойлаушы ес, ... ... есте ... ... бірге жүретін есте сақтау, және нені
қашан еске түсіру, ... ... ... еске ... деп атап ... Голубеваның бірқатар зерттеулері балалар мен жасөспірімдердің
ырықты және ... ес ... әсер ... ... ретінде нерв
жүйесінің құрылымының мәні бекітілді. Э.А.Голубеваның өзі экспериментті
түрде ес алғы ... ... нерв ... ... мен
тұрақтылығының айтарлықтай мәнге ие екенін дәлелдеді. Нерв жүйесі күшінің
ролі есте сақтаудың қиын ... ... ... Салыстырмалы
түрде кең көлемді материалды есте сақтаған обьектілерді ... ... ... ... ... естің жетістігін
көрсетеді.
Нерв жүйесінің лабилділік-инерттілік көрсеткіштерін ес өнімділігі
көрсеткіштерімен салыстырғанда ырықты және ... есте ... ... және ... ... ... анық та, айқын
статистикалық айырмашылық байқалады.
Әртүрлі материалды қолдануда лабилді сыналушылар ырықсыз есте ... ес ... ... ... есте ... негізінен инерттілер
жақсы ес өнімділігін ... ... ... ... ... етуі мүмкін", деген гипотезасы расқа шықты.
Қабілеттерді талдау ең алдымен ақпаратты есте ұстау, есте сақтау және
қайта жаңғырту ... ... ... ... ... ... механизмдерді қарауды көздейді. Функциялардың жүзеге асуына
мүмкіндік жасайтын ішкі психикалық механизмдер онтогенездің өте ... ... ... ... яғни ең ... ... ... ретінде жинақталынады. Ары қарай ішкі функционалды
механизмдердің, олардың ... ... ... ... ... ... Сондықтан естің әр түрінің нерв
жүйесінің жеке құрылымдарына тәуелділігі зерттеледі.
Қабілеттердің дамуы мен ... ... ... ... мынандай
қорытындыға келуге болады: ақпаратты ұйымдастыру, оны өңдеу немесе кодтау
тәсілдерінің бірі мнемикалық ... ... ... көрінуі мүмкін. Ақпаратты ұйымдастыру тәсілдерінде, функционалды
механизмдермен қатарласа, өзара ... ... ... ... ... ... операционалды механизмдері ретінде айтуға болады.
Қабілеттердің функционалды, операционалды механизмдер жүйесінің
динамикалық ... және жаңа ... ... ... ... болуына қатысты ашық түрде ... оның ... даму ... мен ... ... механизмдердің мүмкін
жиынымен өзара әрекет дәрежесімен анықталады.
Л.В. Черомошкина өз жұмысында, ... ... ... ... ... ... бірнеше бағыттарын
көрсетеді:
1. Жоғары психикалық функциялардың даму ... ... ... жанамалылығы (Л.С. Выготский, А.Н.Леонтьев);
2. Естің ... ... (өте көп ... ... ... ... үлкен бағыт
болғанымен, көбіне тек психикалық функциялар арасындағы
байланыстарды нақтылап қана қояды);
3. Мнемикалық тәсілдер (А.А.Смирнов).
Ақпаратты өңдеу ... ... ... мнемикалық
қабілеттердің операционалды механизмдерінің мына түрлерін ... ... ... ... ... мнемикалық ... ... ... ... аналогия, мнемотехникалық
тәсілдер, қайта кодтау, есте ... ... ... ... ұйымдастыру, ассоциация, қайталау.
Қазіргі ғылыми ... ... ... ... күрделілігін көрсетеді. В.Я.Ляудис мнемикалық әрекеттердің
толық кұрамын анықтауға бағытталған ... оның төрт ... ... ... ... бөліп көрсету және оларды негіздеу,
топ аралық байланыстарды бөліп көрсету, топ іші ... ... ... ... және т.б. ... ... отырып мнемикалық қабілеттердің операционалды
механизмдерінің ... ... ... ... ... ... бөліп көрсету және оларды негіздеу, қабылдау ... ... ... ... ... қабылдау, антиципация,есте сақтау мен
қайта жаңғырту бағдарламасы туралы түсінік қалыптастыру, ақпаратты сақтауда
топ аралық байланыстарды бөліп көрсету, топ іші ... ... есте ... мен ... ... ... .
Қабілеттер құрылымында операционалды механизмдердің пайда ... ... ие. ... бір өндірістік құралдар жиынын ... ... ... бір ... дамуына тең,- деген идея ес
психологиясында кеңінен ... Бұл ... Л.С. ... мінез-
құлықтың социогенезінің жоғары формасы деп атаған, ал А.Н.Леонтьев оны тура
естің жанама еске ауысуы ... ... ... бұл ... ... есте ... ... пайда болатын стимулды-құралдарға
бердi. Бастапқыда бұл ... ... ... ... ... ... субъектінің өзі қандай да бір әрекеттерді
орындайды. А.Н. Леонтъев ес даму ... үш ... ... "Естің
бірінші даму сатысы — бұл оның есте ... мен ... ... деген
табиғи қабілеті. Бұл саты қалыпты жағдайда мектеп жасына дейін аяқталуы
ықтимал. Алғашқы мектеп ... тән ... саты — ... ... ... өтетін есте сақтау процесінің құрылымының жанамалылыққа өзгеруімен
сипатталады. Өз кезегінде жанама есте сақтау екі жолмен дамиды: ... ... ... ... қала беретін қосымша құралдарды
даму мен жетілу ... ... және ... ... ішкі
құралдарға ауысу жолы. Мұндай ес тәжиірбенің ішкі ... ... ... ... ... ... қабілеттің негізгісі және
оның ең жоғарғы дамыған сатысы" .
А.Н.Леонтьев ес даму ... ... ес даму ... ... ... отырып алдыңғы схема деп атады. Расында да ес дамуында
жанама есте сақтаудың пайда болуымен "есте қалдыру мен ... ... ... ... ... ... ... Есте тұту адам дамуымен
тоқтамайды және жоғалмайды. Ес жүйесінде тек оның орны ... енді ... есте ... ... ... ... жағдайда "есте қалдыру мен қайта ... ... ... ... ес жүйесіндегі құрамдас бөліктерінің қайта пайда
болған байланыстарының нығайыуы арқылы жүзеге асады.
Операционалды механизмдердің дамуы екі ... ... ... ... өсуі мен ... ... ... өсу жағына қарай. Екеуінің
де мәні операционалды ... ... ... ... ... ... қиялда, ойда өңдеуге күрделенуі болып табылады.
Көрсетілген мнемикалық ... ... ... деңгейде жүзеге асуы
мүмкін. Операционалды механизмдердің кұрылуында есте ... ... ... және ... ... жүзеге асуына қарай әртүрлі
болуы мүмкін. Естің принципиалды даму кезінде, ... ... ... ... ... пайда болуы, осы кезеңде
бірқатар фактілерге, оның ішінде ойлаудың басқа төменде жатқан деңгейлерге
реттеушілік әрекетіне ... ес жүйе ... ... ... бастайды.
Егер осыған дейін, реттеу, айтарлықтай дәрежеде есте ... ... енді ... ... ... ... ... процесін реттеу субъект жақтан реттеуге айналады, басқаша
айтқанда, субъект пен ... ... ... сипаты, субъекгінің
доминантты ролі жағынан сапалы өзгереді. Есте сақталғанды ойлау деңгейінде
өңдеудің пайда ... ... ... ... ... ... жүйелер интеграцияланады.
Интеграция процесімен қатар көп қырлы, иерархиялы ұйымдасқан ... ... ... ... де ... ... ... мнемикалық қабілеттердің функционалды жүйесінің
қалыптасуының салдары ... ол өз ... ие: бұл ... ... ... ... қатар қандай да бір мнемикалық
механизмдердің үлесінен алынған нәтижелерді түсіндіру ... ... ... ... операционалдық механизмнің ... есте ... ... әрі ... басқарылатын, бола бастайды.
Операционалды механизмдердің осы және ... ... ... әр ... ... тең ... емес ... көрсетеді. Есте
сақталатынды өңдеудің перцептивті деңгейде жүзеге асатын аздаған мағыналық
өңдеу тәсілдері бар ... ... ... көрсету, топтастыру,
реттіліктерді бөліп көрсету, ассоциациялар). Мнемикалық тәсілдердің келесі
тобы айтарлықтай мөлшерде ес, елес, қиялдың ... ... ... мнемотехникалық тәсілдер). Есте сақтау ... ... ең ... ... ... басым болуымен жүзеге асуы (аналогия,
жүйелеу, құрылымдау) болып табылады.
Операционалды механизмдер дамыған түрде өзінің белгілі бір мнемикалық
тәсілдерді ... ... ... бар ... ... ... ... перцептивті-мнемикалық-ойдың- қиялдың іс-әрекеттің соңғы
звеносы болып ... ... ... ... ... ... ... субъект жақтан да, іс-әрекет жағынан да өзара
әрекет нәтижесі, деп қорытынды жасауға ... ... ... ... ... есте сақтау тәсілі "жоғарыдан" субъектінің ... ... ... яғни ... ... және ... ... жағынан жүреді.
Реттеуші механизмдер қабілеттерге қатысты сыртқы реттеулерден дамиды,
яғни мотивация жағынан (мүмкін бұл жерде мотивациямен ... ... ... компоненттер де көрінер).
Қабілеттердің көру есте сақтаулары мидың сенсорлы облысында өлшенген
көру іздерінің табиғи ... өте ... ... ... ... байланысты, негізінен мидың реттеуші бөліктерінің
параметрімен анықталады.
Әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... ролі өте зор. Олардың өте жоғары ... ... ... ... ... ... Қабілеттер түрінің
негізінде материалдың ішкі кұрылымындағы жекеленген бөліктер арасындағы
қатынастарды ... мен ... ... ... ... ... өңдеу тәсілдерін дұрыс пайдалану жатыр /15/.
