Қазақтың ұлттық аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойын барысында қолдану тәсілдері [ 52 бет ]

Кіріспе......................................................................................................

Музыка сабағында музыкалық-дидактикалық ойындарды ұйымдастырудың теориялық мәселелері
1.1 Музыкалық-дидактикалық ойындардың білімділік және тәрбиелік мәні
1.2 Бастауыш сыныптарда жалпы музыкалық-дидактикалық ойындарды пайдалану барысы…

II Сабақ және сабақтан тыс барысында музыкалық-дидақтикалық ойындарды пайдалану тәжірибесі
2.1 Мүсілім Базарбаев атындағы № 138 мектеп - гимназиясында бастауыш сыныптардағы тәжірибелік жұмысты ұйымдастыру барысы
2.2 Қазақтың аспаптық дәстүрінің музыкалық-дидактикалық ойындар арқылы жүзеге асырылуы


Қорытынды ..............................................................................................
Әдебиеттер тізімі ......................................................................................

Дисциплина: Педагогика
Тип работы: Дипломдық жұмыс
Цена этой работы: 900 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
МУЗЫКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДІҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ... ... ... үшін ... кезінде)
«Қорғауға жіберілді»
Кафедра меңгерушісі:
--------------------- Ш.Б.Құлманова
Педагогика және музыкалық білім беру әдістемесінен
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: Қазақтың ұлттық аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойын барысында
қолдану тәсілдері
050106 – Музыкалық білім ... ... ... Ә.Қ.
IV к.4ж. (к/б)
Ғылыми жетекшісі:
П.ғ.к., проф. м.а.: __________________ ... ... ... ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
|I ... сабағында музыкалық-дидактикалық ойындарды ұйымдастырудың |5 |
| ... ... ... | |
| | | ... |Музыкалық-дидактикалық ойындардың білімділік және тәрбиелік |5 |
| ... |
| ... | |
| | | ... ... ... жалпы музыкалық-дидактикалық ойындарды |16 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | ... ... және ... тыс ... музыкалық-дидақтикалық |36 |
| |ойындарды пайдалану ... | |
| ... | |
| | | ... |Мүсілім Базарбаев атындағы № 138 мектеп - гимназиясында бастауыш |36 |
| ... ... ... ... барысы | |
| ... |
| ... | |
| | | ... ... аспаптық дәстүрінің музыкалық-дидактикалық ойындар |40 |
| ... ... ... | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... |53 |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... ... |55 |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... |58 |
| ... |
| ... | ... ... ... экономикалық, идеологиялық және мәдени
дағдарыстар кезінде белсенді шығармашыл және жеке дара ... ... мән ... ... ... ... ... тәрбиелеуге үлкен көңіл
бөлінуде. Себебі өмір жан-жақты күннен-күнге қызықты әрі күрделеніп ... өмір ... ... ... істерден гөрі, ойдың тездігі,
үлкен және кіші кедергілерден шығармашылық түрде өтуін ... ... және ... жаңаша ойлау, өз-өзіне баға беру, байланыстарды табу ... ... ... ... қабілеттерді құрайды.
Мектептің, мұғалімдердің, ата-аналардың алдында тәрбиеленіп жатқан бала
тек қана ... ... ... денсаулығы мықты азамат болуымен шектелмеуі
керек деген үлкен күрделі ... тұр. Ол бала тағы да ... ... ... қабілеті бар, өмірді жақсы жағына өзгерте алатын,
не болмаса соған ... ... ... ... керек. Ойын — баланың
шығармашылдық қабілеттерін дамытуда, ... және ... ... ... ... ... табылады. Ойынның білімділік және тәрбиелік маңызы зор
екендігі туралы ... ... ... ... ... көп ... Ал музыкада ойынды әртүрлі жағынан
көруге болады. Нақтырақ айтса ойын жеке ... ... ... ... ... ... жол ... ойындардың балалардың шығармашылық дамуында
үлкен мәні бар екендігін Н.Кононова, Н.Ветлугина, Л.Венгер, ... ... ... ... ... ... ... О.Апраксина, Г.Ригина, П.Халабузарь, Т.Орлова, Э.Эксанишвили
т.б.) музыкалық-дидактикалық ойындардың тәрбиелік және ... көп ... ... ... көптеген авторлар музыкалық-
дидактикалық ойындардың балалардың білімділік, тәрбиелік және шығармашылық
дамуына үлкен әсері бар екенін атап ... оны ... ... ... ... істегенде ғана пайдаланады. Музыкалық педагогика
мәселелеріне арнайы шыққан ... ... ... ... беретін мектептерде пайдаланылуын және толық зерттелгенін таба
алмадық. Шынымен де іс ... ... ... ... мектептерде музыкалық-
дидактикалық ойындар ... ... ән ... өте ... ... не ... мүлдем өткізілмейді. Осы зерттеудің
шешілмей тұрған мәселелерінің бірі ол ... ... ... ... ... ... оны ... үйрету түрлері арасындағы қарама-қайшылықтары, бұны
жетілген және зерттелген оқу методикасы есепке алмайды. Ал ... ... ... ескі ... пайдаланып, балалардың шығармашылық
қабілеттеріне аз көңіл бөледі. Егер оқу материалын түсіндірген кезінде ... ... ол ... ... дамытады, сабақты да оқушы
жақсы түсінеді. Сол ... ... осы ... өте ... ... жоғарыда жазылды.
Зерттеудің мақсаты - бастауыш сынып оқушылар музыка ... ... ... аспаптарын игерудегі музыкалық-дидактикалық ... ... ... және ... ... қарастыру.
Зерттеудің нысаны – қазақ орта мектебіндегі сабақ-оқу барысы.
Зерттеу пәні - ... ... ... ... ... музыкалық
аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойындар арқылы игеру жолдарын ... ... – егер ... пәні ... ... ... ойындарды пайдаланса және сол ойындардың ... ... ... онда ... ... ... ... тиімді болады.
Зерттеудің міндеттері:
* «Ойын» ұғымына мінездеме және ... ... ... ... ... ... ... отырып
музыка сабағының құрамын айқындау;
* Бастауыш сынып оқушылардың ... ... ... ... ... ... бойынша музыкалық-дидактикалық
ойындарды пайдалану жолдарын іздестіру.
Зерттеу әдістері: зерттеудің тақырыбына байланысты әдебиетке жалпы шолу
сараптау, педагогикалық бақылау, музыка ... ... ... ... қағидалар:
Оқу барысындағы музыкалық-дидактикалық ойынның мән-мағынасы;
Қазақ ұлттық музыкалық аспаптардың ... мен, оған ... ... ... ... ... ... музыка мұғалімдердің
мектептегі сабақта және сабақтан тыс жұмыс кезінде, педагогикалық машықтау
өткізу барысында ... ... ... ... ... ... ойындарды ұйымдастырудың
теориялық мәселелері
1.1. Музыкалық-дидактикалық ойындардың білімділік және тәрбиелік мәні
Ойын бала болмысымен тығыз байланысты. Оны бала ... ... ... ... ғасырлар бойы жалғасып келеді. Ол балалардың тату-
тәтті ұжымын ұйымдастыруда, ... ... ... ... ... ... ... роль атқарады. Барлық
аталған тәрбиелік тәсілдер ойын арқылы ... ... ойын ... ... оның ... ... ... жігер, қайрат,
ұстамдылық, қызығушылық сияқты қасиеттеріне әсер етіп дамытады.
«Ойын», «ойнау» сөздері өте көп ... ... ... өзінің
«Ойын психологиясы» атты еңбегіңде (1976ж.) былай деген: ... сөзі ... ... тура және ... ... мысалы «отпен ойнау»
немесе «табиғат ойындары» және ... ...... ... ... сөзі ... шығармаларды және пьесаларда рольдерді ойнағанда
көңіл көтеру мағынасында қолданылады, ал ... ...... ... ... жақтырмау кезінде «жүйкеде ойнау»; бір жерде жақсы
жұмыс атқаруда – ... ... ... ... ету – ... ... ... үстірт қарау – «отпен ойнау»; «адамдармен ойнау»; ерекше жалтырап
көріну – «суда күн сәулесі ойнап ... ... ... тұр» [1, 13 ... ... және ... ... ертедегі еңбектердің ішінде
Е.А.Покровскийдің «Ерте Россиядағы балалар ойынына ... ... ... ... ал ... (1933) ... сөзінде еркіндік пен
басылу, қуаныш пен көңіл көтеру деген ... ... ... ... ... және ... да ... ойын туралы еңбектері
көп.
Ойын теориясын бірінші болып зерттеген XIX ... ... ... [2], Г.Спенсер [3], В.Вундт [4]. Олар ойынды әлемдегі ең көп
тараған құбылыстармен салыстырған, ... ... өнер ... шыққан дейді. Олар ойынның бастауы ләззат алуда деп ... ... ... ... ... ... деректер айтқан. Ол былай
деп жазады: «ойын – еңбек баласы. Ойын күрделі еңбектің түп ... ... ... да ... ... озып келеді. Ойын өзінің нәтижесін еңбектегі
пайдалы мақсатта көре ... ... ... ең ... қорытынды болып
есептеледі, ал оның артында еңбек тұр емес пе» [4, 181 б].
Бірақ ойын түсінігіне қарама-қайшы келетін ... да бар ... ... (1940) ... ... ... шығара отырып, оны басқа
шығармашылықтармен теңестіруге болмайтынын айтады.
Ал А.Х.Шлосберг (1947) ойынды ерекше ... деп ... ... да ... ... босқа уақыт кетірумен теңестіреді.
Осы көзқарастарға қарсы шыққан Д.Б.Эльконин «бұл жарты ... ... ... ... ... ... дейді. Д.Б.Эльконин
айтуы бойынша: «Балалық шақ кезеңіне ... ... ... шығарғым
келмейді; бұл жерде сол авторлардың биологиялық және ... ... ... ... ... ... ... теорияны
шығаруға болмайды» [1, 85 б]. Автордың пікірі бойынша балалардың білімділік
қозғалыстары мен ... ойын ... ... және де оның орны
психологияда ерекше болып саналады.
Д.Б.Эльконин ... ... ... ... одан ... ... мәні яғни ... араларындағы тапсырмалар мен нормалар
шығады» – деп қорытады [1, 20 б].
Ойын бала үшін бұл ... ... іс ... бұрыннан белгілі. Оның
балаға педагогикалық және дидактикалық жағынан алғанда әсері көп.
Бала ... ... ... ... ойын бала үшін бір ... тең ... айтады (Р.И. Жуковская, Т.А.Маркова, Р.Альт т.б.).
«Бала ойынға ... ... оның ... бір ... ... тұрған сияқты. Баланың қиялы қоршаған ортадан шығады: ... ... бала ... «Келіндер, дүкен ойынын ойнайық». Бірақ бұл қосымша
шарт. Ойын ... бір ... ой, іс айту үшін ... ол ... ... ... тұр. Бала үшін бір ... үлкен мән алады, барлығы оған
икемделуі керек. Ол қоршаған ортаға ... ... өз ... бар.
Ойынға берілгендіктен сол жерде тұрған ... шеті ... не ... т.б. ... ... ... ... қиялдағаны бір рольде ойнап
өзін-өзі біреуге ұқсатқысы келгені, яғни шыныменде өмірде ... ... [5, 45 б]. ... ... бала ... түрде бір рольде ойнайды,
ол жаңаша бір жағдай туғызады» – деп Дж.Селлиде өз пікірін ... ... 47 ... XIX ... ... ғана ойын ... ... бастады. Ойын
психологиясын зерттегендердің бірі У.К.Гроос. Өзінің теориясын ол ... ... ... ... деп ... Оның ... ... тірі жанның туғанынан өз қимылына ыңғайлы бейімділігі бар болып
келеді, ал ең ... ... ... ... ... ... бір іске ... ұмтылып тұрады, ол өскен сайын күшейе
түседі.
Жоғары жетілген тірі жанның, әсіресе ... туа ... ... ... ... ... керек болса да өмірдегі қиындықтарды ... ... ... тірі ... ... ... шақтары бар,
яғни өсу, жетілу уақыттары, сол кездері ол ... ... ... ... сол кездері оны ата-анасы тәрбиелеп, көмек көрсетіп дұрыс бағыт беріп
отырады.
Балалық шағында ол өмірге қажет нәрселерді жинайды, ... бұл туа ... ... ... адамға өте ұзын балалық шақ берілген екен – ... ... ... ... ... ... ... арқасында әртүрлі қабілеттер жиналады. Ең мәнді және ... жолы осы ... ... өз–өзінен сыртқа шығуды ойлайды, соған
ұмтылады, солай болған сайын тағы да адам ... жаңа ... ... ... бар ... ... тағы да ... қабілеттер жиналып
қосыла береді.
Жас жеткіншектер ересектерге қарап өседі, сондықтан да олардың қабілеттерін
өздеріне еріксіз алады.
Егер сырттан ешкім ... бала өз ... өз ... ... ... ... онда біз бұл процесті ойынның алғашқы пайда болуы
деп қарастырамыз [6, 70-71 ... ... ... ... ... ... жан дүниесі» (1916 ж.)
атты еңбегінде: «Егер икемделу балалық шақтың негізгі ... ... онда ... ... орын ... сол себептенде біз бала
болғандықтан ғана ойнамаймыз, балалық шақ ... үшін ... деп ... айта ... [6, 72 ... теория туралы жазған авторлардың барлығы ойынды сырт ... ... ... авторлары – Р.Гаупп, В.Штерн, К.Бюллер, ал ...... ... және ... ... қарсы
сын айтқандар да бар. Мысалы, Э.Клапаред «К. Гроос ойынды ең маңызды, ең
керекті балалық шақтың ... бірі деп ... ... ... ... ... еш ... айтпаған» деп жазады [7, 48 б]. ... ... ... психологиялық сараптама бойынша әлсіз
дейді, оның ішінде ойын ... бала ... ... ... ... қоғамдық және психологиялық дамуына ... мәні бар және ... ... қалыптасуында зор үлесі бар. ... ... ... ... ... ... себебі
бұл аспект нақтылық негізді, және арнайы құрал-сайманды талап етеді. Біздің
ойымызша келешек зерттеушілер үшін бұл өте мәнді шешілмеген мәселе.
Ойын ... ... ... Ф.Бойтендайк, З.Фрейд,
М.Ловенфельд, В.Штерн, А.Адлер және т.б. ... ... ... ... биологиялық жаратылысы жағынан қараған еді, ал ойынның
психологиялық табиғаты шеттеліп қала берген. Олар ойын ... және ... ... ... яғни ... ... (З.Фрейд), туа
біткен қайталау және бостандыққа талпыныстарды (Ф.Бойтендайк) оятады, деп
есептеген.
Бірақ шығармашылықтың психофизиологиялық маңыздылығы туралы айтылса да,
оның үлкен бір ... оның ... ... ... ... Д.Б.Эльконин, керісінше, өзінің көңілін осы айтылған ... ... ... ... Ойынның адамның шығармашылық
сезімталдығы мен ... ... ... ... ойын өмірден ғана ... ал ... ... ... мәні бар, ол ... ... өмірінен алынады [1, 32 б].
