Қазақтың «бес арысы» атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік мәселесі [ 45 бет ]


Кіріспе............................................................................................3-6

1тарау.Еркіндік мәңгілік мәселе.............................................7-15
1.1.Әлемдік философия тарихындағы еркіндік мәселесінің қаралуы.............15-18

2тарау. Қазақтың «бес арысы» атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік мәселесі.
2.1.Ахмет Байтұрсынов (1873-1937)- рухани еркіндік жаршысы.............17-22
2.2.Әлихан Бөкейханов (1966-1937)-ұлттық демократия көсемі...............22-25
2.3.Міржақып Дулатов (1885-1935)- саяси еркіндікті саралаушы..........25-31
2.4.Жүсіпбек Аймауытов (1889-1938)-азаттыққа жетелер ағартушылық жолы.........31-38
2.5.Мағжан Жұмабаев (1893-1938)-өлеңдеріндегі еріктілік өрнектері..............38-46

Қорытынды....................................................................................47
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..........................................48-49



      
      «Еркіндік құндылық ретінде»
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.......................3-6
1тарау.Еркіндік ... ... ... ... мәселесінің
қаралуы.....................................................................
..................15-18
2тарау. Қазақтың «бес арысы» атанған ... ... ... ... ... ... еркіндік
жаршысы.....................................................................
................17-22
2.2.Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... ... еркіндікті
саралаушы...................................................................
................25-31
2.4.Жүсіпбек ... ... ... ... ... ... еріктілік
өрнектері...................................................................
..................38-46
Қорытынды...................................................................
.................47
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..........................................48-
49
Кіріспе.
Адам табиғаты өте қызық, әрі ... Сан- ... ... ... ... ... ... ететін жақтары жеткілікті - ақ. Оның себебі
түсінікті де . Заманның талабына, ... ... ... ... ... ... ... отыратыны белгілі.
Әңгімемізге арқау болғалы отырған адамға ғана ... ... ... елеулі орын алатын еркіндік мәселесі болмақ.
Адам адам ... ... осы ... ... үшін ... ... ... келеді. Бұған ... ... ... ... қаншама әрекеттердің болуымен қатар, ... жеке ... деп ... әр біреуіміздің бостандыққа деген
құлшыныс ... ... өзі ... ... ... ... философия тарихында , даналықты сүюші
әлемнің көрнекті өкілдерінің ... ... ... ... ... ... Бір ... алып ... ... - өзі ... ... қарапайым ғана ұғым, ал ... өте ... ... ... ететін қағида болып шығады. Еркіндік
іс- әрекетіне берілген айрықша ... ... ... сай өз ... ... ... ... еш кедергінің
болмауы, жанның саулығы. Біз ... ... ... ... және ойға да, ... де ... бірақ белгілі бір азырақ мөлшерде.
Басқа қабілеттеріміз ... ... ... ... ... қатар, еркіншіл деген кезде де табиғаттың заңдарына тәуелдімін ... ... ... ... болады. Философияның басты міндеті осы
қайшылықты шешу ... ... ... да, бұл ... философияның ой ағымында әлі де көптеген көреген ... жоқ. ... , бұл ... ... алып ... бірінші
түрткі.
"Кеңісіік пен уақыт еркесі" болған көпшелі халық ұрпағы қай ... үшін де ... ... хақында ой толғау таңсық болмауы белгілі.
Керісінше, ... ... ... бұл ... ... орын ... десек
қателеспеген болар едік.
Көшпелілер ешбір үстемдік пен ... көне ... ... ену ... ... бірдей. Олар кеңістікті
кеңіен ... ... ... бағындырмаған. Көшпелілер ділін ... ... , ... алап ... жөн. ... ... көшпелі халықтардың тұрмыс жағдайын, қоршаған ортасымен
туындап, - ... ... ... - құлқын , әдет – ғұрпын, ойлау жүйесін
, салт - ... ... ... ... ... ... болады.
Біздің ата - бабаларымыз осы еркіндікті мәңгі көксеген . Оған ... ... ... ... ... еншісше бермей сақтап
ілгендігін айтар едік . ... ... ... ... ... ... білу , ... қоса , көшіп - қонып жүрген, қалыпты
тұрмыстарынан ауытқымау ... ... ... . ... ... ғана тән ... байланысты
тиісті ділі ... . ... ... - ... бірден - бір
әрі бірегей түрі ... осы ... ... ... шарт болып
табылады . Ал , енді үшінші қозғаушыға келетін ... ол ... ... біз ... мәселесінің өзекті болып ... ... ... ... ... ... ... мәнін түсіне білу
қажет.Оның саяси тұрғыдағы маңызы мен ... ... ... ... ... осы ... шығармаған жөн ... еді. ... ... ... түсіне білу біз үшін аса ... ... ... ... , ... өсуге рухани ... жету ... ... ... ... қарайды, науқани нәрсеге асықпайды, өз заманынан ... ... ... ... ... тек қана ... , ішкі рухани ағымдар. Оларды қалыптастыру үшін уақыт ... ... ... Осы ... ... ... ... ... ... болады.Практикалық айналымға түспес бұрын
кез - ... ... ... ... ... белгілі . Батыстық
көзқарастардың бірқатарын қарастыру арқылы өзімізге қажеттілерін назарға
алып, құндыларын ... ... ... ... ... түскен біздер
үшін таңсық болмауға тиіс түсініктермен өз ... ... ... . 20 ... басында "қазақтың көгіне өрмелеп шығып , күн
болуға тырысқан " қазақтың "бес ... ... ұлы ... ертеңі үшін
ерекше еңбек атқарған зиялылар ... ... ... ... Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев ой толғаныстарындағы
еркіндік мәселесіне қатысты ... ... өте ... ... дау ... ... ... қоғамы үшін философиялық емес қалыптағы даналық тән"
болғанымен де қазақ зиялыларының озық ойлары философиялық ... ... ... ... ... қол ... енді ел болып келе
жатқан шақта өз ой өрімдеріміздің өрнектеріне ... ... ... - ақ .
Бұл жұмыста батыстың көзкарастарды тізбектеп өтумен қатар 20 ғасыр ... ... үшін ... ... ... ... хақындағы
көзқарастарын талдауға талап жасалады .
Бітіру жұмыс тақырыбының өзектілігі:Адам ерте замандардан бері
тілеп келе жатқан бір ... ... ... ... ғана өзге ... ... ... орын алады . Адам өзіндігін сезіну үшін
, тұлғалығын таныту үшін еркін әрекеттер жүзеге асырып ... ... ... де ... ... мәңгі қаралып келе жатқандардың
есебінде .Еркіндіктің мәнін ашу , оның ... ... ... маңызды . Сондықган да адам баласы өмір сүретін қай уақытта, қандай
кеңістікте ... ... ... ... ... осы ... мәселенің мәнін дұрыс ашу ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері:Бітіру жұмысының ... 20 ... ... Қазақстандағы ойшыл - ағартушылар " бес
арыстың " еркіндік мәселесін қарастыруына ... бөлу . Осы ... ... ... ... ... болады ;
- еркіндік мәселесінің маңыздылығын ашу;
- Әлихан Бөкейханұлы демократиялық ... ... ... ... Байтұрсынұлының рухани еркіндігінің
ерекшеліктеріне көңіл ... ... ... ... еркіндігін таныту;
- Жүсіпбек Аймауытовтың халық еркіндігі ... ... орын ... ... Жұмабаев поэзиясындағы адам еркіндігінің жырлану жайын
анықтау;
-- Еркіндік мәселесін философиялық тұрғыдан талдау;
Бітіру ... ... және ... ... ... ... ... еркіндік туралы ойлары ... , ... ... "бес ... атанған ойшыл- ағартушылар ілімдерінен
еркіндік мәселесі қарастырылған , яғни , осы ... ... ... ... ... ... талдау және синтез, жалпылау ... ... ... ... ... ... және ... мәні ... ... ... ... ... мен ... ой - санасын теориялық ... оны әрі ... түсу үшін ... ... . Бұл ... еркіндік мәселесінің
бірқатар қырларын ... . ... ... ... ... озық ойлары мен қазақ зиялыларының пікірлері бірдей орын алып,
салыстыру жасауға , ... ... ... ... . Сонымен қоса
тәуелсіздіктің таңы арайлап атып келе ... ... ... ... ... түсіне білу үшін қатысы ... ... ... ... ... дәрежесі:Дүние жүзілік философия
өкілдерінің қай - ... да ... ... көңіл бөлген .
Дегенмен де, осы мәселе тұрғысынан жүйеге түсқазіркен , ... жоқ . Ал , ... ... ... ... ... еңбектер,
зерттеліп жатқан дүниелер аз емес .
Еркіндік мәселесі бүгінгі ... да , ... ... ... болғандығын таныту . Сонымен қоса, ... ... ... пара - пар қазақ ... да ... ... ... , ... түсінілгендігін байқату .
Бітіру жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және
пайдаланылған ... ... ... ... ... - ... мәселе. Әлемдік философия ... ... ... жинақтаған рухани қазынасында философиялық ой
кешудің мәні терең. Философияны ... ... ... ... . ... ой ... дүниенің барша қыр - сырына өз тұрғысынан
қанық болғысы келеді. ... ... ... ... ... ... ... . Адам баласы сонау Адам Ата мен Хауа ... ... , ... ұзақ ... ... әрдайым осы ... ... ... ұшырасып отырған десек, артық айтпаған болар
едік . ... ... бері ... қақтығыстар мен соғыстарда
құрбан болған бір ғана игі ... - ... ... ... да ... ... орын алуы сонау ерте
замандардан басталады . Дана ... ... ... ... ... ... қасиеттерді қарастыру барысында бұл мәселені де еш
тастамаған .
Алдымен, еркіндіктің өзі ... ... ... ... жөн ... Осы бір
сөзді естігенде ең алдымен еркіндіктің саяси ... ... ... . ... осы ... өте ... әрі қажетті болып
табылады . Саяси тұрғыдан алғанда ол еркін қоғам, адамдарға ... ... ... ... әлем . Адам ... замандардан бері
еркіндік ... ... ... ... Оның ... ... үстемдігінсіз және зорлықсыз өмір сүру мен ... ... ол өзін ... ... қабылдай алмайды . Еркіндік ұғымы бұл
тұрғыда тәуелсіздікпен жалғасып ... . ... ... - ... және ... ... етуі бостандықтың ... ... ... ... өмір сүру ... өзі - ... бағынуды, шоғырландыру , ... , ... ... түсу ... ... ... абсолютті еркіндіктің болуы
мүмкін емес .
Егер де ... ... ... десең толық оқшаулану ... мәні ... ... ... ашылады .
М . Бахтин өз ойларын екі ... , яғни екі ... ... қарым -
қатынас аясы арқылы түсіндіреді . Ол өзіңді және ... ... ... ... қана қою ... дегеннен шығады . " ... ... ... ... ... да, ... ... де , біздің өзара қарым - қатынасымыздың шындығына ... ... , - деп ... ... ... кез - ... ... өмірін
өзге индивидпен органикалық ... ... . ... ... ... мүмкін емес. Саяси еркіндіктің нәтижесі ... ... . ... ... жер ... өркениет көшіне ерген елдердің
мақсат етіп отырған күрделі саяси ... ... ... көрінісі болмақ.
Демократия - индивидтің толық дамуы үшін экономикалы, саяси мәдени
жағдай ... жүйе ... ... ... ... ... демократиялық қоғам мүмкін
емес, бірақ осы жүйенің қағидаларының сақталуына үнемі ... ... ... да , ... мәселесі сөз болғанда , өркениетті
қоғам ... ол ... ... ... ... отырмыз .
Яғни , еркіндік дегеніміз ешқашан да бетімен кету ... ... , ... бір адам ... ... ... асыра алу
мүмкіндігі болса керек.
Осы ретте Ғ . Есімнің мынадай сөздерін ... ... ... : ... биік ұғым . ... шын ... ... пен парасат арқылы
түсіндірген абзал . ... ... ... бет - ... ... кетуі емес,
өз еліне деген тәуелділік санасы болса керек »./1/
Саяси еркіндікпен ... ... ... ... ... ... бар .Бұл дегеніміз , өз ... ... , ... ... ... ... болу
арқылы өз саясаттарын іске ... ... ... ... шектесек қателескен болар едік. Еркіндік ... ... ' деп ... ... енді оны адам ... қарастырып
көрелік . Әлемдік философия тарихы қаншама кезеңді ... дана ... өз ... өткізгенімен де еркіндік ... ... ... ... ... маңызды мәселелер қатарынан ойып
өз орнын алған. Адамзаттың ерте ... бері ... ... бар ,
ол еркіндік. Адам ... ... иесі ... ... лайықтылық сезімі арқылы бірден ... ... ... ... өз болмысының маңызды бөлшегі ретінде ... ... бұл ... бір ... ... ... ... Адам
өзін еркін сезінгенде , өзін өмірдің қожасы ... ... ... ол жеке тұлға ретінде белсенділік таныта алмай ... ... оған ... ... де ... еркіндік бұл ... . Міне , ... ... осы! ... адам ... ... Даналық ой ағымы тарихында еркіндік мәселесін байыптағандардың
бірнешеуіне тоқталып кетейік.