Қабілеттердің операционалды механизмдері ақпаратты есте ... ... ... мен ... ес ... ... ... әкеледі:
- есте сақтау мен кайта жаңғырту жылдамдығы артады;
- есте сақтау мен қайта ... ... ... есте ... мен ... жаңғыртудың дәлдігі артады;
- есте сақтаудың беріктігі артады;
- есте сақтау мен ... ... ... ... ... ... өтеу үшін таза зерттеушілік емес,
мыңдаған мәселелерді шешетін қолданбалы сипаттағы әдістер ... ... ... қажет. Осындай әдістердің бірі объективті,
психологиялық ... ... әдіс тест ... ... классикалық әдіс мнемикалық қабілеттерді реалды, іс-әрекет
жағдайында диагностикалайтын психологиялық тест ... ... ... ... ... ... біліп алу керек. Бұл мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... алдымен психологиялық тестің бірнеше анықтамасын
топтастырайық.
Айнымалы жағдайын ... ... өте ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу әдістеріне ортақ мақсат ... ... ... яғни ... ... ... ... табылады . Бұл факт тәуелсіз айнымалыны бөлуде және тәуелді
және ... ... ... ... әрекетті ұйымдастыруда
қателіктерге әкелуі мүмкін, ал ол қате ... ... есті ... ... тағы бір ... ... жасандылығы, яғни жасандылықпен барлық оның құрамы сипатталады:
а) эксперименталды материалдың өзі ... ... ... ... ... ... еске сақтауға ұсынылады; б)
арнайы тәуелсіз айнымалыны енгізу арқылы және "қосымша" айнымалыдан зерттеу
жағдайын тазартумен, ... ... ... ... ... ... өзі де жасандылыққа ие. Бірақ дәп осы жағдай ... ... ... және дәлдік, жоғарғы ішкі ... ... ... ... Яғни, реалдылықта мұндай
эксперименттер адекватты болмағандықтан, олардан алынған нәтижелер
экспериментке ... ... ... ... ... емес /22/.
Жасанды эксперименттің реалды жағдайға қаншалықты сай келетінін
қарастыру үшін эксперименталды ... әр ... ... ... тәуелсіз айнымалыларды, олардың өзара қатынасын, сондай-ақ мәнді
қосымша айнымалы деңгейін талқылау керек. ... ... ... ... іс-әрекет жағдайына сәйкестігін шешу үшін
экспериментатор енгізген ... ... ... үшін ... ... болу ... ... эксперименттегі тәуелсіз айнымалының
реалдылықтағы прототипіне сәйкестігі туралы мәселені шешу үшін, ... әр ... ... ... ... бір ... ... тәуелді және тәуелсіз айнымалылар арасындағы қатынасты
қарастыру ... Әр ... мән ... ... компонентті біріктіреді: 1)
сыналушының жауабы және оның мінез-құлқы; 2) сыналушы жауабының өлшенетін
көрсеткіші; 3) өлшеу ... ... ... ... ... мән беретін) мәнді қосымша айнымалы деңгейі маңызды құрамның
бірі болып табылады.
1.3. ... ... ... ... ... ... психологиялық теорияда
негізгілердің бірі болып ... Оның ... ... ... мен оның ... ... ... анықталады және
теориялық негізделген психодиагностикаға ... ... ... ... ... асық ... қабілеттерінің көрінуі жеке
аспектілері мен диагностикасына қатысты үлкен эмпирикалық материалдың
жиналуына ықпал ... бүл ... көп ... ашық ... қалуда.
Бүгінгі күнге дейін тіпті қабілеттің толық, жақты анықтамасы жоқ.
Қабілетті зерттеудің қиындығы қабілеттің өзінің не ... ... ... жалпы мойындалған факт болып саналады.Кеңестік
психологиядағы қабілеттердің жалпы теориясының ... ... бүл ... іс- әрекеттің белгілі бір түрiне
қабілеттілік, олар ... ... ... ... ғана ... ... ... түсінік. Олар іс- әрекет барысында көрініп
және бар болып қана қоймай, сонымен қатар іс-әрекет барысында құрылады және
дамиды. ( ... ... ... жеке ... қабілеттердің жеке түрлерінің
дамып, қалыптасуына қолайлы жағдайлар туады. Белгілі бір қабілеттердің
дамуы үшін жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ( Л.С.Выготский, А.Н. Леонтьев)
4.) Iс-әрекеттің табыстылығы қабілеттердің комплексіне байланысты.
5.) Белгілі ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бір қабілет екіншінің орнын толтыруы
мүмкін, нәтижесінде қандайда бір қабілеттің салыстырмалы әлсіздігі ... ... А.Г. ... пен В.Н. ... ... ...... тұрған қабілеттің біліктілікпен, мінездік
қасиеттермен ... ... ... ... екендігін
айтады.
6.) Қабілеттерді жалпы және арнайы деп бөледі. С.Л. Рубинштейн: “...
жалпы және ... ... ... ... қою ... ... жалпы
дарындылықтың бар болғандығы арнайы қабілеттердің өзгешелігінен білінеді”,
- деп дұрыс айтқан.
Психологияда ... ... ... тек ... ... ... қажет. В.Д.Шадриков былай жазады: “Психикалық
қабілеттер дегенде ... бар ... ... ... ... ... ... қүрылған материя – бас миының қасиеттерін түсінеміз
. Олар – сезіну, ойлау, сезу т.б. қабілеттер”.
А.Н. Леонтьев адам қабілетіндегі екі ... ... ... керек
екендігін айтады: табиғи (биологиялық, мысалы, шартты байланыстардың ... ... және ... адамдық қабілеттер (қоғамдық, тарихи шығу
тегі). Осыған байланысты А.Н. Леоньтевтің басқаруымен жүргізілген, кейбір
сенсорлық ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, айқын тонды саңылау адамдарда тондық
естуді қалыптастыруға байланысты ... ... ... ... ... және ... органдарды қалыптастыруға
болатындығы туралы ой шынайы ... ... ... ... мен ... ... процесінде табиғи қасиеттерді
қабілеттердің нышаны деп анықтаған, яғни адаммен бірге өмірге ... ... нерв ... кейбір анатомиялық- физиологиялық еркшеліктері./13/
Қабілеттердің нышаны туралы айтқанда негізінен нерв ... ... ... ... ... арасындағы
индивидуалды айырмашылықтардың табиғи негізі екендігі белгілі.Осы негізде
сырқы әсерлерді суреттейтін әртүрлі уақытша байланыстардың күрделі жүйелері
пайда болады. ... ... осы ... қүрылу
ерекшеліктері – жылдамдығы, мықтылығы, жеңілдігі, жіктелінуі тәуелді. Олар
зейіннің шоғырлану күшін, ... ... ... ... ... және ... ... нышаны ретінде бір інші және ... ... ара- ... да қарастыруға болады.
Нышандарды қазіргі ғылымда бар мидың клеткалық ... ... ... ... жарты шарларының қабығының ... ... ... ... Крутецский нышандардың ролі туралы қызықты ой айтады: „Нышандардың
ролі қабілеттердің әдеттегі деңгейі және ... ... ... туралы сөз болғанға қарай әртүрлі бағалану керек сияқты. Мысалы
әрбір ... ... ... ... ... ... ... дамытуға қажет нышандар бар. Бірақ кез-келген адамда ғылыми
шығармашылықпен, жаңалық ашумен ... ... ... ... дамытуға нышандар жоқ. Әрбір қабілетке белгілі бір нышан
сәйкес келеді деп. санауға болмайды. ... - көп ... Бұл ... ғана ... ... ... ... дамуы мүмкін деген сөз.
Мысалы, ... ... ... ... және ... ... ... өмір жағдайлары және қызметіне қарай гимнаст денесінің
жатық және үйлесімді қимылға, хирург қолының шебер және дәл ... ... ... ... және ... қимылға қабілеттілігі даму
мүмкін. Көркемдік тип негізінде актердің де , ... да, ... да ... ... ... ойшыл тип негізінде
математиктің, ... ... ... ... де ... мүмкін.
Нышандар қабілеттер дамуының бір ғана шарты екендігін үмытпау керек».
В.А. ...... адам ... бір қолайлы нышандарға ие бола
түра сәйкес ... ұзақ және ... ... ... та, ... де, ақын да бола ... А. ... іс-әрекеттің табысты жүзеге асуы үшін мінездің ерік
күші, сонымен қатар іс- ... ... ... ... ... ... ... отырып, қабілет түсінігі негізінде сенсорлық, ақыл-
ой және моторлық сферамен шектеуге тырысады.Бұл сұрақта оның позициясы Н.Д.
Левитовтың позициясымен сәйкес ... ... ...... ... ... процестер - қабылдау, зейін, ес, қиял, ойлау ... ... ... ескеру қажет.
Бүгінгі күні ... ... ... ... көбірек дамыған салаларының бірі болып табылады. Онда
үлкен фактке негізделген материалдар жинақталған және көптеген теориялық
концепциялар ... ... ... ... үлкен көңіл бөлгені
жайлы жоғарыда айтылып кеткен. Ол теориялық және ... ... ... ... Осы ... ... адамды белгілі бір іс-
әрекетті орындауға жарамды ететін ... ... ... сол ... ... көмектесетін кейбір операциялар немесе әрекет тәсілдері
кіреді. ... ... ... ... ... қоғамдық өнделген операциялар
жүйесін органикалық таңдап алмағанша көнекті, шынайы ерекшелік бола
алмайды.
