БЕЙБАРЫС СИРАСЫНДАҒЫ ЖАС БЕЙБАРЫС БЕЙНЕСІ [ 52 бет ]


КІРІСПЕ……………………………………………………………..........….3

I СҰЛТАН БЕЙБАРЫС ӨМІРІ ЖӘНЕ "БЕЙБАРЫС СИРАСЫ"
1.1 Бейбарыс жайлы Мысырлық деректер.............................................8
1.2 "Бейбарыс сирасы" және оның жазылуы тарихы..............................21

II "БЕЙБАРЫС СИРАСЫНДАҒЫ" ЖАС БЕЙБАРЫС БЕЙНЕСІ
2.1 Мысырлық халқының ауыздағы Бейбарыс тұлғасының көрінісі....28
2.2 "Сұлтан әз-Захир Бейбарыс сирасындағы" жас Бейбарыс бейнесі..47

ҚОРЫТЫНДЫ.........................................................................................60
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.............................................................................62



      
      МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………..........….3
I СҰЛТАН БЕЙБАРЫС ӨМІРІ ЖӘНЕ "БЕЙБАРЫС СИРАСЫ"
1.1 ... ... ... ... ... және оның ... ... СИРАСЫНДАҒЫ" ЖАС БЕЙБАРЫС БЕЙНЕСІ
2.1 Мысырлық халқының ауыздағы Бейбарыс тұлғасының көрінісі....28
2.2 "Сұлтан әз-Захир ... ... жас ... ... ... ... ... өзінің ұлттық тарихын
тереңінен зерттеп-зерделеуге ... ... ... ... Кеңестік
дәуір тарихшылары түркі халқының бай тарихи мұраларын зерттеуде сыңаржақты
пікір қалыптастырды.
Мемлекетіміз тәуелсіздікке қол жеткізгеннен ... ... ... ... ... жәйттерді қайта қолға алды. ... ... бері ... ... ... өткен ата бабалар тарихын
олардың есімдерін халық жадына қайта әкелудеміз.
Әсіресе, орта ... ... ... ... ... тарихтың беймәлім беттері ғасырлар қойнауында ... ... ... ... ... ... ... саханасына келуіне өте
көп ықпал еткен қыпшақтар ... ... өте зор. Осы ... қазақ
даласында қыпшақтар арасынан дүние жүзіне мәлім көптеген ғұламалар, даңқты
қолбасшылар дүниеге ... ... ... биік ... ... ... дүниеге келіп, Мысырда ел басқарып, аты аңызға айналған Сұлтан
Бейбарысты ерекше атауға болады.
Сондықтан. біз ... ... бай ... ... ... ... ... етіп отырмыз. Бұл мәселе бүкіл түркі ... ... ... ... екенін айтқымыз келеді.
Әлем тарихының аясынан алып қарасақ, көне түрік халқы мен оның
өзінің құрған ... ... ... ... ... тіпті де өз
жұрағаттары болып табылмайтын ... ... ... тап ...... ... Осынау мәселені тек саяси тарихты немесе ... ... ... шешу ... ... ... ... одан ешбір нәтиже шықпады.
Адамзат тарихынан алатын орнының орасан зор ... ... ... әсер ... тұра алмады. Демек, сұлтан ... ... ... мен ... ... ... әлеуметтік және
саяси тарихы бірге өріліп, байланысып кеткен, сондықтан да оқиғалар желісін
қалпына келтіру үшін біз ... ... ... ... тыс
қалдырмауға тырыстық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Көне түркілер және қыпшақтар жөніндегі
зерттеу жұмыстары ХІХ ғасырдың орта шенінде ірі ... ... ... Оның ... ... ... қызметі ерекше.
Н.Я.Бичуриннің қытай жазба ескерткіштерінің ертедегі Орта Азия ... ... ... бастырып шығаруы синологиядағы аса ... ... [1]. ... ... қытай деректемелерінің Қазақстанды
ертеде және ортағасырларда мекендеушілердің: хуннулардың ... ... ... мен ... ... ... жөніндегі
негізгі ақпарат жинақталған.
Жалпы алғанда, мәмлүк ... ... өте бай ... ... ... айта кету керек. Сирек қолжазбалар Таяу шығыс елдерінің Каир,
Дамаск, Бағдат, Алеппо және т.б. қалаларында ғана емес, ... ... да ... тұр. ... ... ... кітап үйінің
өзінде ғана 70 мыңдай ... ... ... ... бар. Оның ... ... дәуіріне қатысты материалдар болып табылады.Осы кітап
үйінің жанындағы қолжазба орталығы ескі ... ... ... ... ... ... ... қатар, мұсылман
әлеміне белгілі атақты діни оқу орны- ... ... ... ... дін ... мен уақыптар
министірлігінің кітапханаларында мешіт, ... және т.б ... ... ... ... құжаттары сол күйінде тұнып тұр.
Ал, жалпы мамлүк ... ... ... ғасырларда Батыс Европа
мен Ресейде басталған Мысыр Мамлүк мемлекетінің тарихын зерттеуде бірқатар
зерттеулердің өзіндік тарихнамасы мен ... ... ... ... ... дейін бұл мәселе бойынша арнйы толық зерттеу
жоқтың қасы. Бұл салада ... ... ... ... д ... ... И. ... атауға болады[2].
Мысыр Мамлүк мемлекетінің тарихына арналған зерттеулер Батыс Европада
ХҮІІ ғасырдың аяғы мен ХҮІІІ ғасырдың басынан бастауын алады және ... ... ... ... ... ... тарихы, сыртқы
саясаты, батыс христиан елдермен қарым-қатынастары мен мемлекеттік ... ... ... ... зерттеулердің арасында Г. Уейль, Дж.
Саувагет, С. ... ... ... бар[3].
ХХ ғасырдың бірінші жартысында Мысыр Мамлүк мемлекетінің саяси
тарихын зерттеуде ... үлес ... ... ... М. Гаудефре-
Демомбинес, А.Поляк, Е.Комбе, А.Атия, М.Конрадтың, ал Мамлүк мемлекетінің
әскери жүйесіне байланысты ... ... ... ерекше атауға
болады[3].
ХХ ғасырдың 60-70 ... араб ... ... ... ... Ризқ ... Абд әл-Фаттах Ашур, Саад Маһирдың[4] ... ... ... ... ... ... ... тағы
бірқатар араб зерттеушілері белгілі болды, атап айтсақ Абд әл-Азиз ... ... Али ... Али өз ... бұл саланың өзекті
тақырыптарын ашуға арналған[5].
Ал, Қазақстанда мамлүктерге қатысты ... ... рет ... ... ... ... қыпшақтар атты орны бөлек
ғылыми монографиясында аталып ... 1995 жылы ... ... қазақ,
орыс тілдеріндегі ғылыми және көкем әдебиет беттерінен (мысалы, С.Н.
Марков, М. Симашко, ... ... ... ... көрінетін мамлүктердің қалған орасан зор мәдени мұраға қарап тұрып,
қыпшақтардың бөтен елде сұлтан болған ерекше ... ... ... мен Шам ( ... Сирия, Иордания, Лива, Израиль жәе Палестина) жері
қамтыған ораса зор мемлекет құрып, 132 жыл ... ... ... пен ... және ... ұрпақтарыың мәдениет пен ғылым,
экономика мен құрылыс салаларындағы жетістіктері мен қалдырған іздері ... Шын ... ... ... тарихының алтын беттерін жазған.
Бұдан кейінгі жылдарда белгілі ... Б. ... атты ... атап ... ... ... бұл ... төңірегінде еліміз егемендік алғаннан кейінгі
жылдарда кең ауқымды зерттеле бастады, атап ... ... ... ... ... атты ... Мамлүктер тарихын зерттеуге тың ... Оның ... 2002 жылы ... ... ... ... мемлекетінің Дешті Қыпшақпен ХІІІ-ХҮ ғғ. байланыстары(араб деректері
бойынша)" атты кандидаттық диссертациясының орны ерекше болмақ[10].
Деректік қоры:Бұл ... ... ... басқа кезеңдермен
салыстырғанда авторлардың көптігімен, тақырыптың ауқымдылығы және ... ... ... ... ... ... бұл ... жататын өзіндік ерекшеліктердің бірі
ретінде көптеген шығармалардың авторлары ... ... ... адамдар болуымен қатар сұлтан сарайына жақындығының ... ... ... ... ... ... Солардың қатарында Ибн Абд аз-
Захир мамлүк сұлтаны аз-ахир Байбарыстың жеке хатшысы ... ... ... ... жеке өміріне қатысты "Ар Рауд аз-Заһир фи сират әл
малик аз-Заһир" атты ... бұл ... ең ... ... қатарына
жатады. Бұдан басқада, атап айтқанда Бейбарыстың сұлтандығы туралы ... ... Ибн ... ... Ибн Абдузахир (1223-1229), а-
Нуайри (1331 жылы қайтыс болға), Байбарыс ад-Дауадар (1325ж. қ.б.) Ибн Аби
Фадаил (1334ж ... ... Ибн ... (1336ж ... ... ... әл-
Юнини (1362 ж. қ.б.) Абу-л-Фида (1273-1331), Ибн ... (1362 қ.б.), ... .т), Әл ... ... ... (1361-1451), Ибн-Йиас
(1448-1524) секілді мұсылман тарихшылар ... ... ... ... әл-Джаһиз, Ибн-Асир, Ибн баттута, Ибн Касир, Ибн Фадлан, Ибн Фурат
, Ибн Хаджар ал-Асқалани, Ибн халдун, Ибн ... Ибн ... Ибн ... ал – ... Абу ... ... ас-Саути, ат-Табари және т.б. әр түрлі
ғасырларда өмір сүрген ... ... да ... ... тақырыбын
айналып кете алмаған. Олардың еңбектерінің бір ... ... ... ... ... көрсе, келесі бір бөлігі дүниежүзінің
кітапханаларында ... ... әлі ... ... өз ... ... ... Байбарыс туралы “сира”- өмірбаян жанрында
жазылған бар ... үш ... бар. Оның ... де шығармалардың біреуі
қара сөзге түсірілген поэтикалық шығарма болып табылады. Тарихшы Ибн Уасил
өзінің ауқымды ... бір ... ... ... ... ... заманында өмір сүріп сүлтанның өмірбаянын ... ... ... қызмет еткен Ибн Абдузаһир, Ибн Шаддад жәе ... ... ... ... жөн деп ... Олар ... мен ... арасыдағы теке-тірес барынша қызған кез, ХІІІ-
ғасырдың екінші жартысында өмір сүрді. Ибн ... ... ... би ... Абдузахир бин Нашуан қади (1223-1292) ортағасырлық
тарихшы, Байбарыстың замандасы. Каир ... ... ... ... және ... ... ... Иншада хатшы болып істеген. Өзінің
жұмыс сипатына қарай сұлтанға ... ... ... оны ... ... Хама қаласының уәлиінен адалдық антын алуға ... ... ... көрсетеді. Оның қаламынан сұлтан Байбарыстың моңғол мен
кресшілерге қарсы іс- әрекеттерін суреттейтін “Ар-рауд аз-заһир фи сира ... ... ... ... туралы “Ташриф ал-айам уа ал-асур фи ... ... және ... ал –хаффия ми сира аш-шарифа ас-султания
ал-маликия” секілді ... ... ... өз ... ... сұлтанға оқып беріп отырған. Кейін қосымшалар енгізілген. 194
беттен тұратын қолжазба Стамбул ... ... ... ... сақтаулы тұр. Байбарыс туралы шығарманың бірінші және соңғы
бірнеше беттері жоғалған. Соған қарамастан Байбарыс ... екі ... ... бізге бүтін жеткені болып табылады.
Ибн Шаддад, Иззуддин Абу Абдулла Мухаммад бин Али бин ... бин ... ... 1217 жылы ... қаласында дүниеге келген. Географ
–тарихшы. Байбарыстың замандасы. Моңғолдар 1258 жылы ... ... ... тақағанда Хулагу ханға Дамаск пен Алеппо билеушісі ... ... ... ... Бұл ... ... ... бұл өзі куә
болған, өз көзімен көрген ... ... ... ... Шамда монғол үстемдігі ... соң ... жер ... ... қол ... ... еткен. 1285 жылы Каир қаласында ... ... ... ... ... Байбарыс сұлтанның ерекше
құрметіне ие болған. Тарихшылар Байбарыс сот арқылы шешілген екі іс ... ... ... ... деп ... ... ... аты шыққан адам болса керек. ... ... ол ... алдында орны ерекше еді. Абыройлы, көп істерге ... ... еді. Қол ... ... көп, ... ... ... тез
жүзеге асыратын. Байбарыс қайтыс болған соң оның баласы Беркеханның да
сеніміне кіре алды. Ол оны ... ... және ... етіп тағайындады.
Беркехан онымен әкесі Байбарысты жерлейтін жерді таңдады ақылдасып, ... ... оған ... деп көрсетеді[14]. Артына алты еңбек
қалдырған,оның ішіндегі біз үшін ... ...... ... ... ... қолжазбаның 270 беттік екнші бөлімі ғана ... оның ... ... ... кейін “саджғ” тәсілімен, яғни рифмалық ... ... ... жете мән ... көп уақыт тарихшылар назарынан
тыс қалып келген. Шығарманың бастапқы атауы белгісіз. Қолжазбаның Түркияның
Эдерне қаласындағы Салимия ... ... ... тұрған нұсқасы
“Байбарыс тарихы” деп аталады, сондықтан осы атау ғылыми айалысқа енген.
Қолжазбаның бізге ... ... ... ... соңғы жылдары- 1272
–1278 жылдар арасындағы оқиғаларды суреттейді. Сұлтан Байбарыстың ... ... ... ... ... өз ... ... тарихының
қолжазбасы одан кейінгі тарихшылардың осы кесенге қатысты арқа ... ... ... ... ... Абу Абдулла Мухаммад бен Салим бин Насрулла ал-
Хамауи аш-Шафиғи 1207-1298 ... ... өмір ... Хама ... ... ... ... Дамаск, Құдыс, Алеппо, Каир қалаларын шарлаған.
Фпанция королі Льюйс ІХ-ның Мысырға жасаған ... ... ... ... монғол шабуылы нәтижесінде орталығы Бағдат ... ... ... ... ... тірі ... ... қасиетті Рим мемлекетінің императоры ... ... ... ... ... ... Ол ... мол тарихи, әдеби мұра
қалдырған. Біз үшін ең маңызды шығармасы –“Муфарридж ал-куруб фи ахбар ... Атап ... осы ... соңғы бөліктері сұлтан Бейбарыстың
саяси сахнадағы өмірінің бастапқы кезеңі туралы мол мағлұматтар береді.
Сонымен қатар, ... Ибн ... ... хатшысы, тарихшы, ақын
Ибн Абдузаһирдің Байбарыс туралы поэмасын қара ... ... ... “Ал –манақип ас-сиррия ал-маунтазиға мин ас сира аз заһирия” еңбегі
бар. Бұл ... ... ... ... мол ... ... заманғы араб тарихшылары да мәмлүк тарихын зерттеуде. С.Ашур, М.Сурур
бастаған мысырлық тарихшылар ... ... ... ... ... жазған[18]. Француз тілінде де сұлтанға арналған ... ... ... ...... жорықтары заманында ағылшын,
француз, неміс, италиян және т.б. еуропалық тілдерде ... ... ... ... да мәмлүктер туралы мол мағлұматтар ... ... ... сауда байланыстарын орнатқан Сицилия, Генуя,
Венеция және Испания қалаларының ... ... ... ... ... ... бұл жерде мәмлүк дәуіріне қатысты терең зерттеулер ... ... ... ... Каир қаласында орналасқан филиалын
айтуға болады.
Бітіру ... ... мен ... ... ... ... ірі саяси тұлға Бейбарыс туралы жазылған деректер ... ... ... біз алдымызға мынадай мақсаттар мен міндеттерді
қойдық:
• Сұлтан Бейбарыс туралы деректерді талдау
• Бейбарыс жайлы ... ... ... ... ... ... және оның ... тарихына тоқталу
• Мысырлық халық ауыз әдебиеттеріндегі Бейбарыс бейнесін анықтау
• "Бейбарыс сирасы" және жас Бейбарыс ... ... ... ... ... ... ... екі тарау, қорытынды және әдебиеттер
тізімінен тұрады.
I СҰЛТАН БЕЙБАРЫС ӨМІРІ ЖӘНЕ "БЕЙБАРЫС СИРАСЫ"
1.1 Бейбарыс жайлы ... ... Еділ мен ... өзендерінің жарасындағы кеңістікте, яғни
қазіргі қазақ топырағында дүниеге ... ... өмір ... ... тарихшы Әл-Айни «Иқду ал-джуман Фи
тарих аһл ал-азман» атты ... ... бин ... ұлты Қыпшақ
түркінің Беріш ұлы тайпасына жатады деп жазады. Тарихшы ... ... ... ... ... ... айбатты арыстан сөзін қосып
жазады[19].
Сонымен қатар тарихшы ал-Нуайри «Ниһая ал-адаб» атты ... ... ... мемлекетінің төртінші патшасы нағыз патша сұлтан
Бейбарс ас-Салихи ұлты түркі, Бөрілі (ал-Бурули) тайпасынан - деп ... ... ... ... Бейбарыстың жеке хатшысы болған Ибн Абдузахир
өзінің «Ар-рауд аз-захир фи сира ... ... ... ... ... ... бақ» атты еңбегінде сұлтанның тегі Ал бурули
деп жазады[21]. Тарихшылардың сұлтан Бейбарысқа жақындығына қарай ... ... тегі ... мағлұматтары да түрленіп отырады.
Мысалы: Тарихшылардың көпшілігі ... ... тегі ... ... ... ... оның ... атап айтқанда сұлтанның қол
астында қызмет еткен Ибн ... Ибн ... ... тарихшылар өздерінің
шығармаларында сұлтан Бейбарыс шыққан тегі жағынан Түркі, Қыпшақ, оның
ішінде Бөрілі ... ... ұлы ... деп көрсетіп отырады. Тарихшы
Бейбарыс ад-Дауадар өзінің еңбегінде қыпшақ тайпаларының тізімін береді.
Олар: Тоқсаба, ... Бурш уғлы ... ... ... ... Қара ... Кутун деп атап көрсетеді[22]. ... өзі ... ... ... ... ол бұл ... жетік білгеніне күмән жоқ.
Ал, оның тұтқынға түсуіне байланысты да тарихшылар арасында сан алуан
пікірлер баршылық. Оның ... сол ... ... баяндалатын
оқиғалар желісіне байланысты болып отыр. Кейбір тарихшылар Бейбарыс Хама
қаласында сатылды десе ... ... құл ... ... ... әмір ... Хама ... абақтысында жатады,
сондықтан Бейбарыстың екінші рет сатылуы да осы ... ... ... ... ... аузынан жазылған әңгімеде жалпы алғанда тарихи
шығармаларда олардың өздерінің бұл жағдайда ... ... ... ... ... тегі ... ... мәлімдемелер кездеспейді. Ал,
керісінше бұндай мәліметтерді "Бейбарыс ... ... ... ... ... Тарихшы Ибн Тәңірберді Бейбарыстың туған жылы шамамен
1223 жыл десе Ибн Ийас ... оның қол ... ... еткен тарихшы Ибн
Шаддад Бейбарыс Сұлтанның емшектес досы, бауыры десе ... ... ... ... ... ... ... 1225 жылы дүниеге келген.
Жиырмасыншы ... ... жылы 2000 жыл ... ... ... ... ... Сонымен көріп отырғанымыздай Байбарысты құлдыққа сатқан
монғолдар емес ... ... ... ... ... бойынша
сұлтанның туған жылы шамамен 1225 дей келе, ... ... 1239, яғни ... жасында түседі[16]. Қалай болғанда да Байбарыс және оның ... ... ... ... ... шабуылдары нәтижесінде
сатылады. Тарихшы Ибн Тәңірберді ... ... жылы ... 1223 ... Ибн Инас 1221 ж оның қол ... қызмет еткен тарихшы Ибн Шаддад
Бейбарыс сұлтанның емшектес досы ... десе ... Әмір ... ... алған дерек бойынша 1225 ж туған деп көрсетеді[15].