Көтеріліске дейінгі орыс психологиясында ойын туралы К.Д.Ушинский ... ... ... жеке ... дамыту үшін ойынның
моральдық жақтарын ... [8], ал ... жеке ... ... беру
және тәрбиелеу жағынан дамытуда ойынның үлкен мәні бар екенін айтқан [9].
Совет өкіметінің ... ... ... ... ... ... ойын туралы өз еңбектерінде
жазған. Бірінші болып ... ішкі ... мән ... ... ... (1931 ж.). ... ... бойынша, ойынның мағынасы және тура
бағыттылығы бар болса да, жоқ болса да, ... ... ... ... мазмұны да емес, іс жүргізушілігі, мазмұны мен бағыты сыртқы түрін
береді, ал ішкі ... мән ... [10, 344 ... ... ... ... ... П.П.Блонский деген психолог
білдірген. Ол да Дж.Калларитс сияқты ойынды ... ... ... ... ... ... гөрі ойынды баланың драмалық өміріне
жатқызған.
П.П.Блонский өзінің «Педология» (1934) еңбегінде былай деп ... ... ... ... ойын деп ... ... ... драмалық ойындар мен еліктеу ойындары баланың драмалық өнері
болып табылады. Қозғалыс ойындары драмалық іске ... онда ... ... ... ал ... ... ... жаратылысы бойынша –
көрініске жатады (жауынгерлер соғысы т.б.). ... ... ... ... жүргеніміз ол баланың драмалық өнері, құрылыс көрінісі [11, 109 б].
В.Н.Всеволодский-Гернгросс өзінің «ССРО халық ... (1933 ... ... ... ... ... ... қоғамның ерекше бір
түріне айналғандықтан — бала болсада не үлкен адам болсада -өзіне керекті
білімді оқу ... аз ... ... дәрежеде ұтымды түрде алады.
Педагогикалық, дидактикалық ойынның мағынасы түсіп барады» – деп ... 18 ... ... ... «Ойын психологиясы» кітабында (1999 ... ... ойын ... бала үшін ең негізгі шығармашылық түрі. Автор
ойынды бір-бірінен бөлмей баланың жеке ... ... ... Эльконин
В.Н.Всеволодский-Гернгроссты сынап былай деп ... ... ... ... ... да, ол ... ... әсері азаяды деген сөз
емес, әсіресе баланың мектепке бармай тұрған кіші кезінде. ... ... ... ... ... бас тартқан кездерінде, ойынның мәні
бала үшін өседі» [1, 24 б].
Л.С.Выготский ойын психологиясын баланың ... ... ... Ол ... ... мінездеме береді. «Егер біз адам
баласының ойнап жатқан кезіне қарасақ, ол ... ... ... ... ... ... ... аңдардың іздерін табуы, соғысқа, т.б.
Бұл ойындардың қоғамдық, әлеуметтік мінездемесі бар. ... ... ... ... ... оған еліктейді, ойында ол негізгі
қоғамдық қарым-қатынастар жасайды және мектепке ... ... ... ... бірталай дайындықпен келеді» [13, 45 б].
Л.С.Рубинштейн өзінің «Жалпы психологияның негіздері» атты ... ойын ... ... бір ... түрі деп ... «Ең біріншіден ойын дегеніміз – саналы түрдегі іс, яғни барлығы да ... ... ... ... істер» [14, 187 б].
Ойын – бұл шығармашылық, ойын арқылы бала ... ... ... өз ... білдіреді. Бәрін қорыта, барлық психолог ... ... ... ... айта алатынымыз – ойын ерекше, еш
нәрсеге ұқсамайтын жоғарғы психикалық міндеттен тұрады, ол ... ... ... ... ... бағыты бар іс.
Ойын арқылы бала тез және дұрыс қабылдайды, ... ойын бала үшін ... ең ... ... ... ... ... белсенділігі артады. Ойынсыз ойдың дамуы толық бола алмайды,
болып та көрген жоқ... Ойын – бұл отқа айналатын ұшқын» – деп ... ... ойын ... педагогикалық процестің барысында ең ... ... ... ... Ойын ... бала бір ... ойнаса, не
болмаса бір ойын оқиғасында жүрсе, оның тәрбиелік мәні бар, ... ол ... ... оған жағымсыз не болмаса қиын болып көрінгенімен, дәл сол
кезде ол уайымдайды, өз бетінше ... ... ... ... Ойын кезінде бала белсенділік, іскерлік, ұйымдастыру, күш-жігер,
батылдық, ... ... ... ... көрсете алады.
Сондықтан да ойын кезінде біз ... адам ... ... ... қажетті көп қабілеттерді жинай аламыз.
Ойын арқылы бала өз өмірінен үлкендердің өмірінен үлкендердің өміріне
өткендей болады, олар өздерін ... деп ... ... ... ... ... де айналады, керек болса жануарлар мен
андардың да рөліне кіреді. Ойынды дұрыстап өткізе білу керек, ... ... мәні көп және ойын ... ... жас ... әдістеріне қарай болуы қажет. Жақсы педагог ... ... қиял ... ... ... ... ... олардың
шығармашылығын арттырады, қоршаған ортаны танытады. Бұл ... ... ... ... ... ... арқылы барлық баланы өзіне тарта
білуі керек, әуелі аз, тез қимылдайтын жасқаншақ ... ... ... ... ... жақсы оқитын балаларға көп ... ... ... бар ғой), ал баяу ... ... тыс қала ... Ал ... өткізілген сабақ балалардың барлығын қамтиды, жалпы ... ... ... ... ... баяу оқушыларға ата-ананың көмегі керек.
Себебі музыкалық және әдеби білім отбасынан ... ... ... ... ... ... Ата-аналар мұғаліммен бірге баланың музыкалық
тәрбиесіне, біліміне жауап беруі керек. Үйінде ... ... ... жүрген
ата-ана оның қабілеттерін күннен-күнге жоғарлатып, мектепте ... ... ... ... ... ... ... Баланы өз
бетінше еркін ойнауға үйрету керек, ... ... ... ... ... бірге ойнайтындай білім, тәрбие беру қажет. ... ... ... ... ... мінезін көрсетеді, ... ... ... ... ... ... ... пайда болады, ойынның
ережелерін сақтай біледі, ойын тәжірибесімен алмасады, үлкен достық ұжымдық
байланыста болады. ... бәрі ... ... ... ... жолмен бала
тәрбиелеудегі білімділік мақсаттар қалыптасады. Олар ... ... ... ... ... ... қолданатын заттарының
орнына қойып дайын модельдер жасайды. ... ... ... бала ... ... ... пайда болуын және қоғамдық
өмірдің ... ... ... ... біз ... бүгінгі
күнге ең керекті мәні ... және ... деп ... ... ... ... ... үлкендерге арналған ойын
түрлері жоқ, оның орнын біріншіден өнердің түрлері, екіншіден ... Ойын ... ... ... ал ... адамдардың ойыннан ешқашан
шықпайды» [1, 21-20 б].
Бұл көзқараспен біз келісе алмаймыз, ... ... ойын ... ... үлкендерде ойнайды, оның үстіне беріліп ойнайды. Бірақ
мақсаттары бөлек пе? Үлкен ... ... болу үшін ... ... шоу ... екіншіден материалдық жағы, марапаттау. Ал
балалар болса өздігінен ... ... ... ... ойынға деген
қызығушылық бар. Олар үшін ойынның нәтижесі де емес, ең ...... ... бір ... ... бала ... ... таниды, ересек адамдардың қарым-
қатынасын түсінеді. Әр түрлі ойындардың ішіңде біз ... ... ... деп ... Бізді болашақ музыка мұғалімі ретінде жалпы
білім беретін мектептердегі оқушылар ... ... ... ... қызықтырады.
Бүгінгі сауда-саттық, алыс-беріс заманында адамгершілік, мейірімділік
қасиеттері азайып барады. ... орай ... ... ... ... ... мүмкіндіктері көптеген зерттеушілердің, ... ... ең ... ... ... ... бірі тұр. Сол себептенде
музыкалық тәрбие мен білім жүйесіне бұрын болмаған өзгеріс керек ... ... ... ... ... бастауыш сьнып оқушыларының және
мектепке дейінгі ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым көбірек жақсы тәрбие беру қажет, уақыт өткеннен
кейін бұл орны ... ... ... ... ... Қазіргі күнде адам
үнемі өзінің білімін көтеріп отыруы қажет. Оларға қиял, ойлау қабілеті,
мәдени ... ... күш ... ... ... ... ... Біздің көзқарасымыз бойынша барлық іс-әрекеттердің
ішінде ең ... ... ... ... өнер. Адамды жан-жақты
қалыптастыру жүйесінде және эстетикалық тербие беру ... ол ... ... ... ... тәрбиелеу әлеміндегі тек әдемілілікті көруге,
әртүрлі жағдайды дұрыс түсініп, дұрыс қабылдаудың ... ... ... ... ... ... әсерлі. Сонымен бірге ол ойлау
қабілетінің дамуын, ... ... ... ... ... ... деген көзқарасын арттырады. Бірте-бірте музыкалық шығармашылық
арқылы балаларда әуенді есту және ... есту ... есте ... ... ... ... ... қабілеттер пайда болады: ... ... ... яғни ... ән ... ырғақты сезінуге
үйретеді (Б.Теплов [16], Г.Ригина [17], К.Тарасова [18], ... ... ... ... ... шығармашылықпен айналысқан балалардың білімге
құштарлығы артады, ән ... би ... өзі ... көретін
кейіпкерлерге ұқсағысы келіп тұрады. Өнер мен ойынның ортақ сызықтары бар
олар: қуанышты сезім, ... ... ... Егер жоғарыда
айтылғандай, кез-келген педагогикалық істе ойын тәрбие мен білімнің бағалы
әдісі ... онда ... ... оның мәні өте ... (музыкамен
кейбір ойын түрлерін оларға ұжым болып қатысу байланыстары). Қазіргі ... ... ... көп мән беріледі, ал оның ... ... ... ... ... Оның ... ән ... музыкамен қимылдау, аспапта ойнау, музыкалық сауат сияқты әртүрлі
музыкалық шығармашылықтың түрлері кіреді. Музыкалық-дидактикалық ойындардың
ең негізгі ...... ... ... беру және ... ... Музыкалық-дидактикалық ойындар балаларды жаңа
қойылымдармен (ойын-сауықпен) қамтамасыз етеді, ... ... ... ... ... ... ... музыкалық есту қабілетінің
негізгі айырмашылығын ажыратуды үйретеді. Оның педагогикалық құндылығы – ... ... ... ... ... ... ... балаларда арнайы музыкалық ... ... ... ... ... қасиеттері қалыптасады.
Бұндай ойындар мазмұнды, қызықты, әдемі көркемделген болуы керек,
себебі ... ... ... ... ... – (жайғана қызықтыра ойнату емес) бір маңызды, керекті
нәрсеге еліктіру, тарту, яғни ... [21, 10-11 б]. Егер бұл ... ... ойын ... білім берумен тәрбиелеудегі маңызды құрал
болып қана қоймай, сонымен қатар ол баланың қызығушылығын арттыруымен ... ... ... ... бірі ... табылады. Бірте-
бірте музыка баланың өміріне кіріп, оның ең қажетті бөлімінің бірі болады.
Соның ... ол ... ... ... ... ... ... айтқанда біз баланы музыкаға үйрету арқылы ... ... ... ... да ойлаймыз, ал оның бастауы мектеп
табалдырығында ... ... ... ... ... білімділік және
тәрбиелік мүмкіндіктеріне үлкен орын берілген (Л.Венгер [24], ... ... [26], ... [27], Н.Кононова [22] т.б.). Бірақ
жоғарыда көрсетілген ... ... ... осы ... ... жастағы баланың психологиясымен байланыстыру болған.
Н.Кононова музыкалық-дидактикалық ... ... ... ... ... ... әсер ... дейді. Өзінің «Мектепке
дейінгі оқушыларға арналған музыкалық-дидактикалық ... (1982) ... осы ... ... өздігінен жұмыс атқара алуын, өзін-өзі
бағалауын, жаңашылдығын және балаларда достық, ұжымшылдық, жауапкершілік,
тиянақтылық қасиеттерін ... атап ... Сол ... ... ... ... ... мәні зор екені дәлелденеді. «Музыкалық
ойында кез-келген басқа ойындар секілді өзінің ішінде үлкен педагогикалық
мүмкіндіктерді ... Ойын ... ... ... ... ... ... мінездерінің қандай екені анықталады. ... ... ... ... жатқан балаларды бақылап қарасақ,
жақсы ұйымдастырылған ойын келесі күні сол ... ... ... ... күні кім ... аспапта ойнайтынын, не істейтінін келісіп
қойған, жүргізушініде сайлап алған, яғни бұл ... жай. ... ... ... бір-біріне деген қамқорлық арта түседі. Ойын
кезінде ... ... ... бөліседі» – дейді автор [22, 61-
62 б].
Н.А.Ветлугина ... ... ... тәрбиенің теориясы мен
әдістемесі» кітабында (1983) музыкалық-дидактикалық ... ... ... ... ... ... және ... қимылмен
байланыстырады» - деп жазады [23, 97 б].
Ойын қимылының басында ... ... ... ... тұр. Осындай ойындар
іс-әрекеттік ойындарымен, қозғалыс ойындарымен ұқсас болады, бірақ ... оқу ... ... шешімін бала қызығып ойнап жүргенде таба
алады. Тәжірибе жинаған соң балалар би шығармашылдығын, ... ... Бұл ... ... шығармашылық белсенділіктері нәтижелі.
Өздерінің қабілеттерін балалар қол ұстасып әндетіп, билеп ... ... [23, 99-100 б]. ... ... балалық шақтың ерекше ойын түрі
– мазмұны бар кезектесіп, сөйлей алатын және ... ... ... салу, аппликация, саз-балшық)» – дейді Л.Венгер өзінің
«Мектепке дейінгі тәрбие жүйесіндегі таным қабілетін дамыту» ... ... ... ойын ... ... қана қоймайды, ол үлкендердің
әлеміне, өміріне кіруге көмектеседі, бір оқиғадан шығуға, ізденіс ... ... ... ... ... ... ... баланың
тәрбиесіне жазылған, ал бастауыш сынып оқушыларын музыкалық-дидактикалық
ойындар арқылы дамыту туралы әлі толық ... ... айта ... сынып оқушысы мектепке ойын баласы болып келеді. Балабақшада
қанша мектеп ... ... да олар ... ... ... кедергілермен кездеседі. «Музыка» пәні ... ... ... ... түсінікті, жақын әрі жылы болып
көрінеді. Жалпы білім ... ... ... ... ... -
оқушыларға көркемдік, ұлағатты тәрбие беру, оларды жеке тұлға ретінде
қалыптастыру. Музыкалық тәрбие жүйелі ... ... ... 6-7 жастағы
балаларға көбінесе ойлары шашыраңқы ... ... ... т.б.), 7-8 жастағы балалар ... ... ... Осы ... балалар нәзік болып келеді, тез шаршайды, бірақ
тұтқыр ағза ... бар, ... ... ... Бұл ... ойын
кезінде жақсы көрінеді.