Негізінен , ... ашық ... ... ... ... ... » деген ұранман буржуазиялық төңкерістер нәтижесінде 17-18ғ.
енген болатын . Бұған бұл ұғым ... ... ... тиіс, әрине . Жүйелі түрде осы ... ... ... күнге
дейін шолу жасап көрейік.
Ағылшын философы Томос Гоббстың ... , ... ... өз ... және өз түсініктері бойынша ... ... ... ... ... ... ... . Еркін адам
болу деген не ... ... ... ... . «Өзіндік және
кең тараған мәніне сай ... ... - ... табиғи ақыл қабілеттеріне
қарай өз ... ... ... ... ... ... ... тұлға Бұны тірі тәнге емес, заттарға қолданылатын болса, ол теріс ,
себебі қозғалысқа ... жоқ ... ... де ... ... ... еркіндігі дегенннен, адам ... ... ... ... тағы бір қыры ... қажеттіліктің үйлесе алатындығы
. Еркіндік пен қажеттілік үйлесе ... ... ... тек ... емес , еркіндік те , ... ... ... ... ... де көреміз.Негізінде, ерікті әрекеттер
адамдардың ырқынан, ал ырық еркіндіктен, адамдардың ... ... ... және ... ... бір ... ... тізбегінен болғандықтан
оның бәрі қажеттіліктен туындайды.Осы байланыстарды көре ... ... ... ... ... ... болар еді. Бәрін
көріп, бәрін реттеп отырған құдай,адамдар қалаған ... ... да ... ... ... өз ... ... жатқанын да
көреді. Адамдар құдайдың қаламаған да көп ... ... оған ... ... жауапты болмаса да, адамдарда еш ... ... ... та ... ... ... еді. Егер де ... ырқы адам
ырқының және сол ырықтан шығатынның бәрінің ... ... ... , онда ... ... құдайдың құдіреттілігіне және еркіндігіне
қайшы келіп , ... ... еді . ... ... - бір ... ... ... еркіндік жөнінде түсінік алуға болады .
Т.Гоббстың осы мәселені баяндайтын «Еркінділік және ... ... ... ... де бар ... ... ... бірі әрі философы Вольтердің еркіндік
хақында өз ойлары бар .
Волътер пікірін ... ... ... еркіндігі туралы мәселеден қарапайым
мәселе жоқ сияқты,бірақ, одан ... ... да ... ... ... ... ... біліп
алуға және оны ырықтың еркіндігімен ... ... ... , еркіндік идеясының оны түсіндіруге тырысқан ... ... ... болды. Адамдар енді осы сөзді оған ... ... еске ... айта ... ... ... ... адамның еркіндігі бар ма деген сұрақ туғанда ... ... ... қалған.
Ырқыңды айқындап әрекет жасау еркіндік деген сөз . Құдайдың өзі де тек ... ... ... ... ... және ... етті ... осының ырқы қажетті
себептілікпен нықталады, «оған солай еткенді қалау қажетті болды"десек,ол
бір: «құдай бар әрі жоқ» ... ... ... сөз ... еді, өйткені
егер құдай қажеттілік болса, ... ... ол ... ... ... - ... деген айрықша мүмкіншілік . Егер тас өз ... ... ... ... ... ... еді. ... адамдардың сондай
мүмкіндігі бар,олай болса олар ерікті.
Адамдар еркіндік жоқ деп ... ... ... ... адасудың себептері
мынадай: о, бастан көзге түсетін нәрсе - екінің бірінде біз ... ... ... ... ... ... ... адалдығы
болмаған ашынасын адам сүйгісі келмес еді, ... оның ... ... ... оны ... қайта соқтырады, бойды кернеген ашу мен ыза
зорлық қимылдарға ұрындырады; біз жайбарақат ... өмір ... ... ... ... не бір бүліктерге жетелейді./3/
Осындай көзге көрініп, аяқ-қолымызды матап ... ... біз ... де ... деп ... итермелейді. Содан былай
қорытады:адамдар өздерін сондай ... ... ... жүреді, кейде оны белгілі бағытты қозғалыстар бағындырып алып
кетеді: ол - құл, ... ол өз ... ... да, ... ... ... ол ... құл. Осындай пайымдаулар-адам дәрменсіздігінің
логикасы, ол адамдар кейде ауырады, ендеше олар ешқашан сау болмайды ... ... ... ... ... ... алған кезде сіздің сезімдеріңіз
ырқыңызға бағынуды қояды: осындай сәтте сіз параличпен ауырып ... ... ... ... ... ... ... емессіз. Адам өмір
бойы дөрекі құмарлықтар мен ... ... ... ... ... ... жағы - оның ойлағысы келетін нәрселер ... ... ... еді. ... гөрі ... ойлырақ, қуаттырақ
адамдар, күмән жоқ бар. Еркіндік—жанның саулығы; оның толық әрі тұрақты
дәрежесінде оған ие ... аз. ... ... ... ... ... ... шектелген. Өзімізді ... ... ... ... арқылы біз оны нығайтамыз, біршама күшейтеміз.
Бірақ біз қанша күш салсақта біздің зердеміз ... ... ... ие бола ... ... ... ... біздің
жанымыздың да бізге тәуелсіз ... ... Біз ... ... бірақ белгілі бір азырақ мөлшерде. Біз әрқашан еркін
болсақ, онда біз құдай болған ... ... ... ... ... ... ... етейік. Бірақ тым астамшылыққа салынып, біз
ләззат ... ... ... деп ... ... ғана
тән нәрсе бізде жоқ екен деп, ... бар ... ... ... бір ... сұхбаттың қызған, немесе науқастың көңілсіз
шағында он тоғыздың жиырма бес бүтін де үштен төрт ... ... бес ... ... ... ... отыз бесінің бір бөлігі қанша
болатынын ойлап бас қатыруым ... ... ... ... ... ... ... сәл осыған шұғылдану қарбаласта жоғалтқан қабілетімді ... ... ... ең ... ... да ... ырықтық бар
екенін, оның кейде біздің сезімдерімізді бағындыра алатынын мойындады.
Бірақ, бұл ырық ... ... ... ... ... түсетін таразының
безбендеріндей, алдын ала қажетті түрде анықталып қойылған. Адам ең ... ... ... ... көрініп тұрған пікірді.Тәуір емес деуге
санада ырық жоқ. ... ... ... ... ал ырық ... ... ырық ... анықталады, ал адамда еркіндік жоқ.
Бұлтартпайтындай болып көрінетін осы ... - шын ... ... ... - ... нәрсесін тым күңгірт елестетіп көп
адамдарды ... ... ... ... Адам ... идеясы бар нәрсені ғана қалайды.
Оның егер опера туралы түсінігі болмаса, операға баруға онда ешбір тілек
те ... ол оған ... егер оның ... сол ... ... деп
бағаламаса, онда операға баруға шешім де қабылдамас еді. ... ... ... не ... ... ... ... ол өз-өзінен сондай шешім
қабылдайды; өзіне ... ... ... ... ... ... нағыз
қайшылық болған болар еді, сондықтан ол мүмкін емес. Адам өзін ең ... ... ол ... анық ... бірақ мәселенің түйіні мынада:
адамдар осындай ... күш ... өзі ... шеше алу ... шеше ... о ... бастапқы қабілеті ретінде тән бе, жоқ па? Зерденің
қолдауы қажет, ол ырықты ... ... ... ... ақыл ... дене ... ықпал етеді деп ойлайды. Сана мен ырық дербес ... өмір ... ... емес ... олар бір-біріне ықпал
етеді деу қате болады.
Ағылшын ... әрі ... Д. ... ойлары да өзіндігімен қызықты.
Юмның пайымдауынща қиынсыздықтарына қарамастан осы ... ... ... ... ... үш негізін көрсетуге болады. Біріншіден, бір
әрекет жасағаннан соң біз соны ... бір ... мен ... ... мойындасақ та, біз ... ... ... ... ... әрекет ету мүмкін болмағанын мойындау
қиын, себебі қажеттілік идеясында бір күш, ... ... ... ... ... ... біз сезбейміз. Философиялық
мектептерде ... ... өз ... ... мен селқостықтыңтың
еркіндігін ажырата алатыңдар өте аз. Зорлық пен күштеуге қарсы еркіндік
және қажеттілік пен ... ... ... ... материяның немесе рухтың белгілі бір қозғалысының қажеттілігі
сол ... ... ... емес, сол қозғалысты барлап тұрған белгілі бір
ойлай алатын зерлі ... ... - ... болған объектілерден осы
қозғалысқа ауысуға ойды мойынсұндыру.Екінші ... ... ... ... ... ... немесе бір объектінің
идеясынан екінші объектінің идеясына ауысу не ... ... ... ... Адамдардың іс-әрекеттерін барлай отырып біз ондай
еркіндікті, селқостықты сирек ... ... ... ... біз ... ... ... байланысты және ұқсас объектілер бір-бірімен оңай
шатастыратын болғандықтан олар ... бар ... ... ... интуициялықдәлел ретінде пайдаланылады.Істеріміз көбінесе ырықтық
билігінде екенін біз сеземіз, ал ... ... өзі ... ... деген әсер қалады. Үшінші себеп, басқа доктриналарға қарағанда
еркіндік доктринасын жақсырақ қабылдау ... ... ... ... ... ... араластырады./4/
Мен қажеттілікті ұқсас объектілердің тұрақты ... ... ... рухымыздың бір объектіден екінші
объектіге ауысуы, ... ... деп ... Ал, ... ... тән ... ашық айтылмаса да философияда жалпылай мойындалып
келді. Неміс классикалық ... ... ... И. ... ... ... көз ... адамдар өз ырқында еркінбіз деп ойлайды. Болмаған іс-әрекетті болуға
тиіс еді деп пайымдайтынымыз осымен түсіндіріле алады. ... ... ... эмпирикалық ұғым емес, олай бола да алмайды, өйткені қашан да
сақталып отырады. Солай ... да, ... бар деп ... шығатын
қажетті талаптарға тәжірибеден шығатын көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... табиғат заңдарымен
болуы қажет және бұл табиғи қажеттілік те ... ... емес ... өзі сол ... ұғымының болуында, яғни,
қажеттілік априорлық ... ... ... Бірақ табиғат туралы
осы ұғым тәжірибеде ... және егер ... ... ... ... заттарьн танып, жалпы зандарға ... ... ... нәрсе деп қаралған жағдайда ол ұғым ... ... бар деп ... тиіс. Сондықтан да, объективтік шындық екендігі
беймәлім ... ... ... ... ... ... бар ... және тәжірбиенің мысалдарында дәлелденуі қажет табиғат
пайымының ұғымы./5/
Бұдан белгілі бір ... ... туса да, ... ... ... ... ... табиғи қажеттілікке қайшылықта екендігі және жол
айырығында зерде спекулятивтік ... ... ... жолын
еркіндікпен салыстырғанда әлдеқайда топталған да, жүруге де ... ... да, ... ... ... ... ... характерімізде
зердені қолданудың жалғыз мүмкін жері, сондықтан да дәлелдерін ең нәзік
өрнектей өретін ... да; ең ... ... ... ... Олай болса, философия адамдардың әрбір характерінің еркіндігі ... ... ... ... ... жоқ деп ... ... керек,
себебі ол еркіндік ұғымынан қалай бас ... ... ... табиғат
ұғымынан да тап солай бас тарта алмайды. Егер тіпті еркіндік туралы өзіне-
өзі және тап сондай қажет табиғатқа ... ... ... ... онда ... салыстырғанда адам бас тартуға тура келер еді. Бірақ, егер
өзін еркінмін деп есептейтін субъект бір ... ... ... ... де, ... ... ... деп мойындаған шақта да өзін
бір мәнде және бір қатынаста ойластыратын болса,аталған қайшылықтан құтыла
алмайды./5/ ... ... ... қалдыруға болмайтын
міндеті—аталған ... ... оның ... ... ... деп қараған кезде оны бір мағынада және қатынаста
ойластырамыз да, ал оны ... ... ... бір ... ... мағынамен қатынаста ойластырамыз және осы екі түрлі мағына мен
қатынастар ... тек ... ... бір ... қажетті
байланысқан деп те ойластырылуы керек.