Дамаскіде құл базарында Бейбарысты сатып алған адам ... бар деп, оны ... ... ... Бейбарыс оның қолында біраз
уақыт болғанын ... Ибн Инас ... ... ... бір көзінде кемісті болған десе, көпшілігінің сөздері оның
көзінде иненің ... ғана дақ ... ... ғана саяды. Сондықтан
Бейбарыс бар болғаны 800 ... (12 ... ... ... ... жүз кесек күміске сатылады. Құл ... ол ... ... бұл өте төмен баға саналатын. ... Ибн ... ... Каир ... ... ... ... деген еңбегінде
Бейбарыстың сатылуына байланысты ... ... ... ... ... Кама ... намбы әл-Мансұр жас болғандықтан
қаланы басқару ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, мәмлүк сатып аларда да оларды алдымен шешесіне
көрсетеді екен.Бейбарысты серігімен ... ... алып ... ... ... ... анасы: «Мына қарасұрдың көзінде ашық
жаулық бар. Араларында дұрыс қатынас болмайды»-деп ... ... Сол ... Мысыр мен Шам билеушісі сұлтан Наджмуддин Аюптың
бұйрығымен Хама абақтысында ... Әмір ... әл ... жас
Бейбарысты серігімен сыртынан сатып алады. Әмір ... ... ... ... ... Бейбарыс Әмір Айтегіннің ... ... ... аяқ басады. Жаңа иесі – Әмір ... ... ... әл ... ас-салихи ан-наджами бастапқыда Әмір Джамалуддин бин
нағмурдың мамлүгі болған. Кейін Шам ... ... ... Әмір ... көтеріліп, бундуқтар Мансабын иеленеді. Ірі әмірлер
қатарына қосылады. Бейбарыста сұлтан болғанша тек ... ... ғана ... ... ... ... болғанда Бейбарыс Әмір Айтегіне
үлкен құрмет көрсетіп, оны пір тұтатын ... ... ... ... білетін » болған. Әмір Айтегін де өзінің кешегі мамлүгі, бүгінгі
сұлтан ... ... ... ... ... ... ... шығарған
Әмір Санжарды жазалауда, Дамаск пен Шамның бір ... ... ... ... оны ... жинақы» болатын деп сипаттайды.
1285 ж жасы ... асып ... Каир ... қайтыс болады[9,16б.].
Бейбарыстың Әмір Айтегіннің иелігінен сұлтанның қол ... ... әл - ... ... ... «1245 ж ... ... сұлтанның
билігіне көшкенде сол ... ... Әмір ... ... ... иесі ... ... Әмір
Сефуддин қылыштың канизактарының біріне үйленеді. Канизак сұлу болды ма,
әлде Әмірінің еркінсігеніне ашуланды ма, ... ... ... Әмір
Айтегінді қуып сұлтан иеліктерінен кетіп өз күнін өзі көрсін деп ... ... ... райынан қайтып Иракты бетке алып кетіп бара жатқан
Әмір ... ... ... алып ... ... да ... мүліктер
мен басқа да мүліктерін сұлтан өз ... ... Сол ... ... Бейбарыста сұлтан мамлүктерінің қатарына ... ... ... әрі ... мүмкіндік алады.Оның өміріндегі жаңа кезең сұлтанға
жақын адамдардың қатарына ... ... өмір жолы -оны ... ... ... әсер қалдырады.Сөйтіп Бейбарысқа иесінің есімі
Әл -Бундуқтари әл- алаи аты ... ... сөзі Әмір ... ... ... ... яғни сұлтанның құс ататын
«бундуқ» деп аталатын қаруын тасушы бундуқ ... құс ... ... ... береді[14]. Бұл мәліметтерді нақтылау үшін Ибн Тағри Берди
еңбегіне ... ... ... ... ... тәлкегіне ас-Салихи
Сұлтан Бейбарыс шамамен 1225 ж. ... ... ... ... ... ... ... Бейбарыстың елі Бұлғар ханы Анар
ханнан Қырымдағы ... ... ... ... жер беруді сұрайды. Хан
оларға екі тау бөктеріндегі өңірді ... де, ... келе ... ... ... ... ... өлтіріп, біразын тұтқынға алады.
Тұтқынға түскендердің ішінде мен және Бейбарыс бар ... ... оның ... он ... ... ... Кіші Азиядағы Сиуас құл
базарына ... мен ... ... ... ... ... хан Ибн ... базарында кездестік. Оның иесі Әмір Айтегін Әл-
Бундуқтари ... ... ... ... көшті»-дейді[22].
Осы заманғы араб тарихшылары Байбарыс ... ... ... де ... сипатына мінез-құлқына келгенде ат үсті сыдырта ... ... У. ... ... ... ... деспоты, қылышынан
қан тамған зорлықшы етіп көрсетуге тырысқан[10].
Бейбарыс Еділ мен Жайық өзендерінің жарасындағы кеңістікте, яғни қазіргі
қазақ топырағында ... ... басы ашық ... ... ... ... себебі, Бейбарыс сұлтанның бундуғын тасушы емес, сол
мансапты иеленуші әмірдің мәмүлігі “и” ... сын ... ... ... Бұл 1245 жыл. Ол осы ... бар болғаны 19 жаста еді. Әмір Айтегін жаңа
мәмүліктерін сырттан сатып алса да жас Бейбарыс текті, өжет, ... ... ... айтқандай “Тек сұлтанның қармағында болатын мамлүк”
екен. Шынында “Алмас пышақ қап ... ...... ... ... және
Шам сұлтаны Наджмуддин Аюп назарынан тыс қалмай ... ... ... ... ... ... алынып кейін осы топтың басшысы ... Ибн ... ... оны ... алған соң оның азаттығын беріп,
өзінің мәмүліктерінің қатарына қосты” деп ... ... ... ... ... ... жеке қаржысын сатып алынған мәмүліктер ерекше топ
болып саналатын. Осы уақыттан ... ... әмір ... ие болдады да,
өзінің бұрынғы аттарына қосымша ... ... ... ... қоса ... болады, яғни Аюп әулеті Наджиддин ол – Салихидың
мамлүгі деген мағынаны білдіреді[9,18].
Бейбарысты өз көзімен ... не ... ... сөз ... ... Ибн Абдузапир “ ... сұлтан келесі бір ... ... ... ... ... ... жалт етіп ... айдай. Басында алтын жіппен
зерленген қара ... ... ... ... сия көк ... Бір ... ... қалғандарын артында қарушылары көтеріп келе жатыр. Олардың ішінде
екі үлкен байрақ, екі үлкен садақ, қалқан және таға ... өзі ... бар. ... ... ... қара ... бар, үстіне қара
тоқым жабылған сұр ат тартылды. Сұлтан әмірлерді бір-бірлеп шақырып алып,
оларға мол ... ... ” – деп ... ... ... оның ... ... істерін одан артық білетін, одан
епті, одан батырлығы артық бірде-бір атқа мінген батыр жоқ деп ...... ... жасайды. Патшалықты тек қылышының күшімен алды дейді[15].
Ибн Ииас өзінің “Бадиғ ... фи ... ... ... жаңалықтарының
әдемі шешектері) атты еңбегінде Сұлтан Бейбарыстың түр сипаты ... ... ... айбарлы да айбатты, атақ-даңқы асқан, сұлтандаққа
лайық данышпан, мемлекеттің жағдайын білетін, алдында ... ... ... тізе ... ұлы ... еді. Ол бір орында отырмайтын, ... пен ... ... * бар еді. ... көп ... аты шыққан, соғыста ержүрек еді. Қысы-жазы ат үстінен
түспейтін. Мемлекет шекарасындағы ... ... ... қарай оған “абу
футухат” -“жиһангер” деген лақап ат тағылған еді.
Батырлығымен ержүректілігінің белгісі ... ... ... ... ... еді. Әскерін соғысқа ынталандыру үшін ... ... ... бөліп беретін, жорықтарды ұйымдастыру үшін көп қаржы
жинайтын, ауқатты адамдарды көп тәркілейтін. Бейбарыс келісті ұзын ... ... ... еді. ... бір тал ақ жоқ. Шеру ... ... ... дәріптелетін. Шариғаттың алмас қылышы Бейбарыс
ғұламалар мен діндарларды құрметтейтін, қайырымдылық жасауды ... ... – деп ... ... ... Бейбарыс туралы “Ержүрек ” еді. ... ... * ... ... ... көз көріп, құлақ естімеген
ерліктер көрсетті. Жаратқан көмектесіп, сұлтан құтыздың атабегі - ... ... ...... ... бір ... Ибн ... ад-Дауадари өзінің “Ад-дурра аз-
закия фи ахбар ад-даулат ат-туркия” ... ... ... маржан
моншақ”) атты шығармасында Бейбарыс ер жүрек, даңқты мәлік, жаужүрек батыр
еді. Өлімнен қорықпайтын. Айла ... мол, ... ... ... әдемі,
қимылы сәтті, соғыста ақжолтай, ешқашан қорғалақтамайтын, ... ... ... еді. ... өзі ... ... әсірессе Дамаск
тұрғындарын, мекемелерді көп тәркілейтін. Оларды жеккөретін. Бейбарыс ... ... ... жоқ ... ... – деп ... ғ. өмір сүрген мысырлық тарихшы әл-Айни “Икду ал-жуман фи тарих аһл ал-
заман” (заман тұрғындары ... ... ... ) атты еңбегінде Бейбарыс
ұлты ... ... ұлты Бури ұғлы ... ... дей келе, Бейбарысты
сипаттауда теңдеулерді аямайды. “ Жеңімпаз патша қарасұр, көкшіл көзді.
Даусы жер ... ... ... және ... ... сәзімін тудыратын
айбындылық бар еді. Бойы ұзынға келетін. Қайсар, ер жүрек, сақи, ... ... ... ... сұлтандық ісіне көп көңіл бөлетін, ислам және
мұсылмандардың жеңісіне және патша ресімдерінің орындалуына ұмтылған еді” –
дейді. ... ... ... ... ... құрметтейтін, саясаты
әдемі патша тұрғындарды және диқандарды, әсірессе, Димасиқ ... ... Өте сақ ... ... ... ... ... және ислам
жеңісі жолында күндіз түні бір тынбайтын. Тамақ пен киімге ... ... еді. ... де ... болатын”-деп дәріптейді[20]. Ибн
Касир Бейбарыстың атқарған істеріне ерекше көңіл ... Ол ... ... ер ... жігерлі, тұңғиық, көзсіз батыр, сұлтандық ісіне
көп мән беретін. Шарап ішуге тыйым ... ... ... ... жемқорлық, кесір мен бұзықтықты тиюға жұмсады.”
Шамда жүрген кезінде Мизр* ішімдігін тию туралы хат ... ... кұт етіп Алла ... ... аяқ асты етпейік ” – дейді. Сұлтан 1262
жылы есірткіні рұқсат беретін хашни думанын жойып, оны жейтіндерді ... ... Ибн ... ... ... ... ... жиһангер, муджахид
*, елді сақтаушы, патша болуға жаратылған, жеңіл, жылдам ұрысқа өзі бастап
кіретін” – дей ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның Ясасын
және түріктің Турасын басшылыққа алатын болған. Тура ... жол, ... ... ” – деп ... аз-Захаби “жихангер, дін жолында күресуші муджаһед, айбаты зор,
патша болып жаратылған, ерліктері ... ... ... ... ... ... еді. Ислам діні үшін көп еңбек сіңірді. Атақты
шайқастары, көп жеңістері болды.” – деп ... ... одан ... қорқатын, ол ауырып жатқанның өзінде де
үстіне ешкім оның рұсатынсыз кіре алмайтын. Ержүрек, өмірі ат үстінде өтті.
Мәмлүктері мен ... ... ... білу үшін ... пошта
аты мен желмая мініп жүре беретін ” – деп тұжырымдайды[27]. Бұл ... ... ... ... ... ... оның ... Әл-
Мақризи ортағасырлық мұсылман тарихшыларының ірісі болып саналады.
Тарихшылар Бейбарыстың ержүректілігі және батырлығы жөніндегі сөздері бір
жерден ... ... ... ... ... заманына сай қатал
болған кездері болған, алайда көзсіз ... пен ... ... ... ... қарапайым халыққа, оның ішіндегі кедей-
кепшіктерге әрдайым ... ... ... ... Оған ...
Барлық кедейлерге жететін азық-түлігім болса үлестіріп берер едім” – деген
сөзі куә бола ... ... жыл ... ... ... ... 10 мың ... (1 ардебб – 197,75 литерге тең) ... ... ... Көптігіне қарамастан қаза тапқандардың бала-шағасына көмек
көрсететін. Каир мен Мысырда иесіз өліктерді ... ... ... ... ... оның ... ... бағыштайтын болған. Бейбарыс ораза кезінде
күніне бес мың адамға ауыз ашар ... ... Жыл ... ... ... ... 600 киім беретін. Күн сайын жалпы көлемі ... мың ... * ... бет ... ... “Жетім көрсең жебей
жүр ” – деген Бейбарыс, медресенің жанынан жетім ... ... ... ... ... 20 ғ. қалыптасқан жетім балаларға деген мейірімді,
адамгершілік көзқарасқа Бейбарыс ортағасырлар ... ... ... өте ... ... ... ... бір ашаршылық кезінде әңгімелей келіп, “Сұлтан
Бейбарыс Каир мен Мысыр ... ... ... ... жинап
тізімдеп алдыртты” – деп жазды. “Олардың саны бірнеше мың болады. Сұлтан
тізім бойынша кедейлерді барлық наиб, әмір ... мен ... ... үш ... мерзімге тегін тамақтандыруға бұйрық берді. ... ... * ... мемлекеттік қамбалардан күніне 100 арбед бидай
бөлгізеді. Ибн Гулун мешіті қасынан ... нан ... орын ... ... ... ... бір диалогты мысалға келтіреді. Бейбарыс ... ... ... ... ... үшін ... дейді. Уәли “Онсызда
жүзін тұрақты түрде тамақтандырып жүрмін” – деп жауап қайтарғанда Бейбарыс
“оларды өзіңнен ... ... мен үшін ... ал”- деп ... ... ... ... тастай қатты, досына балдай тәтті ” болған.
Бірде, ол әмірлерін жинап алып, “Уа, әмірлер мен тұтқынға ... ... ... – деп ... ... ... ... “малымызды, жанымызды
сұлтанды қиындықтан шығару үшін аямас едік” – дейді. Сонда Сұлтан ... ... мен ғана оны ... ... жоқ. Ол - әмір ... әл-
Ашқар сис патшасы (кіші Армения королі) баласы үшін (баласы Бейбарыстың
қолында тұтқында болатын) ... да ... де аяп ... жоқ. ... көз ... ... сұрадым. Бүгін хат алдым. Ол (сис ... ... ...... ... бір ... – іс отлық
шешілмейінше жарияламайтын. Бұл ... сол ... адал ... ... ... ... хан Шамды басып алғанда қолға түскен әмірлерінің
бірі сұңқарды жер түбінен тапқызып, өзінің ... ... ... ... ... ... ұлына айырбастайды. Сұңқар Алеппо ... ... ... ... моңғол қолбасшыларының бірі сұлтан Исахтың
қармағында Иран елхандарының ... ... ... ... ... келе ... досын алдынан шығып қарсы алады. Түнімен
әңгімелеседі. Әмірге қажеті ... ... ... және т.б. ... Каир төңірегінде орналасқан бекініс ішінен үй ... ... ... қосады Ибн Абдузаһир айтқандай “сұлтан оған адам
өз ... ... ... ... ... ... ... бола ма
екен!”дейді[15]. Әл-Мақризи Бейбарыстың қасындағы үзеңгілес достарына асқан
қамқорлықпен қарайтынына мысал ... Онда ... ... ... ... ... дейін ақ сулап барды. Аңшылық олжалы болды. Әмір Шамсуддин
сұңқар ар-руми атынан құлайды сұлтан ... ... ... басын тізесіне
сүйеп, тері дорбасынан мумис алып ішкізеді. ” – деп қөрсетеді[27]. Бейбарыс
кресшілерге қарсы жорықтарының бірінде ... ... ... алғанда елмен
жолығады. Әмірлерімен сол жердегі тауға шығыды. Күн ыстық болады. Елді шөл
қысқанда бір адам ... ... ... бер ... ... ... сол бұлақтың
басында тұрып өз колымен елге су құйып ... ... ... қолынан су
ішкендерін жыр қылып айтып жүреді.
Бейбарыс заманында өмір сүрген және оның қол ... ... ... ... Ибн ... ... ал-малик аз-заһир” () деген
еңбегінде сұлтанның өмірі мінез-құлқы ... ... ... ... әдеби
кең сипаттамалар берген. Ол Бейбарысқа бір істі ... ... ... ... ... ... істейтін, тек қана өзінің пікірін
басшылыққа ... Кеш, ... ... үшін ... ... тырысатын ” – деп
жазды. Бейбарыстың биографы “ сұлтан аңда ... өзі ... ... ... ... ... ... нынайптары және орындаушылары туралы
сұрайды. Егер ойлағаны расталса орнынан алады, тәртіпке ... ... ... Ол ... ... өнер ... өзіне тартатын,
тарихшыларды ерекше жақсы көретін, “тархиты тыңдау үлкен ғибарат” ” - деп
отыратын. ... ... ... ... ... бір шығарса жарты
жолдан қайтпайтын” – деп жазып қалдырған. Ибн ... ... ... ... мен ... ... ... жоғары
дәрежесі болсада жас баладай қарапайым еді” ... ... ... ... ... ... ие ... Ол шейхтарға ерекше көңіл бөлетін. “ Бір
күннің әділеті қырық жылғы ғибадатқа тең ” – деп атап ... ... ... тән ... бойында сақтағандығы оның
дүниеге қызығушылығынан да намысшыл ер көкірек екендігін келісі бір ... ... ... ... қамалының найбы Сұлтан Бейбарыстан
қажылыққа баруға сұранады. Жазбаша ... ... ... ... байлығын сұлтанға беретіндігі жөнінде ... қоса ... бұл ... ... сұлтан оған қажылыққа баруға рұқсат бермейді.
Найып келесі қажылыққа жетпей дүние ... ... ... ... ... қалған байлыққа саусағында тигізбейді. Бейбарыс өзінің әміршілерінің
хал жағдайын ... ... Ол үшін ... істер болмаған, бәріне
мұқият қараған. Қоластындағы әмірлер қарапайым халыққа сол кездегі ... ... ең ... топ саналған християндар мен жебрейлерге де
тізе батыра алмайтын. Сұлтан оларға қатысты ... ... ... ... ... деп ... ... Сондықтан Бейбарыстың
әділеттілігі халық арасында аңыз болып таралады[9,34].
Жалпы ... ... ұлы ... тән ... өзінің жауларын досқа
айналдыра білген. Кезінде өзіне ашық ... ... ... ... ... ер ... ісі – ... демекші
оларға кешірім жасап өзінің басқалардан кісі бойы артық ... ... ... ... жүрген қиын шақта қыр соңынан түскен әмірлер кейін
кейбір істері үшін ... ... ... ... торғайдай болып
жатқандарында олардың барлықтарына бас бостандықтарын ... ... ... ... ... адал ... ... мүмкіндік береді. Қуғында жүрген
кезінде Бейбарыстың бір ... ... ол ... ақыға бола Бейбарыстың
жүрген-тұрғандарын, айтқан сөздерін жеткізіп тұрады. ... оның ... ... ... ... жүре береді, оны ауыстырмайды, жанынан
құмайды, кейін сұлтандық таққа отырған да да сол ... ... ... күні ... ат қораға кірсе ешкім жоқ екен, сұлтан ... ... таба ... сол ... ... келе ... ат ... көзі түсіп “
Дамаскде тың тыңдаймыз, ... тың ... ... ... ... ... дейді. Сасап қалған ат қосшы “ ертоқымды қарамасам бала-
шағамды қайтып асыраймын” ... ... ... ... оны жазаламайды, қайта
басқа жұмысқа ауыстырып “ендікәрі көзіме түспе ” деп шарт ... ... ... ... ... ... ... көзіне шалынбай нанын
тауып жеп жүреді.” Ибн Шаддад: "Байбарыс бес уақыт намазын жолға шықса да
қаза ... Ол ... ... ... ... тағайындап , бірге
намазға жығылатын имамдарына дейін сайлады.Сөзіне сенуге болатын адамдардың
сөзіне қарағанда сұлтан шарапты өмірінде аузына ... ... ... ... 1261 ж ... ... тиым ... "- дейді тарихшы. Сұлтан
Байбарыс ішімдік ішүге тиым ... ... мен ... ... ... қаласында пайғамбардың зиратының басына аурухана тұрғызып, ... және ... ... ... үшін ... ... жабдықтап
тұрды[15].