Музыкалық педагогикалық мақсаты – мектепте оқу мен ойын – ... ... ... ... ... формасының әр тұрлілігі сабақтың
кемшілігі немесе керісінше, егер ... ... ... әр ... ... қолданғаннан туындаса ұтымды болуы мүмкін. Сабақтағы ... ... ... ынта – ... ... ... Әсіресе 7 – 10
жастағы балалар ... ... ...... керек етеді.
Жалпы білім беретін мектептерде музыка сабақтары жетісіне бір рет ... ... ... аз ... ... ... сауатпен, жаңа
өнмен, композитордың шығармашылығымен, аспаптық және ән жанрымен таныстыруы
керек, сондықтан сабақта мұғалім үшін ең ... ... ... ... ол суырыпсалма және шығармашылық белсенділік ұғымдарымен байланысты.
Сонымен, музыка ... ... ... ... ... жоғарғы сатыдан көрсетеді, ... ... ... арттырады. Бұл жерде мұғалімнің үлкен роль атқаратынын
есте сақтаған жөн. Баланың өз бетінше жұмыс істеуін, шығармашылдықпен ... ... үшін ... ... ... балалардың қабілеті мен
дағдысының қаншалықты екенін білуі керек. Оқушымен жеке ... ... тіл ... ... ... жақтарына сүйене отырып оны дамытуда
үлкен тәрбие жатыр. Ойын түрінде өткізілген сабақтар арқылы біз ұтымды және
тиімді, қызықты түрде баланың ... ... ... құйып отырдық.
Сабақтың сол кездегі бөліміне ... ... ... ... ... ... қызығушылығын арттыра отырып, біз бұл ситуациялық ... тек ... ішкі ... ... ... ... қалып қоймай,
сол кездегі оқу ісіне ауыстыруға тырыстық.
Әрине, кейбір педагогтар ойынға - ... ... ... ... де ... Бірақ бұл жерде де өзіндік шешілмеген мәселелер бар.
Ойынның мазмұнын, сипатын жақсы ... алу ... ... біз ... балалар берілген тапсырманы тез, жеңіл түсініп алса дейтін шығармыз?
Музыка сабағында ойын керек, бірақ ол мазмұнды әрі ... ... ... ... бір жағынан алсақ «өте қызық сабақтар», «концертке» ұқсас, екінші
жағынан өте әсерсіз, құрғақ сабақтардың зияны балмаса пайдасы көп ... ... ... ... табу жеңіл емес, ... өте ... Ол ... ... ... дайындығына және адамгершілік
қасиетіне байланысты. Мұғалімнің жұмысының нәтижесі оның музыка ... ... ... ... және ... ... ойы мен сезіміне қалай әсер ету сипатын
түсінуіне ... ... Осы ... ... келгенде - бастауыш
сьныптарда ойын әдісін пайдаланып өткізілген сабақтар ... ... ... ... ... ойын іс-әрекетінің типологиясы және
типтік топталуы, түрлері, формасы және өту ... ... ... ... ... ... де, ... музыка сабағында түрлі
музыкалық ұлттық аспаптарды ойын ... ... ... ... да
топталуын білген жөн сияқты деп ойлаймыз.. Осыған орай біз ойын ... ... Жан - ... - ... ... ... ... Синкреттік (драмалық, театралды).
4. ұлттық ойындар.
Сонымен дамытушылық ойындарына шахмат, дойбы, сөзжұмбақ т.б. жатады.
Ал қимыл ойындарына - доп, ... жіп, ... ... т.б.
қозғалыста болатын ойындар жатады.
Синкреттік ойындарға – драма, ... ... бар ... ... негізгі ерекшеліктері бірнеше өнердің байланысуында. Мысалы:
музыка, би, көркем сурет, тақпақ оқу т.б.
Ұлттық ...... ... ... ... ат ... ... топтық және т.б, ойын түрлері кіреді.
Мысалыға, қазақ ... ... – «Қыз ... ... ... ... ойындары – «Бұлақ», ... ... ... ... ... ... т.б. Ойынның түрлері әртүрлі формада өтуі мүмкін.
Мысалы, жарыс, сұрақ - жауап, конкурс, ... ... ... ... ойын түрі ... өтілуі барысымен ерекшеленеді. Мысалы, шахмат ойыны
дамытушылық ойын түріне жатады және жарыс ... ... Осы ойын ... есте ... тез ... ... шыдамдылық және өзін - өзі
бақылау ... ... ... ... ... ойындарының бір түрі
болып табылады. Ол жарыс ... ... ойын ... ... тез
қимылдау қабілеттері, төзімділігі, дене бітімі ... ... ... бірі – дидактикалық ойындар. Оның білімділік және ... ... оны ... және ... түрінде өткізсе болады. Мұндай ойындар
оқытудың ең тиімді тәсілдері болып табылады және балалардың ... ... ... ... ... ... ... білімін арттырады, ойша
есеп шығаруға қызықтырады, жинақтылық, ... ... ... ... ... ... ... жататын драмалық ойындар сахналық көрініс үлгісінде
өтіледі және шығармашылық, тәрбиелік, танымдық мәнге ие. Мұндай ойындардың
музыкалық есту ... ... ... ... ... маңызы зор. Басқа адамдарға қуаныш әкелдім деп ойлаған баланың күш
жігері артады, әнді мағыналы орындауға, ... ... ... ... ... тәрбиесіне әсер етеді және әдептілікке тәрбиелеу
мектебі болып табылды.
Қазіргі кезде арнайы әдебиеттерді талдау ойын іс-әрекетін ... ... ... ... ... жоқ ... ... көрсетті. Авторлар олардың
тек психологиялық, әлеуметтік табиғи бағыттарын көрсете білгенімен олардың
белгісіне нақты анықтама бере ... Бұл ... ... ... ... ... музыкалық-дидактикалық ойындарға да көңіл
бөлінеді. Алайда, бұл дәлелденген, ... ... ... ... ... ... болашақта әліде терең зерттеулерді қажет етеді.
Сонымен, жоғарыда айтылғандарды қорыта келе, ... ... іс ... ... эстетикалық бағыттарын қалыптастыру үшін адамның
жоғары психологиялық ... ... ... ... айтамыз. Ойынның
көптұрлілігіне қарамастан қазіргі кезде тәрбиелілік пен ... ... ... көп тараған.
Ойын балалардың тек жеке тұлғасы мен рухани дүниесін жетілдіріп қана
қоймай, олардың білімді болуына да ... роль ... ... ... ... ... тәрбиелеу процесіндегі ойын
әдістерінің әсерін зерттей келе, оқытудың ойын формасы музыка сабағында да,
басқа кезде де ... оқу ... ... ... принцип
екенін айтамыз. Баланың жан – дүниесін, жеке ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
1.2 Бастауыш сыныптарда жалпы музыкалық-дидактикалық ойындарды пайдалану
барысы
Қай халықта болмасын, өзінің атадан балаға мұра болып келе ... ... ... ... қазынасына айналдырған ұлттық өнері
болады. Білім берудің ең негізгі кіндік мәселесі – адамды ... ... ... ... ... ... мен жүргізу әдістері барынша ойланып
жасалса, ыңғайлы әрекеттерге баланың өзі де ынталы болады. Бұл оңай шаруа
емес, ол үшін ... қас ... ... бай ... болуы керек. Бала
үшін өз еңбегінің жетістіктерін ... ... ... болуы мүмкін емес.
Оны тоқтаусыз алға жетелеп, үнемі жетістіктерге жетелей беру керек. Баланы
ең ... ... ... ... ... ... ана
тілінде сөйлеуіне үйрету.
Ұлттық ойындардың шығу тарихы да ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің
негізінде пайда болған. Ойын кезінде бала ... ... сай ... міндеттерді орындайды. Қазіргі заман талабына сай жаңа
технологиялар енгізіліп жатыр. Соның ішінде музыкалық-дидактикалық ... ән ... ... ... халқымыздың тарихымен, тұрмыс-салтымен,
мәдениетімен таныстыру қажет.
Осыған сай музыка сабақ барысында ... ... ... ой-өрісін дамыта отырып, өзінің ... ... ... және ... ... талап етеді. Сондықтан,
тақырыптың мақсаты - балалардың ойын өсіру.
Қазақ халқы «Ойын ойнап, ән ... өсер бала бола ма?» – ... ... ... ойын ... орын алады. Жас баланың өмірді
танып, ... ... ... ... ойын ... ... ... басардағы алғашқы қимыл әрекеті – ... оның мәні ... зор ...... әрекет. Шынығу, ирығу, еңбек ету
дегенге бала тәрбиесінде «ойын» жатады. ... ... ойын ... ... ... да, жаман ойын – жаман жұмыс сияқты» деп, ... ... ... ... түйін жасайды. Демек, осы жағынан ойын мен жұмыстың
ұқсастығы байқалады. Ойын үстінде ... ... ... ... ... артады.
Бала бейне бір өмірдің өзіндегідей қуаныш, ... ... ... ... шақтың түйсігі мен әсері адамның көңіліне өмір бақи өшпестей
із ... Ойын ... ... ... ... ... мұрат – мүддесі
бейнеленсе, күні ертең сол арман қиялын өмірде жүзеге асыруға мүмкіндік
алады. ... ... ойын ... ... ... айналады.
Ұлттық ойындар. Кең – байтақ даланы қоныстанған ата – бабаларымыз алуан
тұрлі әндер мен ... ... ... Атап ... «Алтыбақан», «Арқан
тартыспақ», «Соқыр теке», «Ақ серек, көк ... ... ... алу»,
«Асық ату», «Тақия жасыру», т.б. М.Жұмабаев «Педагогика» атты еңбегінде:
«Бала бір нәрсеге ұмтылса, сол нәрсеге баланың ... ... ... сезімі,
қайраты – бәрі бірге жұмсалады дей ... .... ... ... қайрат
қатынасатын болғандықтан, үшеуін бірдей тең тәрбие қылу – ... ... ойды ... [29, 18-19 ... ... ... ептілікке, тапқырлыққа, жинақылыққа үйретеді.
Ойын барысында қарым – қатынас мәдениетін ... ... салт ... ... - ... ойнайтын ойынымыздың аты - «Ақсүйек». Бұл біздің
ұлттық ойынымыздың бірі. Оны ... (аға - ... ... түнде
ойнайтын. Енді ойын шартын тыңдаңдар.
Тәрбиеші: ақсүйекті қолына алып, алысқа лақтырады. Балалар ақсүйектің
лақтырған бағытын ... ... ... ... бала басқаларға білдіртпей,
тәрбиешіге тез әкеліп беруі керек. Сөйтіп бала жеңімпаз атанады.
«Бәйге», «Көкпар», «Қыз қуу» ... – ат ... ... ... ... ... ... балалар ерекше ынта қояды.
Қ.Мырза – Әлінің «Бәйге атымыз» өлеңінің мәнерлеп ... ... ... ... ... ... қуу ... шабар атымыз, Қыран құспыз.
Ұшқанда жоғары – ақ пыз.
Тындыруға келгенде құлқымыз жоқ.
Сындыруға келгенде ... – ақ ... ... өнер – ... ... лаулаған күрең отпыз.
«Қыз қуу» ойыны –қазақ халқының ұлттық ойындарының бірі,
Ойынның мақсаты: «Қыз қуу» ... ... ... мұнда біз оқушылардың шапшандығын, ... ... тез әрі ... ... ... мақсат етіп алдық.
Ойынның барысы: Қалаулары бойынша 1 ұл, 1 қыз бала шығып, ... 2 атқа ... ... ... ... төмен түсірген мезгілде
аттарының жалдарындағы қалташадан сұрақ алып оқиды (бірінің қалтасынан бірі
алады). Кім сұраққа тез, әрі ... ... ... ... ... ... қағаздан жасалған 2 ат, жалауша.
«Алшы», «Асық ату», «Хан», «Оңқа» - мал шаруашылығымен сабақтас асық
ойындары, тек асықпен ғана ... ... ... Муз: ... ... 2 ... ... тұрады.
Қыз балалар:
Соқыр теке бақ – бақ,
Біз айтамыз тақпақ.
Мықты болсаң, қанеки,
Бірімізді тап-тап,
Ұл балалар:
Мен текемін бақ – бақ,
Қимылдаңдар сақ – ... ... ... ... ... ептілігін сынаушы баланың рөлді дұрыс бөлісуі оның жеке
тұлға ретінде қалыптасуына мүмкіндік береді. Балалардың өзара ... ... ... ... ұғымдарын байқауға болады.
Қорыта келгенде, Қадыр Мырзалиев ... ... ... дана ... ақыл – ой адамгершілік, дене шынықтыру және эстетикалық
тәрбие берудің маңызды тетігі – ... ... Ойын ... бала ... ... ... тапқырлық әрекетін байқатады.
Демек, ойын – баланы жан – жақты тәрбиелеудің психологиялық жолы. ... ... емес ... әр отбасынан шыққан балалардың мінез-құлқы әр
тұрлі. ... ... ... ... ... болады. Ұлттық салт-
дәстүрдің қай-қайсысы ... ... ... ... ... тарихи-мәдени мұраларының түрлері сан алуан. Солардың қай-
қайсысы да адамға, соның игілігіне қызмет етуге бағытталған.
Осындай аса ... ... бірі ұлт ... ... ... педагогикасының құрамды бір бөлігі деп тегін ... ... ... жасаған жеті кереметтің қатарына сегізінші етіп осы ойынның ... де ... ... ...... ... қоса ... қазыналарға да аса бай
халықтардың бірі. Сондай қомақты дүниелер қатарына ұлт ойындары да жатады.
Бүгінгі замандастарымызбен болашақ ұрпақтарымыздың оны оқып ... ... кім ... барлау жасауына, ата-бабаларының психологиялық
болмысы мен ойлау жүйлеріне зер салуларына, көздеген ... ... ... ... ... ... ... өткені мен бүгінгіні
байланыстыра білулеріне, сөйтіп «мәңгүрттік» атаулыға ... ... ... ... зер ... ой жүгіртіп қарар болсақ, содан
үлкен де мәнді-мағыналы ... ... ... ... Өйткені, ең
алдымен ненің болсын бас алып, жол бастар қайнар көзі болатыны ... біз ар ... ... деп ... және болашақ ұрпақ ұлт ойындарының өзі адам еңбегінің жемісі,
халықтың фантастикалық ой ... ... ... ... ... ... ... өмірге келгенін, оның бар өнердің бастамасы,
халықтың әлеуметтік-экономикалық өмірінің айнасы екенін білуге тиіс.
Қазақ халқының ұлттық ойындары өте ертеде ... оның ... ... ... жасалғандай. Олай дейтініміз осы ... сол ... ... лайықталып, арнайы материалдық әзірліксіз
ойнала беретіндігінде ғана емес, сонымен ... ... ... де ... ... ... жетеді.
Қазақ халқының тарихи көне жырларының, эпостары мен ... алып ... та, ... өн ... халықтың ұлттық
ойындарының, әдет-ғұрып салттарының алуан түрлерін кездестіреміз. Осы
жырлардың ... ...... ел ... батыр, жауынгер, халық
қайраткерлері, ойын үстінде көрінеді. Сол ойын арқылы шынығып, ... ... ... ... ... Ойынға халық ерекше мән берген.