Қабілеттің ... даму ... ... ... туралы мәселе әлі күнге дейін шешілген жоқ. Іс-әрекет
барысында нышан қабілетке ... ... өзі де ... ... қабілетке айналуы үшін нышандар іс- әрекетте қандай
орың алатынын көрсету ... ... ... ... оны тек шешу ... ... ... түсіну нәтижесінде олардың мақсатты калыптасуы мен
диагностикасын жасауға мүмкіндік бередi. Бұл ... ... ... С.Л. ... еңбектерінде керінеді.Ол адамды жануарлардан
бөлетін қабілеттер оның табиғатын қүрайды деген. Бірақ адам табиғаты ... өнім ... ... ... да адам ... ... мен
өзгеруі тарихи процесс негізінде жүреді. (адамның еңбек іс-әрекеті
нәтижесінде қалыптасады) ... ... осы ... ... сол ... ... алшақтайды." Нышандар-қабілеттің
алғышарты,- дейді С.Л. Рубинштейн. Қабілет нышандар негізіндн ... бәрі бір ... ... ... ... ... нышандар
алғышарт негізінде дамудың функциясы болып табылады. Ол индивидтің даму
негізіне кіріп, олар өздері дамиды, яғни ауысып және ... ... ... ... ... ... ... шешуде қабілеттер
генезисі мәселесін пайдаланбайды. Н.С. Лейтес бойынша: балалық шақта жас
ерекшелік дамудың ішкі жағдайлары қабілеттердің ... ... ... ... жастық шақта дамудың ішкі жағдайы ретінде бейімділікті
көрсетеді. Оның ролі: бейімділік қабілеттің ... ... және ... ... және ... ... ... бірі – ми қатысатын
процесстерге жағымды эмоциялық күй береді, еңбекқорлықты ... ... ... мәселе туралы Крутецский В.А неғүрлым анығырақ: „Оқушыда
математикаға ешқандай қабілеті ... онда ... ... ... де ... ... ... бейімділіктің ролі қызығушылық
болып табылады. Математикаға қызыққан оқушы көп ізденеді, оқиды, демек өз
қабілеттерін дамытып, жаттықтырады." Өзіміз көріп ... ... ... ... ... ... ... көрсетіледі, ал бейімділік қызығушылыққа негізделеді.
Неліктен зерттеушілер қабілеттердің генезис мәселесінен ... ... ... ... ... Онда қажеттіліктің органикалық
алғышарты мен нышандар, қабілеттерді функционалды көріністері арасындағы
өтпелілік ... ... ... ... ... бүл мәселені шешуде ерекше жетістіктерге жеткен
С.Л. Рубинштейн еді, бірақ ол нақтылауға тырысқанда шешімнен ... ... Оның осы ... ... жақындағаны қабілетті еңбек іс-
әрекеті нәтижесінде күрылатын ... адам ... деп ... ... іс-әрекетін тарихи тұрғыда, Энгельстің "Маймылдың адам болу
процесіндегі еңбектің ролі" деген еңбегін ... ... ... оңай ... ... еді. ... бұл сол уақыттағы материализм мен
идеализмнің тартысы, іс-әрекетті „субьект-обьект" тұрғысында қараудың
ықпалынан жүзеге ... ... ... ... ... функцияның құрылымына, соның
Ішіндеп қабілеттілікке, индивидуалды iс-әрекет тұрғысынан келеді.
Сөз арасында айта ... ... ... ... ... ... айтып кеткендей) көптеген психолог тар
болды. Солай бола тұра Л.С. ... ... ... ... көрсетті. А.Н. Леонтьев бұл жөнінде былай жазды: „
... адамның сыртқы спецификалық психологиялық процестер тек адам мен ... ... ... ... айтқанда интерпсихологиялық
болып табылады". Тек одан соң ғана жеке адам ... өмір ... ... ... ... бастапқы сыртқы формаларын жояды, яғни
интрапсихологиялық процесстерге айналады.
Осылайша, ... ... ... ... алшақтауы
кездейсоқ емес, заңды түрде болады. ... бұл ... ... ... және ... ... қарастыру барысында
шешу мүмкін емес./21/
Психологияда адамзат іс- әрекетінің негізгі үш түрін бөлген; еңбек,
таным, ... ... ... ... ... ұсынуға болады.
Тіпті, барлық қабілеттің түрлерінің дамуын қамтамасыз ететін ең
негізгі ...... және ... ... дарындылық
факторы ретінде еңбек қабілеттілігі ... ... ... ... ... ... осы ... факторды
құратын үш фактор қарастырылады. Ырықты және ырықсыз функцияларға қатысты
еңбектік ... ... және өзін өзі ... Олардың
сипаттамасымен жалпы және арнайы типтік қасиеттерді көрсететін көптүрлі
байланыстарын ашып берді.
Жалпы қабілетке, ... ... және ... ... ... ... әртүрлі жас кезеңіндегі мнемикалық және оқу қабілеттері
зерттелінді. Олардың талдауын біріктіретін сызық – бас миының ...... және екі ... ... ... әрекетінің
сипатымен мәліметтерді өңдеудегі жеке даралық типтік ерекшеліктермен
байланысты вербалды емес және вербалдылық ... ... ... ... ... ... де
зерттелінді: тілдік, педагогикалық, музыкалық. Олар үшін күрделі комплексті
жүйе құрамында жүйке жүйесінің жалпы және ... ... ... ... функциялық ерекшеліктері түрінде табиғи алғы ... ... ... Б.М. ... ... дамыта алды.
Жүйке жүйесінің типтік қабілеттері “... қабілеттің дамуының табиғи негізгі
құрамына ... ... ... ... ... табиғи алғы
шарттарының қүрылымында ерекше орын алады.
Мақсатты түрде тек нақты және дәл көрсететін сызықты (зерттеуді) бөлуге
болады: мүмкіндіктер – ...... ... ... ... ... беру ... жеке адамның өмір жолына әсер ететін
ерекше фактор болып табылады. Жалпы қабілеттер ... ... ... көп ... болады және олардың қасиеттерінің нақты
бір бірлікте көрінуінде болады. Жалпы қабілетке ең алдымен, ақыл-ой қасиеті
жатады, сондықтан да ... ... ... ... ... ... деп
аталынады (дегенмен де олар ... және ... ... ... ... ... ... бірлігін – дарындылық немесе
интеллект деп атауға болады.
Ең басынан-ақ айта кеткен жөн: балаларда және ... ... жеке ... басқа да жақтары сияқты қалыптасу, даму үстінде
болады.
Белгілі ғалым Н.С. Лейтес өз зерттеулерінде мына ... ... ... баланың айкала қоршаған ортамен ... ... ... және ... әсерінен қоғамдық тәжірибені меңгерудің
арқасында дамиды; іс-әрекеттің ... ... ... ... ... және есте ... ой ... әрекетті жоспарлауға қойылатын
талап тар) балалар сабақтарының әртүрлілігі тек арнайы қабілеттің дамуымен
ғана емес, едәуір жплпы қабілеттің ... де ... жас ... ... туралы айта отырып, жасқа сәйкес
даму мүмкіншіліктерін жоғарлату – осы жастың қайталанбас тиімділігі ... ... даму ... әсіресе соның ішінде - жалпы
қабілеттің алғы шарттарының әртүрлі жақтары - әрбір ... ... ... ... жақтары болатындығына негіздеме бар. Осының негізінде-бақылау кейбір
балаларда жас ерекшелігі үлғайған сайын, касиеттер уақытша пайда болады, ал
кейбірінде жеке адам ... ... және беки ... Жалпы қабілет қалыптасу үшін, ең алдымен, жас ... ... ... ... ... және жас ... дамуының ауыспалы
кезеңдері қандай болатындығын аныктап алу қажет. Бала ... ... ... ... ... ... ... жою көріне бастайды.
Жас ерекшеліктік даму барысында меңгерушілік – бұрынғы кезеңдердегі ... ... ... ... қалыптасуы үшін, тек ақыл-ой деңгейі ғана аса қажет
емес, сондай- ақ оқу тәрбиелік әсердің жас ерекшелігіне мәні де зор” – ... Н.С. ... ... ... ... ... ... өзіндік шешімге келгіштікке бейімділігі – ақыл- ойдың ... ... із ... - деп ... Н.С. Лейтес.
Арнайы қабілет дегеніміз- іс- әрекеттің қандайда бір ... ... ... ... ... өнері, музыкалық т.б.) жоғары
нәтижелерге жетуге ... ... ... жеке ... ... Арнайы қабілеттілікке практикалық іс-әрекетке ... ... атап ... конструктивні-техникалық, ұйымдастырушылық
педагогикалық және т.б.
Психология ғылымында қабілеттіліктің үш ... ... бірі – ... – жеке адамның биологиялық басым қасиеттері,
олардың көрінуі мен ... ... ... байланысты деп
дәлелдейді. Өмір қабілеттіліктің тұқымқуалаушылықпен ... ... ... ... концепциясына қарама-қарсы екінші концепция –
қабілеттілік толығымен орта және тәрбиеге ... ... ... ... бақылаулар және арнайы зерттеулер қабілеттіліктің табиғи
алғы шарттарын теріске ... ... ... ... ... олар ерекше орын алады. Сондықтан, кейде жағымды ортада болған
адамдарға қарағанда үлкен ... ... адам ... ... ... ... ... болған, мысалы, аға-әпкелілер,
қабілеттіліктерінде ... ... ... жалпы даму барысы
темпінде аса алкен өзгешеліктер көруге болады. Оқымысты ғалымдар ... ... ... даралық ерекшеліктерін көрсетеді және оның
функциясына әсер ... ... деп ... ... ... ... мен ... жүйке жүйесінің туа біткен типтік
ерекшеліктері бар екенін дәлелдейді.
Оқыту барысында бастауыш ... ... ... ... қалыптастыру. Табиғи күш, нышан, қабілетіліктердің даму үшін жағымды
әлеуметтік жағдай болуы тиіс. Соңғы концепция барлық ... ... даму ... бар ... көрсетеді. Бұған қоса, қандайда бір
қабілеттіліктің пайда болуы мен дамуына жеке ... ... бар ... ... ... ... ... шоғырланған жеке
даралық тәжірибе көрінеді. ¥рпақтан- ұрпаққа беріліп отырған ... ... жаңа ... қойып оны шешуде негіз бола алады. Білім мен
міндеттің қол жеткізген жетістіктер деңгейі – ... оның ... ... ... ... ... ... ғүлама ғалымның қол
жеткізген табыстарына қазіргі кезде ... оңай қол ... ... ... ... ... іс-әрекетпен айналысу барысында өтеді.