Кәдімгі ... ... ... ырық ... ... ... субъективті анықталатын себептерінен шешімді талас
тудырмайтын ... ... ... бір ... ... ... ... түйсіктерді құрап, жалпы сезімділік ... Өзін ... ... деп ... ... өзін ... тән ... себептілігі бар жәндік дегенде ол өзін заттардың басқа
бір тәртібіне,анықтаушы негіздерге, басқа бір қатынасқа ... ... ... осы ... де әр ... ... бола алатынын, тіпті болу керек
екендігін түсінеді.
Шынында ... ... ... ... бір ... мен оның өзіндік зат немесе өзіндік мән ... ... ... ... қайшылық жоқ. Адам ... екі ... ... ... ... ... түрлі
ықпалдарда болатын зат ретінде ... ... ... ... ... ... ... жәндік ретінде
қарайтын ... ... ... ол өзін ... ... ... ... қарайды.
Неміс классикалық философиясының көрнекті өкілі ... ... ... өтпеген. Оның ойынша: қажеттіліктің акиқаты ... ... ... деп ... одан әрі оның ... оның тікелей формасынан аспаса, ол ... ... ... не
абстрактылық қажеттіліктің қаталдығы осы—бір-бірімен байланысты екі
мазмұн ... жат ... ... бір ... әр
түрлі моменттері, ол моменттердің екінші ... ... ... яғни өзі ... байланысқандығы ... ... ... ... енді ол ... ... ... абстрактылы еркіндік ... ... ... ... деп ... бір-біріне алаңсыз қарсы қоюдың
қаншалықты жалаң екендігін түсіне аламыз. ... ... ... қарағанда ол еркіндік емес, бірақ ... ... ... ... ... ... ... сіңіреді. Адамгершілікті адам өз
қызметінің мазмұнын өзіне дербес қуаты бар ... деп ... ... ... еш ... ... ... осылай түсінудің арқасында
оның еркіндігі шын әрі ... ... ... оның ... ... тек ... ... шынында, таза оның
өз ісінің көрінісі, ол одан тыс жат күш емес, егер ол ... ... өзін ... адам етіп ... Өзін ... абсолюттік идеямен
анықталатынын білгенде ғана адам ең биік дербестікке ие болады./6/
Иррационализм бағытының өкілі А. ... ... ... ой ... Оның түйіндеуінше.
Христиан мистиктерінің жан жайбарақаттығы және ... туып ... ... ырық ... бірден-бір тікелей көрінісі. Мұндай жағдайда
ырық өз ... өзі ... ... ... ... ие ... жеке
құбылыстарды ғана танудан пайда болатын қылықтардың ықпалынан ... ... ... ... ашу ... адамның хайуаттармен
салыстырғандағы айрықша зор артықшылығы. Хайуанаттарға ол ... ... Ол ... болу ... ... ақылмен таразылауы, осы ғана әр
сәттің өзіне сай әсерлеріне тәуелсіз өмірді тұтасымен шолуға ... ... ... ... ... жоқ, ... құбылыстар туралы жалпы түсініктері жоқ ... ... ... олар ақыл ... ... бір шешімді
тандауы керек. ... ... ... мүмкіндігі жоқ. Жоғарыдан жерге құлаған
тас қандай ... ... аш ... сондай қажеттіліктің күшімен
тістерін жемтігінің ... ... Сол ... әрі ... ... өзі ... ... оның мүмкіндігі жоқ. Қажеттілік - табиғи
күштер патшалығы,еркіндік—жан ... ... ... негізін салушылардың бірі М. ... ... ... мәселесі тұрғысынан өзі қызық әрі құнды. Оның ойларына
орын берсек.
Адамның ... ... ... ... негізделген
және болмысты негіздейді. Еркіндік-адам ... ... ... адам ... ... " ... болмыс" орын ... Адам болу ... ... орын ... ... ... ... бір. Орынға иелік ету-белгілі бір нәрсенің тірлігіне мүмкіндік
жоқ болу емес, орын - адам ... ... ... ... түрі.
Бұл оның тірлік негізі және оның жүзеге асу мүмкіндігі.
Алайда, орынның шартты ... адам орны ... ... ... және ... сияқты нақты сұрақтарда ақырына жетеді. ... ... ... ... асуы үшін ... ... аздық етеді. Хайдеггердің еріктіліктің нақты
өлшемі жөніндегі ... ... ... па, ... пе ... ... енгізуге қабілетсіздігі осы ілім мен ... ... ... ... ... ... ... тур. Біз
адам—саяси мақұлық деп ... біз оның ... ... және ... болатын саяси еріктілікті сақтау мағынасында
түсінеміз. Бұған қарамастан, метафизикалық ... ... ... ... ... ... ... кетуге жол бермейді. Сын есім және
зат есім арасындағы байланыс диалектикалық болуға тиіс. Сын есім зат ... ... ... зат ... өзін сын есімсіз жүзеге асыра алмайды.
Біріншісінің ... ... ... ... ... сын ... ол ... немесе экономикалық болсын,
адам шынайылығын өз ішінде сіңіріп ... ... беру ... ... ... ол ... айналады.Марксизм—ібіліс ісі сондықтан ол
күйретуші құбылыс, себебі,экономикалық сын есім өз ... зат ... ... ... ...... нәтижесі.
Хайдеггер ой шебі-түпкілікті еріктілікті осындай ... ... ... ... ... адам ... де нұсқады, бірақ ол осы ... тек ... сын ... ... диалектикалық түрде қарсы қойғанда ғана
жүзеге асатынын көрсете алмады. ... ... ... ... метафизикалық еріктіліктің болуы мүмкін емес. ... өз ... және өзі үшін ғана ... ... ... ұшырайды. Хайдеггер болмыстың Болмысында негізделген ... жол ... ... бұл ... ... ... ... тәртіп аркылы көрініс беретін адам еріктілігінің құрылымына
қатынасты болуға тиіс.
Экзистенциалистік бағыт өкілі Ж.П. Сартрдың да өз ... бар. ... ... мен ... арасында айырмашьлық жасамайды. "Еркін болу
деген сөз, болмыс-бостандық үшін қарғысқа ... ... ... ... ... ... бар. Сартр бойынша, адам ... бір ... ... ... ... ... ... болуы тиіс.Сырттан жасалған
қандай да болмасын қысым адамның бостандығын жоққа шығара алмайды, себебі,
оның әрдайым өз ... ... ... ... ... ... ... абсолютті құндьлық.
Неофрейдизмнің өкілі Э. ... ... ... ... әрі маңызы
зор. Ол өз ой толғанысын мынадай сұрақтар ... ... ... ... еркіндік дегеніміз не , еркіндікке ұмтылу адам ... тән бе? ... ... ... болмауымен ғана анықтала ма,
әлде өзге бір ... ... ... пе? ... ... ұмтылыстың
дамуына қоғамда қандай экономикалық және әлеуметтік факторлар негіз
болады? Осы ... ... легі ... ... ... талдау жасау қоғамдық даму
процесінің ... ... ... ... ... ... қарастыруға алып келді. Еркіндік адамның тіршілігін
анықтайды, еркіндік ... адам өзін ... жеке ... ... сезінуіне байланысты өзгеріп ... Адам ... ... түсу арқылы ол еркіндікке бір табан жақындайды.
Осыдан бастап ол өсіп келе ... бала ... ... ... ... Бұл ... ... сипатын назарға
алсақ, осы ... екі ... бар ... ... ... ... ... дамуы, ал екіншісі—жалғыздықтың өсе
түсуі./8/
Сол сияқты адам еркіндігінің дамуыньң диалектикалық ... ... ... бұл адамның даму, табиғатқа иелену, ақыл-парасаттық ролінің
артуы ... ... ... ... өсуі ... ... ... орыны және оның өмірінің мәні туралы түсініктер
көмескілене береді. Ол өз тағдырын терең түсініп, өлім ... ... ... мен ... ... ... байланыс жұмақтан
қуылған туралы мифте-ақ көрініс табады. Адамның өзі ... ... ... алған болатын.
Бағынбаушылық, еркіндік әрекетін адамның ойлануымен тікелей
байланысты деп айтуға болады.
Фромм ... адам ... ... нәтижесі, табиғаттың бір
бір бөлшегі бола тұра ақыл-парасатқа ие болғандықтан одан ... ... ... ... болмыс күйіне әлемге қатынас байланысты, өлім
мен өмірге тандау жүргізуі оның өз еркіндігінің шекарасын кеңейтеді.
Адам өз бостандығын ... үшін ... адам ... жүзеге асыруы
тиіс. Фромм үшін бостандық ... ... ... ... ... ... көпшіл болу үшін еркін болу, бұған қарсы көпке иелік етіп,
адамдар мен ... ... Адам ... өз ... ... ... ғана қол жеткізе алады.
Мінекей, сонымен, әлемдік философия тарихында арттарына өшпес, із қалдырған
бірқатар озық ойдың өкілдерінің еркіндік ... бір ... ... ал екінші жағынан—маңызды, тағы ... ... ... ... ... қалайша пайымдағандарын ... ... ... ... ... мынадай нәтижеге келуге болады:
1. Бұл мәселе ... адам ... ... ... ... қоймаған, яғни, еркіндік - ... ... өз ... байланысты біраз өзгешіліктерге ие болып
отырғанымен, ұқсастықтары басым.
3.Еркіндік — ... ғана тән ... ... ... алады.
Еркіндік ұғымы адамды өзін асқақ сезінуге және ең ... ... ... ... ... ... тарау. Қазақтың "бес арысы" атанған зиялылар ілімдеріндегі ... ... ұлы ... ... ... ... көрнекті
қоғам қайраткері, ойшыл-ғалым, философ. Ол ... ... ... ... ... ... өз елін дамыған өркениетті елдер қатарына қосу үшін
сарп ... Осы ... ... ... ... ... ... қолданып, өз
ойын халыққа өлеңдер, әңгімелер, мақалалар арқылы жеткізе білді. Ұлттың
игілігі үшін ... ... ... осы ... сол ... қазақ
зиялыларының өлеңдерімен, мақалаларымен, қоғам өміріндегі жаңалықтармен ел-
жұртты хабардар ... ... ... ... 1-ші ... ұлт және оның
рухани байлығының сақталып қалуына қалай қол жеткізуге ... ... жеке ұлт ... сақтап қалуымыз үшін бар күш жігерімізді жұмсап
ағартушылыққа және жалпы ... ... ... ал ол үшін ана
әдебиетті дамыту керек екенін бірінші міңдетіміз деп ... ... ... ... және өз ... бар халықтың ғана өз бетінше өмір сүру
құқы бар ... ... ... ... ... өзінің "Қазақ" газеті
бетіндегі ... ... ... және ... ... көрсете отырып, былай дейді: "халықты ағарту ... ... ... және мұны ... ... бар адамдарға
тапсырған жөн, себебі, жеткіншек ұрпақтың өз халқының өткені ... ... ... тікелей байланысты". Ахметті өз ... ... және ... ... ... ... жолы ретінде қарастырды.
Саяси жайбарақаттық және халықтың кедейлігінің бірден-бір себебі надандық
деп ... ... ... ағартушылық пен шынайы білім— халықты бақытты
ететін қару деп ойлайды. "Ғылым мен ... ... ... ... ... ... ғылымның дамуын әрдайым қолдайды және материалдық
жағынан көмек береді, біздер де алдыңғы қатарлы ... ... ... ... жазды "Білім жарысы" мақаласында қалың
бұқараны ағарту, Ресей мен Европа елдері ... даму ... ... ... ... ... ... ауқатты адамдарды ... ... ... беру ... және де орыс ... кедей балаларға материалдық жағынан көмектесуге шақырды. ... ... ... ... ... өз ойын ... ... ол балалардың
міндетті түрде екі жылдық ... ... ... оқу ... ... "бастауыш мектептер саяси уағыздан аулақ болуы керек, себебі,
әрбір халық өз ... ... ... ... хұқы бар". Ал ... ... ... тілін оқыту қажеттілігін де атап көрсетті: "...тек ... ... ... ... ... орыс тілінде де оқи және жаза білу керек,.." ... (1911) атты ... өз ... ... ... ... еңбек болды.