Сұлтан қажет кезде қара жұмыстан қашпайтын болған. Кресшілер бекіністерін
қиратуы өз қолымен бастап жұмысқа барлық әмірлер ... ... ... бар. Қолы бос ... Бейбарыс жебе де жасайтын болған. Оған
әміршілері мен ... ... Ол ... ұлына, намбтарына жазған
хаттарынан көрінеді. "жананында жұмыс істей отырған адам қалмады, сұлтан өз
қолымен біраз жебе жасап, олардың ... ... ... иді"- ... ... ... бірін құрсауға алып тас ататын қондырғылардың
бөлшектерін сұлтан Байбарыс әміршілерімен бірге ... сол ... ... бірі ... Ибн ... ... ... қайран
қалған әміршілердің бірі әңгімелеп береді. Ол мен бірнеше рет дем алсам да
сұлтан тынбастан жұмыс істеп жүреді деп ... ... ... ... ... қарағанда аң аулау, спорт
ойындарына ерекше құмар адам болған. Аптасына екі рет ... ... Қолы қалт ... аңға шығатын қанына сіңген әдет еді. Кірешілер
қамалдарын алу үшін шайқасып жүрген кездерінің ... аңға ... ... сұлтан сонымен қатар құспен аң ... өте әуес ... ... қаршыға, бүркіттерінің баптап ұстайтын мемлекет есебінен
лайық алып тұратын баздор- құсбегілері болған. ... ... ... ... ... де ... аулауға шығатын. Тарихшылар Бейбарыс құстары
мен иттерді түр-түрілеріне қарай бөліп ұстаған, ит-құстарға арналған ... ... ... ... деп ... ... аң құмарлығының
арқасында саяхатта жүріп аттан құлаған фактілері кездеседі. ... " ... 1261. ж ... ал-ахар айының соңында аңға шыққан
кезінде аттан құлап, бет терісін жыртып ... ... ... ... елді ... ... жүре береді" – дейді[13].
Әл-Мақризи "сұлтан Бейбарыс Каирден ... ... бет ... ... жеткенше
аң аулап барды аңшылық олжалы болды" – дейді. Химс ... ... ... ... атып ... саған арнадым деп бір күнде қанжығаға байлаған
жетпіс киікті оның қанжығасына байлады"
Ибн Абдузаһр "сұлтан Кракқа бет алғанда алдынан дудақтар ұшып ... ... ... ... ... бұны жақсы ырымға санады" – деп
жазады.
Бейбарыстың тілі туралы Ибн Абдузаһир "... мәжіліс ... ... ... ... осы ... ... сұлтанның арабшадан
аудармашылығы ата бекке мол сый–сиапат көрсетеді" –деп жазды. Осы күндерден
көрініп тұрғандай ... ... мен ... ... сөйлескен бірақ,
Бейбарыс араб тілін білген. Ибн Уасил өзінің " ... ... ... ... атты ... еңбегінде төмендегідей оқиғаны келтіреді: Бейбарыс
Мансұрдың елшісі шайху ... ... ... ... ... ақшалай аударып тұрады (әскер басы болса да ... ... ... ... соң ... ... ... арқылы
сөйлескен себебім, қызғаныш болмасын, тұрған әмірлер осы істің мәнін
түсісін ...... ... ... Соған қарағанда Бейбарыс
арабша білген. Әрине он төрт жасынан жат жұртта ... ... ... ... ... да ... ... мамлүктер арасындағы тәртіп бойынша ... ... ... ... ... ... ... Бейбарыстан
кейін сұлтандық құрған Қалауын туралы ... ... ... білмейтін,
бірақ түрікше және қыпшақша шешен сөйлейтін"- деп атап ... ... ... ... ана ... үстем ұлт ретіндегі орнын
сақтап қалудың мызғымас негізі деп ... әлі ... ... ... ... ... ... мәмлүктеріне әкедей болғандығы сұлтан Бейбарыстың 1271 ж.
Мысырдағы ... ... ... ... ... Онда ол "
сендерді сағынған балаларың, ... үшін ... ... сағынышты сәлемін жолдайды".-деп жазады.бұл хат Бейбарыстың ... ғана емес ... әке, ... аға ... ... ... алған, одан соң оның бас бостандығын беріп, тәрбиелеген
ұстазбен іні арасындағы байланыстар өте ... ... ... ... бар мысалы Бейбарыс сұлтан тағына отырғанда ... ... ... ... ... ... ... жауапты қызметтерге,
атап айтқанда Бейбарыс мемлекетінің екінші ірі бөлігі болып табылатын ... ... ... ... етіп ... Сол ... ... көздерінің бірі болып табылатын Ніл дариясының бойындағы ... ... ... ... ... оған әрдайым сый-құрмет
көрсетіп, тарихшы Ибн Тәңірберді жазғандай оны " мені тәрбиелеген ұстазым"-
деп көтермелеп ... ... ... тек қана ... ... ... ... ұстазының ұстазы Әмір Яғшурға да құрметпен сенім
білдірген[24]. ... ... ... ... ... ... қайта
қалпына келтірді. Бейбарыстың кесене ескерткіштері қалпына ... ... ... ... оны өз кезегінде сөз етерміз, бұл жерде Бейбарыс
күрделі жөндеуден өткізген ... ... ... ... мешіті және
Мәдинадағы пайғамбардың мешітін атасақ жеткілікті.
Тарихшылар қиын ... ... ... ... ... ... ... дерлік қырып, шамамен 1500 адамың көзін жойып жеңісті
француздардың қолынан жұлып алып шешуші сәттерде найзағайдай ... ... ... ... ... тоқтайтынын сезген
мәмлүктер шешуші қимыл жасауға мәжбүр болады. Фраскарудегі сұлтан шатырында
асқа отырғанда әмір Бейбарыс жақындап келіп сұлтанды ... ... ... көтеріп қалған сұлтанның саусақтарын шауып түседі.
Сұлтан таң атса құтылуға мүмкіншілік болмайтындығын ... ... ... ... ... қыпшақтардың бір бөлігі қаладан карратын
қақпасын өртеп (бұл қақпа кайр қаласында әлі ... ... бар, Баб ал ... ... ... ... ... кетеді. Қалғандары ертеңіне Ибн
Абдузахирдың сөзімен айтқанда кешіккендер тоналды, ... ... аияқ асты ... ... ... ... қуғынғы түсіп ұсталып
ағашқа қағылады. Абақтылар мен зындандар қыпшақтарға толды. Әмір ... ... ... ... ... ... ... анық
көрінді[13].
Бейбарыс бастаған қыпшақтар Дамаскіден Қарақ бекінісіне кетулеріне ... ... ... ерген қыпшақтармен сол жерде тұрып жатады. Тарихшылар
Карак билеушісімен Бейбарыс арасында болған қызық оқиғаны ... ... ... ... ... ... ... батырып жеп отырғанда оның
көзі Бейбарыстың қолындағы меңге ... де ... ... не ?» - ... «патшалықтың белгісі»- дейді. Бейбарыс қарап отырмай патшаның түсі
өзгеріп Бейбарысты өлтірмек болады.осы ... ... ... ... ... кетуге мәжбүр болады. Кейін Бейбарыс оған
істегендерін алдынан келтіреді, алайда дәл осы ісі үшін ... ... ... ... ... жаулары» қыпшақтарды ылдынан
шығып, Бейбарысты аса қадырлы меймандар тоқтайтын уәзірлер үйіне түсіріп
үлкен құрмет ... ... ... ... ... ... жерін
толық иелікке береді. Тарихшы ән – Науаири «Бейбарыс татарларға қарсы
шайқасқа шығу ... ... ... шешімін күшейтті» - деп жазды.
Әрине, бүкіл саналы өмірінің ...... ата ... ... ... мымсырдағы сұлтандық тақты иеленіп бар күшті жауға қарсы
салып жатқан шақта Құтыз Бейбарыс секілді ержүрек, айлалы қолбасшыға ... ... ... ... ... бастап жау жүрек әмір Бейбарыс
Ғазза моңғол әскерінің аванпостымен кездесіп, ... ... ... ... бірінші рет, моңғолдарды тас – ... етіп ... ... жау ... ... бұл ... мұсылман жасағын рухтандырып,
моңғол әскері алдындағы қорқыныштарын біраз сейілткені сөзсіз.
Шайқас алдында Бейбарыс ... ... ... Әмір ... ал ... Құтыз әсікердің ерауылын, арабша қалыбы – аскар –
ортасын бастайтын болып келіседі[9,83].
Тарихшылар әмір Бейбарыс Құтыздан бұрын ... ... ... жасағының
қалдықтарын Алеппоға дейін өкшелеп қуды. Мәмлүктер тұтқынға түскен көптеген
мұсылмандарды құтқарып алады. ... ... бала – ... ... ... ... ... 1260 жылы айын Джалұт шайқасы болған жерде жеңіс
белгісі деген атпен әйгілі болған ескерткіш тұрғызды. Бұл аймақ тарихында
жеңіс ... ... ... – бір ескерткіш болып табылады.
Ибн Абдузахир «сұлтан Құтыз ... ... бар, ... ... ... көкірегіне нан пісті. Бейбарыс оны түсінді. Бейбарыс ... мен ... риза ... ... ... іс істеуге сұранды. Бірақ, Құтыз
Бейбарыс аты шығып ... деп ... оған ... ... - деп ... ... ... арасындағы бақталастық сезімі өршіп Құтызға қиын-қыстау кезде
тірек болған Бейбарыс енді ... ... соң оған ... ... ... ... қолға түскен татар әйелдерінің бірін сұрайды.
Құтыз оған келісімін береді. Бейбарыс қолын сүймек ... ... ... оның ... ... ... деп ... Ибн Шаддад[15].
Бейбарыс Ибн Абдузаһирдың сөзімен айтқанда ағасы Әмір Ақтайдың өнімі (үшін
Құтыздан кек қайтарды. Осы жорамалдың дұрыстығын ... ... ... оның ... ... ... ... басшысы болған Ақтайдың
аруағы алдындағы інілік парызын орындағанын көрсетеді[13].
Әмір Бейбарыс ... 638 жылы Зы ад ... ... 19, ... күні яғнй
1260 жылы 23 қазан күні ... ... ... ... де ... ... Сол кезде сұлтан Бейбарыс 35 жаста болатын.
Сұлтанның сөзге тоқтайтын ... ... ... ... ретінде келесі бір әңгіме ... Онда ... ... ... ... ... шығынның бір бөлігін тұрғын халық
котеретін болған. Оны құтыздың адам басына бір динардан ... ... ... ... ... ... ең көп таралған дерек Бейбарыс өміріне
арналған халық романдары "сиралар" болып табылады. Бұл ... ... ... ... сөз ... ... ... және оның жазылуы тарихы
Араб ауыз әдебиетінің күні бүгінге дейін өмір ... ... ... ... келе ... ... де ... саласының бірі – халық
риуайаттары (романдары), қисса, науадирлері (әңгіме, аңыздары). ... ... ... ... ... халықтың Отанды сүю, басқыншы
жаудан ел ... ... ... Жат ... жаудың шабуылдары қарсы
аттанған батырларды, олардың ерлік істерін қазақ халқы секілді арабтар ... ... ... ... мыңдаған өлең жолдарын жатқа айтатын қиссашылар араб
елдерінде ежелден бері өмір сүріп келеді. Олар ел ... ... ... жаттап, ел аралап айтып, таратып ... ... ... ... күндері, немесе жұма сайын ескі мадиналарағы суқтарға (базарларға)
жиналып қиса айтады. Ондай ... араб ... ... ... ... деп ... қазақ жыршылары секілді қиссаны еске сақтап тек ... ... ... ... күні ... ... ... түсірілген мәтінге қарап ... яғни ... ... хроника, жиһанкездердің (Синдбад теңізші
секілді) ... күн ... ... ... сонда айтылған оқиғаларды
өзінше жырлайды. Қиссаның кейбір тарауларының арасына кідіріс жасап, өзімен
бірге тастамай ала жүретін музыкалық аспабында ... ән ... та ... өзі ... ... ... ... тыңдағандай әсер береді.
Мадақтар айтатын жыр да сан түрлі болған. Кейде олар махаббат, тұрмыс-
салт жырларын көбірек айтса, енді бірде «Мың бір түн» ... таң ... ... ... ... ойып алып жырлайды. Бірақ қашанда да
олар қарапайым ... ... ... солардың жүрегіне жақын жырларды
жиірек айтқан.
А.Е. Крымский араб әдебиетінің тарихына ... ... ... ғасырлардан бастап Таяу және Орта Шығыс елдерінде саяхатта
болған Еуропа жиһан кездерінің араб ... ... өз ... ... ... олар ... таң қала ... әсіресе француз ғалымы
Ғ.Денонның «Бонопарт ... ... ... деген шығармасында араб
ертегішілері мен жыршылары туралы көптеген қызықты келтіргенін айтады.
Шынында да ... араб ... ... ... ... тыңдауға
ертеден әуес екендігін, тіпті бір тыңдаған ... әлде неше рет ... ... ... ... ... ... өзінің репертуарындағы қиссаларды
тек өзіндік қайталанбас өрнекпен, өзіндік ерекшеліктермен ғана айтады. Бұл
жағынан олар қазақ табиғатына тым жақын[27].
Мадақтар да бір ... ... ... ... тек ... жайлы қиссаларды ғана айтса, ал енді бірі соғыс тақырыбына
арналған қиссаларды, яғни араб ... ... ... ... ... кестелеп, қиюластырып, өрнектеп, аса мән бере айтуға
шебер ... Өзге ... өмір бойы тек ... ұнаған немесе соның ғана
аузынан халық сүйіп таңдайтын ... ғана ... ... ... ... ... ... бір көрген спектакльдерін қайта көру үшін ... әлде неше рет ... ... бір тыңдаған қиссаларын бірнеше рет
тыңдауға дайын. ... ... ... бас ... арсында спектакль
қызметін атқарған.
Мадақтар әдетте кеш мезгілінде, немесе мереке қарсаңында халық ... ... ... келеді, жұрттың бәріне жақсы көрінетін биіктеу
жерге орналасады. Қолына ... ... ... ... ала ... ... орындықта, жерде отырып, темекі ... ... ... ... ... жіті ... ... шығатын сөздерге
елти қарайды. Егер ол халық бұрыннан жақсы білетін қисса, жырларды айтқан
кезде жаңылысып, ... ... ... ... ... наразылық
білдіріп шу ете қалысады.
Қисса айтылып біткен соң ... ... иесі ... ... тыңдаушылардың бірі маддахтың рұқсатымен қолына табақша алып
отырғандарды аралай бастайды. Әрине, ... үшін ақы ... ... ... ... Тек ... алған әсерге елтіген халықтың өзі-ақ ... ... ... ... ... салып жатады.
Атақты француз ақыны Ламартин өзінің «1832 – 1833 ... ... ... атты ... ... ... ... тебірене жазған.
Оған жолсерік болған ат айдаушылар арасында қиссашылар бар ... ... ... ... ... ... ... қонаға тоқтаған соң от
жағалай отыратын арабтар қисса айтудан, тыңдаудан әсте ... ... ... ... ... ... төбелеріне қойып; «Алла, Алла» яғни,
«браво» деген мағынадағы сөздер айтып ризашылық, таң ... ... ... осындай маддхтарды өз сапарында Сирия, Ирак, ... ... ... ... ... ... жиі кездестірілген[28].
Мағриб араб халқының арасында жылшылар Машриқ елдеріндегідей маддах
деп емес, фдауилер деген атпен белгілі болған. ... ... ... (XX ғ.). ... да ... ... ... жырын
тыңдауға халықтың өте көп жиналатының, ... оның жыр ... ... бір
жерлері туристерге арналған анықтамаларға ... еске ... бір ... ... ... еді, жұрт оны ... құрметпен жерледі.
Оқушылары қазір оның орнына таласып жүр», - дейді ол[29].
Солтүстік Африкадағы Мавритания, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия секілді
араб ... ... ... ... ... бойы елік еткен дад жерлік
басқыншылар жыршылар өнеріне барынша тыйым салып отырды, Егер әлде ... ... ... алыс ... ... келу үшін мәулет сұрай
қалса, одан ғазауаттарды білетін, білмейтіндігі жайлы қадала сұраған. ... ... ... ... жігерлендіріп, рухын көтеріп, қайрап,
қанаттандырып көтеріліске шақырады деп қорқа қараған.
Маддахтар мен фдауилер өнерін араб халқы ерте ... ... ... ... Мысалы умаййадтар әулетінен шыққан халифалардың бірі Абд
әл-Малик (685-705) кезекті бір қиын ... ... ... батырлыққа
үндеп қисса, жырлардан үзінді айтатын қиссашылар ... ... соң: ... Фа лам ... ... - «Қиссашылар қайда? Біреуі де жоқ қой» -
деген. Сауалына жауап ала алмаған ол тағы да: ... ... ... ... ... - деп қайта сұраған.
Бұрын соғыс алдында араб жыршылары ... ... ... ... ... ... Мұның өзі жауынгерлердің көңіл-күйін көтеріп
жеңіске деген құштарлығын арттырады.
Маддахтардың өздері де ... ... ... ... ... ... (әңгімешілер). Соның ішінде ... тек ... (бұл өзі 1600 ... ... 38 тараудан тұратын үлкен шығарма.
Онымен тек Антара туралы қисса ғана үзеңгілесе ... ... жыр ... өмірде болған тарихи тұлғалар ... ... ... ғана ... айтатын халық оманандарын да екі салаға бөліп қараған жөн.
Біріншісіне – бәуәуилер тұрмысынан алынған ... ... ғана ... ... ... Исламға дейін өмір сүрген бәуәилердің жауынгер ақыны
Антара ибн Шаддад жөніндегі аңызды жатқызуға ... Ал, ... ... ... тарихи оқиғалар мен белгілі бір тарихи адамдар өмірі
арқау ... ... ... ... ... ... ... да бұл
тарихи роман оқыған секілді ғана әсер береді.
Осы ретте айта ... жайт – ... ... тек қана ... ғана мадақтап, соның атына байланысты жырларды ғана ... ал VIII-IX ... ... араб жасақтарының ерлік істері
(Исламның таралуына байланысты), немесе мұсылман ... шет ... ... ... ... жөніндегі тақырыптарды жыр
етті.
Егер римдіктер «Энейдасы», гректер «Илиадасы», мен ... ... ... ... ... ... «Нибелунгілер», мен «Мессидасы», ... ... «Шаһ ... ... араб халқының да сондай
ұлттық мақтанышына айналған «Антара ибн Шаддад», ... ... ... эпопея»,
«Жауынгер ханша Ду-л-Химма жайлы қисса», «Сайф ибн ... ... ... бір түн» ... ... ... бар.
Тарихи деректерге үңілсек, Бейбарс 1223 жылы Отырар ... ... ... ... туылғанын байқаймыз. Отырар өңірін ойрандаған
монғол шапқыншылары оны ата-анасымен ... ... ... ... сол
кездегі күрді текті сұлтаны Салих Наджим ад-Динге сатады[30].
Отырар өлкесіндегі секілді осы батырдың өз аты Жолбарыс болуы мүмкін.
Арабтар кейінірек ... ... ... деп атап кеткен секілді. Жас
батыр әуелі Сириядағы ... ... ... ... ... ... жасақтарына жазылады да ... атты ... ... ... ... ... үлгілерін көрсетіп көзге
түседі. Өзінің талантты әскер басы ... ... ... ... ... Байбарс өзінің негізгі
қарсыласы Туран шаһ пен бақталаса Кутузды тақтан тайдырады. Бейбарс ... ... тұс ... 1258 жылы ... ... ... ... бірқатарын дарға асып үлгерген кезі болатын. Ал, тірі қалған
Бағдад ... ... ... қашады. Оны сол жерден Байбарс Каирге
алдырып, 1261 жылы әл-Мустансир деген атпен халифа етіп ... ... жаңа ... ... ол ... ... ... енді Машриқ елдерін жаулап Мысырға ұмтылған монғолдардын ... ... ... ... ... тәртіп орнатады.
Осы қыпшақ батыры тұсында егін шаруашылығы ... ... ... ... ... келтірілді. Көптеген қыпшақ текті әскер басыларға
Сирия мен Египеттен жер ... ... ... ... ... ... ... болмаған дәрежеде дами бастайды. Өйткені Египеттің ... ... ... ... ... ... қалалары ірі-
ірі сауда орталықтары болды.
Сауданың өсіп өркендеуіне Бейбарыс та барынша жағдай жасауға тырысты.
Мұнда Венеция, Сицилия, Генуя, Индия, Орта ... ... ... мен
кемелері тоқтап өтетін. Сол үшін де қыпшақтар олардан көп ... ... ... ... басы еді. ... ол ... әл-ауқатын көтереді.
Мұсылман текті халықтардың ... жауы ... ... ... ... ... қарай қия бастырмайды.