Өзінің өлең-жырларында халық ... ... ... деп танып, оның бойындағы
жастарды ойландырып, толғандыратын қасиеттерін аша ... Ойын тек ... дене ... ... оны ... ... т.б. тәрбиелеп
қоймай,
оның ақыл-ойының толысуына, есейіп өсуіне де ... ... ... ... ... ... Ойнап жүріп ол бала Кеудеге ақыл
ойлайды», -деп түйіндейді.
Бұдан көретініміз ойын тек ... ... мен ... үшін ... белгілі бір халықтың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... жазу өнері әлі дамымаған, оқу орыны болмаған
кезде, өз ұрпақтарын өмірге ... ... ... ... ... ... ... атқарған. Сонымен бірге ойын сол
халықтың өзінің ішкі байланысының ғана емес, басқа халықтармен де ұлтаралық
қатынастарының ... ... ... ... орын халықтың сан алуан
өнерінің де сарапқа түсетін жері болған. Сөйтіп, ол ғасырлар бойы қоғамдық
тәрбиенің баға ... ... ... ... ... қарамастан ойын үнемі жаңа, ол тот баспайтын,
ескірмейтін нәрсе. Өйткені, күн сайын ... ... ... ... ... ... аялайтын, денеге қуат, жанға саулық беріп, рухани
азық болатын да - осы ... ... ... ... аңғарудан туады, – деген тұжырымды
біз психология саласынан табамыз.. Олай болса, бала өзін ... ... ... ... ойын ... ... ол дүние сырларын түйсініп
аңғарады, тәжірибе жинақтайды.
«Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, ... ... ... ... ... ... сондайдан білгені, көргені көп
болған адам білімді болады», - дейді Абай Құнанбаев [30, 281 б]. Бұл ... да ... ... деп ... ... ұлт ойындарына бай халықтардың бірі. Бірақ ол ... ... ... ... ... ... ... да, сондықтан көпшілігі
бүгінгі күнге жетпей ұмыт болып кеткен. Қазақтың ұлттық ... ... ... ... ... ... XIII ғ. басталады. Оны алғаш жинап,
Европа жұртшылығына таныстырған Италия саяхатшысы ... ... ... XIII
ғ. Европа халқына Монғол тарихын таныстыру мақсатымен саяхатқа шыққан.
П.Карпини Жетісу мен Тарбағатайды ... ... ... осы өңірді
мекендеген ру-тайпалардың ... ... ... ... ... ... жинаған.
Одан кейінгі деректерді біз итальяндық Марко Поланың, ... ... ... орыс ... орыс ... ... ... зерттеушісі А.Вамберидің,
неміс этнографы Р.Картуцканың, неміс ғалымы АТумбольдтың, поляк халқының
өкілдері А.Янушкевич, С.Гросс, ... т.б. ... ... ... ... ... бай ... материалдарын
жинаған және оның ішінде ұлт ойынының тәрбиелік ... ... ... К.А.Покровский, АИ.Ивановский, Н.И.Гродеков, Е.А.Алекторов,
Э.Диваев, А.Левшин, Н.Пантусов, Ф.Лазеревский, П.П.Пишан, Г.С.Загряжский,
А.Шиле, А.Харунзин, АТорячкин, ... ... ... т.б. ... ... ой-арманға меңзейтін шытырман оқиғалы, ғажайып –қиялы
әңгімелер, тіл дамыту, ой-өрісін кеңейту мүмкіншілігін ... ... ... ... мақал-мәтел, нақыл сөздер, балалар ертегілері,
балалар ойынын, ойын-сауық жоралғыларын туғызды.
Қазақтың ұлттық ... ... ... батылдықты, шапшандықты,
ептілікті, тапқырлықты, табандылықты, байсалдылықты, т.б. мінез-құлықтың
ерекшеліктерімен бірге күш-қуат молдылығын, білек күшін, дененің ... ... ... Сонымен бірге бұл ойындар әділдік пен адамгершіліктің
жоғары принциптеріне негізделген. Өйткені, ойынға ... ... ... ... көп адамдардың тер төгіп, еңбек етуіне тура келеді. Мысалы,
бәйгені алайық, ол үшін ... ... атты ... оны ... күту қажет
т.б. Сондықтан қазақтың ұлттық ... тек ... ... ... емес, ол-спорт, ол-өнер. Ол-шаруашылық, тәжірибелік маңызы ... ... ... ... рухта тәрбиелеу үшін ... ... ... ... әсіресе ата-бабаларымыздың салт-дәстүрін, ұлттық
ойындарды балаларға ... ... ... ... ... Өйткені
баланың ойы, сезімі, қиялы ойын ... ... ... ... жас ... ... ... сай тәрбиелеу ісіне ұлттық
ойынның қосар үлесі үлкен. Сондықтан болар, ... ... ... ... ... ... ... ерекше назар
аударып отырғаны. Мәселен, қазақ халқының фольклорын, ұлт ойындарын ... ... ... ... ... балаларының ойындары» атты
еңбегінде [31, 8 б] ұлттық ойындарымызды төрт ... ... ... ... ... ... ... жеті жасқа дейінгі бала ойыны.
Сегіз жастан он бес жасқа дейінгі жас өспірімдер ойыны.
Он алты мен жиырма бес жас ... ... ... ... осы ... ... жүрген Б.Төтенаев [32] қазақ
балаларының ойындарын төрт топқа бөліп қарастырады:
Бір жасқа дейінгі нәрестені тәрбиелеудегі ... ... ... ... ... ... жырларының орны.
Әр тұрлі ойыншықтарды пайдалану арқылы ... ... ... ... ойынның өзіндік мақсаты, маңызы, тәрбиелік мәні бар. Олардың көбі
балалардың денесін шынықтырып, буынын ... ... ... ... ... ... дамытуға, сөздік қорын байытуға,
өзін қоршаған табиғатты тани ... ... ... ... ... тәрбиесін бір сәтте естен шығарған емес.
Қазақтың ұлттық ойындарының ... ... біз үшін асыл ... жиындарда көңіл көтеретін ойындарды ойнау дәстүрге айналған. Бұл
ойындардың көбі спорттық сипатта болған.
Қазақтың ... ... ... ... ... сан ... Бір ... өлең сөздер, тіл ұстартуға арналған шумақтар көптеп кездеседі.
Баланың әр ... ... ... және өзі ... өмір ... ... алған әсерлері мен түйсіктері ... ... ... ... ... ... ... жетелейтін, осы арқылы
баланың өзін қоршаған дүниені танып білуіне алғашқы қадам ... ... ... ... ... халық ойынның неше алуан түрлерін туғызып қана ... ... іс ... ... оның ... білімділік жақтарын да ... ... олар ... ойынмен өседі» деген әмірлік ... ... ... оны ... бала ... ... негізгі арқауы етті. Бала ойынды тоқтатса, үйде ... ... ол ... ... ... ... ... адамдардың еңбек етуі қандай қажет болса, баланың ойыны да сондай
қажет ... ... ... ... ... болмысқа эстетикалық көзқарасты,
эстетикалық талғамдарды қалыптастыру, ... мен ... бай ... ... ... ... ... сан алуан.
Халық педагогикасында балаларға арналған, үлкендердің ... ... және ... болашақ еңбекке даярлайтын ойындар мен
ойыншықтар көптеп саналады. Оның үстіне балалар ... ... ... сәйкес, музыка мен әннің сүйемелдеуімен өткізілген. Мысалы,
«Асау мәстек» [33, 44-45 б] атты ... ... ... балаларды
тақпақ айтып шақырады:
Ер екенінді білейін,
Ешкі сойып берейін.
Тақия алсаң еңкейіп,
Құламасаң теңкейіп,
Ерлігіңе сенейін!
Өзінің ептілігін сынап көргісі келген ... ... бұл ... ... таяқ беріңіз!
-деп, ортаға шығып жүргізушіден алған таяққа сүйеніп тұрып, көрпеше
немесе киіз оралған қыл ... ... ... ... ... жерде тақия алуы тиіс. Оны орындай алмаса ойын аяқталысымен
«айыбын» ... не ән ... не жыр ... ... ... не ... Бұл ойын ептілікті, шапшаңдықты, машықтануды, табандылықты және ат
үстінде өнер керсетуге қажетті басқа да қасиеттерді қалыптастырады. Сонымен
бірге өз ... ... ... ... дамытуға жәрдемдеседі.
Сонымен, балаларға арналған ойындар оларды еңбекке, өнерін жетілдіруге
тәрбиелейтін ... бір ... ... Бұл тұрғыдан алғанда «Қалай айтуды
білемін» атты ойын ... Ол ... төрт ән ... Кұс ... ... төлін емізуге шақыру, малды суға шақыру, малдың төлін
былай ... ... ... ... ... ... ... жауап
бере отырып, хайуанаттардың, құстардың, жәндіктердің мінез-құлқын, олардың
сыртқы көрінісін дәл, ... ... олар ... ... ... беруі тиіс. Ал, ... өзі ... ... табиғат
құбылыстарынан хабары бар екенін талап етеді. Ойын аздап театрландырылған
ойын-сауық түрінде өтеді, мұнда өлең айта ... ... ... ... ... ... ... есте сақтай білуге мән
беріледі
«Аңдардың айтысы» атты басқа ... ... ... ... ... бір ... әндер орындап, онда аңдардың дауыстарын, қылықтарын
бейнелеп, олардың өзіне тән ерекшеліктерін сипаттап ... ... ... ... ... ... ... музыкалық және артистік қабілетті,
жеке және топтасып ән айта білу дағдысын жетілдіреді. [34, 30,49 бб].
Осы мақсатты алға қоя отырып, 2-ші ... ... ... басы кім ... атты музыкалық ертегісін үйреттік [35]:
Ойынның барысы: сынып оқушыларына әр аңның әнін ... ... Яғни ... өз ... образына кіріп, сезіне орындауы тиіс. Жалпы «аңдардың ... ... ... орындайды.
Дидактикалық материал: 12 аңның суреттері бейнеленген қалпақтар.
«Көкпар» ... ... ... ... бірі ... ... ала отырып,
оқушылардың жас ерекшелігін, ойынның өту алаңын ... ... ... ... ... Оқушыларды ұлттық ойындарды білуге, оны ... ... ... ... ... ... Ойлау қабілеттерін
дамыту, шапшандыққа үйрету.
Ойынның барысы: Алдын - ала дайындалған лақтың суретін ... ... оған ... ... ... ... салады. Әр қатардан көкпарға
қатысушылар іріктеледі. Әр оқушыға ... ... ... ... ... ... кім дайын болса қамшысын жоғары көтереді. Дұрыс
жауап берген оқушы жеңіске ... ... ... ... ... ... ... 2 топқа бөлініп, 2 сызықтың бойына қарама-қарсы тұрады. Ойын
жүргізуші қолындағы орамалын 1-ші ... өз ... ... ... Ол ... ... ... тастайды да «қа» - деп дауыстайды,
ол қағып алып «ғаз» - дейді, болмаса «ла» — ... ... ... ... ... ... ... қағып алған ойыншы сол бірінші буынның ... 2-ші ... ... тауып айта алмаса, ортаға шығып өнер
көрсетеді. Ойын ... ... осы ... ... ойынын негізге ала отырып музыка сабағында 3-ші
сыныптарымен ұйымдастырдық.
Ойынның мақсаты: оқушылардың музыка сабағында танысқан ... ... ... ... ... көмектеседі.
Ойынның барысы: ойынды жүргізуші қолындағы орамалын бір оқушының алдына
тастап ... ... ... ... ... Мысалыға, «но», ал
орамалды алған ... «та» - деп ... ... Яғни ... ... ... естеріне түсірулері қажет. Көп буынды сөздер 3-4 ойыншы
құрауларына болады. Мысалы, фер-ма-та, ... ... т.б. Дер ... буынын таба алмаса, ортаға шығып өз өнерін көрсетеді. Ал, ... осы ... ... ... ... ... ... ойыны
Қазақ халқының «Арқан тартыс» ойынын негізге ала отырып, ... ... ... Бұл ... ... ... ... жарыс сабақтарында, қорыту сабақтарында ұйымдастырса болады.
Ойынның мақсаты: оқушылардың өздері танысқан ... ... ... атын ... білуге үйрету.
Ойынның барысы: сынып оқушыларын 2 топқа бөлу. ... 5 ... ... ... жасалған «арқанды» тақтаға тура ортасын
белгілеп орналастырамыз. Екі топ ... ... ... ... және композиторларды атауы керек. Мысалыға, 1-ші ...... 2-ші топ сол ... шығармасын, яғни
«Қазақстан» - деуі керек. Енді 2-ші топ композиторды атайды, 1-ші топ
шығармасын ... ... ... ... ... ... сол ... қарай 5 см-ден
жылжып отырады. Ойынның соңында кімнің жеңіске жеткенін анықтау қиын ... ... ... ... ойын әр ... әрекетке қозғалысқа, денешынықтыруға
ғана төселдіріп қоймай, өмірдің рухани азығы -үлкеннің ... ... ... ... әсер ... этикалық, эстетикалық тәрбиені
қабылдауға қалыптастырады.
Қазақ халқының ұлттық ойындары ата-бабамыздан бізге жеткен, өткені мен
бүгінгіні байланыстыратын баға ... ... асыл ... Сондықтан
оны үйренудің, күнделікті тұрмысқа пайдаланудың заманымызға сай ұрпақ
тәрбиелеуге пайдасы ... зор. Ойын ... ... ... ... ... шығармашылық қабілетін ... ... ... ... берді.
В.А.Сухомлинскийдің сөзімен айтқанда: «Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы да
жоқ және болуыда мүмкін емес, Ойын ... ... ... ... ... ... ол арқылы баланың рухани сезімі жасампаз өмірмен ұштасып,
өзін қоршаған дүние туралы ... ... Ойын ... ... ... пен еліктеудің маздап жанар оты» [36, 94 б].
Міне, ойын дегеніміз тынысы кең, ... ... ... ... ... қанат бітіретін осындай ғажайып нәрсе, ақыл-ой
жетекшісі, денсаулық кепілі, өмір тынысы. Олай болса музыка сабағын ... ... ... ... зор. ... ... ... халқын тануға, оның салт-дәстүрін сүюге, ұлттық ойындармен
жақынырақ танысуға, оны бағалауға ... ... осы ... барысында пайдалана отырып оқушылардың музыка сабағына деген
қызығушылықтарын, белсенділіктерін арттыру ... ... ... тез, ... ... қабылдату. Бұл біздің алға қойған ең ... ... ... ... ... ... ең сүйікті
пәндеріне айналдыруда, не болмаса оның дәрежесін елеусіз пәндердің қатарына
қосу да мұғалімнің біліміне, сабақты ... ... ... ... жас ... тура ... ... тәрбие беруге ат салысайық достар.
Ал енді, музыка пәніне келетін болсақ, сабақ барысында музыкалық-
дидактикалық ... ... ... ең ... ... ... ... неден тұрады деген мәселеге тоқталу жөн. ... ... ... әдебиетте көптеген жылдар бойы әртүрлі елдердің өкілдері сабаққа
деген өз ... ең ... оның ... ... ойымызша, сабақ құрамында келесі іс-әрекеттер орын таба ... ... ән ... ... ... ... ... қозғалу,
композиторлардың шығармашылығымен танысу т.б.