Халкының тағдыры мазалаған Ахмет ... пен ... ... өз ... еріншектік, қорқақтық, жәйбарақаттылыққа кінәлады.
Ол өз сөзін масаның ызыңына теңеп, ... ... ... ... Ол өз ... бұрынғы ата-баба батырлығын, ақылдылығын,
бірлігін еске алып, болашақ туралы ойлануға ... ... ... ескегі жоқ қайықтағы адамның тағдырымен салыстырады, "бірақ қайықтағы
адам өз жағдайының қауіпті екенінен күмәнданбайды", —дейді Ахмет. ... ... ... ... өлеңдерінің негізгі мазмұнын құрайды.
Қазақ қоғамындағы әлеуметтік кемшіліктерді ашуға ... ... ... ... ... ... Крыловтан аудармалар берілген. Крылов
мысалдарының тәрбиелік мәнін түсіне отырып, Ахмет мысал ... ... пен ... ... Крылов мысалдары еркін нәтижеде ... ... өмір ... ... ... ... толықты.
Өркөкіректік, парақорлық, өзімшілдік т.б. кемшіліктерді сынай отырып, Ахмет
өз халқын надандықтан құтылуға, әрдайым еңбектенуге, өркениетгі ... ... ... ... ... өмірі мен жұмысын жылжымайтын
көлшік сумен теңеді және олар қоршаған әлемге жайбарақат қарап жатқанда
өзге халықтардың алға ... ... ... ... өзен тәрізді тынбастан
еңбек етуге, мәңгілік қозғалыста болуға және ... ... ... даму
деңгейіне жетуге окытады. Мысалдар қазақ халқының тағдыры мен болашағына
терең түрткі болады, ... ... ... ... Әйтпесе,
жайбарақаттық сендерді құртады",—деп ескертті ол. Ахмет ... ... ... ... мақсатына жете алды. "Қара бұлт" ... ... ... ... ... халқына ақыл-кеңес береді".
"Мысалы қазақ—дала, басқа—теңіз
Даланы шама келсе шегертіңіз:
Мұң десең, мұқтаж десең қазақта көп,
Емес пе мұны ... ... мен қой" ... ... ... пен ... шеней
келіп, былай түйіндейді:
"Күнәлі біреуі ойдан, біреу тілден,
Ахмет, осы айтқаның жетер, тоқта".
Ал ... киік һәм ... атты ... ... опасыздықты
әшкерелейді.
"Кімге таза жолдас табу қиын,
Көбіне дос етеді мал мен бұйым.
Досыңнан, дұшпаныңнан бірдей сақтан,
Басыңда, сірә, ... ... ... ... ... өзім ... ... программалық ой-
ниетін ашық білдіретін тұстарын сөз ... ... мен ... атты ... ... ... Мысалы, қазақ-малшы ұйықтап жатқан,
Жыланды пәле делік аңдып баққан.
Пәленің түрін көрген мен—Сарымаса,
Халықты оянсын деп ... ... ... осы ... ... ... ашылмаған жұрт өзімд Қорқамын сарымасадай етеді деп./10/
Крылов ... ... ... ... қылып адам
табиғатындағы ... ... ... ... ... ... ... орнығып қалған неше түрлі жан—жануарлардың
бейнелері бар. Ахмет оларды өз бетінше шебер қолдана ... ... ... ... оны ... ... жарату, яғни, өзіне идеялық қару ... ... Осы ... ... қарай ол аударма объектісін
елсін—еркін қолданды. Ахметтің адам мәселесін ... оның ... орын ... Оның ақындық қабілеті өзінің мұрат—мақсаттарын
жүзеге асырудың, ағартушылық, ... ... ... ... ... Ол ... толғанып,
қандай
тақырыпты көтерсе де, ондағы негізгі ой арқауы азаматтық сарынмен беріліп
отырады. Оның әрбір өлеңінде ... ... ... халқының болашағы, ел
тағдыры мәселесі көтеріледі. ... ... ... ... ... ететін әлеуметтік қозғалыс дәрежесіне көтеру үшін Ахмет
бойындағы ... ... қару етіп ... ... ... ... ... өлең жинағының негізгі көздеген нысанасы—масадай
ызыңдап, қалың ұйқыда қаперсіз жатқан халықгы ояту ... аз да ... ... пе ... ... ... деп ол ... үшін тәуекелге бел
буады./11/ Ахметтің ойы қайтсе де келешек ұрпақты түзу ... ... ... ... ... Демек, сол адам өсіп—жетілгенге дейін бала
күнінен дұрыс тәрбие берілуі тиіс. "Балалар бұл—жол басы даналыққа",—
деп басталатын ... өлем деп ... ... күрделі өмірдің не бір
ғажайып қырлары мен сырларын түгел игерген көзі ... ... ... ... ... ... дейінгі ұзақ жол түгел сыйып тұрғандай. Сол
жолдан түгел өтіп адам боламын деген әрбір талапкерге парыз ... ... сол ... ... бара ... сәби санасына
жеткізе
ұғындырып алғаннан кейін, ол ой түйінін тереңдете тұжырымдап, былай
айттады.
Даналық— өшпес жарық, кетпес ... ... ... ... ... ... соң, оны ... жерінде қолдана білу керек. Ал
оқығанның бәрі ізгілік кәдесіне аса бермейтінін Ахмет ... ... ... ... ... мен ... жерлеріне сарп ұрмаған,—деген өкініш түрінде білдіреді, оның
себебі мынада:
"Бұл бір сөз қасірет етіп хатқа ... ... түк ... ... ... мал, ... шен ... боп,
Ойлайтын жұрттың қамын адам ... ... ... ... ... ... ... мұрасындағы ең ... ... та, ... ерекше мол сала. Ол өзінің саналы әлеуметтік ... ... ... ... отарлау саясатына, ... ... ... ... ... ... айуандығы мен солардың
аузына қараған жергілікті болыс—билердің ... ... ... мен тас ... ... ... өте
күрделі іске басын байлаған ... өз ... ... ... ... ... осы ... өрбітті. "Адамдық диқаншысы"
атты өлеңде құлдық кешенесі сүйегіне сіңіп, әбден ... ... ... ... ... көлсіз, көгалсыз құрдымға тұқым
сепкенмен бірдей екені айтылады. Өйткені, оның ... ... ... жеп, мал орнында үнсіз жүре бергеннен басқа тірлік жоқ. Ал ... бұзу ... ... ... білу ... Ел ... ер жүрек
азаматтардың нәтижелі іс тындыруына кедергі болып ... бір ... ...... салқын жүрек санасыздар. Ешқашан шын ... ... ел ... ... ... ... ... — олар өздерінің
ар—абыройын ақшаға сатып жіберген, жаны да, ... да мал ... ... жаны да ... ... еді—ау деп қайғырмайды. Ахмет ел
ішіндегі бейғамдыққа, ... ... ... ... ... ... де, бір сәт ... түсіп, ойын былай түйеді:
"Әлі де саңылаусыз салтын ... Түрі жоқ іс ... ... Ұлы той ... ... ... ... Деп отыр не ... ... көрдік".
Ахмет өмірдегі алғашқы қадамын бала оқытудан бастаған болатын. "Адамдық
диқаншысы—қырға шықгым, Көлі ... жоқ, ... ... ... шаштым, ектім, ... құл ... ... ... ... ... паш ... өз мақсаты бейқам жатқан
халқын сауаттандырып, өнер білімге, мәдениетке жетелеу ... ... елді ... бала оқыту ісін түзетуден бастауымыз керек"—бұл сөз қай
заманда да күн ... ... ... Ахмет ұғымында білім—
"біліктілікке жеткізер ... ... ал ... ғана емес, сол білімді іске ... білу ... ... осы ... ... мінез шығару мәселесі тұрады. "Білім—бір
құрал. Білімі көп адам ... сай ұста ... не ... де, ... ... ... адамдары жамандық істесе де халық
оған ... ... ... ... Өзге жұрт ... ... күйінеді, біз оған сүйенеміз. Бұл адасқандық емес
пе?",— дейді Ахмет./10/
Қалғып, мүлгіп күн кешкен қайран қазақты қайтсем ... ... ... ... деп, амал ... ... Төл ... болсын, аударма
дүниесі болсын, ол осы бағыттан жаңылмайды:
"Бұл неткен жұрт ... ... ... ... ... жым жырт ... ұйқыдан бас көтерген кезінде бітірері өзді—өзі шен—шекпенге
таласып, өзгелерге жем болып жататынына күйінеді. Мұндай кезде;
Шығармай, бір ... қол, бір ... ... алты ... ... кірдік;
...Жат жақты жаратқанға көз еттіріп,
Жақынмен араздастық, иттей үрдік, —деуінде ащы шындық жатыр.Бұл қазіргі
біздерді де толғандырып, үлкен міндет жіктеп ... ... ... жауы қараңғылық пен надандық еді. Ол осы алысатын, ... ... ... деп ашып ... ... ... ата ... соң, олжалы жерде үлестен қағылғанымыз, жоралы жерде жолдан
қағылғанымыз— бәрі ... ... ... санаулы жылдар ішінде
қазақтың ата жауы надандықпен бел шешіп күресіп, қараңғылыққа қарсы өзі
көтерген күрес туы астына жиналған ... ... ... ... Бұл ... ... күрестегі тарихи ірі жеңісі болды. Оның
ісінен нәтиже шықты Ахметтің ұранын өзгелер оның ізбасарлары ... қару етіп ... ... -XX ғ. ... ... ... ... із қалдырған, пролетариат диктатурасына қарсы тұрған, ұлттық,
демократиялық ... ... ... ... ... ... қайраткер ретінде калыптасуының екі рухани негіздерін бөліп
айту артық емес. Біріншіден, Әлихан еркіндік пен теңдікті ... ... ... Оның ... көзқарасының қалыптасуына халықтың бай ауыз
әдебиетінің, ұлы ... және ... ақын ... терең ойлы
шығармаларының ықпалы болғандығы сөзсіз. Оның 1907 ж. тұңғыш рет ... ... ... ... ... материал
жариялап, ал 1909 жылы ұлы ойшылдың шығармаларының Петерборда ... ... ... өмірінің соңына дейін Қобыланды, Ерсайын, Қозы-
Көрпеш-Баян сұлу және ... ... ауыз ... үлгілерін жинап, зерттеп
және насихаттап өтуін,әрине ... ... деп айту ... Болашақ
қайраткердің өмір жолының қалыптасуына отарлық езгіге карсы ... ... ... ... ... ел ... ... аңыздардың
айтарлықтай ерекше әсері болса керек. Екіншіден, XX ғ. басында озық ... ... мен ... ықпалынсыз Әлихан Бөкейханұлы сияқты ірі
қайраткердің қалыптасуы, әрине, ... ... Оның өмір ... ... Ұлы ... ... және орыс азаттық қозғалысы
мен гуманистік әдебиетінің орны ... ... 1917 ... ... ... ... қызметінде жүріп жазған мақласында ол: "Бостандық,
теңдік, туысқандық. 18- ші ғасырдан бері ... ... жаңа ... ... ... ... жұртының саяси ерлері осы үш түрдің бәрі ... ... ... ... ... ... философиясынан табылады, көзі ашык талапты ер
іздесе.Бұл үш ұраннан бөлек адам баласының бақыт,махаббатына жоқ ... ... шыға ... ... ... болады," - деп жазды.