Көп ұзамай-ақ Байбарыс есімі де «Мың бір түн» хикаясының ... ... ... аббастықтар әулетінен шыққан халифа ... ... ... ... ... ... ... жайлы
риуайаттарда ол да халифа һарун ар-Рашид сияқты қарапайым киініп түнгі
Каирді ... ... ... ... ... ... ... Қылмыскерлерді
жазалап, күнәсыздарға көмектеседі. Міне, оның осы қырын ... ... мән ... ... халқы шығарған Бейбарс жайлы аңыздар, ... ... ... емес, бірнеше ғасырлардың жемісі. И.М.Фильштинский Бейбарс ... ... ... рет ... ибн Ийас (XVI ғ.) еңбегінде
аталатынын айтады. Ол Бейбарс ... ... ... ... өмір ... ... биографтар Мухи ад-Дин ибн Абд аз-Захир (1223-1292), әл-
Макризи (1362-1442), ибн Тагри ... ... ... ... ... ... ғасырда өмір-сүріп Египетте біраз ... ... ... Лэн ... осы ... ... халық аузынан
түспей жүрген ең үлкен хикаяның да осы Бейбарс ... ... ... ... ... осы ... ... ғалымы, жазушысы, Мысыр әдебиетінің
классигі Таһа ... ... де ... ... ... деп аталатын
мемуарында бала кезінде өзінің ең көп естіген риуайаты осы ... ... еді деп еске ... ... да бір ... ... бар ... Бейбарс заманында өмір сүрген тарихшы Вильгельм Трипольский де
оған: «Байбарс жауынгер ретінде Юлий ... ... тең тұра ... баға берген[32].
Халық аузында Бейбарс қапыда Қалауын уәзірдің қолынан қазаға ұшырайды.
Ол жауыздықпен батырдың ... да у ... ... ... жолдастары
мен зайыбын куғын-сүргінге ұшыратады. Бірақ Қалауының өзі де өлім құшады.
Шежірелер, уәлі ауыз даналар қалдырған ... ... ... да бір ... ... ... ... тек махаббат,
сүйіспеншілік жайлы қисаларды ғана ... ал енді бірі ... ... ... яғни араб ... ... арыстанша айқасатын
тұстарын келістіріп, кестелеп, қиюластырып, өрнектеп, аса мән бере ... ... Өзге ... өмір бойы тек ... ұнаған немесе соның ғана
аузынан халық ... ... ... ғана ... болған. Сондықтан да
араб халқы париждіктердің бір көрген ... ... көру үшін ... әлде неше рет ... ... бір тыңдаған қиссаларын бірнеше рет
тыңдауға дайын. Өйткені, қисса Шығыс халықтары арасында спектакль қызметін
атқарған.
Мадақтар әдетте кеш ... ... ... ... ... көп
жиналатын түрлі кофеханаларға (шайханаларға) келеді, жұрттың бәріне жақсы
көрінетін биіктеу жерге орналасады. ... ... ... музыкалық
аспабын ала отырады. Кілем үстінде, орындықта, жерде отырып, темекі түтінін
будақтататын тыңдаушылар маддахтың әрбір қимылын жіті ... ... ... елти ... Егер ол халық бұрыннан жақсы білетін қисса,
жырларды айтқан кезде жаңылысып, як жанынан ... ... ... ... білдіріп шу ете қалысады.
Қисса айтылып біткен соң жыршыға кофеханаға иесі ... ... ... бірі маддахтың рұқсатымен қолына тарелка алып
отырғандарды аралай бастайды. Әрине тыңдағаны үшін ақы төлеудә ... ... ... Тек ... ... әсеге елтіген халықтың өзі-ақ маддах
тарелкасын күміс, бақыр дирһам, ... ... ... ... ... ... өзінің «1832 – 1833 жылдарды Шығысқа
жасалған сапар» атты кітабында осындай маддахтар ... ... ... ... ... ат айдаушылар арасында қиссашылар бар болып шығады.
Күндіз түстенгенде, немесе ... ... ... қонаға тоқтаған соң от
жағалай отыратын арабтар қисса ... ... әсте ... ... жеріне жеткен кезде қолдарын төбелеріне қойып; «Алла, Алла» яғни
«браво» деген ... ... ... ... таң қалғандық сезімдерін
білдіреседі. Ламартин осындай маддхтарды өз сапарында Сирия, ... ... ... ... ... ... ... жиі кездестірілген.
Мағриб араб халқының арасында жылшылар Машриқ ... ... ... ... ... ... ... болған. Белгілі фольклорист Эмил
Дермонгем (XX ғ.). ... да ... ... ... жырын
тыңдауға халықтың өте көп жиналатының, тыпты оның жыр айтатын ... ... ... ... ... кіргізілгенін еске алады.
«Атақты бір ... ... ... еді, жұрт оны ... ... жерледі.
Оқушылары қазір оның орнына таласып жүр», - ... ... ... ... ... ... ... Ливия секілді
араб елдеріне бірнеше ондаған, жүздеген ... бойы елік ... дад ... ... ... ... тыйым салып отырды, Егер әлде кім
халық көбірек қоныстанған алыс аудандарға барып келу үшін ... ... одан ... ... ... ... ... сұраған. Егер
газауаттарды жатқа білсе, халықты жігерлендіріп, рухын ... ... ... шақырады деп қорқа қараған.
Маддахтар мен фдауилер өнерін араб халқы ерте кезден ... ... ... ... умаййадтар әулетінен шыққан халифалардың бірі Абд
әл-Малик ... ... бір қиын ... ... ... ... ... жырлардан үзінді айтатын қиссашылар көзіне түспеген соң: «Айна-
л-қуссасу? Фа лам йуджиб ахадун» - «Қиссашылар қайда? Біреуі де жоқ қой» ... ... ... ала ... ол тағы да: ... ... ... айтушылар қайда?» - деп қайта сұраған.
Бұрын соғыс алдында араб жыршылары ежелгі батырлар туралы қиссалардан
үзіділер айтатын болған. ... өзі ... ... ... ... ... арттырады.
Маддахтардың өздері де сан-салаға бөлініп кетеді. Мысалы шуарһлар
(ақындар), мухаддистер (әңгімешілер). ... ... ... тек ... (бұл өзі 1600 ... немесе 38 тараудан тұратын үлкен шығарма.
Онымен тек Антара туралы ... ғана ... ... ... жыр ... өмірде болған тарихи тұлғалар жайлы оқиғаларды, тарихи
романдарды ғана жырлайды.
Мухаддистер ... ... ... да екі ... ... қараған жөн.
Біріншісіне – бәуәуилер тұрмысынан алынған қиссалар, аңыздар ғана жатады.
Бұған мысал ретінде ... ... өмір ... ... жауынгер ақыны
Антара ибн Шаддад жөніндегі аңызды жатқызуға болады. Ал, екіншісіне ... ... ... оқиғалар мен белгілі бір тарихи адамдар өмірі
арқау болады. Мұнда эпикалық элемент әлсіздеу ... ... да ... ... ... ... ғана әсер береді.
Осы ретте айта кететін жайт – ертеректе мухаддистер тек қана Мухаммед
пайғамбарды ғана мадақтап, соның ... ... ... ғана ... ал VIII-IX ... ... араб жасақтарының ерлік істері
(Исламның таралуына байланысты), немесе мұсылман халықтарының шет ... ... ... ... ... тақырыптарды жыр
етті.
Егер римдіктер «Энейдасы», ... ... мен ... ... ... ... «Жоғалған жұмағы»,
немістердің «Нибелунгілер», мен ... ... ... «Шаһ ... ... араб ... да сондай
ұлттық мақтанышына айналған «Антара ибн Шаддад», «Бани һилал жайлы эпопея»,
«Жауынгер ... ... ... қисса», «Сайф ибн Зу-Иақзан жайлы қисса»,
«Мың бір түн» секілді классикалық шығармалары бар.
Бейбарс енді Машриқ ... ... ... ... ... ... ... Әскер ішінде темірдей тәртіп орнатады.
керуендері мен кемелері тоқтап өтетін. Сол үшін де қыпшақтар олардан
көп ... ... ... ... өмір сүрген тарихшы Вильгельм Трипольский де
оған: «Бейбарс ... ... Юлий ... ... тең тұра алады»
деген баға берген.
Халық аузында Бейбарс қапыда Қалауын уәзірдің қолынан қазаға ұшырайды.
Ол жауыздықпен ... ... да у ... ... ... жолдастары
мен зайырын куғын-сүргінге ұшыратады. Бірақ Қалауының өзі де өлім құшады.
Шежірелер, уәлі ауыз ... ... ... ... ... Түркістан жұртының Бейбарысты Жолбарыс батыр есімімен білетінін,
оны сол жерде жерленген деп ... ... ... ...... ... секілді өмірінің соңғы жылдарында туған жеріне ... ... ... ол жағы әзір ... Ал, ... ... ... батыры
Бейбарстың Мысырда қапыда қаза тауып онда жерленгенін айтады.
Араб ауыз әдебиетінің күні бүгінге дейін өмір ... ... ... тартып келе жатқан күрделі де келелі саласының бірі – ... ... ... ... (әңгіме, аңыздары). Бұлардың
бір қатары қазақ фольклорындағы секілді халықтың ... сүю, ... ел ... идеясынан туған.
Мыңдаған өлең жолдарын жатқа айтып, таратып жүретін болған. Әдетте
олар ... ... ... жұма ... ескі мадиналардағы сұқтарға
(базарларға) жиналып қисса айтады. Ондай жыршыларды араб ... ... ... деп ... ... ... секілді қиссаны еске сақтап тек ауызша ғана
емес, сонымен қатар күні ... ... ... ... ... ... ... яғни тарихи оқиға, хроника, жиһанкездардің (Синдбад ... ... күн ... ... ... ... айтылған оқиғаларды
өзінше жырлайды.
Маддахтардың өздері де сан–салаға бөлініп кетеді. ... ... ... ... ... ... тек ... билал»
(бұл өзі 1600 беттен немесе 38 тараудан тұратын ... ... ... жыр ... мухаддистер өмірде болған тарихи тұлғалар ... ... ... ғана жырлайды. Мухаддистер айтатын халық
романдарын да екі салаға бөліп қараған жөн. Бірінші, бәдәуилер ... ... ... ғана ... ... мысал ретінде исламға дейін
өмір сүрген бәдәуилердің ... ... ... ибн ... ... ... болады. Ал, екіншісіне орта ғасырларда болған тарии адамдар арқан
болады. Мұнда эпикалық элемент әлсіздеу келеді. Сондықтан да бұл ... ... ... ғана ... ... Осы ретте айта ... жайт ... ... тек қана ... ... ғана ... ... байланысты жырларды ғана айтатын болса, ал 8–9 ... ... ... ... ... ... ... байланысты) немесе мұсылман
халықтарының шет елдің басқыншыларымен жүргізген соғыстары ... жыр ... Осы ... ... ... ... ... Оның
себебтерін жоғарыда біз айтық. Әрине, тақырыбызды ашуда қолымызға ... сира ... ғана ... ... ... ... келесі
тарауда бяндайтын боламыз.
II "БЕЙБАРЫС СИРАСЫНДАҒЫ" ЖАС БЕЙБАРЫС БЕЙНЕСІ
2.1 Мысырлық халқының ауыздағы Бейбарыс тұлғасының көрінісі
Байбарыс есімі де «Мың бір түн» ... ... ... ... ... әулетінен шыққан халифа һарун ар-Рашид сияқты
қарапайым киініп түнгі ... ... ... ... өмірінен етене жақын
танысады. Қылмыскерлерді жазалап, күнәсыздарға көмектеседі. Міне, оның осы
қырын мухаддистер де ерекше мән ... ... ... ... Байбарс аңыздары, қисса, әңгімелер бір ғасырдың
емес, бірнеше ғасырдың желісі. Егер ... ... ... мен ... италияндықтардың «Құдіретті комедиясы»,
ағылшындардың «Жоғалған ... ... ... мен
«Мессидасы», үнділіктердің «Махабхаратасы», парсылардың «Шаһ намасы» болса,
араб халқының да сондай ұлттық ... ... ... ибн ... ... ... ... «Жауынгер ханша Ду-л-Химма жайлы қисса», «Сайф
ибн Зу-Иақзан жайлы ... «Мың бір түн» ... ... шығармалары
бар.
Халық ауыз екі аңыздарында Байбарыс тұлғасына қатысты, оның ерекше
батырлық даңқына, ... ... ... ... күні ... ... сақталып жеткен жырлар маддақтар ... ... біз ... орай ... ... ... мәтінімен
кездестіре алмадық, там-тұмдап ғана кездестірдік. Оның өзі сол ... мен ... ... негізінде. Тарихшы аз-Захаби “жихангер, дін
жолында күресуші муджаһед, айбаты зор, ... ... ... ... айналған, кейбір зұлымдықтары болмаса, әділетті патша еді.Ислам ... көп ... ... Атақты шайқастары, көп жеңістері ...... ... “Әмірлер одан қатты қорқатын, ол ауырып жатқанның өзінде
де үстіне ешкім оның рұсатынсыз кіре алмайтын. Ержүрек, ... ат ... ... мен ... хал-жағдайын жақыннан білу үшін жасырын
пошта аты мен ... ... жүре ... ” – деп ... ... ... тарихшылар тарапынан берілген ... ... ... ... ... мұсылман тарихшыларының ірісі болып
саналады[9,58].
Тарихшылар Бейбарыстың ержүректілігі және батырлығы жөніндегі сөздері бір
жерден ... ... ... пайымдауымызша, Бейбарыс заманына сай қатал
болған кездері ... ... ... қатыгездік пен зұлымдыққа жол
бермеген. Әділетті сұлтан ... ... оның ... ... ... ... ... көмектесіп отырған. Оған Бейбарыстың “
Барлық кедейлерге жететін азық-түлігім болса үлестіріп берер ...... куә бола ... ... ... кедей-кепшік бейшаралар мен
сопыларға 10 мың ардебб (1 ардебб – 197,75 ... тең) ... ... ... ... ... қаза ... бала-шағасына көмек
көрсететін. Каир мен Мысырда иесіз өліктерді кебіндеуге арнап ... ... ... оның түсімін соған бағыштайтын болған. ... ... ... бес мың ... ауыз ашар беретін болған. Жыл ... ... ... ... 600 киім беретін. Күн сайын жалпы көлемі бір
жарым мың қаңтар * үлестіретін. ... ... ... жүр ” – ... ... ... ... балаларға арналған құран оқыту мектебін ашады. 20
ғ. қалыптасқан жетім балаларға ... ... ... ... ... ... көтеріле білгендігі әрине өте қызық ерекше
оқиғалардың біріне бағаланады.
Әл-Мақризи Мысырдағы бір ... ... ... ... ... Каир мен ... ... маңындағы кедей-кепшік, кембағалдарды жинап
тізімдеп алдыртты ” – деп жазды. “Олардың саны ... мың ... ... бойынша кедейлерді барлық наиб, әмір саудагерлер мен байларға бөліп
беріп, үш айлық ... ... ... ... берді. Сопылар
жиналатын зауияларға * арнап мемлекеттік қамбалардан күніне 100 ... ... Ибн ... ... ... тегін нан үлестіретін орын ашады. ... ... ... бір диалогты мысалға келтіреді. Бейбарыс Каир
қаласының уәлиіне “жүз пақырды құдай үшін ... ... Уәли ... ... ... тамақтандырып жүрмін” – деп жауап қайтарғанда Бейбарыс
“оларды өзіңнен бастап аларсың, мен үшін ... ал”- деп ... ... ... ... ... қатты, досына балдай тәтті ” болған.
Бірде, ол ... ... ... “Уа, ... мен ... түсіп қалсам не
істередіңдер?” – деп сұрақ қояды. Әмірлер жабылып “малымызды, жанымызды
сұлтанды қиындықтан ... үшін ... ... – дейді. Сонда Сұлтан Бейбарыс
“Сендер, ұмыттыңдар, мен ғана оны естен шығарғам жоқ. Ол - әмір ... ... сис ... (кіші Армения королі) баласы үшін (баласы Бейбарыстың
қолында тұтқында болатын) ақшасын да жерін де аяп ... жоқ. ... көз ... Сұңкарды сұрадым. Бүгін хат ... Ол (сис ... ... ...... ... бір ... – іс отлық
шешілмейінше жарияламайтын. Бұл жолыда сол қасиетіне адал болады. Сөйтіп,
Сұлтан ... ... хан ... ... алғанда қолға түскен әмірлерінің
бірі сұңқарды жер түбінен тапқызып, өзінің ... ... ... ... ... ... ... айырбастайды. Сұңқар Алеппо қаласының
абақтысында жатқанда қолға түсіп моңғол қолбасшыларының бірі сұлтан Исахтың
қармағында Иран ... ... ... ... ... босап келе жатқан досын алдынан ... ... ... ... ... қажеті мәмлүк, қаржы, көлік және т.б. жабдықтарды
бөлгізеді. Каир төңірегінде орналасқан ... ... үй ... ... ... ... Ибн Абдузаһир айтқандай “сұлтан оған адам
өз баласына жасамайтын жақсылықты жасады. Бұдан артық достық бола ма ... бет аяғы 30 бет ... ... Бейбарыстың қасындағы үзеңгілес
достарына асқан қамқорлықпен қарайтынына мысал ... Онда ... ... бет ... ... ... ақ ... барды. Аңшылық олжалы
болды. Әмір Шамсуддин сұңқар ар-руми атынан құлайды сұлтан ... ... ... ... сүйеп, тері дорбасынан мумис алып ішкізеді. ” – деп
көрсетеді. ... ... ... ... бірінде сафад бекінісін
тартып алғанда елмен жолығады. Әмірлерімен сол жердегі ... ... ... ... Елді шөл ... бір адам ... ... бұлақ бер екенін
айтады. Сұлтан сол бұлақтың басында тұрып өз колымен елге су ... ... ... ... су ... жыр ... ... жүреді.
Бейбарыс заманында өмір сүрген және оның қол астында ... ... ... Ибн ... “Тарих ал-малик аз-заһир” деген еңбегінде
сұлтанның өмірі мінез-құлқы істеген ... ... ... ... кең
сипаттамалар берген. Ол Бейбарысқа бір істі істеуге белбұса алған бетінен
қайтпайтын, қолынан келгенін істейтін, тек қана ... ... ... Кеш, ... қалмас үшін алдын алуға тырысатын ” – деп ... ...... аңда ... өзі ... ... жасырын кетіп
қалады, адамдардан өзінің найптары және орындаушылары туралы ... ... ... ... алады, тәртіпке шақырады ... ... Ол ... ... өнер ... ... тартатын,
тарихшыларды ерекше жақсы көретін, “тархиты тыңдау үлкен ғибарат” ” - деп
отыратын. “Бейбарыс ... ... ... ... бір ... ... ... – деп жазыпты. Ибн ... ... ... ... мен ... ... ... жоғары
дәрежесі болсада жас баладай қарапайым еді” дейді. Бейбарыс әсірессе халық
арасында үлкен сыйға ие болды. Ол ... ... ... ... ... Абағаға қарсы аттанып бара жатқан Бейбарыс Дамаск ... ... ... ... ... ... игі жақсыларымен
сұхбаттасып отырғанда бір шейх сұлтан алдына кіргісі келгендігін хабарлайды
, шейхке құрмет көрсетіп , барлығы ... ... . ... одан “ Не ... ? ... ... . ... шейх тұрып : “ Сен халықтан көмек сұрап , олар
көтере алмайтын ... ... . сол ... ... ... . Сен әр
малмүлікті жиырма мың ... ... алып , ... ... асыл ... ... ... , алтынмен апталған ... . Егер бір қазы ... ... ... ... мақұл деп тауып
, пәтуасын берсе , онда оның Алла мен пайғамбарға жала ... ... ... оған “ ... үйің мен ... ... салмай -ақ қояйық ” -дегенде “
мен сезім үшін емес Алланың жолы мен мұсылмандардың ақысы үшін ... ... ... ... екен ... . Ал ибн фурат бұл әңгімені “ Сұлтан оған “
мырзам ... жай ... ... ... деп аяқтайды. Қалай болған
жағдайда да ... ... ... ... ... ... ... соңғы билеушілерінің бала-шағаларына ешбір
қиянат жасамағандығын тарихшылардың көбі атап өтеді ол ... ... ... ... ... ... ... тағайындап күн
көрістерін бақылап отырады. Тарихшы ... ... ...