Жоғарыда көрсеткеніміздей, сабақтың құрылымында, мұғалім өзіне берілген
уақытта балалардың жауабын тындап, жаңа сабақты түсіндіріп, оларға ... ... ... ... ... жауап беріп үлгеруі керек
деген мәселе туындайды. Егер мұғалім ... ... ... ... дайындықсыз келсе, онда ол ешқандай білім мақсатына жете
алмайды. Сондықтан, сабақтың қалай ... және оқу ... ... сай дидактикалық материалдарды тандап алу мұғалім үшін ... осы ... ... ... іс-әрекеттердің барлығы да сабақ
барысында дидактикалық ойын жүзінде асырылуы әбден ... ... ... ... арналған ойындар
Музыкалық бейнелеудің даму процессін қалыптастыруға, музыканы тыңдауға,
өзінің назарын шығарманы толық және сезіммен, көңіл - күймен ... ... бұл түрі ... ... ... ... ... қабылдау әдетін дамыту өте қиын ... ... ... алғашқы
кезеңінде.
Бастауыш сынып оқушылары өте баяу қабылдайды. Олар бір ... ... ... ... ... аудармай) тындай алмайды. Шығарманы толығымен
тындауға, естуге үйрету мұғалімнің алдында тұрған ең маңызды ... ... ... ... ... ... ... сақтау қиын.
Бұған қол ... үшін ойын ... әр ... ... ... сол ... ... балалардың қызығушылығын, олардың бар
ынтасын арттыру үшін, бұл ... ... ... жұмыс жасауға мәжбүр
етеді. Осы бөлімде бір ... ... ... ойын ... ... «Музыка туралы айт»
Ойынның мақсаты: 6-8 жастағы балаларға музыканың сипатын ажыратуға
көмектесу, шығармаға ашық, ... ... беру ... ... ... әртүрлі сипатты анықтайтын плакат . Ойынның
барысы: сыныпты қатар ... бөлу ... ... ... өз ... тындатылған шығармаға анықтама жазады. Кімдікі анығырақ болса, сол
жеңеді.
2. «Керекті ... ... ... құру ... біз Н.Кононованың «Мектепке дейінгі балаларға
арналған музыкалық–дидактикалық ойындар» [22] кітабындағы әдістемелік оқу
материалына сүйендік. Ойынның негізгі ... ... ... біз ... ... тәртібін өзгерттік және дидактикалық материалдарды
күрделендірдік. Ойын 1–2 сыныптарда өтіледі, ал күрделенген түрінде 3–4
сыныптарда өткізуге ... ... ... ... ... ... ... бекіту,
оқушылардың музыкалық есте сақтау қабілетін дамыту, ой-өрісін ... ... ... ... Әр ... ... ... карточкалар
(Ортеке, билеп жүрген қыз, қос қарлығаштың суреттері).
Ойынның барысы: Ойын қатарлар бойынша ... ... ... Мұғалім
карточканы көрсеткен кезде балалар бұрын тындалған қандай шығарманы еске
салып тұрғанын табу керек. Мысалы: ... ... ... күйі ... ... қыз – ... қазақ халық күйі, Қос қарлығаштың суреті – Е.
Брусиловский «Қос қарлығаш». Қай қатар көп жауабын тапса, сол ... ... ... бұл ... ... түрде өткізуге болады. Бір қатарға
қарап отырып мұғалім белгілі бір шығарманы ойнайды, оқушылар сол ... ... ... ... ... болған соң басқа 2 ... ... ... ... ... ... көп болған қатар
жеңеді.
Біз ең кішкентай 1-ші ... ... ... ... ... ... мақсаты; сөз қоры аз болғандықтан ... ... ... ... материал: оқушы санына байланысты сары, қызыл, ... ... Әр ... 3 ... таратылады. Мұғалім оқушыларға
таныс шығарманы ойнайды, сол кезде балалар әр қатарға бөлініп, ... ... ... ... ... музыкаға – сұр, сабырлы,
жұмсақ ...... ... ... ...... ... сыныптарды біз «Карточканы толтыр» ойынын жүргіздік. Ойынның
мақсаты: оқушылардың «марш», «би», «ән» ... ... және ... ... ... есте сақтауға үйрету.
Дидактикалық материал: тындалған ... ... ... ... ... Әр ... ... оқушы «марш», «ән», «би» деп бөліп
қарандашпен жазуы керек. Кім тез әрі дұрыс орындаса, сол жеңіске жетеді. 3-
4 сыныптарда тура ... ... ... айту дағдысын дамытудағы ойындар
Балаларды шығармашылыққа тәрбиелеудегі ең ... ... бірі – ... ... ... бұл ... қолданылған музыкалық-
дидактикалық ойындар ... ... ән ... үйретуге, музыкалық
фразалардың арасында тыныс алуға және оны соңына ... ... ... ән ... ... музыкалық есту қабілеттің дамуымен тығыз
байланысты. Ән айтуға үйрету – бұл ... ... ... ... және оны
шығару. Сонымен бірге, таза мәнерлі ән айтуға қалыптастыра отырып, мұғалім
ойын әдістерінің көмегімен оқушылардың эмоциясын бейнелей білуін, музыканы
есте ... ... ... ... ... дыбыстардың жоғары,
төмендігін, динамика, ... ... ... ... Біз ... ән үйретуге ойынның көмегіне сүйендік. 1-ші ... ... ... әнін ... ... әр шумағына ойын элементтерін
қосуға, ойын ситуациясын тудыруға тырыстық.
Ойынның мақсаты: ... ... есту ... ... есте ... қабілетін дамыту, өзіндік ән айту мәнерін
қалыптастыру.
Бірінші шумақта әннің ... ... ... яғни 1-2-ші ... ... сай ... ... ал 3-ші жолында екі қолдарымен
бұлтиған бүйірін көрсетеді. 4-жолдарында екі ... «Қай ... – деп ... ... сөйлейді. Әннің басқа шумақтарында да
мағынасына сай қимылдар көрсетеді. Мысалға, 2-ші ... лақ, ... ... 4-ші ... ... Ойын арқылы балалар әннің әуенін тез
үйренеді және әнді бірнеше рет қайталау ... ... ... ... үшін.
Карточкалармен ойын өткізуге болады.
Дидактикалық материал: жіңішке және жуан карточкалар (сыныптағы оқушы
санына ... ... ... ... ... әуеннің ырғақты көрінісін
құрастыру керек. Мысалы: жіңішке карточка – жуан карточка.
Осы мақсаттарды алға қоя отырып 3-ші ... ... ... мен ... әнін ... ... балалардың елестету, музыкалық есту, артистік
қабілеттерін дамыту, бір-бірін тындауға, әнді мәнерлі ... ... ... ... ... ... ... қаз және оның
балаларын тағайындайды. Түлкі өзінің әуенін әндете ... ... ... ал қаз ... қорғауға тырысады. Қазға күшік көмекке
келіп түлкіні қуалайды. Түлкінің ... іске ... ... бұл ән осы ... ... ... ретінде айтылады. Балалар рольде ойнап қана
қоймай, өзінің әуенін мәнерлі, сөздерін анық ... ... Ән ... ұнады.
Дидактикалық материал: түлкі, қаз, күшік бейнелері салынған ... ... ... жақсы көріп ойнайтын ойындары:
1 «Әуенді тап»
Ойынның мақсаты: балалардың зеректілігін, дыбысты таза айту, музыкалық
есту қабілетін дамыту. (Егер ән таза айтылмаса, онда ол ... ... ... балалар бұл ойынды өздері ұйымдастыра алады.
Дидактикалық материалдар: кейіпкерлердің суреті бар карточкалар.
Ойынның ... бір ... өз ... ... ... таныс бір әннен
үзінді орындайды. «Ля» дыбысына немесе нотамен және осы әнге ... бар ... ... Балалар әуеннің атын табуы керек. Кім
көп тапса сол жеңімпаз аталады. Ал әнді орындаған ... баға ... ... ... ... ... ... музыканы қабылдаумен орындаудың негізгі құралы болып
табылады. Іс-әрекеттің бұл ... де ... роль ... ... ... ... Балалар мұнда: ұзақтылықты, дыбыс биіктігін, метроритм,
ноталық сауатты ... ... ... «жоғарғы және төменгі» дыбыстарды
ажыратуды меңгереді. Оларды ойын түрінде қабылдау жеңіл ... ... ... ... ... ... тәжірибесінде екі жүйе қолданылады:
1) салыстырмалы сольмизация (рельятивтік жүйе);
2) абсолюттік сольмизация.
Абсолюттік жүйеде баспалдақтардың аты буындармен беріледі: до, ре, ми,
фа, соль, ля, си. Тура осы ... ... ... мо, ле, ви, ... ра, ти ... қолданылады және қол белгілерімен көрсетіледі. Нота
сауатын үйрету барысында музыкалық–дидактикалық ойындар үлкен көмек береді.
Музыкалық есту ... мен ... ... ... ... ... роль ... [37 – 43]. Әртүрлі ойын
түрлерін қолдану балалардың өздерін еркін ұстауына, қабілеттерінің тез ... ... ... ... ... ... ... 1
сыныптарға «ырғақты» үйрету үшін біз мынандай ойынды ұсынамыз.
1 «Жаңбыр ойыны»
Біз бұл ойынды Т.С.Ригинаның ... ... ... ... атты
оқу–әдістемелік құралы кітабынан алдық [44].
Ойынның мақсаты: дыбыстардың әртүрлі ұзақтықтары туралы түсінік беру.
Бұл ойында ырғақты балалар белсенді ... ... ... Ойын ... ... ... түсіндіруге көмектеседі.
Ойынның барысы: Жаңбыр жауды: ауыр тамшылар жерге түсуде.
Мысал:
«Там – шы» «Там ... ... өте жиі ... онда олар ... ... Енді ... жиі
жауа бастады, кішкентай тамшылар сыңғыры естілгендей.
Мысалы:
«там–шы», «там–шы» «там – ... ... ... ... ... ... там-шы, там-шы, ... ... ... оқушыларды 2-ге бөлеміз. Бір тобы қолдарын шапалақтап отырып
«жаң» буынын айтып, жаңбырдың алғашқы жауған кезін көрсетеді. Ал ... жиі ... ... ... ... ... «жаң-быр» буынын
айтады.
Басқа тапсырмаға көшейік: Жаңбыр жауып тұр. Мысал: Жаң-быр жау-ды. Ол
балаларға далада ойнауға кедергі келтіреді. Олар ... ... ... да жау, ... ... аз-ақ жау».
жаң-быр, жаң-быр, жау-да-ЖАУ, жаң-быр бір-ақ ... ... ... ... айта ... ырғақ бойынша алақандарын
шапалақтайды және бір мезгілде сол жаққа, оң ... ... ... ... ... – төрттік, «жаң-быр» – ... ... ... ... екі есе ... ... ... пармен бөліп, арасын қабырғамен қосып қоямыз;
Осы жаңбыр тамшыларын біз ноталар арқылы түсіретін болсақ, онда ... ... ... ... ... ... ... қабырғамен
қосып қоямыз. Ал төрттік ноталардың айырмашылығы – оның да басы ... ... оның ... жоқ (яғни, ол әрқашан да жалғыз).
Мысал:
жаң-быр, жаң-быр, ЖАУ – ... ... ЖАУ – ... жол: «Сен кедергі болма көңіл көтеруге» сөздерін бәрі қосыла
айта отырып ... ... ... бол - ма ... кө-те ру
- ге
Одан кейін осы ырғаққа «жаң» және ... ... ... ... ... қанша «жаң» және «быр» буыны келетінін балалар ... ... ... ... ... ... ... тамшы тамып тұр
(паузаға түсінік беріледі).
Мысал:
жаң-быр, жаң-быр, ЖАУ – ЖАУ. ... ... ЖАУ ... ке - дер - гі БОЛ - МА ... кө -
те РУ - ... ... ЖАУ – МА ... ... ЖАУ ... ... ЖАУ – МА ЖАУ – МА ЖАУ – ... пауза - бұл үзіліс. Бұл мысалда пауза (үзіліс) ... ... яғни ... ... ... қарап балалар қол шапалақтап ырғақты
келтіреді, ал ... ... ... жан- ... ... «Ребусты шеш» ойыны
Ойынның мақсаты: ноталардың аттарын жаттауға, оларды жазып ... ... ... ... есту ... ... таза айтуын,
ноталардың аттарын жылдам айтып үйренуге тәрбиелеу.
Дидактикалық құжаттар (материал): жұмбақ суретті карточкалар.
Ойынның барысы: мұғалім карточканы көрсетеді, ... ... ... ... Көп сөз ... қатар жеңеді. 3-4 сыныптарда тапсырма
күрделенеді. Карточкаларда сурет болмайды, алдымен балалар ... ... ... ... ... кейін құралған музыкалық фразаны таза айтулары
керек.
3 ... ... ... ... ойын үй ... ... ... жұмыс болып келеді.
Ойынның мақсаты: балалардың музыкаға деген қарым -қатынасын жақсарту,
өзінің ойын дұрыс жеткізе білуге үйрету.
Ойынның барысы: балалар ең ... ... ... ... ... ... ертегі құрастыруы керек. Балаларға бұл тапсырма өте
ұнайды және оны ықыласпен, үлкен қиялмен орындауға тырысады.
Осы бөлім бойынша 3-4 сыныптарға біз ... ата» ... ... ... балалардың музыкалық есте сақтау қабілетін ... аты – ... ... естерінде сақтауға дағдыландыру.
Дидактикалық құжаттар: Композиторлардың портреті.
Ойынның барысы: мұғалім балаларға композиторлардың суретін көрсетіп
шығармаларын ... ... ... жауап үшін бала ұпай алады, содан кейін
осы немесе басқа шығарма ойналады, шақырылған бала ... атын ... ... ... қажет. Толық жауап үшін бала 2 ұпай алады. Кім көп ... сол ... ... ... ... ... балаларды домбыра аспабында ойнауға баулу. Домбыра
шерту өнерінде қағыстардың алатын орнын балаларға ойын ... ... ... ... әдіс-тәсілдердің пайдалануын көзбен, иә болмаса басқа
жолдармен жеткізе білу. Сонымен қатар ... ... ... жалпы
орындаушылық қабілетін дамыту. Ойын 1–2 сынып оқушыларымен өткізіледі.
Дидактикалық құжаттар: қалың картоннан жасалынған 4 ... ... ... ... ... екі ... бөледі. Әр топтан екі
баладан шығып, ойыншық ... ... ... ... ...
домбыра қағыстарын шатастырмай жалықпай ойнау. Ол үшін мұғалім тақпақ айта
отырып, қағыстардың бағыттарын не көзбен, не ... ... ... ... ... ... болады: «Қазақстан салтанаты» – Өлеңін жазған
Мұзафар Әлімбаев [45, 161 б]:
(Қайырмасы:)
Атамекен төрінде,
Нұр ойнайды ... ... ... ... ... – та – ме – кен тө – рін ... ой – най – ды кө – зім ... – сау ба – қыт ө – ... ... – ңа дәу – ір ке – зін ... ... ... домбырада, тақпақтың буын-буынына байланысты
қағыстардың қайсысы жоғары, қайсысы төмен қарата ойнайтынын көрсету тиіс.