Адам іс-әрекет ... ... ... қасиетін, адамдарды,
психикалық сапаларды таниды, сондай- ақ ... ... мен ... ... Екіншіден, өзінің күштері мен мүмкіншіліктерін іс-әрекет
талаптарына сәйкес теңестіредi, бейімдейді. ... ... ... қалыптастырады. Міне, сондықтан да іс-әрекетті қабілеттіліктің
даму мен ... алғы ... және ... ... ...... тек ... барлық күштерін қолдану
мүмкіншілігін ғана қамтамасыз етіп қоймайды, сондай-ақ оны жан-жақты етіп
қалыптастырады. ... даму мен ... оқу мен ... ... ... ... ... барысында стихиялы қалыптаса береді,
дегенмен одан өте көп уақыт пен өте көп күш ... ... ... ... даму ... ... іс-әрекет
механизміндегі қажет емес жақтарын оқыту алып тастайды. Оқу ... ... ... екі ... ... табиғи және қоғамдық болмыс
жағдайларында теориялық және ... ... ... ... білімдер. Адамзатта жинақталған болмыс заңдылықтары туралы ілім
және танымның тарихи тәжірбиесі ... іс- ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Қабілеттің қалыптасуы үшін ең
алкен рольді тапсырмаларды шешудің рационалды тәсілін мегеру керек. ... ... ... ... бір бөлігі бола бастайды.
Үйрету мен үйренудің сәйкестігі – жеке ... ... ... жағымды
әсер етеді. Бұл екеуінің арасында алшақтық байқалған жағдайда, Б.Г. Ананьев
айтқандай, меңгерілген білім, дағды және ептілік ... ... ... ... ... ... әсіресе білімді тәжірибеде
қолдану мен жалпылау едәуір тежеледі, баяулайды.
Қабілет бірдей ... ... ... ... ... кей жағдайда
олардың дамуында “нақты, қол жеткізген шегі” ... ... ... тежелудің себептерін түсіндіруге болады( шаршау,
жеке адамның қажетті қасиеттерін жүзеге асыру мен білім алу жағдайларының
болмауы, қызығушылықтыңжойылуы мен ... ... дер ... ... ... т.б.) және ... тежелуді жою, қабілеттің
дамуының жаңа жоғары деңгейлері ... ... ... ... адамға ешқандай білім, ешқандай практикалық
ептілік, іс- ... ... ... Бала ... ешнәрсе білмейтін, еш нәрсе жасай алмайтын болып туылады.Балалар
арасындағы айырмашылық пен ... ... бір іс- ... ... ... ... деңгейде берілген болады.
Қабілет – еңбекте жанданады және әрекетсіздікте жойылады. ... ... ... Қабілет – адамның нақты іс-әрекетінен тыс болмайды, ал
оның қалыптасуы оқыту және тәрбие жағдайларында өтеді. Қаілеттілік- адамның
айналысатын іс-әрекетінен тыс пайда ... ... ... ... бір ... ... қабілет пен нышан барлықуақытта
ерте балалық шақта көріне бермейді. Сондықтан, балада қандай да бір ... ... ... өмірдің қандайда бір түріне ... ... деп, ... тек бір ғана бағытта тәрбиелеу қате.
Осылайша біз одан уақыт пен ... іс- ... ... ... ... ... немесе толық дамытпауға немесе ... ... ... ... кең спектр де мақсатқа бағытталған және
көпшілік көлемде дамытуды- тек мектеп жүзеге асырады. Мұны ... ... өте ерте ... ... ... ... кең диапазонында
өзін-өзі көрсете білуге мүмкіншілікті ерте ... ... ... ... Жеке ... қабілетті дамытудың ең нәтижелі тиімді жолы – ... ... ... іс- әрекетке барлық оқушыларды жүмылдыру
болып табылады.
Өсіп келе жатқан адамның ... көп ... ... шақтың әрүрлі
кезеңдердерінде болатын қай қасиетер сақталынады және дамитын ... ... ... ... ... көрінетіндігіне байланысты.
Жас ерекшелік даму темпі – бірдей емес ... ... ... ... ... ... бойы ... барысында бірнеше психологтар
(Элъконин, Давыдов; В.В. Клименко, Н. Лейтес) ... жас ... ... өсуінің жылдамдауы немесе баяулауы, күтпеген ... ... ... ... құбылыстармен кездеседі. Мұңдай жағдайлар
оқыту мен ... ... ... ... Балалар арасындағы
мұндай өзгешеліктер жас ерекшелік дамудың әртүрлі варианттары, ... ... ... Осы ... ... ала отырып, Н. Лейтес
дарындылықтың пайда болуының төмендегідей болжамын жасады.
Интеллектің өте ерте ... ... ... ...... балаларда
даму өте тез темте өтетіндіктен жас ерекшелік дарындылық қасиеттері ... ... жас ... ... жақындасады, кейін ығысады. Ал бұл
қандай да бір уақытта екі еселенуге әкеліп соғады, бадан интеллект дамуының
алғы ... ... ... ... Осы көзқарас бойынша атақты
балалардың түбірлі психологиялық ... ... ... оларда
шектен тыс ақыл-ой белсенділік, ақыл-ой жүктемесіне аса ... ... ... ... оған ... ... әртүрлі балалар жас
ерекшеліктерінің белсенділігін жинақтау ретінде бірмезгілік әрекеттер болу
мүмкін жағдайда, жас ерекшелік дамуының мұндай барысының ... ... ... да, ... ... ... кейбір бітістер-қайраткер
энергия, мақсатқа өз бетімен жету ниеті – біршама кіші жастағы балаларға,
олардың жоғары қабылдағыштығы мен ... ... ... ... ... ... тән бола ... ерекше күшке ие болады.
Әсерленгіш, меңгеруге дайындық, ересектерге еліктеу - өмірдің өзін ... ... әлі ... ... ... кезде – мұндай жылдары ақыл-
ой күшіне қажеттілік, энергия мен өзеттіліктің көтелілуі – ... ... ... ... ең соңғы күштіде жұмсауға дейін әрі ... ... тыс күш ... мүмкін./24/
Сонымен, жас ерекшелік құбылысы – дамудың ерекше жүру барысы,
дарындылық ... ... ... ... әсер ... Тек ... ... алда болатын балаларда осы сияқты ақыл-ой ...... ... болып табылады. Басқа осындай балаларда –
басқа бірдей жағдайларда тынымсыз қажеттілік келешекте ақыл-ойдың күшін
төмендетеді – бұл ... ... ... Мұндай өзгешеліктерді
дамудың келесі барысында балалар дарындылығының айқын көрінуі, көбінесе
белгілі бір кезеңде пайда ... ... бір ... өтетін
рекшеліктерге байланысты, жас ерекшелікті қолдау ретінде қарастыруға
болады.
Балалықтың бір ... ... ... ... ... ... ... бағыттылығы әртүрлі жас кезеңіндегі қасиеттердің
бірігуі, араласуы- интеллектің жандануы мен қалыптасуының қажетті жағдайы
алғы шарттары болып табылады.
Қабілеттер бойынша ... ... жеке ... ... ... ... ... ұғым жас ерекшелікті дарындылықтың айқын ... ... ... ... ... ... тілі тез меңгеруді, әдеттен тыс, оның мәнін жоғарылатып жіберуге
болмайды. Ал осыдан интеллектің сирек кездесетін бірқатар белгілерін көруге
болады. ... ... ...... деген бастапқы қатынастың жылдам
болуы- ол тек дамудың нақты бір кезеңіне ғана тән.
Интеллектінің ерте өсуінде ... ... ... даму кезеңінде
көрінген ақыл-ой құндылығы қандайда бір формада ... ...... балалардың айрықшылық қасиеті – ... ... ... да ... ... ... Бұл ... балалар
дарындылығының бітістері уақытты тексеріп көру ретінде болады.
Болжамның сенімділігі дарындылықтың балалық белгілерінің әртүрлілігін
тудыруы мүмкін. Ал енді олар ... ... ... ... ... ... даму кеңдігі қазір қажет; қабілеттің еркін ... және ... ... Көп ... интеллект деңгейі бойынша
құрбыларынан алда болатын ақыл-ой ... ... ... ... ... ... қиыншылықтар болмайды – басқа балаларға қарағанда оларға
бақытты шақ ... ... деп ... ... да ерте ... балалар мектептерде, кейде көп күрделікке кездеспейді.
Ең негізгі нәрсе – баланың айрықша ... ... ... басқа
ересек адамдар өзін қалай ұстайтындығы болып табылады. Қуаныш пен
мақтанышпен ... ... ... ... ... ... кездеседі. Қабілеттің қалыптан тыс көрінуі, шаршап-шалдықпайтын
ақыл-ой белсендігі, қызығудың ... ... ... ... ... қорқыныш, қамқорлық тудырады. Осындай ата-аналар күдіктері мен
қорқыныштары баланың өзіне әсер етпесе игі еді.
Ал енді ... ... ... қабілеттің қалыптан тыс көрінуін –
табиғаттың дайын берген сыйы деп қабылдап, үлкен болашақты ... ... ... оның ... ... мақтанады,
таныс және таныс емес адамдарға сүйсіне жариялайды. Осылайша балалар
мансапқорлығы аса ... ... ... және ... ой ... өз қүрбылары арасында ортақ тіл табуды қиындатады. Ал болашақта
бүл өсіп келе жатқан ... ... ... тудыруы ықтимал.