сөзге беріктік иманнан ”-деп ... ... ... ... Байбарыстың
емшектесі, досы әмір Байсары құлдыққа бірге түсіп, бірге бір-бірінен ажырап
қалып, бірде жолдары тоғысып ақырында ... ... ... ... ... ... ... Байбарыс сұлтандық таққа отырғанда досы
Байсарыны "қаржыландырды жоғары көтерді, патшалығы мен ... – деп ... ... игі ... жайлы Ибн Шаддад сұлтан
Байбарыс талай ... ... ... досы ... ... ... ... "оған өзінің жүрегін тапсырды, оның ... ... " ... ... ... ... дәмі ... ауыздан" демекші сұлтан
қиыншылық кезде көрген жақсылықтарын он есе етіп ... ... ... қалдырған.
Имандылыққа байланысты біз тағы да осы Ибн Шаддад " Байбарыс бес ... ... ... да қаза ... Ол ... ... ... тағайындап, бірге намазға жығылатын имамдарына дейін сайлады.Сөзіне
сенуге болатын адамдардың ... ... ... ... ... аузына
алған емес. Сұлтандық таққа отырысымен 1261 ж барлық ішімдіктерге тиым
салды "- ... ауыз ... ... ... түс ... ... Онда: "Бірде сұлтан бір түс көреді. Үлемдерін жинап түсін
баяндап оны жорып беруді ... ... ... түсін жорып мынадай
қорытындыға келеді. Тақсыр мұсылмандарға сая болып жүрсін, ... ... ... жөн ... Бұнда келтірген мысал, Сұлтан Салихтың ел басына
күн туғанда, болашақ Мысырға ... ... ... ... ... ... ... Бейбарысқа қатысты алғашқы мағлұматтар.
Бұл жөнінде ... ... ... де ... ... "Сол ... сұлтан үлемдердің айтқанын істеуді жөн көріп бұл ... ... ... ... ... бірін құл сататындардың
басшысына жұмсап, былай дейді: «Сұлтанымыз ... ... ... ... ... Ұзын саны жетпіс бес мәмлүк керек, жиырма бесі –
қыпшақтан, жиырма бесі – абхаз, жиырма бесі – ... ... ... оның бұл ... ... ... ... Әли әл–Барак деген
саудагердің көмектесетінін баяндайды. Сөйтіп ... ... ... әлгі ... іздеп, тауып оның алдына әкеледі. Уәзір
саудагерді сұлтанға апарады да: «Тақсыр, ... ... ... әперемін деген
кісі осы,» – деп таныстырады. Сонда сұлтан тұрып, ... ... «Бір ... бұл ... жетпіс бес мәмлүкке қоса маған қызмет ететін құл
сатып алуға тиіссің. Өзі ... ... ... ... жатқа білсін, жүзі
жылы келсін, бетінде жеті ... ... ... ... ... қыртысы болсын,» – дейді де, саудагердің қолына ақша тола әмиән,
жетпіс бес мәмлүк киетін киім беріп, өзін малындыра ... және оны ... ... басшысы етіп тағайындайтын құжат дайындайды. Әли
саудагер өсімқорлардың ... ... ... ... сондай, оның
бірде–бір мәмлүгі қалмаған екен. Мұны естіген сұлтан ендігі жерде Египет
елінде ... ... ... ... ... ... ... байқағанымыздай халық ауызындағы аңыздар мен Бейбарыс сирасы
оқиғалар ... бір ... ... ... мысырлық деректердегі мағлұматтар
да осы тақылеттес болып келеді.
Сөйтіп, Әли жолға шығады, сол ... ... ... ... Оны Масуд–бей билеп тұр еді. Әли ибн әл–Барак ... ... ... ... ... оны сарайға алғызады. Әли оған сұлтанның бұйрығы
бойынша нендей шаруамен жүргенін баяндайды. Сол кезде ... ... жоқ ... ... ... ... ... айқара ашық екендігін
айтады. Әли әмірге разылығын білдіріп, сарайда ... ... ... ... оқып ... соң тың ... ... құран оқып жатқандай
болып естіледі. Араның уіліндей бұл дыбыс ... ... деп ... ... әуіз бар ... ... ... жасап, қалқалап
қойыпты.Солардың біреуіне жақындап барса кілең қылқандай жас ... ... ... ... ... оқып ... өздері бірінен бірі
өткен көркем, келісті. Жігіттердің біреуі Әлиді шақырып, ... ... не ... ... ... деп ... «Мен әмір Масуд–бейдің қонағы
едім, – дейді саудагер, – ... ... ... екенсіңдер, соны
естіп киелі кітапті кімдер оқып жатқанын білейін дегенмін. Ал, өздерің ... ... ... патшаның, біреуіміз әмірдің, біреуіміз
батырдың баласымыз, тағдырдың талайымен міне енді текті әмір ... ... ... ... неше түрлі ұлт бар, бірақ қазір барымыз
мұсылманбыз».
Содан әмірге барады да, мәмлүктердің сатуын өтінеді. Мұны ... ыза ... көзі ... тістене сөйлейді: «Әли мырза, менде
сататын мәмлүк жоқ, сенің көргендеріңді ешкімге де сатпаймын, олар ... ... ... ... ... ... бар, аяқ ... алдыңнан мәмлүк
кездеседі». Али әмірмен сөзге келіп жатпай сарайдан шығып кетеді.
Түнде әмір ... бір түс ... ... ... ... аян беріп,
былай дейді: «О, Масуд, – дейді ... ...... Әлиге
бер, олар маған керек болып тұр. Осыдан айтқанымды істемесең мына кеудеңе
найза қадалады». Әмір ... ... ... түні ... Әли де түс ... Оған аян ... дауыс былай
дейді: «О, Әли, мен ас–Салих сұлтанмын. Ертең саған Масуд–бей өзі келеді де
мәмлүктерін ұсынады. ... ... ал». ... ... ... да,
оны мәмлүктер тұратын жерге апарады, сөйтіп құлдарына мынаны айтады: ... енді ... ... ... Әли ибн ... ... ... қоя береді, «О, текті әмір, өте көрме, Бұл кісі бізді
жан–жаққа бөліп әрқайсымызды әр ... ... ... ... ... «Алланың атымен ант етейін, сендерді Египеттің сұлтаны сатып алды,
бәрің де бір ... ... ... соң ғана ... ... ... Масуд–бейге: «Тақсыр, мына әмиянды жетпіс бес мың динар
жатыр. Ол – ... ...... Халық ауыз әдебиетінде осы
тақылеттес оқиғалар, ауыздан-ауызға жеткенше неше алуан ... ... ... ... ... Өзі ... тағы бір ... жығып,
сұлтан тапсырған киімдерін таратайын десе, бір қызық жай болады. Бір киім
артық екен. Моншаға келген мәмлүктер ... ... бір ... ... ... оның ... ... екен. Әйдемір деген бір мәмлүк жаңағыға
жаны ашып кетіп, жанына барады да: «Не көмек етейін ...... ... ... «Бауырым, сүйемелдеп орныма отырғызшы мені, әл–дәрменім әбден
біткен, тұра алар емеспін», – дейді. Сонда Әйдемір ... ... ... ... бара оның қолын сүйіп, жылап жіберді. «Балам–ау, ... ... неге ... ... бір ... ... жаным ауырып, сенен
ақыл сұрағалы келіп тұр–мын». «Не ол ... ... ... ... ... ... арты тегіп–атша әулетінен шыққан бір жігітті көрсетейін, сол
жігіт ... ... ... зәру ... ... деп ... ... бұл. Әли
жаңағы жігіттің жанына барып, жөнін сқрайды. Жігіттің аты ... ... ...... іштей таңданған Әли, –әс–Салих ... ... ... дейін келіп тұрғанын қарашы». «Өзің Құраннан бірдеңе білуші
ме едің?», дейді Әли. «Иә, ... мен ... ... ... ... ... басқа да ғылымдардан хабарым мол». Әли тағы ... ... да ... ... ... кейін: «Дертіңнің беті жаман, онша ұзаққа
бармайсың», дейді сынай ... Бұл ... ... Махмұд: «Менде не ісің
бар, ауруымда шатағың не сенің?», деп ақайлап жібереді. Ашуланғанда ... ... ... дағы ... ... арыстанның қабағындай түйісіп
кетеді екен. Соны көрген соң Әли ... ... ... ғафу ... ... кім ... сұрайды. Иесі бір нарсы көрінеді.
Әли моншашыға айтып, жаңағы мәмлүктің қожайынын ... Ол ... ... ... сатар–сатпасын сұрайды. Сатады екен. Оған Әли Әмиянын
көрсетеді, «Мынаның ішінде қанша барын ... осы ... ... ... беремін», дейді. Парсы қарсы болмайды. Жанындағылардың көзінше
Әли амиянды ... ... ... ... ... ... айтуымен
Әйдемір жаңағы жігітті жуындырады, артылып қалған ... ... ... ... Әли ... ... ... соң түйелерді алдыртады. Әр
түйеге екі мәмлүктен отығызады да, Масуд–беймен қоштасып, жолға шығады.
Халебке жеткенде керуен тыныс алуға тоқтайды. ... ... ... келе жатқан саудагердің керуені қалаға енгенін естіген ... ... ... көрсетуді сұрайды. Әли қарсылық білдірмейді, құлдардың
арасында күш қуаты кем болса да қабілеті мол, сауатты бір құл бар ... ... соны ... деп ... ... ... көрген сәтте ақ
жайылып сала береді, «Құдіреті күшті алланың атынан айтайын мына ... ... ... озғалы тұр. Осыны маған берші, Әли», дейді қиылып.
Мұны естіген Әлидің жан дауысы шығып ... «Сен де ... ... ... ...... сұлтанның мәмлүгі ғой ол!». Келесі күні
саудагердін керуені жолға шығып, Шам шаһарына ... ... ... Иса ән–Насыр керуеннің алдынан шығып, сәлемдеседі, не әкеле
жатқанын ... ... ... ... ... ... мына ... Әли. Шәркестерді тым әлжуаз, әйелдей нәзік, ал басқаларын біршама
тәуірлеу деп бағалайды. Ал дімкәс Махмұдты ... «Әй, Әли мына ... ғой өзі! ... ... ... ба мұны?», дейді таңырқағаннан дауыстап
жіберіп. Әли: «Талқаны ... ... ... ...... ... де Махмұдты Жахруш деген бір адамға апарып береді, оған
динар төлеп, ... ... ... тапсырады, өзі қалған мәмлүктерін алып
Египетке тартады. Шам шаһарынан төрт асудай асқанда Әли ... ... ... ... ... қарс тұйып: «Махмұдты шамда қалдырып кетуге
қалай ғана дәтің барды? Алла атымен ант етейін, осыдан кері ... ... ... ... ... енді гәрі табаным тиеді деп ойлама», ... ... ... оянады да, мәмлүктерді қызметшілеріне тапсырып, өзі Шам
шаһарына қайтып оралады.
Келісімен ... ... ... есен–амандығын көріп, қуанып
кетеді.Ауруынан жазылып кеткеніне жаратқанға тәубесін ... да, ... ... қалады. Таңертең тұрып, жолға жиналып жатса Әли қарыз ... бірі ... Ол ... ... Әли ... ... оған ... динар берешек еді. Әли әл–Әкбаси келе қарызды кайтаратын уақыт жеткенін
айтады. «Бауырым, маған кішкене мұрсат бер, аяй гөр ... десе де ... ... қайтармасан бұл жерден кетпейсің дегенді айтады. ... ... ... жоқ болса қайт дейсін, төлейалмаймын». «Төлей ... ... ... ... «Мұның орынсыз, ол сұлтаның мәмлүгі», десе ... ... ... ... ... да, ... де менің шатағым жоқ,
бұл жігітті қарызыңның өтеуіне алып ... ... Әли ... ... әл–Әкбасиге тастап, өзі соқа басы сопайып Египетке қайтады.
Әли әл–Әкбаси ... ... ... алып ... Әлидің Айша деген
әйелі бар еді, өзі барып тұрған көк долының көк долысы. Есік ... ... деп ... ... шығады. «Аш есікті, саған қызметші алып
келдім», дейді күйеуі. Әйел Махмұдтың түр басына қарап ... кім ... «Мен ... ... Әйел ... кетіп: «Құдай бізд–і де
жеткізген екен!», дейді де Махмұдтыы ең бір ауыр, лас жұмысқа жетіп ... бұл долы ... ... ... ... қашып шығады. Бет алды
кезіп, бейіт аралап ... ... үш ... жолығады. Олардан жөн
сұрайды. Біріешісі айтады: «Мен Иса ән–Нәсір деген кісінің ... ... Бір күні қара ... ең бір сүйікті құсын ұшыртып ... ... ... ұрып ... ме деп ... ... Екіншісі айтады: «Мен сол
Иса ән–Нәсірдің түйекеші едім, Менде бір түйені жоғалтып ... ... ... ... ... ... ... Бір қашаған ұстатпай кеткен
болатын, Иса ән–Нәсірдің кәрінен қорқып қашып жүрмін». ... ...... ... ...... мейрімді сұлтанымыз бізді құтқарып
алғанша осында бола тұрайық». Бұлар ... ... ... ... ... күн ... түн қараңғылығы түскенше сөйлеседі. Бұл ... ... ... ... жұлдызы туған болатын. Жанындағы үш қашқын
ұйқыға кетсе де ... көз ... Түн ... ауып барады, терең ойдың
құшағында әлі отыр. Бір кезде, құдайдың құдіретімен, ... ... ... кетеді де, көз алдында мешіттің аппақ күнбезі тұра ... ... жер ... ... де ... оянбайды, бірде–бір әтеш
шақырмайды, бірде–бір ит үрмейді. Дүн–дүние ... ... ... ... ... ... иіле қалыпты. «Мынау түн мыңдаған
айларға бергісңз түн ғой, Қадыр түні ғой! Мұндай түнде ... ... ... ... ... ... Сөйтеді де жан–жүегін жарып
шыққан бар тілегін, зар тілегін ... «А, ... мына ... ... ... ала гөр. ... Египеттің, Сирияның дін исламға кіретін
бүкіл ... ... ет. А, ... ... ... ... әулиенің күш–қуатын
дарыта гөр, дұшпандарымның сағын сындыруға дәрмен бере гөр. Бәріне ұлықсат
ететін де, ... тиім ... да ... ... мен ... Осы ... ... құдайым. Бәрі де бір өзіңнің пәрменіңде. Пенделеріңе
мейірім ... да сен, ... ... да ... Дұғасын қайырып болған соң
Махмұд жанындағы серіктерін оятып, ... ... ... ... ... Қадыр түні», дейді. Сонда әлдегілер де тілегін айтады. «А, Құдай,
бәріне себепкер бір ... Мені ... ... ... ... еліңді
бәле–жаладан қорғай жүр», деген тілек айтады құс күтуші. Мейірімі күшті
Алла тағала тілегін ... ... осы құс ... ... ете ... ... ... маған оң көзіңмен қарап жүрсін», дейді түйекеш.
Мейірімі күшті Алла тағала оның да тілегін ... ... мына ... ... ... айтып, жанын жай таптыруды сұрайды. Алла оған ажалын
жіереді. Таң атысымен құс ... мен ... ... алла ... ... ... кетеді, сол жақта бақытты ғұмыр кешіп, бар мұратына ... беті ... ... жүре ... жолда келе жатып өзінің қожайыны Әли
әл–Әкбасидің көршісін ұшыратып қалады. Жаңағының қолын ... ... ... бір ... ... мені ... табыстырып бер»,
дейді. Көршісі Махмұдты Әлидің үйіне ертіп әкеледі де: «Ал, қашып кеткен
мәмлүгің мынау. Адасқанның ... жоқ, ... ... жеткізіп беруді сұрады.
Кешірімді бол», дейді. «Қарызыңды өтермін», дейді Әли көршісіне. Махмұдты
үйге кіргізе сала ... ... ... мәмлүк қайтып келді, жақсылап
сазайын тартқыз», деп айқайға басады.
Айша жалма–жан Махмұдты ағашқа байлап қолына шоқ ала ... ... үйге Әли ... ... ... әпкесі кіріп келеді.Оны көре
сала Махмұдтың жан дауысы шығып ... ... ... ... дейді
келген әйел. Айшаның жанына барып: «Бұл жігітке мен үшін кешірім жаса»,
дейді. Долы әйел ... ... ... ... де ... сен
тұрмақ, бүкіл дүние келіп жалынса да кешпеймін», деп өзеурейді. Бұған енді
Фәтима әл–Әкбаси шыдап тұра алмайды. «Менімен осылай ... ... ... ... ... деп ... ... ашуланады да, Махмұдты бағаннан
босатып ... ... ... ... мен келініне реніші ішінде кетеді.
Үйіне келген соң қазиға, үлемдерге, игі ... кісі ... ... отырғызып, інісі Әлиді шақыртады. Әли табалдырықтан аттасымен:
«Сен мұна мәмлүкті ... алып па ... деп ... «Жоқ, бұл маған жүз
динар қарызымның өтеуіне берілен. ... ... Әли ибн ... ... ... ... – дейді Фәтима, – қашан өзінің иесі ... алып ... ... ... ... ... ... Ақшаңды мен қайтарып беремін».
Сөйтеді де жз ... ... ... ... ол ... ... ... үлемдерге қарап былай дейді: «Біздің әке–шешемізден қалған мұра бар,
содан мына інім Әлиге мен ... ... емес не ... ... ... де, Әли де берешек еместігін растаған соң Фәтима соны
хаттап, куәлердің қолын қойдыртып, інісі Әлидің ... ... ... ... соң ... «Ал енді ... талабын толық сақтай
отырып, тағы бір қағаз толтырыңдар. ... ... ... ... жалпы маған тиесілі дүние түгелдей осы жігітке өтеді, оны өзі
қалағанынша жұмсайтын болады. ... ... ... бір кездеме мата
тауып берсе де маған жасаған жақсылығы санаңдар, олай ...... ... өзіме бала етіп аламын, бұған осы отырған бәрің куәсіңдер»,
дейді.
Мұнан әрі мухаддис Фәтима ханымның Бейбарыс ... ұлы ... ... жастай шетінеп, анасының жүрегін шер–шеменге толтырып кеткенін айтады.
Алла аяқ ... ... ... оны ... ... жақсы
көріп кеткеніннің себебі бар еді– ... ... ... аумай қалған
екен. Бала етіп алып жүргені де содан, оның жайын жаңа ғана айтып ... ... ... Махмүдтың келісімін алысымен үлемдер жаңағы
айтқан қағаздарды жазып та ... ... «Мен ... ... ханымның
қызметшісімін», деп Фәтиманың қолын сүеді. Ханым баламның орнында болсын
деген оймен Махмүдтың атын Бейбарыс деп ... ... ... мен игі
жақсыларды бар ... ... ... олар да ... ... ... ... Фәтима ханымның үйінің иесі болып шыға кледі,
Фәтиманың інісі жүз динарын алып үйіне ... не ... ... әйелінен тәптіштеп сұрап біледі. Әйелінің әңгімесінен кейін тіпті
ұнжырғасы ... ... ... ... бар ... жаңағы жігіттің атына
жаздырғнын естігенде ерлі–зайыптылар бір–бірімен ... ... күні ... ... ... тұрса көшемен қолына садақ ұстаған
саудагер келе жатады. Бейбарыс саудагерді шақырып, садағанды ... ... ... Әлгі кісі ... бес динарға балайды. Бейбарыс садаққа қатты
қызығады. Саудагерді үйдін алдында ... ... да ... алып ... «Апа мына садақты сатып алмақшы», дейді. «Кімнің садағы, қанша
тұрады екен?». «Саудагер бес динарға сатпақшы». Бұл ... ... ... ... ...... – менде оның көкесіндей садақтар бар
ғой». Сөйтеді де Бейбарысты бір үлкен бөлмеге ... ... ... ... ... ... ... жебе деген жыпырлап тұр. Таң–тамаша қалып: «Апа,
бұлар қайдан келген саған?», дейді. ... ... ... ... ... білмеуші ме едің? Бұлай болатыны – менің әкем жақ иіп,
садақ ... кісі еді. Енді мына ... ... бәрі ... ... ... ... кеткен Бейбарыс садақты саудагерге қайтарып береді,
бұл кімнің қаруы деп сұрап қалады. Садақтың иесі Бану ... ... бір кісі ... ... садақ жасаушыны алдыртып, жөнін айтқызады.
«Атың кім сенің?» – ... атым Асиф ибн Бахр ...... ... ...... қысылып тұрмын». Бейбарыс оған он динар
береді, садақты өзіне ... ... Асиф ... ... «Маған
ерекше жақсылық жасадың. Алла бұйыртса бір қайтарамын», дейді. Осыны айтып,
Бейбарыстан динар алған ... ... кете ... Бейбарыс аулада қыдырып жүрсе бір қызметші ... ... ... ... Неге ... десе ... ... әкесі Хасан әл–Акбаси мырзаның атын басқаша суара алмаймыз, –
дейді. – Иесі ... ... ... бір адам осы атты ... ... ... ассаулығы сондай, атбегіні теуіп өлтіреді. ... бері ... ... Күн ... жем мен суды ... мына ... арқылы түсіреміз».