Қолдың бағытын ғана ... ... ... ... әрі ... ... оның ... жылдамдата бастайды. Балалар сол суреттерге қарап,
тақпақты тыңдап отырып, ... ... ... ... Әрбір
топтың екеуі де дұрыс бұлжытпай орындаса, онда оларға 2 ұпайдан қосылады,
ал егер де ... ... ... ... ... – онда тек 1 ұпай ғана ... екі ... да дұрыс орындамаса – бір де бір ұпай ... ... ... қағыстары дұрыс болып, ұпайларынан айырылмай жеткен топ,
сол отырыста жеңеді.
5 «Домбыра ... ... ... ... ойыны
Бұл ойынды біз шығарманың құрылу ... ... ... ... мақсаты: балаларды музыканың сипатын анықтауға үйрету.
Дидактикалық құжаттар: 3 қалтасы бар карточкалар (біреуінде үштен),
шығарманың бөлімдерін білдіретін ... - ... ... ... ... ... сабырлы әуен), қызыл шеңберлер (тез, қуанышты).
Ойынның барысы: оқушылар шығарманы тындап, оның ... ... және ... ... ... ... мұғалім
П.И.Чайковскийдің «Неаполитан әнін» ойнайды. ... 1-ші ... ... ... ... ... ... ал екінші - қызыл ... ... ... кейін толтырылған қалташаларын жоғары көтереді. Кім
бірінші ... сол ... біз ... ... ... ... ... барлық бөлімдерін қамти алады. Бұл ойындар арқылы ... ... ... ... көмектесе отырып, ең негізгісі –
олардың өз бетінше шығармашылықпен айналысуға және ... ... ... ... ... ... Бұл ... шығармашылық белсенділіктерін арттыруға бағытталады. ... ... ... музыкалық педагогиканың жалпы тенденцияларымен
сәйкес келеді. Ойын ... ... ... ... кейбір салқын, қызықсыз
кезендерді көркемдеуге көмектеседі.
Бұл мәселе жөнінде, біз ойын тек қана білім беру мен ... ... әдіс ... қана ... ... ... балалардың музыкаға деген
қызығушылығын арттырып, оны жан дүниесімен жақсы ... ... ... еске салғымыз келеді. Мүмкін қазақтың музыкалық аспаптары келешекте
балалардың сүйікті мамандықтарына айналар.
II ТАРАУ Сабақ және сабақтан тыс ... ... ... ... ... Базарбаев атындағы № 138 мектеп-гимназиясында бастауыш
сыныптардағы тәжірибелік жұмысты ұйымдастыру барысы
Ойын әдістерінің ерекшелігі - оның ... мен ... ... Бірінші бөлімде айтылғандай, қазіргі педагогикада ойынның
соңғы нәтижесіне қараған, яғни ... ... ... ... ... ... оған білім беруде және баланың шығармашылық дамуында
ойынның рөлі ... және ойын ... ... ... ... ... көрсеткеніндей ойын оқушыларды қызықтырады, әсіресе, бастауыш
сынып оқушыларын өз ... ... ... ... ... ойындардың тағы бір ерекшелігі ... Бала ... ... құру ... ой өрісін, ойлау
жүйесін дамытады, қорытынды жасайды.
Жоғарыда айтылғандай барлық эксперименттік бағдарламаның элементтерін
назарға ала отырып, біз ... ... № 138 ... ... 3 «б» ... ... ... іске асыруды ұйғардық. З «а»
сыныбы — бақылау, ал 3 «б» ... ... ... ... ... ... ... сабақтарын музыка пәнінің мұғалімі Арекенова Анар
жүргізді. ... ... ... ... ... қалған оқыту
әдістерін пайдаланды. Біздің байқауымызша балалар көбінесе ән ... ... ... ... ... ән ... ... [46; 47]. Ал
көрнекілік балалардың ... ... ... білу қабілеттерін
дамытатын ойын әдістерін ... ... ... біз ... беру ... ... тыңдау, музыкалық сауат, ән айту сияқты
сабақтың әр бөлімінде ойын формаларымен оқыту ... ... ... осы ... ... ... алдымызға балалардың музыка сабағына деген
шығармашылық қарым-қатынасын дамыту, сезімін ояту, ой өрісін кеңейту, әдеби
көз-қарастарын қалыптастыру деген ... ... ... ... ... негізгі міндеттер бар. Олар:
Әртүрлі ойындар және ойын әдістері арқылы әуендегі биік ... ... ... және оны іс ... ... ... ... дайындығын анықтау.
Нәтижесін салыстыру арқылы қорытынды шығару.
Оқушылардың музыкалық ... ... екі ... ... ... көп ... жоқтығын байқадық. Музыкалық
қабілеті жоғары және музыкалық ... ... ... бар екені анықталды.
Әрине, олардың мінездері әртүрлі болды: белсенді, ұяң, ... ... және көп ... ... ... шығаратындармен
байсалдылар. Эксперименттік топта сабақ белсенді өту үшін көп күш салдық.
Сабақ барысында балалар «Әуенді ... ... шеш» ... ... ол ойындар туралы біз 1-ші бөлімде жазған ... ... ... ... ... тез ... ... Әр музыкалық шығармамен жұмыс жасау
дайындық ... ... ... ... әуенімен, музыканың сипатымен
танысты. Осы процесс кезінде балалармен ... ... ... ... ... ойындары ойнатылды, осы ойындар баланы әдемі сөйлеуге,
терең ойлауға үйретеді, кейін олар бүкіл ... ... өз ... ... алатын болады. Иллюстративтік материалдар оқушыларға көп
көмегін ... ... ... ойыны дыбыстардың биіктігін, ұзақтығын
ажыратуға, нотаны тез үйренуге көмегін тигізді. Бірте-бірте музыкалық сауат
күрделене түсті. Пауза, ... ... ... ... ... сабағында да оқушылар үй тапсырмасын алады.
Тапсырма ... үшін ... әрі ... ... ... керек.
Мысалы, «Музыка не туралы айтып тұр?» деген ойын барысында үйге тындалған
шығармаға орай ... ... ... ... ... Балалардың шамасына
қарай тырысып, үй тапсырмасын орындап келгені белгілі болды, көбінесе, ата-
аналары, әпкелері мен ... ... ... тұр. Біз ... ... ... шара қолданбадық, себебі ойынға балалар ғана емес, ... ... ... ... атын ... біз әр оқушының музыкалық
қабілетін ескере отырып, «Музыка туралы ертегі», «Орныңды тап» ойындарын
ұйымдастырдық. ... ... қиын ... жеңіл мәселен, Б.Ғизатовтың
«Төлдер», К.Қуатбаевтың «Түлкі мен қаздар» әндерін алдық. Бұл шығармалармен
жұмыс жасағанда ... ... ... көмегімен өз қателерін тез
тауып, дұрыс айтуға ... ... ... шығармашылық белсенділіктерін арттыруда,
дамыту барысында жұмыс жасадық. Онда ... өз ... ... әуен ... ... ... ойын балалар үшін өте қызықты болды.
Балалардың есту қабілетін дамытуда, дыбыстарды ажырата ... ... ән ... ... ... материал: қалташасы бар плакат, үлкен 3 ... ... ... ... ... мұғалім аспапта бір, екі немесе үш ... ... ... ... ... анықтап, қалташаға сонша қуыршақ салуы керек.
(Алдын-ала оқушыларға қанша дыбыс естісең сонша қуыршақ саласың деп ескерту
қажет). Ал 1-ші сынып ... ... ... болады. Мысалыға:
Дидактикалық материал: ән айтып тұрған балалардың суреті бар 3 карточка
(бірінші карточкада 1 қыз, екіншісінде 2 бала, үшіншісінде 3 ... ... ... сонша баланың суреті салынған карточканы жоғары көтеруі
керек.
Ұрмалы аспаптармен ... ... ... ... ... үшін өте ... ... сәт болды. Дабыл, ... үш ... ... ... дауылпаз, қоңырау т.б. аспаптарда ойнау балалардың пәнге деген
қызығушылығын, белсенділігін арттырады. Осы аспаптарды пайдалана отырып біз
«Бұл қай ... ... ... материал: аспаптардың суреттері салынған карточкалар.
Ойынның барысы: мұғалім балаларға көрсетпей ... бір ... ... қолында осы үні шыққан аспаптың суреті ... сол ... ... ... ... ... ырғағын әбден жаттап алған соң олармен жеке ... ... [48]. ... осы ... аспаптардан ансамбль ұйымдастыру.
Әр баланың қабілеті әртүрлі болғандықтан алғашқы кездерде қиыншылықтар көп
болды. (Ырғақты сезінбейтін, әуенді ... ... ... кездеседі).
Өздері үйренген әндерге бұл аспаптарды қоспас бұрын әр аспаппен жеке жұмыс
істеген жөн. Бала осы ырғаққа әбден ... ... ... ... ... балалар үшін пайдасы өте көп. Балаларды ұйымшылдыққа,
бірлікке, бір-бірін тындауға, ... ... ... ... ұлттық аспаптырының, оның ішінде ұрмалы ... ... ... ... және әр ... ... үшін бұл ... қалған көз», яғни қымбат екенін түсіндіре келе, балалардың бойына
қазақ ... ... оның ... ... ... сүйіспеншілік
сезімдерін қалыптастыру, балаларды аспаптармен ойнатудың бірден-бір алға
қойған мақсаты болып табылады [49].
Эксперимент соңыңда біз осы сынып оқушыларымен ашық ... ... ... ... оқу ісінің меңгерушісі, ата-аналар, әдіскерлер,
студенттер қатысты. Бұл сабақ белгілі бір этаптағы ... ... ... оның алға қойған негізгі мақсаты – эксперимент
кезіндегі балалардың алған музыкалық білім ... ... ... Сабақтың мазмұны төмендегідей болды:
Ән айту Б.Ғизатов «Төлдер».
Музыка тындау. Құрманғазы «Балбырауын»
Музыкалық сауат. «Орнынды тап» ойыны.
Ән айту. К.Қуатбаев «Түлкі мен ... әр әнді ... ... таза ... өз ... ... ... тырысты. Б.Ғизатовтың «Төлдер» әнін 4 оқушыдан шығып орындады.
Әр ... сол ... ... ... ... ал орындаушы әннің сөзіне
орай қимылдар жасады.
К.Қуатбаевтың «Түлкі мен қаздар» әні ... үшін оте ... ... ... өз рөлін беріліп ойнауға тырысты. Әуенін де ... ... ... ... ... ... Ал ... «Балбырауын» күйін
естігенде балалар дүбірлі үлкен той, аттың шабысы т.б. көріністерді көз
алдарына елестеткендерін айтып, ... өз ... ... тырысты. Кей
оқушылар осы тақырыптарға арнап салған суреттерін көрсетті. ... ... (7 ... ... ... ... үшін ... ойынын жүргіздік. Балалар белсенді түрде, таласа, қызыға ат ... ... ... өздеріне таныс «Әуенді ... ... ... ... және жаңа ... ... атты ... ойындарға қатысты [50].
Дидактикалық материал: әсем жасалған сандықша және суретті карточкалар.
Ойынның барысы: ... 5-6 ... ... ... ... ... ... шығарманың атын және композиторын атап
мұғалімге береді. Содан ... ... сол ... бір ... орындауы керек.
(аспапсыз орындау).
Осы ойынға балалар белсенді қатысып, ... ... ... ... яғни дыбысты таза айту, ырғақты сезіну және
аспапсыз ... ... ... ... ... білді.
Ал, бақылау сыныбындағы оқушылар өздерін еркін ұстай алмады, ұяң, өз
ойларын анық әрі толық жеткізе алмады. Олар әнді ... ... таза ... ... ... ... эксперименттік сыныптағы балаларға сабақ соңында әртүрлі теориялық
сұрақтар қойылды. Оқушылардың жауаптары тиянақты, түсінікті болды.
Балаларының табысты білімдеріне, қуанышты көңіл-күйлеріне ... ... ... ... ... ... ... туралы өз пікірлерін
айта келе, кейбір ата-аналар балаларын ... ... ... музыкалық
білімді болғанын қалайтынын, келешекте музыка ... ... ... ... ... сыныптарда музыкалық-дидактикалық ойындардың көбінесе
жақсы нәтижеге жеткізетіні даусыз екенін тағы да ... ... ... ... ... ... ... бағыт
Әртүрлі иллюстративтік материалдар (көрнекіліктер)
Мазмұнының реттілігі «машықтан – ... ойын ... ... теорияны ойын арқылы үйрену
в) қорытынды жасау, бір ережеге келу.
2.2 Қазақтың аспаптық дәстүрінің музыкалық-дидактикалық ойындар арқылы
жүзеге асырылуы
Абайлап, зер сала қарасақ ... ... ... сөз тіркестері:
«домбыра ойнау», «қобыз ойнау», «ат құлағында ойнау», «отпен ойнау», «сумен
ойнау», «жұмбақ ойнау», «ойын - күлкі», ... ... «доп ... ... ... т.б. сөз ... халықтың көне мәдениетінің бір куәгері
— ойын туралы түсініктің туу тарихы тым әріден ... және ... ... ойындар түрінің сан алуан болғандығынан хабар береді.
Қазақтың музыкалық ішекті аспаптары
(сабақ барысының бірінші нұсқауы)
Сабақтың мақсаты:
Музыкалық аспаптар жайлы жүйелі де жан – ... ... ... ... өзіндік бағалау әрекеттерін ұйымдастыру арқылы бекіту.
Оқушылардың танымдық және шығармашылық қабілеттерін ән, ... ... ... сабақ арқылы дамыту.
Мәдени мұра мен мұрағат жылына орай қазақтың ежелгі музыкалық аспаптарын
насихаттау, сақтау, ... ... ... ... ... ... түрі: Ән – музыка, бейнелеу өнері, еңбекке үйрету сабақтарынан
кірістірілген, бекіту сабағы.
Сабақтың әдістері: Тәй – тәй ... СТО ... ... ... ... ... байланыс: Еңбекке үйрету, ән-музыка, бейнелеу өнері, тарих
пәндері.
Сабақтың көрнекіліктері: музыкалық ішекті ... ... ... ... ... ... аталған аспаптарда тартылған
күйлер жинағы, аудиотаспа, магнитофон, сөзжұмбақ, ребус, сұрақтар, т.б.
Нақыл сөздер: Өнерді үйрен де ... өрге ... ... жеткізер,
Өнер көкке жеткізер.
Өнер білсең өлмейсің.
Ата көрген – оқ ... ... – тон ... ... ... өнерің болсын.
Өнерлі бала – ердің көркі,
Үкілі қамыс – қолдың көркі.
Сабақтың барысы: 1. Ұйымдастыру кезеңі:
Қазақтың ұлттық ... ... ... ... Сынып
бөлмесінде сабаққа қажетті ... орын ... ... сызбалары ретімен тақтаға ілінеді. Сабақты Әнұранмен бастаймыз.
Ән – музыка пәнінің мұғалімі: Құрметті оқушылар, ұстаздар!
Қай халықта ... ... ... ... мұра ... ... ... сақтап, қымбат қазынасына айналдырған ұлттық өнері болады.