Патшалық отарлау аппараты өзіне қызметке ... ... ... ... ... қазақ, зиялылары елде жаңа сипат, жаңа ... ... ... ... ... ұйымдасқан сипат беру жолдарын
қарастырды. Осы бағытта газет шығару, күреске ... ... ... көкейкесті қоғамдық-саяси талаптар қойған петициялар
ұйымдастыру сияқты бұрын қазақ ... ... ... күрес
құралдарын игере бастады. Сол ... аз, ... ... күресте
жинаған тәжірибесі мардымсыз ұлттық интеллигенция үшін бұл жеңіл - желпі
емес істерді ... алып кету ... ... ... тарихи кезеңде ол атқарған жұмыстар арасынан мыналарды бөліп айтуға
болар еді. ... ... ... ... ұйымдастыру және өлкеде
Россиялык Конституциялық демократиялық партияның жергілікті
филиалын құру жолында жасалған әрекет. Сол ... ... ... ... ... ... есебінде болған бұл оқиғалардың Ә.Бөкейханұлы
қызметіне тікелей қатысы болғандықтан, ... ... және ... ... ... тоқталайық. 1905 жылы маусым айында
Қоянды жәрмеңкесінде жазылған Қарқаралы петициясында онда ... ... ... ... ... ... талаптар қойылды
діни сенімдерді ... оқу - ... ... ... ... ... ... шектеулерді жою;ауылдарда сабақ орыс тілімен
бірге қазақ тілінде де ... ... ашу ... мұң - ... ... ... - ... газет шығаруға және баспахана
ашуға рұқсат беру; жаппай қоныстану қарқынының күшейіп, ... ... ... байланысты қазақтар
орналасқан жерлерді олардың заңды ... ... ... ... сот орындарында іс қағаздарын ... ... ... ... ... қос тілділікті жолға қою, т.с.с. Патша
әкімшілігі алдында петиция түрінде қойылған бұл ... ... ... ... әлеуметтік - саяси деңгейінен туындаған жалпы демократиялық
сипаттағы ... ... Осы ... ... ... адамның мәртебесін көтеруге, оның рухани байлығын көтеруге
септігін тигізуге талаптанды. Бұл тарихи кезеңдегі қазақ қоғамындағы
азаттық ... ... ең ... ... ... ... күрес еді.Әлихан қазақ халқын саналы көзі ашық оқыған
азаматтар қатарына қосу үшін ... ... ... ... ... Оның
алғашқы ізденіс ... ... ... - ... ... алып ... жол Ресей арқылы жеткен
дамудың батыстық нұсқасы, басқаша ... ... ... ашу еді. ... бұл туралы былай деді: "Таяу болашақта даладақырғыз
арасында қалыптасып келе жатқан екі саяси партия құрылуы ықтимал
олардың бірі ұлттық діни ... ... ... басқа мұсылмандармен
біріктіру болмақ. Екіншісі батыстық бағытта... Алғашқысы үлгі ... ... ... алса, соңғысы - орыс оппозициялық, ... ... ... алуы ... ... ... қазақ қоғамының саяси және рухани өмірінде аса
үлкен роль атқарған "Қазақ" газетін ұйымдастыруда және оның ... ... ... ... ... еңбегі аса зор "Қазақ"
газетінің бетінде Әлихан өз ұлтының жоғын жоқтады, қиын-қыстау, тар
заманнан ұлтты ... аман алып шығу ... ... ... үшін ... ... бірі ... қоғамдық тарихи даму жолына қатыналы,соған бара беру болып
табылады. ХХ ғасырдың бас кезінде ... ... ... қазақ тарихын өзара талқыға салды.Бұл талдау ұлттық көлемдегі
тұңғыш ... ... ... ... және жаңа қалыптасып келе
жатқан ұлттық сананың тұтастыққа ұмтылушылығының көрінісі есебінде
жүрді.Халықтың жүріп өткен жолын, ... ... ... салу ... ... мешеуліктің себеп-салдарына көз жеткізуге керек еді.Бұл
ретте олар өткен тарихқа ... ... дәл баға ... ... ... ... ... халықты ... мен ел ... ... көріп : "Пәлен хан-ай? Пәлен
би-ай" деп отырып өкінесіңдер.Бұрынғы хандарың да ,бұрынғы билерің де
осы ... атқа ... деп ... ... еді. ... ... , әділдік береке болса, бұл күнде қазақ бұл күйде болар ма
еді? Жұрттың берекесі ... ... ... ... ... ... ... -деп шындықты айтты. Ағартушының сипаттағы бұл ойын дан ... : ... жоқ ... ... - бірлік бол майды. Байлықты
өнермен, шаруамен , қызметтен іздемей , жұртты тонап,
момынды ... ... ... , ... ... ... жатып өз аяғын
сорған аю мысалында ғой , ... ... да ... өз аяғы , - ... Сол ... Қазақстанға буржуазиялық қатынастар енуі,
ұлттық буржуазия мен ... ... ... , ... ... жағдайында ұлтгық мемлекеттік бірлік мәселесі күн тәртібіне қайтадан
қойылды. Осы ... ... ... ... ... ... ұғым ... , бағыт - бағдарын Әлихан еңбектері арқылы
байқауға болар еді. Әлихан ұлттық еркіндік пен дамудың алғы ... ... ... деп ... ... ... ол мемлекет автономия
түрінде болмақ. ... ... өз алды ... болу ». ... — ақ , ... ... автономия.
Бұл туралы ол былай деп жазды: "Түбінде қазақ ұлты бір автономия бола
қалса , іштегі орысты ала ... бе?- ... үміт .//12 ... ... ... енді тұрмыс халде туысқан автономиясы болмақ емес ;
жерге байлаулы автономия болмақ . ... орыс мұны ... Көп ... ... экономикалық, саяси және мәдени дамуына қажет
қолайлы фактор болмақ. Мәдени және саяси мешеулік ұлттық мемлекет құрудағы
негізгі кедергілер екенін ... осы ... ... ... ... ... дербес мемлекет түзу болатындығын ашық білдірді . Әлиханның
өмір жолында 1916 жылдың дүрбелеңі және ... қара ... ... ... ... азаматтық қызметі ерекше орын алады. Майдандағы
жұмысқа қазақ жастары ... соң, ... ... бір топ ... өз ... ... аттанып , Батыс Майдан штабы
жанындағы Земскі және ... ... ... ... ... ... ... өз мойнына алды . Бөлімнің міндеті майдандағы жігіттерге
қажет тұрмыстық жағдай жасау және басқа түрлі ... ... еді. ... ... ... ... ... қазақ мұғалімдерін
тартып жігіттердің ... ашу үшін ... ... ... осы ... ... ... ұйымы құрылды "Қазақ" газеті майдандагы
жігіттер мен ... ... ... көпірге айналды, жігіттерге қуат
берді, саяси танымын өсірді. Бұл Әлиханның қоғамдары адам мәселесін бірінші
орынға ... ... ... ... деп ... ... ... осы
тұстағы қазақ интеллигенттерінің майдандағы жұмысшыларға ... ... ... интеллигенция тарихының шарқын беттеріне жатады.
Сол атқарылған ... ... ... өзі ... ... ... көрсеткен риясыз қызметі үшін ол құрметке бөленді ... ... ... , ... ел арасында мұндай атаққа ие болуы
оның үлкен адамгершілік іс-әрекеттерінің айқын жемісі болатын.
Әлихан "Қазақ" газеті беттерінде ... ... ... ... ... , ... ... тең кұқылы болуына, барлық
ұлттар жалпы адам ретінде тең ... ... ... аударды: "Сайлау хұқы"
деген мақаласында былай деді, - әр кімде кісіге беретін де , кісіден алатын
да
хұқық болмақ. Әр кімде ... ... да, ... ... да ... , ... адамдардың сайлау кезінде тең құқылы болуын міндетті деп санайды. Өз
заманындағы өзге де зиялылар тәрізді Әлихан да ... ... ... ... ... ... бар ... салады. Ол көптеген
мақалаларында осы күрделі мәселені қалай шешпек керек деп , ойға ... ... ... ... ... мұжықтарының өмір сүру
деңгейін қарсы қояды . Көрші отырған елден кейінде қалмау керектігін баса
айтады. Бұл туралы "Торғай облысының мұжық қазағының ... " ... ... деді : ... Оян! ... көші жүріп кеткенде жұртта
қалып жүрме! Мұжық көрші отырып, бостандық, құрдастық,туысқандық
шарафатын ... ... ... ... ұрған сиырдай шыр
айналып , кейін қайтып , көрші жұртқа балаңды жалшы , малшы құл қылып
безіп , жұрағаттьң обалына ... ... ... ... ... бұл
идеяны Әлихан өзге де мақалаларында бекітіп отырады . Ел арасында
бірліктің қажет екенін , бүтіндігі ғана адамды бостандық теңдікке
жеткізетінін ол ... ... ... ... ... ... ... туралы айта отырып " Ресейдегі соғыс, төңкеріс кезінде Алаш
баласы тек бірлік ... тиіс ... ... ... басына күн туғанда
біздің алаш баласының қылатын ісі ... ... ... ... пайдаланған жұрттың бүтіндігін ойлаған жергілікті үкімет
кісісіне соғыс туралы болысқан мал ... ... ... ... ... ... , Учредителъное собрание келе жатыр . Осыларды ... ... ... ... ... қазақтың қамын ойлайды . Ол ұлтты
қорғап қалу ... ... , сол үшін не ... ... ... мәселені
шешуге күш салды.
"Саяси хал" деген мақаласында да Әлихан Ресейдегі саяси жағдайға талдау
жасай келіп , "біздің ... жері әзір бұл ... ... аман . ... аман қалар ма , жоқ па ? ", - деп өзінің қорқынышын ... ... іні, ... ... ... , ... үй ара уақ істі таста , мына караңғы
қара бұлт ... ... Алаш ... ... ... шық, - деп ... ... шақырады . Әлиханның Европа мәдениетімен жете таныс
болғандығы анық . "Неміс ... атты ... ол ... ... үлгі ... ... ... Ол немістердің шағын аумақты
қоныстана отырып , үлкен ... қол ... ... деп ... ... ... ... өзге елдерінен бөліп қарастырады.
"Жер көп азы ... ... ... ... . ... , ... ... біз
сияқты жұртқа һәм жалғыз бидай ғана салғаннан басқа қолынан түк келмейтін
орыс мұжығына ер ... жүз 15 ... да аз . Жұрт ап , арық , егін - ... жыл ... жұт, ... келеді. Міне, жоғарыда жазылған Европа
жұртында, орыстан басқа жұртта ашаршылық та ... . ... адам ... -құдайдың жаңбырына жалынбайды,өз қолындағы жаһид, өнеріне жалынады
. Жоғарыда жазылған Европа ... ... ... ... ... ... ... , неміс" ,2- деп жазды Әлихан . Оның мұндағы ойы біздің қазақ ... өнер ... , өмір ... ... ... еді - ау дегенге
саяды .
Міржақып Дулатов саяси еркіндікті саралаушы. Міржақып Дулатов XX ... ... ... ... ... , ... бостандығы үшін
күресуші , ақын , жазушы , ойшыл . ... ... ... ... , ... ... ... шақырды . Бұл туралы "Оян қазақ" атты
еңбекте ... ... та ... замандастары тәрізді қоғамдағы адам
мәселесіне ашық тоқталады. "Бақытсыз Жамал" атты ... ... ... ... ... ... ... туралы мәселе көтереді . Бұл тұңғыш роман
туралы М.Абсеметов былай деді: "бұл ірі ... ... ауыр ... қайта өркендеуі , оның өзіндік санасы өсуінің алғашқы жаршысы
болды , ... ... ... ... ... айтатын скептиктерді
анық теріске шығарды"! Романда ... ... ... ... ... әдебиетінде еркіндік идеясы жалпы халықтың надандық және
қараңғылықтан арылу ретінде және тең ... жоқ ... ... ... , адам ... үшін күреске бағытталған еді. Бұл романда қалың
малға зат ретінде ... жапа ... ... ... өмірі бейнеленеді .
Автор Жамал арқылы қазақ халқының шынайы тұрмысын , ... ... ... . ... бар күшімен білім алуға ұмтылады , бастауыш
білім алып, оны жалғастырғысы келеді. ... ... ... жолы болмай,
қазақ қоғамына сай жүйенің ... ... ... ... ... қарсылығын , өз тағдырына өзі билік еткісі келгенін көрсетуге
тырысады . Автор ... ... , ... ... ... Роман
үлкен беделге ие болды .Міржақып пен Ахметтің ағартушылық қызметтері
«Қазақ»газетінің редакциясындағы жұмыстары барысында ... ... ... ... ... мәдениет пен ағартушылық ошары-
газет пен журналдың ерекше орын алатынын жақсы түсінді . Міржақып ... ... ... ... өте кең, олар XX ғ. ... ... ... толық қамтыды. Ағартушыларды ... тілі ... ... мәселесі толқытты , олар дәрігерлік қызмет жағдайына ,
жаңа мектептер және даланың сот органдарының жұмысына тоқталды ,
халықаралық ... мен ... өмір ... ... , патшалық
Ресей саясатынан жапа шегуші қазақтар туралы ашына жазды . ... ... ... ... ... ... ... өзгерту
қажет, болашақ туралы ойландыру қажет.