Қызметшіден атқораның кілтін алып, жаңағы айтқан жылқыны қараса ... ... өзі ... Көзі ... ... жер ... ... тұр.
Бейбарыс қызметшісіне ертұрман мен қамшы ... атты ... ... ... ... ... мінеді. Қызметшісіне мені осында күт деп
кетеді. Ал анау ... асау ат жас ... ... кете ме деген хаіппен
Фәтима ханымға ... ... бара ... асау атты ... ... айтады.
Ат сол шапқаннан шаба береді, шөл ... ... тау ... ... ... бір–ақ тоқтайды. Сол жерге жетеді де аты табандап
тұрып алады. Қанша қамшыласа да аяқ ... Таң ... ... ... үңгірге кірсе іші жап–жарық, шам жанып тұр. Одан сайын ... бұл не ... ... екен дееп әбден бас қатырады. Үңгірдің
түкпіріне ... ... тап ... тас есік ... ортасында сақина бар. Ар
жағын көрейін деп сақинаны көтеріп, қарайды да орнына қойғанда есік ... ... Сол ... ақ ... арғы ... дауыс естіледі:
«Пайғамбарлардың қазынасы сақталатын жерге келіп, есік ... дәті ... бұл? ... бәле ... ... ... кім де болсаң, келген ізіңмен
кері қайт. Жан баласының ішінен бұл ... ... ... жігіттен басқа
ешкім де кіре алмайды. Тек сол ғана ... ... тек сол ғана ... ... ... соң бұл: «Ендеше сол Бейбарыс менмін», дейді. Арғы
жақтан кір ... соң ... ... алдынан бір қызметші шыға келеді.
«Бейбарыссың ба сен?» деп тағы сұрап алады да: ... ... нұры ... қолыңдағыны алдыма сал, сонда мына үңгірдің бар байлығы ... ... ... ... ... қамшыны жаңағының алдына
тастаған соң қызметші мынаны айтады: «Мына сандықты аш. ... ... ... ... ... арасынан салмағы он ратль Шам семсерінен басқа
ештеңе алушы болма. Оған саған ... жан ... қолы ... ... ... ... ... берер ештеңеміз жоқ. Байлыққа қызықпа, басың ... ... ашып кеп ... ... іші ... қымбат қазына.
Сонша мүліктің арасынан тек Шам семсерін алып үңгірден шығады. Аты да дайын
тұр екен, қарғып ... Шам ... ... деп ... кетеді.
Жолда бір қарақшы мұның атымен шужайласа жөнеледі. «Алымақыңды төле!»
дейді. «Немді төлеймін, ештеңе ... ... ... ... дейді бұл. «Онда
өзіңе, астыңдағы атыңа төле», деп анау да ... «Ал ... ... ... сен маған?» деп енді Бейбарыс ерегеседі. «Онда не ... не сені ... ... ... ... етемін. Анық бір жүрек
жұтқан ер болмаса менен ешкім қашып құтыла ... деп ... ... «Ал, болмдың ғой, енді менен сақтана бер», дейді Бейбарыс. Қарақшы
семсерін алдымен сілтеп ... ... мүлт ... ... Шам шаһарының
семсерің сілтеп қалғанда қарсыласы жерге жалп ете түседі. Әмір оның ... ... ... ... ... ... үш аттылы адам шыға
келеді. Келе: ... ... ... ... деп ... басады.
Бейарыс олардың үшеуін де бірінен кейін бірін аттан ұшырып жібереді. Жерде
жатқан сарбаздардыарқанмен жалғатыра ... да, өзі атқа ... Шам ... жаяу ... ... қоя ... ... кетпес», деп жалынады әлгілер. «Сендер қарақшылық ... үшін де ... ... ... бұл. ... жалынуын қоймады:
«Аштықта қарасқан сауап, уәдеде тұрысқан сауап, бейшараға болысқан ... ме еді. ... қоя ... құлдығың кетейік, қызметшің болайық».
«Өздерің не қылған адамсыңдар?» дейді Бейбарыс. «Біз ... ... жол ... ... өзі ... төрт ... қарауымызда жүзден кісі бар. Иса ән–Нәсір жыл сайын осы жолды
күзеткеніміз үшін он мың ... ... ... ... ... ... ақшамызды алуға барсақ, бір дирхем де ... жоқ. ... ... ... бер, әйтпесе, айтпады деме, біз мына қара
жолға шығып, қарақшылық жасаймыз», деді. ... ... ... ... ... деп ... тұр. Ал ендеше дедік те жүргіншілерге шабуыл жасап,
тлмді солардан талап ете бастадық. Өйтпесек, бала ... ... ... ... ... міне, осындай», деп сөзін аяқтайды әлгілердің
арасынан бір ... Төрт ... ... ... ... соң ... ... маған қызметке тұруға қалайсыңдар?» ... ... ... ... ... ... разы болғаннан Бейбарыстың
қолын сүйіп әлек. Әлгі төрт ағайындының бірі әл–Қабатия тайпасының еркек
кіндіктісін ... ... ... Әмір ... ... ... Шам шаһарына
аттанады.
Шамға келісімен анасына жеткенше асығады. Баласының аман–есендігін
көріп, шешесінің көңілі де жай ... ... ... баян ... соң
анасы: «Құдай бұйыртса, түбі қайыр болады, балам», дейді анасы. Бәдәуилерді
өзінің үйіне жайғастырып, бәріне жалақы белгілейді.
Бір күні Бейбарыстың алдына төрт ... ... ... сұраса,
«О, тақсыр, –дейді әлгәлер, – Сар ... ... ... ... ... ... ... мен біздің мырзамыз жерді бірлесіп басқарады. Ол бізге
сенің шешеңе хат хат ... ... ... Оқып ... ... ... екен: «Сафдтың билеушісі Сар Жұбейлі әл–Махридан Фәтима әл–Акбаси
ханымға. Той жасайтын болып жатырмыз, ... ... ... ... ... ... ... астығын сен аласың». Хатты жазған адам
анасын алдап салуды ойластырғанын сезе қойған Бейбарыс шаруаларға: «Ол ... ... ... де ... жауап жазады: «Сар Жұбейліге бізден
қулығын ... ... ... Әркім астықтан өз үлесін алуы керек.
Біздің шешім осындай». Хатты мөрлеп, бекітеді де ... ... ... ... болса ертең артынан қуып жететінін айтады.
Шаруалар кетісімен Беййбарыс Сар ... арам ... ... ... ... ... ... «Ертең Сафдқа бар да ... ... алып ... ... ... ... шаруалар алып келген хатты оқығанда ашу–ызаға булығады.
Оның Зүнейіт деген іс жүргізушісі бар еді, сол ... ... бір ... ... ... ... реттейтін шаруа ғой бұл. Фәтима ханымның
адамы келсінші, сол кезде бидайды өлшеуді маған тапсыра ғой, қалғанын ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі – ақ
және қара қаптан дайындауды тапсырады. «Қара қаптағы астық – біздікі», деп
ескертіп ... ... ... Бейбарысты күтіп отырады. Айтқан уағында
адамдарын ертіп, қырман басына ... та ... Іс ... ... соң: «Сен бе ... өлшейтін?» дейді. Анау басын изейді. «Ал, көрейік,
бөл астықты». ... ... ... ... ... ... соң Зүнейіт Бейбарысқа: «Ағы – сендердікі, қарасы– біздікі», дейді.
Көсіп–көсіп сала бастайды, ақтан гөрі қара ... ... ... ... мұны ... тұрады. Бидайды өзінше бөліп болып, Зүнейіт:
«Тақсыр, ақ қаптарды алып ... ... «Ақ ... өзің ... ... мен ... дейді оған Бейбарыс Бейбарыс. Зүнейіт ерегесе түседі:
«Жоқ, саған мен тек ақ қаптарды беремін». Бейбарысты ашу қысып, ... ... ... ... онда саған ақ қап та жоқ, қара қапта
жоқ». Ана антұрғанның жаны шығып кете ... ... ... Сонда
Бейбарыс бәдәуилеріне: «Олай болса бір де қап ... ... ... да ... ... мына иттердің сөздерін құлақтарыңа
қыстырмаңдар», деп ... Бұл ... ... Зүнейіттің жан дауысы
шығады, «Мыналар бидайды түп–түгел қотарып ... деп зар ... ... ... Бара ... ... жөнеледі, өтірікті шыңдай,
шынды құдай ұрғандай етіп айтады. Басына қаны ... Сар ... ... ... ... қол ... аналардың соңынан қу, жеткен жерде
жексұрынның желкесін қи, ... ... ал. ... ... ... ... саған ол көрсетеді», деп тапсырады.
Филипп қалың қолмен ... ... ... ... ... жете бере
алыстан: «Қайда қашып барасыңдар? Тоқтаңдар, бізді тосыңдар!», ... ... ... ... та аттың басын тежеп, ... «Ал, енді ... ... тұс ... аянбаңдар», дейді. Өзі
жауға қарай алдымен құйғыта жөнеледі. Жердің шаны аспанға шыққан бір ... ... ... да ... ержүрек екен, жаудың бетін ән–сәтте
қайтарып тастайды. Төбеде өлім күткен қара құзғын қаптап жүр. Көп ... жағы ... ... ... Қашқандардың арасынан Сар Жұбейлінің
бауыры Филиппті көріп қалып, ... атын ... ... ... ... ... бір сілтегеннен қалдырмайды. Басшысының өлгенін көрген
Филипптің адамдары безе ... ... де ... қуып жетіп, бәрін
Зүнейітімен қоса найзаға түйреп бітіреді.
Жаудан қалған ожа мен ... ... ... ... әрі қарай жол тарта
береді. Анасының алдына келген соң Бейбарыс болған жайды түгел баян ... ... бір ... өзі жар ... деп ... ... ... тірі қалғандар жылап–сықтап Сар Жұбейліге келеді.
«Сендердің соншазәрелеріңді алған кім ол өзі, ... ... ... ... ... қайда?», дейді Сар Жұбейлі. «Оларды ана ... ... мен оның ... ... ... кілең түрінен кісі шошырлық
бәлелер», дейді мыналар. Сонда Сар Жұбейлі он мың адамның адамдық қол ... өзі ... ... Шам ... ... дейді. Шаһар әкімі Иса
ән–Нәсі әскер жақындап қалғанын естігеннен қаланы басып алар деген хауіппен
қақпаны ... ... Сар ... Шамның әкіміне хат жаздыртып,
жауабын қолма–қол жеткізуді тапсырады. ... ... ... ... ... ... «Жаушымен, хат алып келдім», дейді
ол. Иса ән–Нәсірге айтқан соң жаңағыны ішке ... ... оқы ... ... «Сар Жұбейліден Шаш шаһарының әкіміне жазылды бұл хат. ... ... ... қысқыда кегім жоқ, менің бауырымды, менің жиенімді
өлтірген ана Бейбарысты, оның ... ... ... болды. Қалаңның
қақпасының қарсысында тура он жыл тұрсам да қас жауымнан кегімді алмайынша
Шамнан кетпеймін мен. Ана ант ... ... ... бермесең сені де, Шам
шаһарының тұрғындарын да не күтіп тұрғанын ... ... ... ... ал!».
Бұл хатты оқыған соң Иса ән–Нәсір ойға қалды. «Басыма бәле ... ... ... Жауын ұстап берейін де тынайын одан да». ... ... ... ... ұстатады. Жаубында былай дейді: «Шам шаһарының
әкімінен Сар ... ... ... ... ... Жауыңды қолыңа берейін, не істейтініңді өзің білесің.
Сілемімді қабыл ал».
Хатты ... Сар ... ... кетеді, екі қолың ысқылап Бейбарысты
қала дарбазасында ... ... Осы ... Бейбарысқа бір адам келіп, әкім
шақырып жатқанын ... Ол ... міне сала ... тартады. Жаныңда
нөкерлер бар. Иса ән–Нәсір жылы шырайлы қарсы алып, жанына отырғызады.
«Балам, –дейді ... – ана ... ... Сар ... бұл ... сенен
кек алуға келіпті. Істеген ісіңе қатты қорланып ... Онан ... ... ... мен бір ... тапқандай болдым». «Не амал екен, айтшы,
қане?» дейді Бейбарыс. «Шырағым, сен әсеріңді алып, қаланың қақпасынан шық.
Дарбазадан шыға сала Сар ... ... ... тап ... дәл сол
кезде менің жауынгерлерім саған көмекке ұмтылады да ... ... ... ... бір түскен соң олардың бірін қалдырмай қырып саламыз. ... ... ... ... ... әкімнің сөзіне сеніп, «Айтқаның болсын», деп
келісе кетеді. Атына мінеді де әскерін соңынан ертіп қала ... ... ... сәл ... соң Бейбарыс артына қараса қақпа тарс жабылған,
бұлардың артынан шығады деген әскер де жоқ. Иса ... ... ... көзі ... ... ... соң бір ... құдайға тапсырып,
жанындағыларына қарап былай дейді: «Бауырларым, біз ... ... ... қолдан бермей, ақ–адал өліммен шейіт болуға бейіл
екендігілеріңді ... ... де ... ... ... ... өліспей беріспейміз жауға», деседі. Сол–ақ екен шетінен аруақтанып,
жалы күдірейіп шыға келеді. Бейбарыстың қақпадан ... ... ... Сар Жұбейлі жауынгерлеріне: «Қолға түсті өздері! – дейді. – А, Құдай,
кегімізді қайтарып, масқарадан құтқара гөр!». Бейбарыс ... ... ... сол кезде Сар Жұбейлі бір батырын әмірмен жекпе–жекке ... ... ... ... Бейбарыс семсермен басын қағып түседі.
Мына жойқынды көрген Сар Жұбейлінің адамдары ішін ... ... ... енді жаудың әскербасын жекпе жекке шақырады. Қанша ... ... ... ... да Сар ... ... ... Бейбарыспен
жекпе–жекке тәуекелі жетпейді, өзінің орнына басқа бір батырын шығарады. Ол
да найзасын бұлғақтатып үлгермей жатып, жер ... ... ... ... ... Осылайша келгенін келгеніндей қыра–қыра Сар
Жұбейлінің он үш жауынгерінің ... ... ... ... бой ... соң Сар ... әскеріне Байбарысқа түгел жабылады, жауынгерлерін
жусатып салуға әмір етеді. Қан–қасап қырғын ... ... түн ... ... ... адам қаны судай ағады. Сар Жұбейлінің жауынгерлері
де көп қырылады, алайда Бейбарыстың шығыны одан да асып ... ... ... ұрыс ... ... амалы қалмайды. Сар Жұбейлі Бейбарысты қанша іздесе
де таба алмаған соң, ... ... ... өлі ... ... ... тірідей тауып берсе соған ... ... ... ... деп жар қылады. Мұны естіген сәтте бір ... ... ... «Мен әмірді табамын, табамын да айтқан алтынды аламын», ... ... ... ... күні бойғы айқастан әбден қалжыраған еді. Беткеге жантайған
батыр атының шылбырын ... ... күйі ... бас қойған болатын. Қырсық
шалғанда Сар Жұбейліге Әмірді тауып беремін деп ... ... дәл ... келе ... ба. ... ... көре салып, қуанып
кетеді.Орамалын банджының шырынына сығып алып, Бейбарыстың бетіне ... Әмір онан ... ... ... ... де қарулы неме екен,
Бейбарысты атқа өңгеріп, Сар Жұбейліге алып кетеді. «Мына оңбағанды ... ... суын ... қойыңдар, есін жисын», дейді Сар Жұбейлі. «Мен
қайда ... ... әмір ... ... «Менің тұтқынымда жатсың, –
дейді мейманасы тасыған Сар Жұбейлі. – ... ... ... да, кегімді
қайтарамын сенен». Бейбарыс оның сөзінен саса қоймайды. «Жаратқан ием мұнда
жатқыза бермейді, құтқарып алады. Тек маған мына ... ... ... ... Сар Жүбейліге. «Бұл менің шатырым, осыған талай ақша
шығарғанмын», ... ... ... ... жар ... аман ... сен де
бір күні мүскін халде алдыма келерсің, сонда құныңа мұны шатырыңды ... ... ... – дейді Сар Жүбейлі, – сен менен аман кетіп, мен
сенің ... ... ... ... ... де, ... «Мынаны
абақтыға тығындар. Таң атсын, мұны ешкім көріп–білмеген сұмдық ... ... ... ... ... ... Сар Жүбейлі жасағы жатқан жердің ортасынан адамның басын
шабатын дөңбек орнатуға әмір етеді.Бәрі ... ... ... ... ... ... ... барса ешкім жоқ. Мұны ... ... есі ... кете жаздайды. Күзетшілерді жерден алып, жерге салып
жүріп те Бейбарысты ойлай береді. «Оны кім құтқарып алды екен?».
Әлкисса, осы ... ... әрі ... ... былайша жалғайды.
Бейбарысты бір бәдәуи аман алып қалады. Ол Сар ... ... ... ... өлі болса өлідей, тірі болса тірідей ... ... ... қалған екен. Түнгі дейін Бейбарыс ... ... ... ... ... де ... ұйықтап кеткенін пайдаланып әмірді жау
қосынынан аман–есен алып шығады. ... ... ... ... ... де ... ... аяқ–қолындағы кісендерді сындырып тастайды.
Осылайша Бейбарыс туралы халық ауызындағы ... ... ... ... ... Біз ... ... негізгі тақырыбымызға
көшелік
2.2 "Сұлтан әз-Захир Бейбарыс сирасындағы" жас Бейбарыс бейнесі
Біздің ... ... ... ... ... мәселеміз
Бейбарыс сирасындағы жас Бейбарыс бейнесін сомдап көрсету. Олай болса біз
өз зерттеулерімізге осы ... ... ... ... ... ашуға талпынып көрелік. Жалпы алғанда " Сұлтан әз-Захир ... ... ... ретінде, осы жұмысты жазу барысында басқа
зерттеулерден ... ... ... Байбарыс туралы “сира”- өмірбаян жанрында
жазылған бар болғаны үш шығарма бар. Оның өзінде де ... ... ... ... ... ... болып табылады.Аталмыш "сира"
қазіргі біздің бітіру жұмысымыздың мазмұнын ашып ... ... ... өмір ... ... өмірбаянын жазған, мәмлүк
мемлекеттік жүйесінде қызмет еткен Ибн Абдузаһир, Ибн Шаддад жәе ... ... ... өткен абзал болмақ. Олар мәмлүктер, кресшілер
мен монғолдар арасыдағы ... ... ... кез, ... ... ... өмір сүрді, яғни, осы Бейбарыс сирасының халық арасында
пайда болған кезеңі де осы кезең.
Жас Бейбарыс жайлы "Бейбарыс ... ... ... былайша бастау
алады; "Бірде сұлтан әл-Салих бір түс ... ... ... түсін баяндап
оны жорып беруді сұрайды. Үлемдері сұлтанның түсін жорыпмынадай қорытындыға
келеді. Тақсыр мұсылмандарға сая болып ... ... құл ... алғаның
жөн шығар."деп ақыл кеңес береді[20].
Сол арада сұлтан үлемдердің айтқанын істеуді жөн көріп бұл істі ... ... ... ... ... құл ... басшысына
жұмсап, былай дейді: «Сұлтанымыз өзіне оққағарлықа лайықты ... ... Ұзын саны ... бес ... керек, жиырма бесі – қыпшақтан, жиырма
бесі – абхаз, жиырма бесі – грузин болсын» [20]. ... ... оның ... ... ... бұларға Әли әл–Барак ... ... ... ... ... ... ... қызметкер әлгі
саудагерді іздеп, тауып оның ... ... ... ... сұлтанға
апарады да: «Тақсыр, саған мәмлүк сатып әперемін деген кісі осы,» – деп
таныстырады. ... ... ... ... ... «Бір ... ескергейсін, бұл
айтқан жетпіс бес мәмлүкке қоса маған қызмет ететін құл ... ... Өзі ... ... ... ... ... білсін, жүзі жылы келсін,
бетінде жеті жерден қорасан дағы, қабағында арыстанның ... ...... де, ... ... ақша тола әмиән, жетпіс бес мәмлүк
киетін киім беріп, өзін малындыра ... және оны құл ... ... етіп ... ... ... Әли ... алдында қарызға белшесінен батқаны сондай, оның ... ... ... Мұны ... ... ... ... Египет елінде Әлиге
ешкім кедергі келтірмейтіндей жарлық ... ... ... ... ... ... мен ... оқиғалар желісі бір жерден шығады. Тіпті, мысырлық деректердегі
мағлұматтар да осы тақылеттес ... ... Әли ... ... ... сол ... Бурса қаласына
жеткенше жүреді. Оны Масуд–бей билеп тұр еді. Әли ибн ... ... ... келгенін естіп Масуд–бей оны сарайға алғызады. Әли ... ... ... ... ... жүргенін баяндайды. Сол кезде
Масуд–бей өзінде мәмлүк жоқ екенін есесіне қонақ ... ... ... ... айтады. Әли әмірге разылығын білдіріп, сарайда қонып қалады.