Қазақ халқының ... бай ...... бірге жасасып келе
жатқан әндері мен күйлерін ұрпақтан – ұрпаққа жеткізген ... ... ... ... ... өнердің бар саласы арқылы шыңдап,
білімдеріңді бекітесіңдер.
2.Қызығушылықты ояту. Ой шақыру:
3.Орталықтар мен жұмыс
Ғылым орталығы
Қорқыт ... ...... ... көне көз ... – көне музыкалық аспап.
Көңіл күйін шерткен – шертер.
Бейнелеу орталағы
Сызба бойынша жұмыс
Ішекті аспаптарды бейнелеу
Натюрморт салу
Аппликациямен жұмыс
Қол өнер орталығы
1. Музыкалық ... ... ... ... жабдықтар.
2. Сызбалар бойынша шапқы, қашау жұмыстары.
3. Ішекті музыкалық аспаптардың жасалуы.
4. Аспаптарда ішектердің тағылуы.
Өнер орталығы
Ән «Отан» орындайтын хор.
«Кеңес» күйі – ... ... ... 3. Күй «Ерке сылқым».
Орындайтын домбырашылар тобы.
Құрметті оқушылар! Міне, бізге Ғылым орталығының оқушылары қазақтың ішекті
музыкалық ... шығу ... ... ... Келесі кезекте Қолөнер
орталығының оқушыларынан аталған музыкалық ... ... ... ... ... ... ... бізге бейнелеу өнерінің аспапты өнермен
байланыстылығын дәлелдеп береді. Ол орталықты ... ... ... Өнер ... ... өз ... ... сәті: Әр орталықтың оқушылары өз саласы бойынша басқа орталық
оқушыларына сұрақ қояды.
АСПАПТАР ӘЛЕМІНДЕ ойыны: Сөзжұмбақ: Оркестр
Сұрақтар: Тілшесін саусақпен ... ... ... ... ... бен ... туысы аталатын музыкалық аспап.
Ішекті музыкалық аспаптардың негізі болып саналатын негізгі бөлігі.
Көп ішектен тұратын ... ... ... ... жасалатын
ең сүйікті аспабы. Сілкіп ойналатын аспап түрі. Халқымыздың көне ... ... ... ... ... марапаттау.
Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары
(сабақ барысының екінші нұсқауы)
Мақсаты:
1. Оқушыларға халқымыздың ұлттық аспаптары жайлы түсінік беру.
2. Өнерге қызығушылығын арттыру
3. Қоғам мүшелерін ... ... ... ... ... қол ... қанатты сөздер:
«Өнерлі өрге жүзеді», «Өнерліге ор жоқ», «Өнерлінің өрісі кең»,
Қолданылатын ... ... ... ... ... ... үнтаспа, домбыра.
Сабақтың түрі: панорамалық сабақ.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру
ІІ Үй тапсырмасын пысықтау.
ІІІ Жаңа тақырып.
Блок схемасы № 1. ... ... ... № 2. Жаңа ... схемасы № 3. Тыңдайық
Блок схемасы № 4. Аспапты ... ... ... ... № 5. ... тапсырмасын сұрау:
Тесттік диктант (үйге берілген тапсырманы тестік диктант арқылы
пысықтаймыз).
Негізгі таңбасы
Таяқшасы
Жалаушасы
Таяқшаларды жалғайтын ... ... ... арқылы көрсет.
Әр октава альтерация белгілері арқылы өзара қанша ... ... ... Ол қалай аталады? (Жарты тон деп аталады).
Жаңа тақырыпты бастай тұра мен ... ... ... ретінде
Қ.Мырзалиевтың өлеңін оқып кеткім келеді.
Екі ішектің бірі қатты,
Бірін сәл – сәл кем ...... ... емес, нағыз қазақ – домбыра.
Ертеде бір аңшы жігіт болыпты, - деп айтылады «Қос ... ... – сол аңшы ... биік таудың қиясын, қалың қарағайдың арасын тұрақ
еткен бұғы – маралды аулап, кәсіп етсе керек. Бірде жолы болып, биік ... ... ... атып ... да, ... етекке түсіру үшін ... ... алып ... ... ... ... аңшы ... аң аулауға
ұрымтал жер еді ғой деп ... ... ... ... ... ... ... дыбыс естіледі. Өткенде атқан маралдың ішегін қарға – құзғын ... болу ... ... ... қос тін ... ... көреді.
Ызыңдаған үні жанға жайлы дыбыс шығарады.
Сол жерде аңшы жігіт: «Мына қос ішекке тіл бітейін деп тұр екен, ... ... - деп, ... алып ... де, бір аспап жасап ... ... ... ... қос ... тіл біткен екен. Бұл үн аңшы ... ... ... қоймайды, тыңдаған жанның бәрін ұйытады. Осылайша
домбыра көптің сүйіп тыңдайтын аспабына айналады.
Шертер – шанағы ... ... ... ... ең көне ... бірі. Шертіп ойнау тәсіліне байланысты шертер деп аталған. Ол
екі ... үш ... ... ... ... жөнінде домбыра, қобыз
аспаптарына ұқсас келеді.
Асатаяқ – ертеден келе ... ... ... ... халқында ұлттық
билерді сүйемелдеу үшін қолданылған. ... ... ... ... ... ... аспаптар да бар.
Соқпалы, ұрмалы аспаптар
(сабақ барысының үшінші нұсқауы)
Дабыл,даңғыра, кепшік, дауылпаз және тағы басқалары. Ұрмалы аспаптар
аңға ... ... діни ... ... ... – көне музыкалық аспап. Оның ортасында сүйір тілшесі болады.
Оған жіп ... сол ... ... ... ... ... тербеліске
келтіріледі де, дыбыс шығады. Мұндай аспаптың темір ... ... де ... – қурайдан, ағаштан, кейде жезден жасалатын көне ...... ... ... ... Ол ... жасалып, отқа
күйдіріледі. Бұл аспаптың ... де, түрі де әр ... ... ... іші ... ...... жақтан тесілген бірнеше кішкентай ойығы
бар.
Қобыз – ысқышпен тартылатын, төрт ішекті музыка аспабының жетілдірілген
түрі. Дыбыс ішекті тырнақ көбесімен басу ... ...... ... ... ... ... аспап. Қазақтың ән –
күй орындау дәстүріне байланысты домбыраның бірнеше түрі бар, ... ... ғана ... ішек және ... саны да әр қилы ... ... ... үйрету екі үлкен кезеңнен тұрады: ... ... ... ... теорияны тұтас меңгермеген бала
домбыраны меңгере алмайды. Оқу, ...... ... іс – ... ОЙНАУ ЕБДЕЙЛІКТЕРІ МЕН ДАҒДЫЛАРЫ
1/ Ебдейліктер
Домбыраны дұрыс ұстау
Есту қабілетін дамыту
Нотаны үйрену
Нотаны ойнау
Ырғақты ойнау
Ырғақты меңгеру
Сол қолдың саусақтарын дұрыс қою.
2/ ... ... ... ... ... ... ... ноталарды ойнау
Осыдан мынадай нәтижеге қол жеткіземін:
- шыққан нәтижені қорыту;
- ... ... ... теориялық білімді практикалық деңгейде жүзеге асыру;
- практикалық ебдейлік дағдының теориялық деңгейге ауысуы;
- ебдейлік пен ... ... ... ... ... орындау;
- нота элементтерін дағды деңгейінде орындау.
Осы тұста оқушылар шығармашылығын бақылап көреміз.
ДАУЫЛПАЗ
ҚОБЫЗ
МҮЙІЗСЫРНАЙ
ДАБЫЛ
ҚОБЫЗ
СЫРНАЙ
АСАТАЯҚ
Орындаған: ... ... ... ... – ақ ... әні ... әсерлі.
Жошы ханнан қақалған бір аңыз бар,
Пішіні де көлемі де әдемі.
Қолыма алдым қобызды
Бір мұң сыр бар үнінде.
Орындаған: Қарымтаева Самал
Балалар, ... ... ... ... атты ... келесі блок – кесте бойынша қосымша сабаққа ... күй ... ... ... ... ... назарларыңызға
Арынғазының күйі «Арынғазы» ұсынылады.
Оқушылардың ебдейлік пен дағды деңгейлерін анықтау үшін мына карточканы
пайдаланамыз.
Мұғалімнің аты-жөні – Жәкеева Әлия ... ...... ... Сыныбы 3 «а».
Мұғалімнің іс – әрекеті:
Сабақты оқып үйрену, пысықтау
1. ... ... ... Есту ... ... Нотаны үйрену.
4. Нотаны ойнау.
5. Ырғақты ойнау.
6. Ырғақты меңгеруі.
7. Қатыс түрлерін меңгеруі.
8. Сол қол саусақтарын дұрыс қою
9. Екі ішектегі ноталарды ... ... ... ойнау
11. Паузаларды дұрыс ойнау
12. Нүктелі нотаны ойнау
Оқушыны бағалау.
Үйге тапсырма беру. Шағын шығарма «Қазақтың ұлттық аспаптары», ұлттық
аспаптарға ... ... ... ... ... Білімділік: оқушылардың өнерге, білімге деген ынтасын арттыру.
2. Дамытушылық: Қазақтың музыкалық аспаптарымен ... және ... ... ... тыңдату арқылы білік – дағдыларын
дамыту.
3. Тәрбиелілік: Эстетикалық тәрбие бере ... ... ... ... ... ... салт - ... сақтауға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Саяхат сабақ
Сабақтың әдісі: Әңгімелесу, сұрақ – жауап.
Көрнекілігі: Домбыра, ... ... ... ... ... ... ... оқулығы
Жұбанов А. «Құрманғазы күйлері қалай шыққан».
Толыбаев Қ «Нар идірген»
Сарыбаев Б. «Қазақтың ұлттық аспаптары»
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру.
ІІ. Үй ... ...... ... ... ... ... әні қай нота басқышынан басталады?
«Алғашқы қоңырау» әні қандай мазмұнда шыққан ән?
Қорқыт кім, қай ғасырда өмір ... оның ... ... ... ... қандай аспапта орындалады?
ІІІ. Үй тапсырмасын пысықтау.
ІҮ. Жаңа сабаққа даярлау.
Ү. Жаңа сабақ.
Оқушылар біз бүгінгі жаңа ... ... ... ... ... біздің жаңа сабағымыздың тақырыбы – «Қазақтың ... ... ... ... ... ... ұлттық музыкалық аспаптарына
қандай аспаптардың түрлері жатады? Соны атап жіберейік. Домбыра, шертер,
жетіген, сыбызғы, үскірік, ... ... ... ... ... ... ... жатады екен.
Ендеше біз, балалар, ойын ретінде, бірінші саяхат сабағымызды домбыра
ауылынан бастаймыз.
«Ертеде бір аңшы жігіт болыпты, - деп ... «қос ... ... сол аңшы ... биік ... қиясын, қалың қарағайдың арасын тұрақ
еткен бұғы, маралды аулап, кәсіп етсе ... ... жолы ... биік ... ... ... атып ... да, маралды етекке түсіру үшін ішек
қарынын ... алып ... ... ... өткенде аңшы жігіт аң атуға ұрымтал жер еді ғой деп,
баяғы теңбіл маралды атқан жерге соқса, құлағына ызыңдаған ... ... ... ... ... маралдың ішегін қарға – құзғын іліп ұшқан болу
керек, қарағайдың бұтағына қос тік ... ... ... ... ... сол ішектен шығып тұрғанын аңғарады. Қарағайдың бұтақтарына керіле
кепкен ішек сәл ғана жел тербелсе ызыңдап, жанға жайлы ... ... ... ... ... ... сарнап, енді бірде сыңсып жылағандай ... ... ... түрлі күйге түсіреді. Сол жерде аңшы жігіт ... мына ... тіл ... деп отыр ... бір амал ... деп, ... алып келеді
де, бір аспап жасап, соған ішекті тағады. Содан тартып көрсе, шынында ... ... тіл ... ... қоя ... Бұл үн аңшы ... ... жадыратып қана қоймайды, тыңдаған жанның бәрін ұйытады. Осылайша
домбыра аспабы көптің сүйіп тыңдайтын аспабына айналды», - деп ... ... ... ... ... ... аңыз әңгімені тыңдадыңдар. Оқушыларға
домбыра аспабын көрсете отырып, оның құрылысымен таныстырамын.
Домбыра – қағып, шертіп ... ... ... ... ... ән ... орындаушылық дәстүріне байланысты домбыра аспабының бірнеше түрі бар,
олардың тек сырт пішіні ғана ... ішек және ... саны да әр қилы ... ... ... шығу ... таныстыра отырып, Тәттімбеттің
«Сылқылдақ» күйін ойнап беремін.
Ал, енді балалар, «домбыра ауылынан» келесі «жетіген ауылына» ... ... ... ... жатады.
Ертеде өмір сүрген бір шалдың жеті ұлы болыпты. Бір жылғы жұтта шалдың
қолындағы бар малы қырылады.
Суық үйдің берекесі кетеді. Киіз ... ... ... ... ұлы ... соң бірі өле ... ... артынан жоқтау айтып, ас
беруге еш қаражаты, лажы жоқ шал ... ... ... ... ... Үлкен ұлы өлгенде оған бір ішек тағып, тиек орнатады, ... шал ... ... ... ... ... ... Төреалымға арнап,
«Қанат сыңар» деген күйін шығарып, екінші ішекті тағыпты. Үшінші баласы ... ... деп ... ... тағып, күй шығарады. Төртінші баласы
Бекенге арнап – «От сөнер», бесінші ... ...... ... ... ... – «күн ... ең кішісі Қияс қайтыс болғанда ақырғы
күйін шығарыпты.
Осы жеті ішектен жеті тұрлі әуен шығарып, әр ... ......... ... ... ... аспабы, міне, осыдан пайда
болыпты. Жетіген аспабын көрсете отырып, шығу ... ... енді ... ... ауылына саяхатымызды жалғастырайық. Олай болса,
қобыз аспабының шығу ... ... ... Қорқыт атамызбен байланысты Қорқыт ... ... алай – ... боран болып, күн күркіреп, дауыл соғып, ел жұрттың
есі шығады. Міне, сол кезде бір ұл бала ... ... Бала ... күн шайдай ашылыпты. Ел жұрт «бұл бала ... ... ... бұл баланың атын Қорқыт қоямыз» деп ақылдасыпты. Қорқыт өсе келе
ақылды ақылды, зерек, ұғымтал болыпты. Сол кездегі ... ... өзі ... ... ... бір нәрсенің ... ... түс ... ... періштелері аян береді.
«Сенің жасап жатқаның қобыз ... ... енді оған ... ... ... терісімен қаптап, аттың қылынан ысқыш жасасаң –
қобызың сайрағалы тұр , - дейді. Қорқыт тура ... ... ... ... Енді ол ел ... өмір сүре ... бірде тағы түсінде
періштелері: «сен өлім туралы аузыңа алма», - депті. ... ... ... ... тамақтанып отырса, өгізі шешіліп кетіп, қашып ұстатпайды.