Ерте ақыл- ойы өскен балада айналадағы адамдардан күткеніне, ... және ... ... байқалады. Жанүяда баланың
таланттылығы ... ... ... салу ... ... бұл ... ... бермейді, жанұяның қайсібір мүшесі өзінің таңқалуын білдіруді ұмытып,
кетуі мүмкін. Ал ... ... ... ... өзінің жетістіктерімен
масаттануын бір ден байқай алады, өткізіп жібермейді.
Егер ересектер, керісінше, әдеттен тыс ... ... ... ... ... ... ... қызық нәрсе ретінде қараса,
мүндай қатыйастарды.да бала ескере ... бала ... тыс ... өте ерте ... дамып жетілген балалардың кейбірінде жалпы
ортақ ... ... бір ... ... ... балаларды
өзгешелейтін бірқатар ең негізгі ерекшеліктер жоғалмаса да ... ... әкеп ... Олар өзбеттілікті амал жоқ аз ... ... ... құмарлығы мен шығармашылық қасиетіерін тежейтін
болады. Олардың ерекше мүмкіншіліктері керек емес ретінде ... ... ақыл ой ... ... ... да мектептік қиыншылық
варианттары болуы мүмкін. Одан мүғалімдер ата- аналар үздік, үлгілі ... ... ... талап етеді. Ал, баға тек білімге ғана қойылмайды,
мiнез-құлыққа да, жазу көршісiне де қойылады.
Жоғары қабілетті оқушыларға ... ... үй ... орындау
формасы бойынша сабаққа тақырыбында қамтылмаған қандай да бір нәрсені
айтқанына емес, ... ... жазу ... ... баға ... ... Ал, ... жанұяларда кез-келген
төмен баға драма ретінде қабылданады.
Ақыл- ойы - өте ерте жаста дамып жетілген балалардың құрбыларымен өзара
қарым-қатынасында да ... ... ... ... ... ... ... мұндай оқушының өзіне алшақтауға тырыса бастайды,
оған ренішті «атау» береді, он ыңғайсыз жағдайға қалдыруға тырысады. Ал ... ... сырт ... ... үшін ... бала ... ... өзін барлығын білуші, ықыласты көрсетуден қашқақтайды.
С.Л. Каробко лабораториясының қызметкерлерінің басшылығымен үш ... төрт ... ... ... ...... ... модификацияланды: ірі блоктағы оқу материалдарын ... ... ... ... құрылымды жоққа шығару)
т.б. Мүның барлығы осы контингенттегі оқушылардың жоғары қабілетті ақыл-
ойын ескере ... „Үш ... - екі ... ... ... ... ... үш жылда ( төртжылдық мектептер үшін) – ұранымен бастапқы
оқу курсын жоспарлау қажеттігін тудырады.
Оқыту әдістемесінде ең ... ... оқу ... қалыптастыруға
қойылады. Оқушыларға жүйелі тұрғыда сабақта мұғалім рольінде ... ... ... Шығармашылық сипаттағы әртүрлі жарыстық
тапсырмалар, рольдік тренингтер, топтық дискуссия кеңінен ... ... ... ... ... (тек дарындылар) оқу процесі көптеген
жағдайларда сыныпіші дифференциация негізінде қүрылады. Бүл оқу ... ... ... пайдалануға, дарынды балалар үшін жеке даралық жоспар
бойынша өз бетінше жүмыс істеу мүмкіншіліктерін қамтамасыз етеді. ... өз ... ... және ... ... ... ... көп көңіл
бөлінеді.
Танымдық қүрылымның дамуындағы қабілет. Танымдылық даму
әдетте, білімдер дифференциациясының ұлғаюымен байланысты. Ерекшелеудің жас
ерекшелік ... ... ... ... ... қатысты емес, сондай-ақ олардың бұрынан ақ бар қасиеттері абстрактылы
ұғымдардың, ғылыми және ... ... ... да әкеп ... ... екі жолы бар, ... әрқайсысынан таным
процестерінің сипати анықталады. Бір жолы жаңа білімді өз бетінше ... ... ... ... қалыптасуына бағытталған: баланың заттар
арасындағы байланысты байқауынан бастап бұрын ешкімге танымал ... ... және ... өнер табыстарына дейінгі жаңа білім.
Екінші жолы дайын бейнелер мен эталондарды меңгеруінде қүрылатын ... ... ... ... ... ... ... туралы айтылады.
Қабілеттер мақсатты түрде өзіне сәйкес психикалық функцияларға қатысты.
Психикалық функциялар психикалық ... ... ... ... және ... ... ... керек, ал
олардың жіктелуі психикалық фуі|кциялар мен процесстердiң жіктелуіне сүйену
қажет./18/
Әдетте, қабілетті іс- әрекетті орындау дың ... ... ... ... адамнан ажырататын жеке даралық- психологиялық ерекшелік деп
түсіндіреді.
Қабілетті танымдық және психомоторлы процесстерді ... ... ... ... ретінде анықтама беруге болады, онда іс-
әрекеттің өзіндік орындалуының нәтижелігі мен ... ... ... ... болады. Қабілеттің көрінуінің жеке даралық өлшемді анықтау
кезінде кез- келген іс- ... ... ... ... ... түрде үстану қажет. Іс- әрекет нәтижесінің сипатына өнімділігі,
сапасы және сенімділігі жатады.
II тарау. ... ... ... оқу ... Зерттеудің барысы, мақсат- міндеттері.
Зерттеудің мақсаты: ... ... ... оқу ... ... даму ... анықтау.
Зерттеудің міндеті: Оқушылардың оқу іс-әрекетінде вербалды және ... ... есте ... мен ... жаңғыртудағы мнемикалық
қабілеттердің функционалды даму деңгейін, операционалды механизм ... ... ... ... ... ... ... Мiржақып Дулатов
атындағы ... ... ... сынып оқушыларына
жүргізілді. ... ... 97 ... ... толық мәліметі 1-ші кестеде көрсетілген:
Зерттеу мақсатына жетуге орай қойылған міндеттерге сай, ... ... ... функционалды даму деңгейінiң ішінде
сендер барынша көп сөз жаттауларың керек және оны ... ... ... ... Бәрі түсінікті ме? Сонан соң, ... ... ... ... кіріседі, ал мүғалім уақытқа қарап тұрады. Уақыт
біткенде оқушыларға "Уақыттарың бітті, ... ... ... таза
парақты алып II" санын ... да ... ... орыс ... ... ... орыс ... аудармасымен есіне түсіре алмаса,
онда есінде қалған орыс сөзін ... ... ... ... ... Нәтижелер төмендегідей есептелінеді:
Тест материалын І-ші көрсету бойынша: функционалды
механизм өнімділігінің қосымша көрсеткіші қазақша аудармасынсыз дұрыс ... орыс ... ... ... II-ші ... бойынша: қабілеттің операционалды
механизмдер өнімділігі жөнінде негізгі көрсеткіш – ... ... ... жұбы ... ... механизмдер өнімділігі
жөнінде қосымша көрсеткіш – дұрыс қайта ... ... ... көрсеткіш бойынша алдыңғы бағалар таблицаның ... ... ... ... ... ... шыға ... нәтижелердің
талдауы жүргізіледі.
"Сөйлем суреттерімен" субтесті
Субтест вербалды және вербалды емес материалды есте сақтау мен қайта
жаңғыртудағы ... ... даму ... ... ... ... ... классификация, қайта кодтау, бар ұғымдық
білімдерді актуализациялау, сериялаудың (операция вербалды тапсырмаларда
орындалады) қалыптасу деңгейін анықтауға арналған.
Тест ... ... бар ... әр сөйлемге коды бар
карточкалар жиыны (орыс сөз оны көрсететін сурет) берілген (Қосымша ... ... тест ... ... ... ... ... инструкция беріледі: "Қазір мен саған сөйлем жазылған бір
карточка көрсетемін. Әр сөз, ... ... ... ... Сен, сол ... бар назарыңмен оқып, жазылған сөз бен суреттерді
есінде сақтауың керек. Сонан кейін мен саған ""сөз ... бар ... ... ... ... қате сөздер мен суреттер.
Субтест операционалды механизмдердің өнімділігін диагностикалауға, сондай-
ақ функционалды механизмдер өнімділігі жөнінде қосымша ... ... ... тест ... бар ... ... ... таза бланклер.
Топты тестілеу процедурасы: Функционалды механизмдер өнімділігі жөнінде
қосымша мәлімет алу керек болған ... ... екі рет ... ... ... ... Бірінші рет функционалды механизмдер
өнімділігі жөнінде ... ... алу ... ... рет – ... ... механизмдер өнімділігі жөнінде негізгі көрсеткішті
алу үшін. Егер мұғалім функционалды механизмдердің қосымша ... ... онда ... операционалды механизмдерді диагностикалауға
бағытталған процедураға кірісуіне болады.
Тестілеудің ... ... ... ... ... кейінгі
жұмыстарды керек болатын, аудармасы бар сөздермен ... ... ... ... ... арналған инструкция: "Балалар, қазір
біз аудармасы бар бірқатар сөздермен жұмыс істейміз. Тапсырма ... ... ... әрқайсың таза қағаз бен аудармасы бар орыс сөздері
жазылған карточкалар аласыңдар. Менің белгім бойынша карточканы оң ... бір ақ рет ... ... оқып ... соң, оны шетке қойып, мен
көру үшiн қолын көтереді. Орыс сөздерін аудармасымен қосып ... ... ... және ... оқымау керектігін оқып көрсетеді). Окуға 30
секунд уақыт ... ... ... ... ... ... оқып ... менің белгім бойынша таза қағазға (алдын-ала аты-жөндері толтырылған)
"I" санын жазып, одан кейін естеріңде қалған ... ... ... ме?". ... ... ... соң тест материалы бар
карточкалар тартылып, мұғалімнің нұ0сқауымен барлығы аудармасы бар сөздерді
оқиды. ... оқу ... ... ... 25 ... өткенде оқушыларды
асықтыру керек: "Уақыт бітті. Сөздерді тез оқып ... ... ... оқып болған соң, таза парақты алып, естеріңде қалған ... ... ... орыс сөзін аудармасымен есіне түсіре ... орыс ... ... ... ... етіледі. Тапсырманы орындап
болған соң оқушыларға тест материалын екінші көрсетуге инструкция ... ... еске ... аз уақыт берілгендіктен барлық сөздерді
естерінде ... ... ... мен еске ... уақытын бірнеше рет
көбейтемін. Сендерге еске сақтауға 3 минут беріледі (тест материалын бір
рет оқу алты есе ... Осы ... ... " I ... қабілеттердің функционалды механизмдерінің ... ... ... тест ... бар карточкалар (қосымша А),
секундомер, таза бланкiлер.