Ертеңінде таңғы намазын оқып болған соң тың тыңдаса, ... ... ... ... ... ... ... бұл дыбыс қайдан шығады ... ... ... әуіз бар екен, айналасына баспана жасап, қалқалап
қойыпты.Солардың біреуіне жақындап барса кілең қылқандай жас ... ... ... ... тұрып оқып жатыр, өздері бірінен бірі
өткен көркем, ... ... ... Әлиді шақырып, неғып жүрген
жансың, не шаруамен келдің мұнда деп сұрайды. «Мен әмір Масуд–бейдің қонағы
едім, – ... ...... ... ... ... ... киелі кітапті кімдер оқып жатқанын білейін дегенмін. Ал, өздерің ... ... ... ... ... әмірдің, біреуіміз
батырдың баласымыз, тағдырдың талайымен міне енді текті әмір ... ... ... ... неше ... ұлт бар, ... қазір барымыз
мұсылманбыз» дейді[20].
Содан әмірге барады да, мәмлүктердің ... ... Мұны ... ыза кектен көзі қарауытып, тістене сөйлейді: «Әли мырза, менде
сататын мәмлүк жоқ, сенің ... ... де ... олар өзіме
керек. Мәмлүк сатып алғыш болсаң, базарға бар, аяқ бассаң алдыңнан мәмлүк
кездеседі» деп ... ... ... біз ... ... баяндайық.Түнде әмір сұмдық бір түс
көреді. Түсінде әс–Салих сұлтан аян беріп, былай дейді: «О, Масуд, – дейді
мұсылманның ...... ... бер, олар ... ... ... Осыдан айтқанымды істемесең мына кеудеңе найза қадалады» ... ... ... . Әмір түсінен шошып оянады да, Әли саудагерді шақырып алып
мамлүктерді сатады[20].
Біз жоғарыда халық ... ... ... ... ... ... азап шеккені жайлы айтқан болатынбыз. Осыған байланысты,
Бейбарыс сирасынан мына үзіндіні ... Әли ... ... Өзі ... тағы бір тізіп жығып, сұлтан тапсырған киімдерін
таратайын десе, бір қызық жай болады. Бір киім ... ... ... ... ... ... бір нәуетектеу жас жігітті көреді, оның қожайыны
парсы екен. Әйдемір деген бір мәмлүк жаңағыға жаны ашып ... ... да: «Не ... етейін саған?» – дейді. Анау жылай ... ... ... ... ... ... әбден біткен, тұра алар
емеспін», – дейді. Сонда Әйдемір жүгіріп отырып Әли әл–Баракқа барады, ... ... ... ... жіберді. «Балам–ау, саған кім тиді, ... ... бір ... ... ... ауырып, сенен ақыл сұрағалы
келіп тұр–мын». «Не ол сенің жаныңда ауыртқан?», ... Әли. ... ... тегіп–атша әулетінен шыққан бір жігітті көрсетейін, сол жігіт қатты
ауырып, көмекке зәру болып ... деп ... ... бұл. Әли ... ... ... жөнін сқрайды. Жігіттің аты Махмұд ... ...... ... ... Әли, –әс–Салих сұлтан қалаған ... ... ... ... қарашы». «Өзің Құраннан бірдеңе білуші ме
едің?», дейді Әли. «Иә, тақсыр, мен ... ... ... ... ... ... да ғылымдардан хабарым мол». Әли тағы ойланып қалады:
«Мұнысы да жақсы екен». Сонан ... ... беті ... онша ... ... ... қарап. Бұл сөзіне шамданған Махмұд: «Менде не ісің
бар, ауруымда шатағың не сенің?», деп айқайлап жібереді. Ашуланғанда бетіне
жеті ... ... дағы ... ... арыстанның қабағындай түйісіп
кетеді ... Соны ... соң Әли ... ... алып, ғафу өтінеді.
Кетерінде қожайыны кім екенін сұрайды. Иесі бір нарсы көрінеді.
Әли моншашыға айтып, ... ... ... ... Ол ... ... ... сатар–сатпасын сұрайды. Сатады екен. Оған Әли әмиянын
көрсетеді, «Мынаның ішінде ... ... ... осы ... ... ... ... дейді. Парсы қарсы болмайды. Жанындағылардың көзінше
Әли амиянды ... ... ... ... алады. Саудагердің айтуымен
Әйдемір жаңағы жігітті жуындырады, ... ... ... ... ... ... Әли ... сатып болған соң түйелерді алдыртады. Әр
түйеге екі мәмлүктен отығызады да, Масуд–беймен ... ... ... ... ... ... Әли оны ... Салихтың
суреттегеніндей болмысына қарап ... ... ... ... ... ... ... мінезін де байқауға болады.
Бейбарыс сирасы оқиға ... ... ары ... ... ... ... ағашқа байлап қолына шоқ ала бергенде есік қағылып, үйге
Әли әл–Әкбасидің Фәтима деген әпкесі кіріп келеді.Оны көре сала ... ... ... ... ... ... балам», дейді келген әйел.
Айшаның жанына барып: «Бұл жігітке мен үшін кешірім жаса», дейді. Долы ... ... ... ... де ... сен ... бүкіл дүние
келіп жалынса да кешпеймін», деп өзеурейді. Бұған енді ... ... тұра ... «Менімен осылай сөйлесуге қалай ғана дәтің барады
сенің?!» деп келініне қатты ашуланады да, Махмұдты ... ... ... әкетеді. Інісі мен келініне реніші ішінде кетеді.
Үйіне келген соң ... ... игі ... кісі ... ... ... ... Әлиді шақыртады. Әли табалдырықтан аттасымен:
«Сен мұна мәмлүкті сатып алып па едің?», деп сұрайды. «Жоқ, бұл маған ... ... ... берілен. Мұның қожайыны Әли ибн әл–Барак», ... ... ... – дейді Фәтима, – қашан өзінің иесі келіп алып кеткенше
бұл жігіт менің ... ... ... ... мен қайтарып беремін».
Сөйтеді де жүз динар алып, қазиға береді, ол ... ... ... ... қарап былай дейді: «Біздің әке–шешемізден қалған мұра ... мына інім ... мен ... ... емес не ... ... Үлемдер де, Әли де берешек еместігін растаған соң Фәтима соны
хаттап, куәлердің ... ... ... Әлидің мөрін бастыртады. Осының
бәрін тындырған соң ... «Ал енді ... ... ... ... тағы бір ... толтырыңдар. Мұнан былай менің ... ... ... ... дүние түгелдей осы жігітке өтеді, оны өзі
қалағанынша жұмсайтын болады. Көзім жұмылғанда кебініме бір ... ... ... де ... жасаған жақсылығы санаңдар, олай болатыны – ... ... ... бала етіп аламын, бұған осы отырған бәрің куәсіңдер»,
дейді[20].
Мұнан әрі мухаддис Фәтима ... ... ... ұлы болғанын, ол
бала жастай шетінеп, анасының жүрегін шер–шеменге толтырып кеткенін айтады.
Алла аяқ ... ... ... оны ... ... ... кеткеніннің себебі бар еді– Махмұд оның– Бейбарысынан аумай ... Бала етіп алып ... де ... оның ... жаңа ғана ... ... ... бойынша Махмұдтың келісімін алысымен үлемдер жаңағы
айтқан қағаздарды жазып берілгендігі мәлімдейді.
Махмүд: «Мен ... ... ... ... деп ... ... ... баламның орнында болсын деген оймен Махмұдтың атын
Бейбарыс деп жаңадан ... ... мен игі ... бар ықыласпен қонақ
етеді, олар да жән–тәнімен ... ... ... ... ... ... иесі болып шыға келеді.
Осы келтірілген мәліметтер Бейбарысқа байланысты жоғарыда атап
өткен әмір Айтегіннің шапағатына бөленіп, екінші рет ... ... ... жазылған оқиғалармен астасып жатыр.
Ал, енді Бейбарыстың әскери өнерді жеттік меңгергені жайлы мына ... ... ... көрелік; Бір күні Бейбарыс ... ... ... ... ... ... саудагер келе жатады. Бейбарыс саудагерді
шақырып, ... ... ба деп ... Әлгі кісі ... бес ... Бейбарыс садаққа қатты қызығады. Саудагерді үйдін алдында күттіріп
қояды да садақты алып шешесіне келеді. «Апа мына садақты ... ... ... «Кімнің садағы, қанша тұрады екен?». «Саудагер бес динарға
сатпақшы». Бұл бағаны естігенде ... ... ... ... – дейді,
– менде оның көкесіндей садақтар бар ғой». Сөйтеді де, Бейбарысты бір үлкен
бөлмеге ертіп барады. Барса ... ... ... ... самсап, жебе деген
жыпырлап тұр. ... ... ... ... ... ... саған?», дейді.
«Балам–ау, менің аты–жөнім Фәтима әл–Акбаси екенін білмеуші ме едің? ...... әкем жақ иіп, ... ... кісі еді. Енді мына бөлмедегі
садақтың бәрі сенікі, балам», дейді шешесі. ... ... ... садақты
саудагерге қайтарып береді, бұл кімнің қаруы деп сұрап ... ... Бану ... ... ... бір кісі ... ... садақ жасаушыны
алдыртып, жөнін айтқызады. «Атың кім сенің?» – «Менің атым Асиф ибн Бахр
әл–Маркаби» – «Неғып ... ... ... – «Ақшадан қысылып тұрмын».
Бейбарыс оған он динар береді, садақты ... ... ... ... кетеді, «Маған ерекше жақсылық жасадың. Алла ... ... ... Ер ... бес қару болады демекші жас ... ... ... ... және қаружарақтан мол хабары барлығын
байқаймыз.
Ал, енді оның шабандоз, ат құлағында ойнап ... ... ұлы ... бір ... ... ... ... Бейбарыс аулада қыдырып жүрсе
бір қызметші шатырдан салбыратып арқан түсіріп жатады. Неге ... ... ... ... әкесі Хасан әл–Акбаси ... атын ... ...... – Иесі ... салғалы бірде бір адам осы ... ... ... Ту ... сондай, атбегіні теуіп өлтірді. Содан
бері ... жан ... Күн ... жем мен суды ... мына ... арқылы
түсіреміз». Қызметшіден атқораның кілтін алып, жаңағы айтқан жылқыны қараса
жануар ... ... өзі ... Көзі ... ... жер ... тұр. ... қызметшісіне ертұрман мен қамшы алдыртады, атты ертеп
жіберіп, арыстанша атылып барып ... ... ... мені ... күт
деп кетеді. Ал анау болса асау ат жас ... ... кете ме ... ... ... ... асығады, бара Бейбарыс асау атты ... ... ... сол шапқаннан шаба береді, шөл даладан өтіп, тау ... ... ... бір–ақ тоқтайды. Сол жерге жетеді де аты ... ... ... ... да аяқ ... Таң ... ... аттан
түсіп, үңгірге кірсе іші жап–жарық, шам жанып тұр. Одан ... ... бұл не ... ... екен дееп ... бас ... ... қарай жүрсе тап алдынан тас есік шығады, ортасында сақина бар. Ар
жағын ... деп ... ... ... да ... ... есік тарс
ете қалады. Сол ... ақ ... арғы ... ... ... ... сақталатын жерге келіп, есік қағуға дәті барған
кім бұл? Басыңа бәле тілеп алғың келмесе, кім де ... ... ... ... Жан ... ... бұл жерге Бейбарыс деген ... ... де кіре ... Тек сол ғана ... мұнда тек сол ғана ... ... ... соң бұл: «Ендеше сол Бейбарыс менмін», дейді. Арғы
жақтан кір деген соң кіріп ... ... бір ... шыға ... ба сен?» деп тағы сұрап алады да: «Саған Алланың нұры жауған.
Енді қолыңдағыны алдыма сал, ... мына ... бар ... ... болады», дейді. Бейбарыс қолындағы қамшыны ... ... соң ... мынаны айтады: «Мына сандықты аш. Ішінен қыруар
қазына байлық шығады. Соның арасынан ... он ... Шам ... ... ... ... Оған ... дейін жан баласының қолы тиген емес. Сол
семсерден басқа саған берер ештеңеміз жоқ. ... ... ... ... ... ашып кеп жіберсе, айтқанындай, іші толған қымбат қазына.
Сонша мүліктің арасынан тек Шам семсерін алып ... ... Аты да ... ... ... ... Шам шаһары қайдасың деп тартып кетеді.
Жолда бір қарақшы мұның атымен шаужайласа жөнеледі. «Алым ақыңды
төле!» ... ... ... ... ... жатқан жоқпын ғой», дейді бұл.
«Онда өзіңе, астыңдағы атыңа төле», деп анау да ... «Ал ... не ... сен ... деп енді ... ерегеседі. «Онда не өзіңді
өлтіремін, не сені тұтқынға алып, құныңды талап етемін. Анық бір ... ер ... ... ... ... ... алмайды», деп жанағы тақымдай
түседі. «Ал, болмадың ғой, енді ... ... ... дейді Бейбарыс. Қарақшы
семсерін алдымен сілтеп қалады, бірақ мүлт жібереді. Бейбарыс Шам шаһарының
семсерің ... ... ... жерге жалп ете түседі. Әмір оның қолын
байлап тастай ... ... ... ... үш ... адам шыға
келеді. Келе: «Біздің бауырымызға тиісуші болма!», деп ... ... ... ... де ... ... бірін аттан ұшырып жібереді. Жерде
жатқан сарбаздарды арқанмен жалғатыра байлап тастайды да, өзі атқа ... Шам ... жаяу ... ... қоя ... ... ... деп жалынады әлгілер. «Сендер қарақшылық сададыңдар,
сол үшін де ... ... ... бұл. ... ... ... ... сауап, уәдеде тұрысқан сауап, бейшараға болысқан сауап
демеуші ме еді. ... қоя ... ... ... ... ... не қылған адамсыңдар?» дейді Бейбарыс. «Біз әл–Қабатия тайпасынан
шыққан жол ... ... өзі ... төрт ... ... ... кісі бар. Иса ... жыл сайын осы жолды
күзеткеніміз үшін он мың дирхем төлейтін, сонымен күнімізді көретінбіз.
Биыл ... ... ... ... бір ... де ... жоқ. Еткен
еңбегімізді жақсылықпен төлеп бер, әйтпесе, айтпады деме, біз мына қара
жолға шығып, ... ... ... Сөйтсек, Исамыз: «Онда менің
шатағым жоқ», деп ... тұр. Ал, ... ... те ... шабуыл
жасап, төлемді солардан талап ете бастадық. Өйтпесек, бала ... ... ... Біздің жағдайымыз, міне, ... ... ... арасынан бір адам. Төрт ағайындының әңгімесін тыңдап болған соң
Бейбарыс оларға: Өздерің маған қызметке ... ... ... ... ... ... төртеуі разы болғаннан Бейбарыстың
қолын сүйіп әлек. Әлгі төрт ағайындының бірі ... ... ... ... ... ... Әмір Бейбарыс қалың қолымен Шам шаһарына
аттанады[20].
Мына келтірген мәліметтер деректерде айтылған Шам ... ... ... оқып ... алған кездерімен сәйкес келеді.
Бейбарыс енді әділеттілігімен, ... ... ... Шамға келісімен анасына жеткенше асығады. Баласының
аман–есендігін көріп, шешесінің көңілі де жай ... ... ... ... соң ... ... бұйыртса, түбі қайыр болады, балам», дейді анасы.
Бәдәуилерді өзінің ... ... ... ... ... Бейбарыстың Шам қаласы мен оның тұрғындары үшінгі алғашқы жорық
жолдары былайша суреттеледі: Бір күні ... ... төрт ... ... сұраса, «О, тақсыр, –дейді әлгәлер, – Сар Жүбейлі әл–Махри
деген кісінің шаруалары ... ... ... мен ... ... жерді
бірлесіп басқарады. Ол бізге сенің шешеңе хат хат апарып беруді тапсырды».
Оқып қараса былай деп ... ... ... ... Сар Жұбейлі
әл–Махридан Фәтима әл–Акбаси ханымға. Той ... ... ... ... ... өзімізге түгелдей алмақпыз. Келесі жылдың астығын
сен аласың». Хатты жазған адам анасын алдап ... ... ... ... ... «Ол бола қоймас», дейді. Сөйтеді де мынадай
жауап жазады: «Сар Жұбейліге бізден қулығын ... ... ... астықтан өз үлесін алуы керек. Біздің шешім осындай». ... ... де ... ... ... оған қажет болса ... ... ... ... ... ... Сар ... арам пиғылын анасына
айтады, анасы баласының ақылына сүйенеді. «Ертең Сафдқа бар да ... ... алып ... ... ... Міне қарап отырсақ ендігі кезекте
Бейбарыс Шам қаласында белгілі бір дәрежеде қала ісіне арласа бастағанын
байқаймыз. ... ... рет ... ... де, осы кезеңдегі кресшілерге
қарсы жасаған жорығы
Сар Жұбейлі шаруалар алып келген хатты оқығанда ... ... ... ... іс ... бар еді, сол ... ... бір ақыл
қосады. «Ашуланба, тақсыр, оп–оңай реттейтін шаруа ғой бұл. Фәтима ханымның
адамы келсінші, сол ... ... ... ... ... ғой, қалғанын өзім
қатырамын», дейді әлгі. Сөйтіп жаңағы Зүнейіт шаруаларға екі түрлі – ... қара ... ... ... ... қаптағы астық – біздікі», деп
ескертіп қояды. Қапты дайындап, Бейбарысты күтіп ... ... ... ... ... ... Бейбарыс та келеді. Іс жүргізушінің сәлемін
алған соң: «Сен бе астық өлшейтін?» дейді. Анау басын изейді. «Ал, ... ... ... ... ... ... жеткізеді. Қаптарды
әкелген соң Зүнейіт Бейбаықа: «Ағы – сендердікі, қарасы– біздікі», дейді.
Көсіп–көсіп сала бастайды, ... гөрі қара ... ... ... ... мұны байқап тұрады. Бидайды өзінше бөліп болып, ... ақ ... алып ... ... «Ақ ... өзің ... қара
қаптарды мен аламын», дейді оған Бейбарыс Бейбарыс. Зүнейіт ... ... ... мен тек ақ ... ... Бейбарысты ашу қысып, ... ... ... істемесең онда саған ақ қап та жоқ, қара ... Ана ... жаны ... кете ... ... ... Сонда
Бейбарыс бәдәуилеріне: «Олай болса бір де қап ... ... ... да ... жиналыңдар, мына иттердің сөздерін құлақтарыңа
қыстырмаңдар», деп бұйырады. Бұл ... ... ... жан ... ... ... түп–түгел қотарып әкетті!» деп зар жылап, ... ... Бара ... ... ... ... ... құдай ұрғандай етіп айтады. Басына қаны тепкен Сар Жұбейлі Филипп
деген бауырына: ... қол ... ... соңынан қу, жеткен жерде
жексұрынның желкесін қи, бәдәуилердің астығын ал. Зүнейіт сенімен ... ... ... ол ... деп ... ... қолмен Бейбарыстың артынан қуып жетеді. Керуенге жете
бере алыстан: «Қайда қашып барасыңдар? Тоқтаңдар, ... ... ... ... ... ... та ... басын тежеп, жанындағы
бәдәуилерге: «Ал, енді өздеріңді танытар тұс келді, аянбаңдар», дейді. ... ... ... ... ... ... шаны аспанға шыққан бір алапат
басталады. Бәдәуилер расында да шетінен ержүрек екен, ... ... ... тастайды. Төбеде өлім күткен қара құзғын қаптап жүр. Көп ... жағы ... ... ... ... ... Сар ... Филиппті көріп қалып, Бейбарыс атын соның соңына салады, жеткен
жерде семсермен бір ... ... ... өлгенін көрген
Филипптің адамдары безе жөнеледі, ... де ... қуып ... ... қоса ... түйреп шаруасын бітіреді[20].
Жаудан қалған олжа мен аттарды жинап алып, бұлар әрі қарай жол тарта
береді. Анасының алдына келген соң ... ... ... ... баян ... ... бір Алланың өзі жар болсын деп мінәжат айтады.