Міржақыптың дүниетанымдық позициясы - бұл адам болмысының әлемі ... ... ... ... өмір ... ... ... жазылған сөз
жазушының сезінуімен, естуімен, көруімен шыққан нәрсе . Өзін қоршап ... һәм ... ... , көруі , жазушының ойында ретке келіп ... ... ... сөз ... ... , жазу ... қағаз бетіне
түседі."1 Осындай пайда болатын жазбаша ... , өлең , ... ... ... ... ойын жеткізуге , ол елестетіп табиғат пен өмір
бейнесін көрсетуге , өз сезімін оқырманға сол ... ... ... ... ойын құрастыруда, және оны өзгелердің сезімі мен ... ... ана ... қолдана білуі негізгі орында тұрады. "Тек туған, ана
тілі ғана адамды сол ұлттық өкімі ете алады,"2 Ана тілін ... адам ... жат ... Күрескер, мейлінше ұлтжанды, азатшыл, еркін ойлы ... өз ... ... қиын ... күйзеледі, халқын сол бір
тығырықтан шығаратын жол іздейді . "Оян ... ... ... ... ... мен айтайын деген ойы төрт ... ... ... .
Көзіңді аш, оян, қазақ,көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап , хал ... ... енді жату ... ... қара сөзбен жазылған қысқаша кіріспесінде автор туған халқының
дүние сарайының "бір ... ... ... ұмыт ... секілді болып
тұрғанын " өкінішпен айта келіп , осы ... жата ... ... ... ... ... да ауыр ... ұшырауы мүмкін деген ойды
аңғартады . ... қиын ... ... ... оның ... екі ... ... мұсылман оқуын жетілірек меңгеріп, дінді тереңірек тану,
сөйтіп, надан көпшіліктің көзі мен ... ... ашу. Бұл- ана ... қамы . ... , мына ... ... қажет нәрселердің
бәріне қол жеткізіп, жерімізді, малымызды сақтау үшін, ... ... ... оқып, өнерлі болу. Міне, осы ой, мақсат "Қазақ халқының
һәм бүгінгі халі деп аталатын ... ... ... ... ақыр ... ... негізгі арқау етіп алынады да, үнемі қайталанып,
пысықталып отырады.
Адасып қараңғыда сорлы қазақ ,
Ай тумай, күн һәм шықпай, тұр таң ... ... ... ... ... болғандықтан, бас көтерген
әрбір азаматқа қойылар талап та үнемі осы желі де ... ... иесі ... ... ... пайда беріп, халықка жақпай./13/
Міржақыптың философиясы жөне әлеуметтік концепсиясы нақты әлеуметтік-
саяси мәселелерді шешудің логикалық принциптерін негіздеуге бағытталған.
Ал мұндай мәселелер ол кезеңде өте көп ... . ... ең ... ол ... ... Қазақстан мен патшалық үкіметтің ... ... ... ... ойсыз, реакцияшыл патша
үкіметінің ... ... ... ... оның саяси сапасының басты
нысанасы болды. Патша үкіметінің саясатын сыни талдау нәтижесінде саяси
және әлеуметтік мағынадағы ... жаңа ... ... . ... "өзіндік ... ... ... ... қазақтың әлеуметтік санасының дамуына
үлкен қадам жасады. Ол патша өкіметіндегі бюракратизмді ... ... ... ... отаршылдығын сынау оның шығармаларының негізгі
өзегін құрады . Қазақ халқының отарлық күйі- бүкіл қазақ қауымының ... ... ... ... ... логикалық салдары, қоғамның ішкі қайшылыктарының заңды
зардабы болды. Халқының өткен ... мол ... ақын оның ... ... суреттегенде осындай нақты тарихи көзқарас тұрғысынан келеді.
Емін-еркін көшіп-қонып жүрген ... ... ... ... ... Ішкі бүтіндігі іри бастаған елге сыртқы жаулары да көз ... ... ... біздің қазақ ала болған,
Көлденең дұшпандары және болған.
Біз мұндай болар ма едік бұл уақытта,
Істесе ... ... ... ... ... , өз ... отырып бұратана атанған қазақ
еліне ... ... ... деп ... ... кең ... ... еді,
Таршылық енді көріп сығылысқан...
Екі сұңқар таласса, құзғынға жем,
Берекесін бұл қазақ сөйтіп кұртқан /13/
Бұның бәрі - ... ... . Ақын бұл ... жөн - ... саралап,
әсерлі өлең тілімен жеткізеді. Міржақып қазақтардың өз қоныстарынан қуылуын
шұрайлы жерлерді орыс шаруаларының күшпен алуы ... орай ... қону жері ... ... өнімдерінің көлемі төмендеуін ашына
бейнелейді. Патшаның колониалдық саясаты Қазақстанды жаппай құлдырауға
әкеліп ... ... ... ... ... қана ... патшалық бюрократия
қазақ халқының мәдениетіне де қол сала бастады.
Міржақыптың ... ... атты ... ... ... ... ... жатыр.
Бұл сөзден ғибрат мол адамзатқа,
Тегін қыл, жақсылықты пұлға сатпа,
Бұлақтай кез - ... даяр ... ... тарат халыққа,-дейді
Оян, ұйқыңды аш , халқым ... ... ол енді ... аямай,
мүсіркемей, сынап- мінеп сөйлейді:
Ақылын жанашырдың алмаушы едің,
Сөзіне сірә құлақ салмаушы ... ... ... етке тойсаң,
Пайдасыз құрғақ дауға талмаушы едің.
Жаз жимай қыс азығын жатушы едің.
Арзанға қымбатыңды ... ... ... ... ... ... шаш етекпен батушы едің./13/
Бұл ойшылдың ұлы Абаймен пікірлес екенін және ... сол ... ... әлі ... көрсетеді .1915 жылы Міржақыптың "Терме" атты
жинағы шықты . Осы кітапқа ... ... ол : "Бұл ... ... ... жеті жыл ... , ... газет , журнал жоқ кезде жазылған еді. Сондықтан
көбінісе оқып жүрген ... ... , ... ояту , ... ... ... халықты надандықтан құтқаруға үндеп , сол рухта жазылған",-дейді.
Ақылы кәміл жігіттер
Заманның көз сал халқыңа,
Халқыңның ... ... үшін ... , - деп , ... жігіттерді халық қамын ойлап жүруге
шақырады. Біздің ... ... , ... ойшыл-ақын бетімізге таңба
басқандай етіп айтады.
Ағайын ... ... көре ... ... , ... қып бере ... ... сол емес пе,
Білмеген білген тілін неге алмайды? /13/
Мұндай ащы ойлар оның ... ... ... ... .
"Оян қазақта" көп айтылып , қайта- қайта пысықталып отыратын өзекті
ойлардың басын қосып, оларды ... ... бір ... ... ... екі ... - "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат" және "Насихат
умумия" атты ... . ... ... ... - бірі ... ... бұл
шығармаларда оны толғандырған барлық мәселелер аса әсерлі ақындық жинақтау,
философиялық ой- ... ... ... . Олардың әрбір шумағынан
халық тағдырының ақын ... ... не бір ... ... Ол өзінің толғанысын бірде:
Жас орнына көзімізден қан кетіп,
Қолымыздан ата мирас заң кетіп...
Аяқ асты ... ... ... ғой,
Құр әншейін рухы қалып,жан кетіп...
Кім жазалы өзімізден көрмесек,
Төбемізге шығардық қой дәндетіп, - деп ... ... ... қазақ көзін ашпай,
Кеттің ғой отқа күйіп , өрттен қашпай,
Әр халық алға кетіп жатсадағы,
Біздің жұрт шегінеді қадам баспай,-деп налиды.
Осы ... ... жол ... өзінің жеке басының қайғысындай
қабылдап қиналған ойшыл:
Аһ десе ... ... ... ... кім ... мүшкіл халін,-
деген сауал қояды. Қазақ халқының бейжай - ... , ... ... ... ... бара ... ,көштен қара жаяу
қалғанымызды Міржақып айқын көрсетеді:
Күн көреміз қайда барып ... хал ... ... жоқ , ... ... болған соң
Әркім жейді біздің қазақ баласын
Аз емеспіз алты миллион халықпыз
Алхамдилла, ... ... жоқ одан ... ... ... боп қалыппыз, - деп ащы шындықты көрсетеді.
Енді ... ... ... өнер ... , ... ел ішінде
бұған құлақ аса қояр адамның жоқ екеніне көңілі ... , ... ... ... көп ... , ... өнер ,
Бұл айтқанға халық та , көп те көнер.
Бұл заманда көз ... бір ... ... ... ... кісі сенер...
Болмаса азын-аулақ саналылар,
Бозбалалар, көбіңнен үздім күдер...
Бірде осындай шарасыздықтан көңілі ... , ... ... ақын , енді бір
ауық өз көкірегінде үміт отын қайта тұтатады ,ел ішінен көңілі ояу , сезімі
сергек ұлдар , ... , ... ... ... соларға үміт артады.
Мыңнан біреу шыққанда басшы болып,
Жүзден біреу шықса екен соңына ерер,
Әр тайпадан бір ... ... ... ... ... үлгі берер,
Халық пайдасын көздесе осылайша,
Ісімізге әлбетте береке енер./14/
"Азамат" атты жинағында ол саналы азаттық қозғалысының ... бір ... ... , оның азап ... ... ... , ұлы ... күрескер
ретінде қазанында бір қайнап шыққан тәжірибелі көрінеді . Оның халыққа
арнап ендігі ... ... өз ... ... ... ... бар.
Міржақып халқының жолында өз басын құрбандыққа беруге даяр ... ... әлі де ... керенаулық пен бейқамдықтың шылауынан шыға ... ... ... ... ... не болсам, болайын саған садақа,
Сүйікті жұртым , ... ... ... , - деп ... . ... ... жоғалтпай әлден , басын қос ,
Озу қиын көлебе жерге ... , - деп , ... ... ... ... ... шегелей түседі. Осы тұста ол елге көсемдік
қылар ақсақалдардың , олардың соңынан еретін ... ... елді ... ... ... , мал –дәулеті мен ортақ іске жәрдемін
тигізетін байлардың жұрт ... ... , ақ ... елді ... басына тағы да сөз арнап, оларды бір арнаға тоғысуга шақырып ... ел ... ... ... енді ... ... бірлік , тұтастық
дәрежесінде көруді аңсаған күрескерге айналғанын көреміз.
"Шағым" атты ... ... ... елі үшін ... ... ... сәт ... дайын тұратынын бекіте түседі:
Қалғанша, жарты жаңқам мен сенікі,
Пайдалан шаруаңа жараса , Алаш !, десе ... ... ... оқ, ... ... ... да,
Тәуекел деп қасқайып көзді жұмармын , - деп ... жаңа күш ... ... үшін ... ... тап ... іс ... қарамай, оны
құдырет күшінің өз маңдайына жоғарыдан ... ... ... деп
қабылдайды.
Кім үшін тусам , сол үшін ... ... ... ... маған кұданың. Өз тағдырын осындай биіктен
түсінген ол "Арманым" деген өлеңінде:
Аяусыз жаным,мен бір құрбан лағың,
Болса ... ... ... ... ... ... ... бақыттың,
Сен көкейді деп естісе құлағым , - деп , ... ... ... ... ... деп соққан , соның бақыты жолында қатерге басын
байлаған оның көңілін жасытып , ... құм ... ... - бұқара
тарапынан көрсетілген самарқаулық пен енжарлық./14/
Көп құлағы мақтаменен тығулы
Қасқыр қуып үріккен қойдай ығулы
Құбыжық бар десе қорыққан баладай
Су ... боп ... ... ... , - деп жаны ...... атты өлеңінің философиялык ... ... ... неше түрлі құбылыстары мен дүниеде күн сайын
кездесетін не қилы ... сыр - ... мен ... ... ... ... ... таратқаның,
Өндіріп бір адамнан мұнша халық,
Әлсізді күштілерге ... - дей ... , ... ... ... байлар, кедейлер, оқығандар , надандар, жауыздар , ... ... ... қалып, Ішінде осы көптің жүр қазақ та,-деп,
Солардың ішінде өз халқының ... бос ... келе ... қынжыла
айтуды Міржақып бұл тұста естен шығармайды. Міржақып ислам дінінде белгілі
бір дәрежеде халықты ... ... ... ... бар , - ... . Бұл ... орай профессор К.Бисембиев былай деп ... ... - "жер мен дін ... ... - ... ... бірі деп есептеді, көшпенділер арасына мешіт салдырып,
медресе ашуға шақырды мұсылмандық ... ... ... , ... ... рухын сіңіруді көздеді . Ол байларды мешіт пен ... ... ... , ... ... берік тұтып, әр ауылда бір-бір ... ... ... ажырау , мұрагерлік, балаға ат қою , жаназа ... ... ... ... ... үндейді. Дулатов Қазақстандағы
діни басқарманың бүкіл иерархиялық системасының ... ... дәл ... , бұл ... тереңірек зерттеп , Міржақып әрекетін
кеңірек түсіндіруді қажет етеді Бұл орайда мынаны баса айтқан ... ... ... ұстап , жастар санасына дін рухын сіңіруді
басты мақсаты деп ... ... ол ... ... оқу - ... құптады . Ғасырлар бойы дамып келе ... ... ... ... ... сақтап қалатын ислам діні деп ойлады. Ал жалпы
дін мен ... ... ... ол ... ... ... - ғылымның
жақсылығын айтты, діннің кемшілігіне халықтың назарын аударды . ... қара түн ... ... деп ... , ол - ... ... күн
мысалында түн мен күн табиғат заңы бойынша , жанаса бір-біріне ... ... дін мен ... еш ... ... ... Ғылым табиғаттың күштерін,
жаратылыстану мінездерін жаңа -тал түстің жарығында тәжірибелеп шегіп ... ... ... аша ... дін ғылыммен қайшылыса - әр ... ... адам ... ... ... кедергі болған нәрсе . Дін адам
баласына , адам қоғамдарына хатта жеке адамға аяқ - қолына ... ... , ... шел ... ... ол адам ... ғылым мен діннің
орнын айқын ажыратып береді . ... ... "Оян ... кітабында
молданың оқуын қатаң сынға ала отырып , Қазақстанда тұңғыш рет ... ... ... ... ... екі молда,
Бірі оқытсын мұсылманша , бірі орысша,
Педагогика тәртібімен оқытса олар
Қазағым кетер еді ... ... ... ағартушылық қызметінде ана тіліне зор мән береді. Оның
пікірінше ана тілін , дінін , әдет - ... ... ... ... шын мәнінде білім мен мәдениетке қол жеткізбек.