Топты тестілеу процедурасы. Ең алдымен мұғалім оқушыларға ... ... ... керектігін айтады. "Бүгін біз ... ... ... ... ... таза қағаз бен аударылмаған орыс сөздері жазылған
карточкалар аласыңдар. Мен ... бұл ... ... есте ... ... ... ... аты-жөндеріңді, сыныптарынды жазыңдар.
Тапсырма уақытқа беріледі. ... ... ... ... оң қаратып, оны
бір-ақ рет оқисыңдар. Одан көп оқуға болмайды. Карточканы оқып болған соң,
оны шетке қойып қолын көтереді. ... 25 ... ... ... соң менің
белгім бойынша таза қағазға естеріңде қалған сөздерді ... ... ... сөздер естерінде қалмауы мүмкін, ... оған ... ... ... ... бастап, менің белгім бойынша аяқтайсыңдар.
Бәрі түсінікті ме? ... ... ... ... ... соң, ... парақтар таратылып беріледі. Сонан соң әр оқушыға тест материалы төмен
қаратылып таратылған соң ғана тестілеу жүргізіледі" Екі ... аса ... ... 1) әр ... сөзді тек бір рет оқуы керек. Егер уақытқа
үлгермей жатса, барлық ... оқып ... тосу ... 2) ... ... бір рет оқуын және қайталап оқымауын, қайталамауын қадағалау керек.
Басты шарт сөздерді тек бір рет оқу, көз ... оқу ... ... өңдеу. Функционалды механизмдердің өнімділігінің көрсеткіші –
ес бойынша дұрыс ... ... ... Әр дұрыс есте сақталған сөзге бір
балл беріледі. Алынған балдар ... ... балл ... ... ... ... алдыңғы бағасы жас шкаласы мен тестілеу
жағдайының ... ... ... ... ... ... ... өнімділігінің стандартты бағасын ... ... ... нормамен салыстыруға болады.
Тағы бір көрсеткіш есте сақталған сөздердің ұзындығының (барлық есте
сақталған ... ... ... саны ... ... жаңғыртылған сөз
санына бөлінеді) орта мәні есептелінеді.
"Сөз аудармасымен"2 субтесті
Тест жүргізудің жалпы ережелері.
1. Оку іс-әрекетіндегі мнемикалық ... ... орыс тілі ... ... жүргізіледі.
2. Сабақ тест тапсырмалары оқу тапсырмаларының ... ... ... ... ... Ең ... ... ... оқу ... ... тест тапсырмалары негізінде
сабақты құру. Осы тапсырмалар негізiнде сыныптың ... ... ... ... ... ... соң "Сөз аудармасымен" ... ... да оқу ... ... ... ... сөздермен сөйлемдер құрастыру;
б) жаттаған сөздерді жаңа грамматикалық құрылымдармен ... ... ... ... ... қолдануға
болады;
в) жаттаған сөздерді үй тапсырмасын орындауда ... ... ... ... ... ... ... бір
грамматикалық құрылымда сөйлемдер құрастыру".
"Сөз аудармасынсыз" субтесі негізінде үй тапсырмасын ... ... ... ... сөздіктен қарап, аудармасын жұмыс дәптерлеріңе жазып
келіңдер (жаңа ... ... ... ... ... ... ... "Сендер тағы да қандай қызыл түсті
жеміс-жидектерді білесіңдер, қандай шеңбер, төртбүрыш, дөңгелек формалы
заттарды білесіндер?" ... ... ... ... аудармасынсыз", "Сөз аудармасымен" субтестері жеке
де, топпен де жүргізуге ... ... ... тек жеке ... ... ... экзамен бергендей пікір
қалыптаспауы керек.
Топпен тестілеу барысында окушыларға ... ... ... ... ... ... ... Оқушылардың ... ... ... ... әр оқушыға тест материалы мен таза
парақтар дайындалады.
2.2 Зерттеудің классикалық әдістері
Оқу ... ... ... ... ... ... үш ... тұрады:
1. "Сөз аудармасынсыз" мнемикалық қабілеттердің функционалды механизмдерін
диагностикалауға арналған;
2. "Сөз ... ... ... ... ... ... ... суреттерімен" мнемикалық қабілеттердің даму деңгейін
сапалы талдауға ... ... ... ... ... феноменнің теориялық концепциясына ... ... ғана оның ... облсы ескеріледі. Реалды іс-әрекет жағдайы
тестен "шығарылып тасталған". Стандартты бағалау жас ... ... ... әр түрлі типтегі жағдайларға есептелмеген. Жалпы
қабілеттерді тестілеу жасанды ... ... Тест ... бір ... тест ... ... бір түріне жатады деп толықтыруға
да болады. ... ... ... ... ... ... ... жасанды экспериментің артықшылықтарымен бірге ... ... бар: ... эксперимент жағдайында сыртқы валедтілік
жоғалтылады, "ал сыртқы валедтілікке ие емес эксперимент ... ... ... сай ... деп ... психологиялық теске қатысты ... ... оған ... ... ... ... жеке ... функционалдық сипаттары мен оларды сандық
бағалау және ... ... ... айырмашылығын, жағдайларын
диагностикалауға арналған ... ... ... және ... ... өлшеу әдісі. Тесті орындау нәтижесі негізінде
психологиялық диагноз ... Тест ... әдіс ... ... яғни тест тапсырмалары, материалы және ... ... ... қандайда бір" нақтылы реалды жағдайға, табиғи іс-
әрекетке ... ... ... ... ... ... диагностикалау әдісіміз реалды оқу іс-әрекетіне сай
келуі керек.
Қойылған мақсатты шешу үшін тест ... ... ... ... есті
зерттеудің ғылыми-зерттеу әдістерімен салыстырғанда бірқатар артықшылытарға
ие, ең алдымен: 1) тест ... ... емес ... ... ... 2) есті қабілет ретінде диагностикалай алады; 3) барлық
параметрлер бойынша ... 4) ... ... ... ... ... ... параметрлер бойынша тест, психологиялық өлшеу құралы ретінде
оқу іс-әрекетін диагностикалау әдісін құрастыруға қойылатын талаптарды
қанағаттандырады. ... ... ... ... және ең ... ... ... ете алмауы, яғни ... ... ие, ... ... алшақтатылған. Сондықтан біздің алға
қойған міндеттерімізге сай психологиялық тест.
1. ... мен ... ... ... ... көп мәрте пайдалану құралын орындау;
2. Сыналушылардың жауаптарының біртектілігін (көп ... ... ... ... жиынтығы формасында болады;
3. Белгілі бір ережелер мен ... сай ... ... ... ... мен күші мен ... өте ... дәлдіктегі көрсеткішке ие эффективті
тапсырмаларды теріп алу үшін арнайы процедураларды ... ... ... және ... ... ... ... анықтайды. Тестерді объективті бағалау ең
алдымен ... ... ... ... мен ... ... ... тест орындалуын бағалау және ... ... ... ... ... жалғыз тәуелсіз
айнымалы тестіленетін индивид болып табылады. Стандарттау ... ... ... ... ... ... ... А.Анастази "тестілеу үшін лайықты жәйді іздеуге ... ... ... ... Оның ... ... бәрінен ауаша болуы
керектігін, оның ыңғайлы жарықтандыруды, желдетуді, сыналушының ... және ... ... ... ету керектігін" баса айтқан. Сондай-
ақ тестілеу барысында бөгет жасамауды алдын алу керек /20/.
Тест материалы мінез-құлықпен ұқсастығына құрылуы шарт ... ... мен ... ... арасындағы ұқсастық деңгейі
барынша ырықты, бұл жерде олар мен мінез-құлық арасында ... бар ... ... ... да тест материалы ретінде ... ... ... материалға ұқсастығы жоқ абстрактілі, жасанды
материалдар пайдаланылады. Мысалы, Векслер тесінің механикалық есте сақтау
субтесінде ("Сандарды қайталау") тест ... ... сан ... Ал ... ... диагностикалайтын Амтхауэр тесінде
субтестің тест материалы ретінде қандай да бір ... ... ... ... В.Д ... пен Л.В. ... жасаған мнемикалық
қабілеттерді диагностикалау тесінде тест материалы ... ... тік ... ... ... /5, ...... стандартталған, уақыт жағынан ... ... ... ... ... ... психологиялық сынақ.
Тестологтар тесті қанағаттандыратын талаптарды,
стандарттылығы әр түрлі уақытта, әр ... ... әр ... ... ... ... қамтамасыз ететін, сенімді, валадті
болуына көп көңіл аударады.
Психологиялық диагностиканың әдістемесі ретінде ... ... бір ... ... ... ... кескін,
суреттерді қолдана отырып жасайды. Бұл ... ... ... ... ... ... кластың) мәдениетін көрсетеді.
Кез-келген әлеуметтік қоғамдастықгы зерттеуге арналған
универсалды, ... тест ... жеке ... белгілі бір психологиялық сапасын
(қасиетін) өлшеуге арналған тапсырмалар ... Тест ... ... ... ... қиын ... қасиеттерді сандық бағалауға
мүмкіндік береді. Жеке адам қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... сай туралығы мен
валедтілігімен ажыратылады ...... ...... сынау уақыты ... ... ... ... ... ... ... Тест
психодиагностика негізінде психологиялық диагноз қоюдың негізгі құралы.