Филипп қолынан тірі қалғандар ... Сар ... ... ... ... кім ол өзі, ... ... қайда, іс
басқарушым Зүнейіт қайда?», дейді Сар Жұбейлі. «Оларды ана ... ... мен оның ... ... ... кілең түрінен кісі шошырлық
бәлелер», дейді мыналар. Сонда Сар Жұбейлі он мың адамның адамдық қол ... өзі ... ... Шам шаһарына тартты дейді. Шаһар әкімі Иса
ән–Нәсі әскер ... ... ... қаланы басып алар деген хауіппен
қақпаны жаптырып тастайды. Сар Жұбейлі Шамның ... хат ... ... ... ... Жаушы қаланың дарбазасына
жақындағанынан күзетшілер жөнін сұрайды. «Жаушымен, хат алып келдім», дейді
ол. Иса ... ... соң ... ішке ... Хатын оқы қараса
былай депті: «Сар Жұбейліден Шаш шаһарының әкіміне жазылды бұл хат. Сенде
менің ... ... ... ... жоқ, менің бауырымды, менің жиенімді
өлтірген ана Бейбарысты, оның нөкерлерін ұстап ... ... ... ... тура он жыл ... да қас ... ... алмайынша
Шамнан кетпеймін мен. Ана ант атқан қанішерді қолыма бермесең сені де, Шам
шаһарының тұрғындарын да не ... ... ... ... ... Сәлемімді
қабыл ал!» [20].
Бұл хатты оқыған соң Иса ән–Нәсір ойға қалды. «Басыма бәле тілеп ... ... ... ... берейін де тынайын одан да». Жаушыға сый–сиянатын
жасап, жаубын қолына ұстатады. ... ... ... «Шам ... Сар ... ... сәлем. Сендердің талас–тартыстарыңнан
хабарсызбын. Жауыңды ... ... не ... өзің ... қабыл ал» [20].
Хатты алған Сар Жұбейлі қуаны кетеді, екі ... ... ... ... ... ... Осы ... Бейбарысқа бір адам келіп, әкім
шақырып жатқанын айтады. Ол ... міне сала ... ... ... бар. Иса ән–Нәсір жылы шырайлы қарсы алып, ... ... ... ... – ана ... атқыр Сар Жұбейлі бұл қалаға сенен
кек алуға келіпті. Істеген ісіңе қатты қорланып отыр. Онан ... ... ... мен бір ... тапқандай болдым». «Не амал екен, айтшы,
қане?» дейді Бейбарыс. ... сен ... ... ... ... ... шыға сала Сар ... адамдары сендерге тап берер, дәл сол
кезде менің жауынгерлерім саған көмекке ... да ... ... ... ... бір түскен соң олардың бірін қалдырмай қырып саламыз. Ал,
не дейсің бұған?». Аңғал батыр әкімнің сөзіне сеніп, ... ... ... ... Атына мінеді де әскерін соңынан ертіп қала қақпасына қарай
жүреді. Қаладан сәл шыққан соң Бейбарыс артына қараса ... тарс ... ... ... деген әскер де жоқ. Иса ән–Нәсірдің залымдығына
сонда барып көзі жетеді. Болары ... соң бір ... ... ... қарап былай дейді: «Бауырларым, біз тығырыққа тірелдік.
Сендердің ар–намысты қолдан бермей, ақ–адал өліммен ... ... ... ... ... де ... «Сенен жанымыз артық
емес, өліспей беріспейміз жауға», деседі. ... екен ... ... күдірейіп шыға келеді. Бейбарыстың қақпадан шыққанын көрісімен қарғыс
атқыр Сар Жұбейлі жауынгерлеріне: ... ... ...... – А, ... қайтарып, масқарадан құтқара гөр!». Бейбарыс шерік құрып тұра
қалды, сол кезде Сар Жұбейлі бір ... ... ... ... ... сілтеп қалғанша Бейбарыс семсермен басын қағып түседі.
Мына жойқынды көрген Сар ... ... ішін ... ... ... енді ... ... жекпе жекке шақырады. Қанша жерден кек
алуға құлшынып тұрса да Сар ... ... ... ... ... ... өзінің орнына басқа бір батырын шығарады. Ол
да найзасын бұлғақтатып үлгермей жатып, жер жастанады, ... ... ... ... ... келгенін келгеніндей қыра–қыра Сар
Жұбейлінің он үш жауынгерінің жанын жаһаннамға жібереді. Тіпті бой беретін
болмаған соң Сар ... ... ... түгел жабылады, жауынгерлерін
жусатып салуға әмір етеді. Қан–қасап қырғын басталады, содан түн ... ... ... адам қаны ... ... Сар ... жауынгерлері
де көп қырылады, алайда Бейбарыстың шығыны одан да асып кетеді. Әмірдің өзі
де ұрыс ... ... ... ... Сар ... Бейбарысты қанша іздесе
де таба алмаған соң, әскерлеріне: «Кімде–кім ... өлі ... ... ... ... ... берсе соған өзінің салмағындай ... ... деп жар ... Мұны ... сәтте бір әскер орнынан атып
тұрып: «Мен әмірді табамын, табамын да ... ... ... ... ... іздеп шығады[20].
Бейбарыс күні бойғы айқастан әбден қалжыраған еді. Беткеге ... ... ... ... ... күйі ... бас қойған болатын. Қырсық
шалғанда Сар Жұбейліге Әмірді тауып беремін деп мақтанған жауынгер дәл ... келе ... ба. ... ... көре ... ... банджының шырынына сығып алып, Бейбарыстың бетіне ... Әмір онан ... ... ... ... де қарулы неме екен,
Бейбарысты атқа өңгеріп, Сар Жұбейліге алып кетеді. «Мына оңбағанды ... ... суын ... ... есін жисын», дейді Сар Жұбейлі. «Мен
қайда ... ... әмір ... ... «Менің тұтқынымда жатсың, –
дейді мейманасы ... Сар ...... ... аламын да, кегімді
қайтарамын сенен». Бейбарыс оның сөзінен саса қоймайды. ... ием ... ... ... ... Тек ... мына шатырдың кімдікі екенін
айтшы», дейді Сар ... «Бұл ... ... ... ... ... дейді анау. Бейбарыс: «Алла жар болып, аман ... сен ... күні ... ... ... ... ... құныңа мұны шатырыңды ғана
алармын», дейді. «Жарайды, – дейді Сар Жүбейлі, – сен ... аман ... ... ... ... ... ... Сөйтеді де адамдарына: «Мынаны абқтыға
тығындар. Таң атсын, мұны ешкім ... ... ... өлтіреміз»,
дейді. Бейбарысты абақтыға жауып тастайды.
Ертесімен Сар Жүбейлі жасағы жатқан ... ... ... ... ... ... әмір ... дайын болғанда Бейбарысқа адам
жұмсайды. Жіберген кісілері абақтыға барса ешкім жоқ. Мұны ... ... есі ... кете ... ... ... ... жерге салып
жүріп те Бейбарысты ойлай береді. «Оны кім құтқарып алды ... осы ... ... әрі ... ... былайша жалғайды.
Бейбарысты бір бәдәуи аман алып қалады. Ол Сар Жүбейлінің ... ... ... өлі ... ... тірі ... ... тауып беремін
дегенін естіп қалған екен. Түнгі дейін Бейбарыс ... ... ... ... ... де ... ... кеткенін пайдаланып әмірді жау
қосынынан аман–есен алып шығады. Хауіптен құтылдық–ау деген жерге дейін
келеді де ... ... ... ... ... тастайды.
«Маған мұншама жақсылық жасауға тәуекелі тұрған қандай ... ... ... «Мен ... ... жоқ та ... ал сен ... есімдесің, маған
жасаған жақсылығынды да, соның өтеуін қайтармай қоймаймын деп өзіме өзім
береген ... де ...... бәдәуи. –Мен – мұхаддам Асиф ибн
әл–Маркабимін, сен маған садағымды қайтарғансың және оған он ... ... ... ... ... ... түсіре гөр деп Алладан мінәжат
етіп едім, міне, бүгін сол тілеуімді берді құдай» [20].
Бейбарыс пен Асиф Шам ... ... ... ... асып ... ... Өзін құтқарған бәдәуиді ертіп, ... ... ... ... ... ... ... бастап кешкендерін
егжей–тегжейін түгел сұрап, барлық мән–жайға қанығады.
Келесі күні Асиф ... ... ... қал десе де қалмайды,
шаруасы бастап асып жатқандығын айтып жолға ... ... ... ... жүз динар салып береді, әмірдің мырзалығына разы болып ол ... алты күн ... ... ... ... шаршағаны қайтады.
Жетінші күн дегенде бес қаруын бүтіндеп атқа қонады да Сар ... ... ... ... шаба ... Мұны ... көрген Сар Жүбейлі
Бейбарыспен айқасуға бір ... ... ... ... ... жұтқан
жігіт әмірдің алдынан ойқастай берегенше–ақ ... оның ... ... Сар Жүбейлі оның артынан екіншісін, үшіншісін жібереді, олар да
әлгі ... ... ... Содан Бейбарыс ұрыс алаңына шыққанын
шыққанынша қыры–қыра он бес адамды баудай ... ... Сар ... ... ... «Қоршауға алындар да құртындар көзін мынаның!» деп.
Жаулары Бейбарысқа жан–жағынан тап береді. Сол сәтте әмір екі ... ... ... ... ... ... ... астын шаң қаптап, төңірек түнек
болады да кетеді, айналаға ... ... ... ... желбіретіп,
құйғытып келе жатқан аттылы әскер көрінеді. «Біз сенімен біргеміз, ... деп ... ... ... ... жау ... ... соққан
тау–тау нөпір толқындай тиеді. Сар Жүбейлі жағының ... ... ... ... ... ... қөрген қала тұрғындары мен
шаруалардың да жалы ... ... сырт ... ... ... ... Әмір Бейбарыстың бойына да тың күш құйылып, енді жауын қайтадан
онды–солды қыруға кіріседі. Әуелі ту ұстаушының көзің құртып ... соң ... ... ... да, соны ... бір сілтеп өтеді. Ант ұрған
басқыншылар басшысының күйіп көрген соң алды–артына қарамай, ... ... де ... қашады. Жау қосынының дәл–ортасында жүз
жерден ұстын қойылған алып шатыр қала береді[20].
Бұл келтірілген мәліметтерден жас ... ... ... ... ... жерде жас Бейбарыс-Әмір Бейбарыс деп атала бастаған, ... ... ... ... өнеріне жеттік меңгергендігімен көзге
түседі. Тарихи деректерде бұл соғыстар кресшілер ... ... ... ... ... сирасындағы" оқиғалар тізбегі жас Бейбарыстың Мысыр
сұлтанының көзіне түсіп, арнайы мамлүктер қатарына қабылданған кезі ... ... ... Сар-Жүбейле, Филипп деген адам есімдері Батыс
Европалықтарға тән есім.
"Бейбарыс сирасында" жас Әмірдің тапқырлығы жайлы деректер де ... Шам ... ... барар жолда әл-Ариш бекінісінің иесі
король Франжильдің ... ... тас ... ... ... тебірене
баяндайды. Бұл Сұлтан жарлығымын Шам елінен салық жинауға келген уәзір
Нажим ад-Динмен бірге ... ... ... ... ... ... Франжиль
деп отырғаны кресшілерді бастап келген франктар болуы мүмкін. Деректік
мәліметтерде Мысыр мен Шам ... ... ... ... ... Жас Бейбарыс ерекше көзге түскендігі жайлы, оның шебер қылышкер
екендігі жөнінде атап көрсеткен. Жас ... қара ... қақ ... ... ... Мысыр еліне тез жайылды, ол туралы Сұлтанға
да жеттіп жатты.
Мухаддис жас Бейбарыстың ... ... ... сөз ... ... Шам шаһарында өзін Әмірдің қолынан аман алып қалған Бану ... ... ... ... ... арғы тегі Хорезм билеушісі
тұқымы және тақ мұрагері екенін, оған ағалары қастандық жасау ... ... ... ... баяндап береді.Сұлтан әс- Салих
Бейбарыстың өмір жолын ... ... ... соң, оның ... ... Бейбарыстың мойыны Бану Ысмайл тайпасы адамдарының
арқасында ... ... ... ... де ... елі үшін ... ерлігі, сіңірген
еңбегі үшін құлдық бұғаудан босатылғандығы жайлы ... ... ... ... ... ... ... сирасы" алғаш рет дерек ретінде, оның ... ... ... ... ашып ... ... ... Мұнда біз
малүктердің тілі, ұстанған діні және жас ... ... ... досына адал, жауына қатыгез, елге сыйлы әділетті сұлтан, ... ... ... ... ... ... ... аштық деп
ойлаймыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мамлүктер, кресшілер мен моңғолдар арасындағы ... ... ... ... ... өмір ... мәмлүк қыпшақтар
қиын-қыстау заманда тек жаужүрек ... ... ... ... емес дана ... қайраткерлері, шебер саясаткер ретінде кеңінен
танылды. Соларды арасынан Дешті Қыпшақ даласында туып, ... ... ... ... ... ... ... сұлтан болған Бейбарыс ... ... ел ... ... ... ... тарауы негізінен Бейбарысқа
байланысты деректерге арналды. ... ... ... ... ... ... тұтқын болып құл базарында сатылу баянына, ... ... ... ... ... біліктілігіне және жеке өміріне
қатысты ... ... ... ХІІІ-ғасырдағы теңдесі жоқ ірі саяси
тұлға деген ... ... ... көзі ... ... ... кейіннен мұсылман
тарихшылр жазып қалдырған деректер мен зерттеулер өте көп. Бұл кезең ислам
тарихындағы басқа ... ... ... ... ауқымдылығы және өзіндік жаңа ... ... ... ... бұл кезеңге жататын өзіндік ерекшеліктердің бірі
ретінде көптеген шығармалардың авторлары Мамлүк ... ... ... ... қатар сұлтан сарайына жақындығының болуы және
мемлекеттік істерге жақын болуымен құнды. Солар қатарында Ибн Абд ... ... ... ... жеке хатшысы қызметін атқарған және
Сұлтан Байбарыстың жеке ... ... "Ар Рауд ... фи ... әл
малик азЗаһир" атты еңбегі бұл саладағы ең ... ... ... ... ... атап айтқанда Байбарыстың сұлтандығы туралы Ибн Уасил (1207-
1297), Ибн ... ... Ибн ... ... а-Нуайри (1331
жылы қайтыс болған), Байбарыс ... (1325ж. қ.б.) Ибн Абд ... ... ... Ибн ... (1336ж ... қайтыс болды), әл-юнини
(1362 ж. қ.б.) Абу-л-Фида (1273-1331), Ибн ... (1362 қ.б.), ... .т), Әл ... ... әл-Айни (1361-1451), Ибн-Йиас
(1448-1524) секілді мұсылман тарихшылар қалам тартқан болса, әл-Габурти, әл-
Джаһиз, Ибн-Асир, Ибн Баттута, Ибн ... Ибн ... Ибн ... , ... ... Ибн ... Ибн ... Ибн Арабшаһ, Ибн Ибри, Ибн ал
– Уарди, Абу Шама, аз-Захаби, ... ... және т.б. әр ... өмір ... ... ... да ... мәмлүк тақырыбын
айналып кете алмаған. Олардың еңбектерінің бір ... ... ... ... ... ... келесі бір бөлігі дүниежүзінің
кітапханаларында қолжазба күйінде әлі күнге ... өз ... ... бұл ... ... Саки "Сұлтан Бейбарыс" атты еңбегінде,
Батыршаұлы Бақытты"Мысыр Мамлүк мемлекетінің Дешті Қыпшақпен ХІІІ-ХҮ ғғ.
байланыстары(араб деректері ... атты ... ... ... тек таза ... ... ретінде қарастырғанын,
тарихи отанымен сабақтастықтары аз екенін атап өткен.
Расында да, бір өкніштісі арабтық тарихшылар деректік мәліметтердегі
оқиғалардың берілуінің ... ... ... ... және ... ... империясы жасақтарымен болған соғыстардағы жеңісі мен
жетістіктерін араб халқының жеңісі ғана деп, ... және ... ... ... қасақана бұрмалаушылық байқалады.
Екінші тарауда біз, негізгі тақырыбызды "Сұлтан әз-Захир ... жас ... ... ... талпыныс жасадық. Жалпы "Бейбарыс
сирасы" алғаш рет дерек ретінде қарастырылып ... ... ... ... ат ... ойнауы әскери өнерге шеттік болуы,
саяттылығы ... ... ... ... деректік мәліметтердің көптігіне
қарамастан арабтық тарихшыла...өз еңбектерінде оның негізгі бастауы, қайнар
көзі далалық көшпенділер ... ... ұмыт ... ... ... ... қорытындыға келген.
Мәселен, бұл жайында халық ауыз әдебиетінде немесе ... ... ... ... жоғарыда екінші тарауда
баяндағандай, ол « атқа қарғып ... шу ... ... ... ... » айтылады. Бұдан түйіндейтін ойтүйін, дала төсінде ат құлағында
ойнап ... бала ... ... ... оның ... ... немесе құлдықа
сатылған кездегі жас шамасы 14-15 жас шамасы делінген. ... ... да, дала ... ... ... Мұндайда қазақта "Он үште отау
иесі" деген қағидалы сөз бар. Олай ... ... ... ... ... және ... өнері; семсерлесу, найзаласу, садақ тарту
тағы басқада әскери өнерлердің алғашқы мағлұматтарын білген. Өйткені, ХІІІ-
ғасыр ... ... ... әскері басып кіріп, Ертістен Еділге
дейінгі аралықта ресми түрде иелік ете бастаған еді. ... ... ... ... ... ... емес.
Жалпы алғанда "Бейбарыс сирасы" халық романдары ішіндегі ең құндысы
деп бағалауға тұралық шығарма.Ондағы ... ... ... ... ... ... ... бейнесін жақсы сомдаған. Араб
тарихшыларының қасаөана Бейбарыс ... ... де ... сирасы"
бүкіл Мысыр, қала берді бүтін араб әлемінде Бейбарыс бейнесін кіршіксіз
адал ... ... ... ... деп ... жасай аламыз. Бұл деректің
ерекшелігі әңгіме жүйесімен Сұлтан Бейбарыстың өмірбаянын қызғылықты ... ... ... ... ... беуінде.
Әрине, бітіру жұмысы ретінде өз ойымызды толық ... ... ... ... ... мен ... тұстары бар шығар. Өйткені,
"Бейбарыс сирасы" негізінен көркем шығарма ретңнде жақсы танымал ... ... ... рет бітіру жұмысы негізінде алғаш қолданылып ... ... ... деуге болады.
Қорыта келгенде айтарымыз "Бейбарыс сирасы" әлі де деректік тұрғыдан,
басқа да ... ... ... ... ... кешенді
зерттеуді қажет етеді дегіміз келеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Н.Я. Бичурин
2. Батыршаұлы Бақытты. ... ... ... ... ... ... байланыстары (араб деректері бойынша) кандидаттық диссертация
Алматы, 2002
3. С. Лен-Пуль
4. Қайрат Саки ... ... ... Кумеков Б.Е. Араские иперсидскии источники по исории кыпчаков ҮІІІ-ХІҮ
вв. Научно-аналитическии обзор АН КазССР, Наука, Алма-Ата, 1987
Мамлютские антропонимы как ... по ... ... ... ... ... Шығыстану сериясы №9. Шығыс елдерінің
өтпелі кезеңдегі мәдени және ... ... ... ... ... ... 17-18 мамыр 1999 139-141б.
7. Амин әл-Холи. Силат бейна ан Нил уа ... ... 1964 ... ... Аср ... әл-Мамалик натазжа әл-илми уа әл-адаби. Т,6 Абд әл-
Фаттах Ашур. Аз Захир Байбарс.Каир, 1962 Әл-аср
8. Ибн ... Ибн ... Ибн ... ... ... ... Ибн Абд Фадаил
14. Ибн Айбек
15. әл-Юнини
16. Ибн Тәңірберді
17. Әл Мақризи
18. әл-Айни
19. Ибн-Йиас ,
20 ... ... ... ... ... ... Фадлан,
Ибн Фурат ,
Ибн Хаджар ал-Асқалани,
Ибн Халдун
Ибн Арабшаһ,
Ибн Ибри,
ат-Табари

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алдыңғы азиядағы мамлюктер21 бет
БЕЙБАРЫС СҰЛТАН6 бет
Египет билеушісі қыпшақ бейбарыс4 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет
Бұқар жырау шығармашылығындағы заман бейнесі12 бет
Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан зерттеу5 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Кенесары ханның халық ауыз әдебиетіндегі бейнесі17 бет