Қорқыт ... де ... ... міне сол ... ... ... үнемі
қазылған үңгірлер шыға беріпті. Содан бастап Қорқыт жер бетінде жүргеннен
қорқып, судың үстіне кілем ... әрі ... өмір сүре ... ... ... ... құс, ағып жатқан су, жан – жануарлар да
ұйып тыңдайды екен. Қобыз үні мұңды, қасиетті де қастерлі үн ... ... шал ... міне сол ... су ... ... өмірден өтіпті.
Қорқыт жайлы аңызды баяндай келе қобыз аспабын көрсетіп, ... ... ... ... керек екенін көрсетемін [51].
ҮІ. Саяхат сабағын аяқтай келе ... ... ... ... ... шығу ... шығу ... құрылысын сұрақ – жауап арқылы
оқушылардың өздерінен ... ... ... ... ... ... оқушыға Құрманғазының
«Балбырауын» күйін ойнатқызып, саяхат сабағымызды аяқтаймын.
ҮІІ. Сабақты қорытындылау. ... ... ... алу. ... ... Үйге ...... ұлттық музыкалық аспаптарының шығу
тарихын оқу, ... ... ... ... ... ... музыкалық аспаптары
(сабақ барысының төртінші нұсқауы)
Сабақтың мақсаты: оқушылардың қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары жайлы
алған білімдерін қайталау, бекіту.
Білімділігі: Әр ... ... ... ... бояуының әр тұрлігі,
шығу тарихы және ұлттық музыка өнеріміздегі алатын орны жайлы білімдерін
дамыту.
Тәрбиелілігі: ... ... ... ... ... ... өнерге баулу.
Дамытушылығы: оқушылардың есте сақтау қабілеттерін дамытып, ән ... ... ... білу ... ... ... ... сабағы.
Өткізілу әдісі: музыкалық аспаптар жайлы иллюстрациялы суреттер,
домбыра, сазсырнай, асатаяқ, ... ... ... ... ... ... ... әдебиет, сурет.
Музыкалық техникалық құралдар: Баян, теледидар, магнитофон.
Сабақтың ... ... ... Балалар, қай халықтың болмасын өзіне тән музыкалық аспаптары
бар екенін, біздің қазақ халқы да алуан ... ... ... ... ... ... Енді сол ... естеріңе түсіре
отырып, олардың қасиеттеріне назар аударайықшы (қасиеттері плакатқа
жазылған).
1-қасиеті: Барлық аспаптың дыбыс бояуы бірдей емес.
2-қасиеті: ... ... әр ... ... ... алуан түрлі.
4-қасиеті: Әр аспаптың өзіндік шығу тарихы бар.
Осы қасиеттерді оқушылармен бірге талдай отырып, оларға ... үні, ... ... ... ... ... ... кейін сыбызғы туралы оқушылардың білігін тыңдау,
толықтыру.
Жұмбақ:
Тілшікті аспап, қобыздай ... үні бар, бұл ... ... ... білігін сұрап, аспапты көрсетіп ойнап беру.
Жұмбақ:
Жеті ішектен жеті түрлі үн шығар,
Әуезінен жеті түрлі мұң шығар.
Ойнап кетсең түрлі-түрлі жыр ... ... оның ... ... бейнетаспадан үзінді көрейік.
Жұмбақ:
Сазымен жасалған.
Өрнектеп қашалған,
Сырнайдың үніндей,
Бұлбұлдың біріндей
(Сазсырнай)
Сазсырнай үрмелі аспаптар тобына жатады, ... ... ... ғасырлардан бері бар ... ... бар. ... ... ... ... ... Сазсырнайға ұқсас үскірік, ... бар. ... аң ... пайдаланған. Мүйізсырнай, ұран аспаптары
сүйектен жасалған тұяқтас, мүйіз ... ... ... сұрау. Ойнауға оңай болу себепті тұяқтаспен ұзатылған қыздар
қоштасу, сыңсу әндерін сүйемелдеген.
«Әй – әй, бөпем» әнін тек ... ... ... ... ... ерлікке,
Батылдыққа ерлікке.
Әуенімен шақырған,
Қандай аспап балалар?
(Дабыл)
Дауылпаз, қанжығалы дауылпаз, даңғыра жайлы айтып өту. ... ... ... ... ала ... оның ... ... әнін орындау.
Домбыра аспабы жайлы аңыздардың бірін еске түсіріп, оқушылармен бірге
айту. Белгілі қазақ күйшілері – ... ... ... ... аспабы жайлы айтып өту.
Ән: И.Нүсіпбаев «Домбырасыз ән қайда?» Бейнетаспадан үзінді ... ... ... ... енді осы ... аттары жазылған
қимылдарды мына қалташалардың қайсысына лайықты екендігін ... ... ... |ІІ |ІІІ |IV |V ... ... ... ... аспап |Үрмелі аспап |Сілкімелі-соқп|
| ... | | |алы ... ... ... шығу тарихын, ойлану әдістерін, құрылысын зерттеп бізге
танытқан музыка ... ... ... ... басы қосылып ойналатын «Адырна» этнографиялық
«отырар сазы» оркестріміз бар.
Үйге тапсырма: 1. Музыкалық ... ... оқу, ... ... ... ... үйрену. Оқушылардың білімін бағалау.
Сонымен қорыта келгенде, жоғарыда көрсетілген музыкалық-дидактикалық
ойындар бастауыш сынып оқушыларын ... ... ... таныстыра
отырып, олардың ой-өрісін, қызығушылығын қалыптастырып, оларды әріқарай
дамытуға ықпал тигізеді.
Қорытынды
Соңғы зерттеулер көрсеткендей, баланы ... ... ... ... оның ... жеке ... ... мен дамытуда ойын
үлкен роль атқарады. Ойын (психологиялық тұрғыдан қарағанда) таным, ... жеке ... ... дамытуда, көркемдік-эстетиканы
қалыптастыруда өте маңызды процесс бола алады.
Арнайы әдебиеттерді ... ойын ... ... ... музыка сабағында оқыту біздің заманымызда өте аз ... ... ... ... ... музыкалық педагогиканың, оның
ішінде музыка сабағына қажетті ойын іс-әрекетін ұйымдастырудағы тақырыптық
бағыттың ... ... ... және оны біртұтас жүйе ... ... ... ... ... ... ... қорытындыға әкелді
«Ойын» ұғымы әлеуметтік-эстетикалық бағыт ... ... ... ... ... жасауға өте қажетті, адамдардың ең ... ... ... мен талдаудың әдістемелік және арнайы әдебиеттері ... ... ... оқытудағы түрлерге бөлу және сұрыптау мәселесі оның
мазмұндық және ... ... ... және ... ... ... етеді.
Ойын формаларымен оқыту мектептегі бастауыш сынып оқушыларын оқыту мен
тәрбиелеудегі ең ... ... ... ... сондай-ақ музыка сабағында
да, басқа кездеде ойын әдістерін оқыту мен ойынның ... осы ... ... ... ашу ... жұмыс жасайды.
Зерттеуде ойынның жан-жақты функционалды мағыналарының ішінде ... ... ... және ... ... ... көңіл аударылды.
Музыкалық-дидактикалық ойындарды қолданудың пайдасы оның ... ... ... ... ... қорытынды эксперименттік сыныптағы
оқушылардың музыкалық дайындықтарының сапасын анықтауға мүмкіндік берді.
Жоғарыда ... ... ... зерттеулері арқылы төмендегі
әдістемелік нұсқауларды шығаруға болады:
Музыка сабағын жоспарлау процесінде ... ... ... жас ... ... ... ... көңіл
бөлудегі кемшіліктер мен жетістіктеріне көңіл аудару керек.
Ойын әрекеті баланың шығармашылық потенциалын дамытуды әрі қалыптастыруды,
сонымен қатар оны оқу ... ... ... ... мен ... ... ... таңдап алынған формасы мен әдісі ретінде
біртұтас жүйе болмақ.
Музыка сабағында таңдап ... ойын түрі ... ... ... яғни ... ... бар ... іс-
әрекеттерге сүйенуі керек.
Ойын әдістерін пайдалана отырып, мұғалім бұл ... жай ғана ... ... және ... аса ... аударуы қажет. Соның
нәтижесінде біріншіден, жас маманның педагогикалық шеберлігі мен тәжірибесі
дұрыс қалылтасады, ал ... бұл ... орта және ... ... ... ... жалпы мектеп тәрбиесіне әсерін тигізеді.
Қорыта келе, ойын ... ... ... ... ... да ... ... қолданылуына көңіл бөлінсе демекпіз. Ойын іс-
әрекетін музыка мен ... ... мен ... ... мен әдебиет т.б,
пәндердің байланысында тереңдете қарастырып, жаңа жолдар іздеу ... ... ... ... байланысы сол пәнді жақсы ұйымдастырып
қана қоймай, сонымен ... ... ... ... ... және ... жұмыс жүргізудегі шабыттарын арттырады.
Музыкалық ... ... ... ... ... беру,
мәселен дыбыстарды ажырату, шығарманы есте сақтау, музыкалық ойлау ... ... ... ... қиын ... ... көмектеседі.
Көптеген музыка пәні мұғалімдерінің тәжірибесі музыкамен айналысатын
баланың басқа пәндерге қабілеті жоғары болатындығын дәлелдейді. ... ... ... формаларын қолдану оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... тек бастауыш сынып оқушыларымен ғана емес, орта және ... ... да ... ... болмақ.
Музыкант-педагогтар ойынның оқушыларға жағымды, қызықты, ұнайтын, әрі
олар қабылдай алатын түрлерін қолдана білуі тиіс. Қолдана білген жағдайда,
тәжірибенің ... ... ойын ... ... ... біліміне
көптеген жаңалықтар мен құндылықтар әкелері даусыз.
Әдебиеттер тізімі
1. Эльконин Д.Б. Психология игры.– М.: ... 1999. – 360 ... ... Ф. Письма об эстетическом воспитании ... ... ... – М.-Л., ... ... Г. Основание психологии. – Спб., 1897.
4. Вунт В. Этика. Спб., 1987.
5. Селли Дж. Очерки по ... ... ... тіл.аударм. –М.,
1901.
6. Гроос К. Душевная жизнь ребенка ... ...... ... ... Э. Психология ребенка и экспериментальная педагогика. СПб,
1911.
8. Ушинский К.Д. Собрание сочинений: Т.8.– М.-Л., 1980.
9. Сикорский А.И. Воспитание в ... ... ... Спб., ... Басов М.Я. Общие основы педологии. /2-і басылым. —Л., 1931.
11. Блонский П.П. Педология. – М., 1934.
12. Игры народов СССР /В.Н.Всеволодский-Гернгросс ж. т.б. ... ... М.-Л., 1933. – 530 ... ... Л.С. Игра и ее роль в ... ... ребенка //
Вопросы психологии – 1966. – № 6.
14. Рубинштейн С.Л. ... ... ... В 2-х т. – Т2 – ... 1989. – 488 ... ... В.А. ... отдаю детям. – М., Просвещение, 1980.
16. Теплов Б.М. Психология музыкальных способностей. – М.: ... ... 1947. – 335 ... ... Г.С. ... ... ... певческого голоса и
музыкально-творческих способностей учащихся общеобразовательной школы:
VI ... ... ... жинағы. – М., 1982. – 284 б.
18. Тарасова К.В. Онтогенез музыкальных способностей. – М., ... – 176 ... ... Н. ... и ... ... воспитания в детском
саду. – М, Музыка, 1983.– 432 б.
20. Апраксина О. Хрестоматия по ... ... ... ... – М., ... 1987. – 272 б.
21. Кабалевский Д.Б. Воспитание ума и сердца: Мұғал. үшін кітап /Құраст.
В.И.Викторов. – М., Просвещение, 1981. – 192 ... ... Н.Г. ... игры для ... из ... ... руководителя. – М, Просвещение, 1982. – 96 б.
23. ... Н. ... и ... ... воспитания в детском саду.
– М, Музыка, 1983.– 432 б.
24. Венгнер Л.А. Развитие способностей к ... ... ... в ... ... ... // ... - М., 1982. - № 3. – 46-52 б.
25. Лейтес Н.С. Умственные способности и возраст. – М., Педагогика, 1998.
– 275 ... ... Т. Роль ... игр в развитии дошкольников. –
В кн. Руководство играми детей в дошкольных учреждениях. /Құраст.
Б.Васильева. – М, ... ... ... Е.В. ... игры и ... с ... ... возраста.
– М., Педагогика, 1985.– 234 б.
28. Венгер Л.А. Игры и упражнения по развитию умственных способностей ... ... ... – М, ... 1989. – 127 ... ...... – Алматы, 1992.
30. Құнанбайұлы, Абай. Шығармалар. – Алматы: Мөр, 1994. – 415 б.
31. Диваев А. Игры ... ... ... // ... – 1905. - № 152. – 8 ... Төтенаев Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы: Қайнар, 1994. –144 б.
33. Ерзакович Б.Е. Песенная культура казахского народа. – ... ... – 389 ... ... С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі. –
Алматы, 1990.
35. ... Ш.Б. ... ... білім беретін мектептің 1, 2, 3
сыныптарына ... ... ... – Алматы: Атамұра, 1998.
36. Сухомлинский В.А. О воспитании. – М., ... 1973. – 94 ... ... В.А. Методы формирования звуковысотного слуха младших
школьников при помощи ... – В кн.: ... ... ... еңбектер жинағы. -Минск, 1980.
38. Мендіаяқова Қ.М., Қарамолдаева Г.Ж. Мектепте музыка тәрбиесін беру
әдістемесі. – ... ... – 1997. – 132 ... ... Ю.З. Музыкальная шкатулка. – М., Музыка, 1987.
40. ... И.Н. ... ... ... ... учителя
музыки /Оқу құралы. – СГПИ, 1988. – 64 б.
41. Никитин Б.П. ... ... или ... ... -3-і басылым.
– М., Просвещение, 1991. – 60 б.
42. Ойын-сауық. – Алматы, Қаз.мем.бас., 1963. – 252 ... ... С.А. ... ... ... ... мен ... тәрбие берудегі мүмкіндіктері. – Алматы, Респ.баспа.каб.,
1994. – 104 6.
44. Ригина Г.С. ... ... в ... ... Из ... ... в первом
и втором классах /Под ред. Л.В.Занкова. – М., Просвещение, 1979. – 160
б.
45. Өмүкеева-Байділдаева Қ. Өмірбектің өлмес мұрасы. ...... 2007. – 176 ... Музыка сабағында балалар аспаптарын қолданудың кейбір әдіс-тәсілдері
(әдістемелік нұсқау). – Құраст. А.Ш.Исағұлова. – Алматы, 1992.
47. Төртжылдық ... ... 2-4 ... арналған музыка
бағдарламалары. ... ... Р.Р., ... Г.Ж. –
Алматы, Рауан, 1990. – 136 б.
48. С.Ғаббасов. Халық педагогикасының негіздері. – Алматы, 1995.
49. Ә.Әмірова. Дәстүрлі ...... ... Ақ ... көк ... /Балалар фольклоры. Құрастырып алғы сөзін
жазған Ш.Ибраев, – ... ... 1988, – 255 ... ... ата: ... әңгімелер, ертегілер. – Алматы: Рауан, 2000. –
230 б.
-----------------------
Сергіту ... ... ... ... ... ... ...


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2696

^