Тесті эффективті қолдану бірқатар факторларды ескерумен байланысты. ... ... да ... тест ... теориялық концепция,
психометрикалық сипаттаманың қолдану өрісі, барлық сенімділік ... ... ... ... ... ... ... "Жеке адамның
функционалды қалыптары мен сипаттарын, сапаларын ... ... ... ... ... психологиялық әдіс" ретінде
анықтайды, тест факт негізінде диагноз қойылатын фактіні алудың құралы
болып ... ... ... алу ... және ... қою
принциптері туралы ғылымның бір бөлігі ретінде диагностиканың жеке жағдайы
болып табылады /22/.
Еске ... ... өту ... ... ... мен мотивтердің әсері туралы ... ... ... /17/. ... мотиві мен
мақсаты ... ... екі ... есте ... ... ... екі түрлі болады. Іс-әрекет нәтижесіне тек мотивтің мәні ғана
емес, оның интенцивтілігі де әсер ... Егер де ... және ... ... ... ... мәні жағынан жақындастырсақ та,
оның интенцивтілігі әртүрлі болады.
Себебі, мотивтің интенцивтілік жағдайына: ... ... ... ... ерекшелік деңгейі, тіпті
экспериментатордың жеке тұлғасы да ... әсер ... ... ... ... мен өту ... лабораториялық
және табиғи эксперимент жағдайында әртүрлі болады. Экспериментатор мен
сыналушының өзара әрекеті ... ... ... ... ... ... әсер ... әдістерін оқу іс-әрекетінде ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде төмендегідей қорытындыға келдік:
1. есті зерттеу әдістері ... емес ... ... ... емес ... мәселелерді шешеді;
3. эксперименталды жағдайдың жасандылығымен сипатталады;
4. стандартты "нормаға" ие емес;
Осылайша есті ... ... ... ... ... ... зерттеудегі классикалық әдістер Біздің зерттеуіміздің
пәні ... және ... оку ... ... диагностикасы. Қойылған мақсаттан шыға ... оқу ... ... ... тесті келесі талаптарға жауап беру
керек: ... ... ... ... ... ... оң ... біріктірілуі және оның мақсат міндеттерінің бір ... ... ... ... мен ... ... ... болуы керек.
Біздің мақсатымыз бен көрсетілген талаптарды қанағаттандыру
тұрғысынан есті зерттеудің классикалық әдістерін талдасақ, естi зерттеудің
классикалық әдістері қабілеттерді емес ... ... ... ... ... "нормаға" ие еместігi шығады.
Енді классикалық әдістерді шынайы оку іс-әрекеті ... ... ... ... әдісінің астарында эксперимент
схемасы жатыр. Ал эксперимент схемасының құрамына:
1. берілген процедура нені ... ... ... ... ... материалы;
3. зерттеу ... оған ... ... ... сипаттамасы кіреді;
4. зерттеу нәтижелерін өңдеу тәсілдері.
Эксперименталды зерттеудің мәні ... ... және ... ... айқындау жолымен моделдеу және олардың
өзара әрекетін қатаң қадағалау мен ... ... ... ... ... ... ... айнымалыларды бөліп көрсету ... ... іс ... табиғи жағдайдан ауытқуына әкеледі. ... ... ... ... ... әкеледі. Мұндай тәуелсіз
анықтауға "Сөз ... ... ... ... ... 2 кестеде көрсетілген.
2.3 Зерттеудің әдістерін талдап, өңдеу.
Тест материалын бірінші және екінші көрсету бойынша алынған нәтижелер.
Бұл субтест бойынша ... ... ... өнімділік көрсеткіштері дұрыс есте сақталған сөздер саны
бойынша анықталды. Тест материалын бірінші көрсету кезеңінде ... ... ... ... ... болды (25 сек). Нәтижесінде
функционалды механизмдер көрсеткіші сынып өскен сайын ... ... ... ... ... жылдарында функционалды механизмдер
көрсеткіштері арсындағы айырмашылықтар аз ... 18,7 және 25,8, ... ... ... ... айырма арта түседі 36 және 59. Бұл
бастауыш мектептің алғашында оқушыларының ес көлемінің ... ... ... ... Б ... кескінделген.
Субтестің 2-ші кезеңінде тест материалын оку уақыты көбейтіліп,
оқушыларға материалды бір емес ... ... оқу ... ... ... уақытты кебейту көрсеткіштер санын
арттырды. Оның ішінде 1-ші сыныптағылардың есте сақтаулары ... көп ... ... ... барысында байқағанымыздай 1-ші, 2-ші ... ... тек ... ... 3-ші және 4-ші ... ... сәздерін мұғалімнен сұрап алуға тырысты. Бұл бастауыштың басында
окушылар тек механикалы түрде жаттаса, соңына қарай материалдан ... ... ... талпыныстарының барлығын, байқатады. Сонымен субтест
нәтижесінде мнемикалық қабілеттер өнімділігінің артуына берілген уақытты
көбейту өзінің оң ... ... ... осы ... ... ... ... және
функционалды механизмдер өнімділік көрсеткіштері есте сақталған сөздердің
ұзындығының орта мәні арқылы ... ... ... ... ... ... бірінші және екінші көрсету бойынша есте сақталған сөздер
ұзындығының көрсеткіштері
Бұл көрсеткіштер бойынша бірінші және ... ... ... жоғары болса, керісінше екінші ... ... ал ... ... өсу көрсеткіші аса
мәнді емес, яғни бұл көрсеткіштер мнемикалық қабілеттердің ... ... ... ... әр келкілігін көрсетеді.
Алға қойған зерттеу міндеттеріне сай мнемикалық қабілеттердің
операционалды ... ... үшін "Сөз ... субтесі
жүргізідді. Бұл субтесте тест материалын бірінші көрсету бойынша ... ... – орыс - ... ... ... ... қосымша көрсеткіші алынды. Екінші көрсету бойынша мнемикалық
қабілеттердің ... ... ... ... ... сөздер жұбымен
анықталды. Бастауыштың алғашқы жылдарында механикалық есте сақтау жоғары
екендігі байқалады. Тек ... орыс ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінен жоғары. Бастауыштың
сондарында операционалды механизмдер көрсеткіші жоғары.
Тестілеу барысында ... ... және ... ... бірінші және екінші сынып оқушыларына қарағанда ... ... ... оны ... ... ... ... кейбір окушылар
сабақ соңынан "Берілген сөздерді қалай жаттадыңдар, олар ... ... ... ... деген сүрақтарға "отын жанса түтін шығады"
деп екіншілері ... оқып ... көз ... ... ... елестетулері оларға сөздерді ... ... ... ... ... ... ... қарай оқушылар
мнемикалық операцияларды мақсатты түрде пайдаланатынын байқауға болады. Бұл
мнемикалық қабілеттердің операционалды ... ... және ... емес ... есте ... мен ... ... қабілеттердің даму деңгейі анықтауға "Сөйлем
суреттерімен" субтесі жүргізілді. Зерттеу нәтижелері ... ... ... қате ... ... ... қате ... суреттер саны;
3. суреттерден сөйлем ретін кұрастырудағы қате саны;
4. ескерілмеген суреттер саны.
Кестеден көріп отырғанымыздай вербалды емес ... ... ... ... ... тест ... орындаудағы
сәттіліктерін аңғаруға болады. Бұл ... ... орын ... тест ... ... ыждаһаттылықпен қарап, тесті
орындаудағы белсенділіктерінің жемісі. Олар дұрыс ... ... ... ... ... мән ... қараса, дұрыс сөздерді
тандауда көбіне орыс ... "ь", "о", "а" ... ... ... ... ... барысында соларға сүйенеді. Ал ... ... ... көрі ... ... назар аударады. Сондықтан да
олардың суреттерге қарағанда тандаған сөздерінде қате саны ... ... ... сөйлем ретін құрастыруда да бірінші сыныптағылар көп
мелшерде қате ... Олар ... ... ... ... көп ... ... Суретке бір қарайды да "ол
сурет біреу ... ... ... ... деп ... ... ... суреттерге назар салмайды. ... ... ... ... ... де көңіл аудар" деген ескертулері көбіне сәтсіз
болады.
Екінші және үшінші сынып оқушылары ... ... ... үшін ... бір ... ... ... жұмып іштей қайталауға
көшеді. Сондықтан да оларда ... ... ... да, ... де ... аз.
Осы субтест нәтижесінде оқушылардың мнемикалық қабілеттері
бастауыштың басында негізінен функционалды ... ... ... ... ... болуымен, бастауыштың соңында бастауыш
мектеп оқушыларының мнемикалық қабілеттерінің операционалды ... ... ... ... ... және ... валедтілікке тексеру.
Тест нәтижелерін сенімділікке тексеру үшін ... ... мына ... ... – корреляцияланған мән;
М - орташа мән;
n – корреляцияланған белгілердің жұптық сандық мәнінің саны; (5 ... ... ... ... ... 4 ... тексерілді:
1. қабілеттердің функционалды механизмдер
өнімділігінің негізгі көрсеткіші (Аудармасынсыз сөз).
2. ... ... ... ... ... ... ... қабілеттердің ... ... ... ... ... ... қабілеттердің операционалды ... ... ... ... ... ... ... сенімділік көрсеткіші
біршама жоғары. Функционалды механизмдер өнімділігінің ... ... ... ... Бұл ... механизмдер
өнімділігіне организмнің функционалды жағдайлары (шаршау, сергектік т.б)
әсер ететінімен түсіндіріледі. Бүл көрсеткіш көбіне сыналушы ... ... ... оқушыларының индивидуалды тестілеу ... ... ... Сыртқы валедтілік ретінде оқушылардың орыс
тілі сабағының тоқсандық бағасы алынды. ... үш ... ... сөз", ... сөз", ... суреттерімен". Тестілеу
Алматы қаласының Мiржақып Дулатов атындағы №136-шы ... ... 98 ... ... оқушылары) жүргізілді. Мнемикалық қабілет
тесінің нәтижесі мен тоқсандық бағалар арасындағы корреляция коэффициенті
есептелінді.