"Қазақ халқының бұрынғы һәм ... ... ... ... болған
нәрселер , "Мөжір-медресе хақында", "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат",
т.б. публистикалық өлеңдерінде ... ... ... өзге ... ... ... , ... , ғылым , мәдениет және еңбек ... ... ... ... Жер ... ... ... "Надан
халық білімді халықтардың қасында өзінің діні , хақын сақтай алмай ... ... ... ... ... дейді. Міржақыптың " Оян қазақтағы
" халықтың отаршыл үкімет езгісіндегі ауыр халіне ашуынан туған , ... ... ... ... оның ... ... күшейе
түскен . Оның мына мақаласында Шәкәрім қуаттаған "ар-білімі" өз жалғасын
тапқан . "Біздің қазақтың оңбай тұрғаны да ... ... ... өсек ... төрден орын алып , халыққа қару қылып ... " . ... ... ... ... жеткілікті мектептердің жоқтығынан көреді. Демек,
қазақты надандықтан құтқарудың бірінші жолы - ... ашу. "Бұл ... ... ... тұрған себебі , оқудан ... емес , ... ... мектептердің жоқтығынан " деп өнерсіз жұртты өнегелімен
теңестірер күш-білім , ал білім берудің алғашкы сатысы - мектеп , ... ... ... ұйым - ... ... . ... ... жақсы күнінен
қазіргі күніне мирас болып қалғаны - ... ... ... , енді ... ... алып , ... ... заманында қолдағы барынан толық
мақұрым қалмас үшін оқуға көңіл бөлу керектігін былайша жазды . ... ... ... ... ... те, ... сақтасақ та,
дүниеден сыбағалы орнымызды алсақ та - бір ғана ... ... ... бастайтын жарық жұлдыз - оқу.Надан жұрттың күні қараң , ... ", - ... ... ... өзімнің деп білемін зор міндетім деп,- өзі
айтқандай, мақсатты да мағыналы, ... өмір сүре ... ... ... ... ... ... мол мұра қалдырды.
Жүсіпбек Аймауытовтың азаттыққа жетелер ағартушылық жолы.
XX ғ. басында өмір ... ... ... ... ... ... ... негізделген ізденістерін жан-жақты
жаныта білген қазақ зиялыларының бірі-Жүсіпбек Аймауытов ... ... мен ... ағартушылық қызметі қазақ халқының өмірінде болған
үлкен төңкерістер кезеңіне тура келді. Халық ауыз ... ... ... , әдет ... , ... жете білген
Ж. Аймауытов сол туған халқының сана- сезімі мен болмысын жаңа ғасыр, жаңа
заман, жаңа қоғам талаптарына сай қалыптастыру үшін жан - ... ... ... ... ... идеяларын терең игеріп қана
қоймай, оны жүзеге ... ... , ... ... ... ... сана-сезімді жетілдірудің ең қолайлы кұралы әдебиет болғандықтан,
қазақ даласындағы ғасырлар бойы қалыптасқан даналық пен ... , ... ... ... ... ... туындылар арқылы берілгендіктен , Жүсіпбек
те өзелінің болашағы үшін күресті ... ... . ... қоғам
өміріндегі қызметінің қай саласын , қай ... ... та ... ... ... , ... жан ... оның семдікті түсінуі,
философтардын негізгі ойлау тірегі болған адамның ... пен ... ... ... ... ... алға ... ең бастысы осы адамға арналады. Адамды тәрбиелеу, оны қоршап
тұрған дүниенің заңдылықтарын білуге , өмір сүріп отырған қоғамды ... ... ... ... шақыру тәрізді игі мақсаттарға ұмтылады ,сол
үшін күреседі, Жүсіпбектің ... ... ... ... ... оның жазған романдарын, ... ... сын ... , онда ... ... оның ... ... мен жүріс-
тұрысы, ойлау желісі, ... ... ... ... ... деуге
болады. Ағартушылықты өз ұраны қылып алған Жүсіпбек жаңа рухта жас ... ... , ... ... ... қалыптастыру тек қана
тәжірибеде іске асырып қоймай ,тұрғыда терең ... ... ... ... ... аудармашы,
публицист. Біздің зерттеп отырғанымыз адам мәселесі болғандықтан ,
ойшылдық әртүрлі жанрларда жазған еңбектерін талқылап , оның дүниеге
көзқарасының ағартушылық ойлау ... ... ... ... шығармашылық жолында Абайды ең үлкен, ең негізгі ұстаз- деп
санады. ... ... ... ... ... ... пайдаланып
отырған. Адам және адамгершілік мәселесін философиялық ... ... Абай ... ... ... Ал ... болса Абай көзқарастарын
түгелімен қабылдап, оны әрі қарай дамыта түсті. Адам ... ... ... бойынша мәдениет, оқу-білім, тәрбиеге келіп тіреледі. Ал
осылардың мәні мен мағынасы адамгершілік пен руханилықта деп ... ... ... жұрдай мәдениетін ойшыл былай көрсетеді: "Бұрын
адам хайуан қалпында жүргенде тамаққа таласып, қандай алысып- жұлысса , ... ... , ... ... адам да сол ... ұзақ шыға ... ... ілгері басқышындағы халықтар ғылымның жемісін зорлық, зомбылык,
қиянат, озбырлыққа ... /16/ ... ... мен ... ... ... ... түсінеді және мұның қазақ елін ояту үшін ... ... ... ... ... ... ... аралығында бұларға адамдық ... ... ... беретін тәрбие болуы керек. Оқыту, тәрбие беруді
өзінің кәсіби мамандығы деп ... ... осы ... ... ... ... , ... зерттеулерінде де, публицистикалық және әдеби
туындыларында да ... ... ... ... Ғылым білімді ұлғайтады; ғылымсыз білім тым құрғақ , ... ... ... . Білімді орнына жұмсайтын не? Ол – тәрбие"./17/
Жүсіпбек өзінің мамандығы-ағарту ісі арқылы ... өнер ... ... ... ... Ол ... халқының надандықтан шығуының бірден-бір жолы -
елді ағарту, өнер білімге тарту деп ... Осы ... ол ... ... ... ... еңбек етіп, оқулықтар жазды.
Олар:"Тәрбиеге жетекші"(Орынбор, 1926 ж. "Психология"(Ташкент, ... ... өнер ... ... "Сабақтың
комплекстік жүйесінің әдістері" (Қызылорда, 1929ж.) - ... ... ... , оны ... мүмкіндігіне деген
сенімнен ... ... ... ... ... адамның хайуаннан айырмашылығы жайында әңгіме қозғай отырып , адам
еркіндігі ұнамсыз ... ... ... кемдігінен деп
қорытындылады.
Жүсіпбек аз ғана шығармашылық өмірінде көптеген ... ... ... ойшыл . Оның көзқарастарының негізгі
тақырыбы- адам ... ... ... ... Ол ... ... , қалың бұқараның қараңғылығын , мешеулігін сынап , ... оқу, ... өнер ... ... ... Бас көтерер адамдарды ел қорғаны ... ... ... ... өзгерістердің бәрін де революцияның әсері
деп мойындайды. Жүсіпбек өзінің көптеген замандастары ... ... ... жиі ... тиек ... ... ... , ... тап тартысы, кедей мен бай күресі ... ... ... Ол тап ... шығып, жалпы ... ... ... ... ... адам ... ортақ жалпы адамзаттық ... ... ... ... XX ... басындағы қазақ зиялылары ... ... , ... көзқарастар Жүсіпбекке де ... ... еді. Олар ұсақ ... ... ... ... ... ұйымдар ... ... ... . ... гуманистік тұрғыдағы ағартушылық көзқарастары
қоғамдағы әйел ... жан - ... ... ... байқалады.Сол кездегі әйел теңдігі тақырыбына ... ең ... ... ... ... бұл ... ... өзінше ашуға тырысты. Мұнда ол бас кейіпкерді тек ... ... ... , ... бар ... - ... , өзіндік табиғи
тіршілігімен қаз - қалпында бейнелейді . Романдағы барлық оқиға Ақбілектің
айналасында ... . Осы ... ... тән ... ... тұстан байқауға болады. Тегінде адам ... ... ... ... , оның ... , ... болуы да өмір сүрген ортасына , алған
тәрбиесіне ... ... ... . Олай ... ... адамды өмір-
бақи бір ғана ... ар- ұят қана ... өтей ... ... қанды қол
қылмыскер болса да ол өзінің ... ... ... ... да ... , сезеді . Кейде біле тұра барады , ... ... ... ".! Жүсіпбек өзінің бұл еңбегі арқылы ... ... ... ... жері , ... қыз ... ... қайшылықтарынан
дүниетанымдық сана-сезімдік өзгеріске ... ... ... ... жасайды. Осы "Ақбілек" романы ойшыл
шығармаларының XX ғасыр басындағы Қазақстанда орын ... ... ... ... - ... психологиялык негіздеріне
бағытталғанын тағы да дәлелдей түседі. Жүсіпбектің "Күнікейдің жазығы"
повесінде де әйел ... ... ... Бұл еңбектің негізгі
тақырыбы-қазақ ауылындағы әйел тағдыры . Көшпенді елдің ... ... ... ... ... ... ... ортадан шыққан қыз тағдыры арқылы жан-жақты, терең бейнелейді. Ауылдағы
ауқаттылар мен әлсіздердің ара ... ... ... ... суреттейді. Осы ортадан шыққан Күнекей қоғамдағы әділетсіздікке бас
көтереді , өзінің адамдық , азаматтық ... ... ... ... Осы еңбектің қорытындысында Жүсіпбек қазақ қоғамында әйел теңдігін
қорғай ... сол ... ... ... ... ... дәлелдеп береді.
Әйел мәселесінің әртүрлі қырларын Жүсіпбек өз
шығармаларында жан- жақты ашып береді. Оның ... , ... , ... ... ... ... ... мәселе жиі-жиі көтеріліп отырды, олар: "Әйелдер күніне әзірлену
керек", "Әйелді мектепке алыңдар", т.б. Бұл ... ... ... көтеру үшін әйел қауымында қандай жұмыстар
жүргізу керек екендігіне тоқталады. "Бұл күнде Кеңес мемлекетінің зор
мәшинесін жүргізуге еркектер бір тетігі болып , ... етіп ... ... ... болуға әйелде де мүмкіндік бар. Мәшинені жүргізуге әйелді
жібермей отырған не? Ол - әйелдің қарын танымайтындығы",!- ... ... тең ... ... болу үшін оқу оқып,
сауат ашудың ауадай қажет екенін ойшыл айқындап берді.