Зерттеу қорытындысы
Бастауыш ... ... ... ... оқу материалында
мнемикалық қабілеттерді диагностикалау ... ... ... ... ... валедизациясын қарастырайық. Мнемикалық
қабілетердің функционалды механизмдерінің негізгі көрсеткіші ... ... ... емес ... ... функционалды
механизмдердің қосымша көрсеткіштерінде де тоқсандық бағамен байланыс
байқалмады. ... ... ... ... ... негізгі көрсеткіштері оқушылардың орыс тілі пәнінің
тоқсандық ... ... ... ... 1-3-ші ... байланыста болса, ал 4-ші сыныпта мәнді, ... ... ... ... тең) ие болады. Операционалды
механизмдердің қосымша көрсеткішінде ... ... ... 1-ші
сыныпта орташа байланысқа (корреляция коэффициенті 0,42) ие болса, 2-4-ші
сыныптарда мәнді, жеткілікті байланысқа ... ... ... 0,02) ие ... ... болады.
Тест нәтижелерінің корреляция коэффициенті
Ескерту: кестедегі Ф.М. – ... ... О.М. – ... ... ... ...
функционалды механизмдердің қосымша көрсеткіші; О.М.Қ. – операционалды
механизмдердің қосымша көрсеткіші.
Ал, ... ... ... ... ... ... сабағының тоқсандық бағасымен сөздерді тандау (корреляция коэффициенті
0,85), суреттерді таңдау (корреляция коэффициенті 0,42) және ... ... ... ... ... 0,59) байланысты болды,
яғни сөздердегі, суреттердегі қателер орыс тілі сабағының ... ... бір ... оқу ... ... ... ... окушыларының тестілеу нәтижесінің сыртқы
валедтілігінің әркелкі болуы таңдамалының біртекті ... ... ... оқу ... ... ... нәтижесі мәнді
сыртқы валедтілікке ие деуге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі ... ... ... психолого-педагогикалық
диагностикалау мәселесі дифференцасияланған оқыту идеясының, "теңестіру"
топтарын құру, гимназия мектептерінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... лицейлердің
біртіндеп өмірге енуіне байланысты аса өзекті бола түсуде.
Бұл жұмыста табиғи оқу ... ... ... ... ... эксперимент әдісімен біріктіріліп жүргізілді.
Табиғи тестілеу тікелей табиғи оқу ... ... оның ... ... оқу ... бір элементі ретінде ... ... тесі – ... ... ... оқу ... барысында мақсатты әсер ету) пен ... ... ... ... жақтарын өзінде біріктіретін
психологиялық өлшеу әдісі. Тест материалы мен тестілеу процедурасы ... ... мен ... сай ... ... оқу ... ... жағдайы болса, ал оқу ... ... ... бола алады.
Қабілеттерді тестілеу процедурасы мен материалды эксперименталды
негіздеу төмендегідей қорытынды жасауға мүмкіндік берді:
Орыс тілі ... оку ... ... қабілеттерін
диагностикалауға мүмкіндік береді.
Тестілеу барысында есте ... ... ... есте ... ... ... ... оң әсерін тигізеді.
Материал құрылымын ұйымдастыру есте сақтауда операционды ... ... әсер ... ... ... материалды есте сақтауға аз уақытқа көрсетілуге
негізделуі керек.
Қабілеттердің ... ... ... есте ... ... көбейтуге
негізделуі керек.
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу ... ... ... ... беретін орта ... орыс тілі ... үш ... ... "Сөз ... "Сөз
аудармасымен", "Сөйлем суреттерімен".
"Сөз аудармасынсыз" мнемикалық қабілеттердің ... ... ... ... ...... қабілеттердің операционалды
механизмдерінің өнімділігін диагностикалауға және функционалды механизмдер
өнімділігі жөнінде қосымша мәліметтер алуға арналған.
"Сөйлем суреттерімен" ... және ... емес ... және мнемикалық қабілеттерді сапалық талдауға арналған. Вебалды
және вербалды емес материалды тану мен есте ... ... ... үшін ... субтест болып саналады.
Қабілеттер диагностикасының сандық көрсеткіштері:
1. ... ... ... ... ... аудармасынсыз" субтесіндегі қайта жаңғыртылған орыс сөздерінің
саны); қайта жаңғыртылған сөздердің орта ... ... ... ... және операционалды механизмдерінің бірлескен
өнімділік көрсеткіші ("Сөз аудармасымен" субтесінің ... ... ... қайта жаңғыртылған сөздердің орта
арифметикалық ... ... ... мен даму ... ... ... механизмдер есебінен есте сақтау мен ... ... өсу ... ... және ... ... ... Вербалды және вербалды емес ... есте ... ... ... суреттерімен" субтесі).
5.Қабілеттердің сапалық көрсеткіштері ... ... ... ... ... болып табылады.
Бастауыш мектеп окушыларының оку іс-әрекетіндегі мнемикалық қабілеттерін
диагностикалау нәтижесінде ... ... ... ... ... оқушылардың мнемикалық қабілеттері
функционалды ... ... ... ... ... ... қабілетке оң әсерін
тигізеді;.
3Бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... табуға деген ұмтылыс байқатты;
4.Логикалық ... ... ... ... ... ... ... мнемикалық қабілеттердің операционалды
механизмдерінің қалыптасуының алғышарттарына әкелді;
Пирсонның ... ... ... ... ... тоқсандық бағаға байланысы анықталды.
Әдебиеттер тізімі
1. Ананьев Б.Г. Человек как предмет ... - Л.: Изд- во ... ... 1968.- 380 ... ... Т.И. ... аспект проблемы способностей.-
М.: Наука, -1977-.329 бет.
3. Алексеев А.В., ... А.Б. и др. ... и ... ... ... 1991. С. 131-148 ... Аткинсон Р. Человеческая память и процесс обучения. М., 1980.- 528 бет.
5. Венгер Л.А. Педагогика способностей. М., 1973- 345 ... ... ... ... /Под. ред. В.А. ... М.:
Педагогика, 1973.- С. 47-57 бет.
7. Дружинин ... ... ... ... ... ... ...д- ра психол. Наук. М, 1989. 49-62 бет.
8. ... В.Н. ... ... способностей при решении
практических задач. // В ... ... и ... М.,1991. 148-163 бет.
9. Голубева Э.А. ... ... ... ... 1990.- №6.- 35-41 ... ... Э.А. ... исследования способностей. //Вопросы
психологии. 1986.- №5 -С.-18-30 бет.
11. Исследования психологических способностей. /Под ред. А.Н. ... ... ... ... ... Е.А. ... тесты таланта. Харьков. Фолио.1996.16.
13. Криворотько А.Н. Развитие способностей у ... А., ... 61-79 ... ... ... психологиялық негiздерi //Қазақстан мектебi. –2002.
- №1-2 –С. 27-29 ... ... О.Н. ... и ... ... бет.
16. Лейтес Н.С. Способности и одаренность в детские годы.М., 1984. ... ... А.Н. О ... способностей //Вопросы психологии. -1960.
№1. 36-41 бет.
18. ... ... ... // Под. ред. А.Ф. ... ... 28-33 бет.
19. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. -М.: Политиздат, 1972.-
302 бет.
20. Ломов Б.Ф. К ... ... в ... //Психологический
журнал. 1981. -№5. 3-22 бет.
21. Леонтьев А.Н. ... ... в ... ... 1972. -№9. С13-17 ... ... В.Н. ... способностей в советской психологии ... ... ... //Проблемы способностей.М.,1962. С.14.
23. Немов Р.О. Психология. - М.: ВЛАДОС, 1995. - Т2. - 512 бет.
24. Способности и деятельность. ... ... ... К.К. ... ... М., 1972.-320 бет.
26. Проблема развития познавательных способностей. // Межвуз. Сб. науч.
труд. -Л.,1983.- 190 ... ... по ... и ... ... / Под ред. А.А.
Крылова.Л.,1990. -172-228 бет.
28.Оқушылардың танымдық қабілетін дамыту. //Қазақстан мектебі. -2000. - ... ... ... В.Д. ... ... ... ... -1985. - №3.- 18- ... ... В.Д. ... процессы и способности в обучении. М.,
1990.- 402 бет.
ҚОСЫМШАЛАР
Кесте 1 Тандау тобы.
|Сыныбы |ұл ... |қыз ... ... |Жас ... |
|1 |9 |14 |23 |7-8 |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
|2 |17 |12 |29 |8-9 |
|3 |14 |10 |24 |9-10 |
|4 |11 |10 |21 |10-11 ... | 51 |46 |97 |7-11 ... 2
"Сөз аудармасынсыз"
|Сыныптар |1 |2 |
|1 |18,7 |36,5 |
|2 |25,8 |45,8 |
|3 |36 |44,5 |
|4 |59 |74,7 ... ... ... |1 |2 |
|1 |3.3 |4.2 |
|2 |5.4 |5 |
|3 |4 |5.5 |
|4 |4.4 |4.5 ... ... суреттерімен"
|Сынып |1 |2 |3 |4 |
|1 |65,2 |58,6 |19,5 |5,4 |
|2 |35,3 |37 |9 |- |
|3 |28,8 |29,1 |1,3 |1,3 |
|4 |19,3 |18,1 |0,2 |- ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... | | | | ... |0.25 |0,49 |0,36 |0,78 ... ... |Ф.М ... |о.м. ... |
|1 |0,25 |0,24 |0,30 |0,42 |
|2 |0,29 |0,17 |0,42 |0,53 |
|3 |0,18 |0,17 |0,45 |0,59 |
|4 |0,28 |0,27 |0,55 |0,62 |


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.3122

^