Әйел мәселесінің күрделілігі мен ерекшеліктерін толық түсінген ол ,
білім беру ... де ... ... ... ... ... әйелдер көп оқысын десек , саяси ағарту
бөлімдері әйелдерді оқытуға ең жақсы оқытушыларды жіберсін ... ... және ... өмірмен байланыстырсын ,
әйелдердің тілегенін орындап отырсын". Сонымен , Жүсіпбек
әйелді оқытудың негізгі ... ... ... ... ... бір мақсаты, көбінесе әйелдер құқын ... ... ... шығу". Ал «Әйелдер күніне әзірлену ... ... ... ... өмір , ... құру ... басталатынын
терең түсініп, былай деді: Әлеуметтік тұрмыстық тамыры- үй-іші өмірі. Үй-
іші өзгермей, әлеуметтік өмір де өзгермек емес қой. ... үй ... ... Ақ ... ... ... түсті . Ошақ астындағы , от
басындағы сәуле емес , ... ... ... ... ... ... өзгерту ісінде әйелдің алатын орны ерекше екенін Жүсіпбек қалың
жұртқа паш етті.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... , әлеуметтік әділеттілікті тұрақты етуге ең бірінші кімдердің
ұмтылатынын былай ... "Рас, ... ... әйел ... ... ... , ... емес, кедейден басталады. Бұл- ... Кім ... ... ... ... ... аяз ... батса , сол адам
ауыр тұрмыстан шығуға арпалыспақ... сондықтан жаман тұрмыстан ... ... ... ... ... ұмтылады".! Осы көзқарастары арқылы
ойшыл ... ... ... ... ... ... ... дүниеге
келген жаңа ерекшеліктер мен жалпы жаңалықтардың қозғаушы ... ... дәл ... ... түпкі негізі қоғамда орын алып ... ... ... ... ... ... қол ... табыстарды одан
әрі дамыту үшін ең негізгі қажеттіліктерді ол ... ... ... ... , ... көзі ашылып , сана кірсе , ... ... ... ... бәрі ... "Байлық мұрат емес, жарлық
ұят емес екенін, тұрмыс еңбекпен ... әйел ... Бұл ... біз ... ... сананың қалыптасуы
тек қана әлеуметтік белсенді еңбекпен қоғам өмірінің барлық салаларына
араласқандығына жедел де ... ... ... көре ... Адам
мәселесінің өзегі, Жүсіпбектің көзқарасы бойынша, мәдениет, оқу-білім,
тәрбиеге келіп ... ... ... ерекшілігі мен болмысын жете
түсінген Жүсіпбек: "Еуропаға еліктей бермей, өзбетімізді, ... ... не ... ... Қаза, теңселе берсең Еуропаның
өнеге қылуға жарамайтын жерлері де бар",/20/ дейді.
Әрине, батыс мәдениетін қазақ халқына ... ... ... , оны ... ... , ... ... беріліп , соның жетегінде кетіп , өз ... ... ... ... "Қазақ – мәдениет жөнінде ерте туып,
кеш қалған халық. Кенже ... ... көп ... бар: ... әдет, надандық партия өтірік ... ... ... ... осы ... себептер",4- деп жазды ол. Ғылым- білімге дұрыс
бағыт беретін тәрбие ... ... ... ... ... ... ... қаламгер өз шығармаларында әрдайым үлкен көңіл бөледі . Оның ... көп мән ... ... ... қаражатпен табылады. Өнер, ғылым
қаражат табады. Қаражат жан ... ... ... боп жетілуіне байлық
керек,- дейді ол.
Жалаңаш кедейге өнер үйрен деу, - өгізбен ... ... ал ... ... ... та, бай ... десек ғылымсыз байлық баянсыз болмақ; бұлай
болған соң, ... мен ... ... де ... ... ... білім сыңаржақ». Білімнің адамзат игілігіне жұмсалуы, жұмсалмауы
тәрбиеге байланысты. Тәрбиесіз білімді адам ... ... ... ... да оңды ... жұмсай беруі мүмкін.Тәрбиелі адам ондайға бармақ
емес,ол білімін өз орнына игілікке, адамзаттың гүлденуіне жұмсайды. Болашақ
ұрпақты озық ... ... ... ... беру ... ... ... мен тұрмыс-салтын, әдет - ғұрпын еске ала отырып
жүргізудің ... ... аса зор ... ... ... бірі ... ... өзінің туған халқын қатты сүйсе, дәл
солай оның кемшіліктерін де көрсетіп, қатаң сынға алып ... . ... ... мінездері деген мақаласында өз халқының бұрынғы уақыттарда
ұйымшыл ... биі ... ... адамы әрі бітіледі,қайратты, сауықшыл,
досымен достасып, жауымен жауласуға табанды ... айта ... ... әсерінен осы мінездер өзгеріп, ұрлық, зорлық, өтірік,
өсек, алдау, ... ... ... кісі ... ... ... ... настық, жалқаулық сияқты ... ... ... ... ... ... жаужүрек батырларымыздың
батырлығы ауыл үйдің малын ұрлауда қалды. Бұрынғы билердің жұрнағы кішкене
дөңгелек жер ... ... енді осы ... ... ... ... құралы, Жүсіпбектің түсінігі бойынша, тәрбие, оқу, ... ... ... ... пенделердің жан дүниесін зерттеуге арнаған
Жүсіпбек өз кезеңіндегі қоғамдық кажеттіліктерді ... ... ... өмір сүрген адамдар дүниетанымының әртүрлі екеніне тоқтала келіп,
оған мынадай түсініктеме береді: Бұрынғы ... ... ... , ... ... ,
еткен қызметі қандай , қай заманда еді ? Олардың тәрбиесі ... ... ... еді . ... Николайдың төрелеріеді .Көксегені шен еді
Еткені тақтан қорыққаннан , не пайда табуүшін ... ... еді . ... ... ... тар ... еді . Бұлай болса бәріне ақжүрек
болмадың деп , әділ ... ... деп , кінә ... ... . ... ... өз уақытының перзенті" деген көне қағида ... ... ... ... ... көрсетеді .Адамның рухына
еркіндік беру керек. Егер рухы еркін болса , жан дүниесі бай ... , ... ... тез ... ... мүмкіндік алады деп сенеді
Жүсіпбек . Сондықтан ол халқының өте бай әдеби , мәдени ... ... жан ... ... етті . ... ... ... ... ... пен ... алатын орны туралы былай дейді :
«Баяғыда қазақ кең далада құр жатқан жоқ екен, оқымаса да надан болса да ... , ... ... бар ... Жүрегінің терең сырын , жанының алуан-алуан
нәзік толғауын ән-күй деген айнасына түсіре білген екен . Енді ол ... ... ... ... , өнерді сүйген таза жүректе біреуді
олай , ... ... ... ... ... ... даму , ... диалектикасын өте жақсы түсінген. Идеология қалыбы
қанша қатты қысса да ,оған бой бермей , ғылымда ... ... ... ... екенін мойындаған.
Жүсіпбек сияқты еліміздің әрі білімді , әрі өнерлі, әрі мәдениетті
азаматтары қазақ халқына Ресей патшасының көрсеткен
зорлық зомбылығын , одан ... ... ... ... асыра сілтеулері,
қазақ қоғамындағы адам құқығының аяққа тапталуын, ... ... ашық ... еді . ... дәлел ретінде оның мына
сөзіне ден қояйық : Патшаның отаршылдық , озбырлық саясаты
кімнің болса да арқасына аяздай батты . Қазақтың жерін ... ... ... ... бастады , тілін бұзуға " дінін бұзуға ауылнай,
школ, миссионерлер тартты, ... ... ... орысқа
бас июге жаңа закон, мировой судья , крестьянский
начальниктер ... ... ... ... сайлау
деген жырды тастап өзді-өзін жұлыстырды, қырқыстырды.
XX ғасырдың басында пайда болған ... ... ... , ... ... қарсы күрес идеясы , міне , осылай ,
Жүсіпбек көрсеткендей дүниеге келді және одан әрі ... ... да ... ... ... ... ... 1905 жылдан
кейін қоғамдық ой-сана ояна бастауын қазақ қауымында ұлт-азаттық
идеясы пайда болуының алғашқы тұсы десек , Жүсіпбек мұның
екінші кезеңін былай ... "1916 ... ... қара күн ... ... жылы еді . ... ... 25 июньде
шығарған жарлығы бойынша қазақ сықылды бұратана
халықтар соғыс майданындағы қара жұмысқа айдалды
Қазақ шаңырағы теңселді , қазақ даласы қан ... ... ... кезеңі турасында: "1917 жылғы февраль төңкерісі
қазақ азаматтарына ұлт сезімінің көтерілуіне зор ... ... ... ... ұлт қамы іс ... ... ... көрінеді.
Қазақ азаматы мәре - сәре болды . Төңкерістің болғанына,
бостандық туғанына қарық болып . ... ... ... бостандығы идеясына бірқалыпты , тоқтап
қалған нәрсе ретінде емес , өзгеріп , жетіліп , дамып отыратын
құбылыс түрінде ... ... ... ... ... мүддеден жоғары койды ,
және өз көзқарастары үшін өмірінің соңғы күндеріне дейін
батыл күресті.
Мағжан Жұмабаев өлендеріндегі еріктілік ... ... ұлы ... ... поэзия әлемінде айрықша із
қалдырған , өзіндік үлкен өнер , өрнек тудырған терең
сырға, ұшқыр қиялға жолы өлең ... ... ... ... Мағжан Жұмабаев. Өзі де , өлеңі де қиын - қыстау тауқымет
жолын көп кешкен. XX ғасырдын бас кезіндегі ... ... ... куә. ... ... ақын ой
елегінен өткізіп отырған. ... ақын ... ... ... ... бір жағынан , ояну , екінші жағынан ,
жаңа жол ... , ... ... тура ... Ол кез қазақтың
демократиялық мәдениетінің өсіп-өркендеу сәті , қазақ
интилегенциясының ... ... еді. ... құрамы
жағынан да, саяси көзқарасы жағынан да мәдениет және оқу - ағарту
қайраткері сан түрлі күйді басынан кешті. Олардың түсінігінде айқын
бір- ақ ... ... ол ... ... ұмтылу , халқының
мәдениеті мен бақыты үшін күресу. Ұлттық отарлау және
әлеуметтік қанаушылықтағы ... ... ... ... шығу , ... , сауатсыздық басқан халден
жарыққа қалай бастау керек деген мәселеге келгенде анық
емес, күңгірт, буалдыр уағыздарды ұстағандарда болды. ... ... ... кейін мығым қайраткерлердің бірте-бірте ұлттық
сананы орнықтырып, идеялық жағынан жетілуі- оңай шаруа
болған жоқ. Мағжан өз өлендерінде суретшілдік көрегендігінің
арқасында ... ... ... ... мол ... ... алды. «Пайғамбар», «Күншығыс» , 'Жер жүзі", "Бостандық",
"Орал", «Оралтауы» т.б. өлеңдерінде заман көтерген әлеуметтік,
рухани жайларды анық байқауға болады. ... пен ... ақын ... мол орын ... ... ... шығыс өкілі ретінде шығысты пір тұтады, оған сенеді
және үміт артады . Соғыс, тажал, жан мен дене азғындауы сияқты
ажалдың қара ... боп, қара ... ... ... ... Ақын ... ... деп, Азия өзінің қараңғылығын жойып , түрменің тор көзін,
қолды байлаған ... күл ... етіп ... деп сендіреді. Ол
"Пайғамбар" деген өлеңінде былай дейді:
"Күнбатысты қараңғылық қаптаған,
Күні батып, жаңа таңы ... жүр ... ... ... табанына таптаған...
Қайғыланба соқыр сорлы шекке зар,
Мен- Күн ұлы , көзімде Күн нұры бар,
Мен келемін, Мен ... Мен ... ... ... туған пайғамбар"/21/Осы тұста
"Күн", "Күн ұлы", "Күннен туған" деген сөздерге
көңіл аударайық. Мағжан түн мен күнді ... ... ... бірі жоқ ... ... сол түнді күнге жеңдір , уайым ,
қайғы , түнек ... ... ... , ... жылуға, отқа жету деген ойы
байқалады.Жалпы Мағжанның өскен ортасы, соған сәйкес ұстанған бағыт-бағдары
туралы ... ... ... ... ... ... ... студенттеріне оқыған баяндамасында әділ бағасын береді. Онда былай
делінген: "Бір жағынан үй іші- ... ру ... ... ... ... ... ... туып өскен болса , екінші-татар медресесін
оқып, түрікшілік исламшылдық ... ... ... ... ... ... отаршылдық зардабы қазақтың ұлтшылдық сезімін оятқан
дәуірдің ұлы ... ... орыс ... ... ... ... ... сезіп білсе, бесінші - Батыстың , қалаберсе орыс ақыңдарының
санашылдық, дарашылдық школынан сабақ алса , енді ... қай ... ... шығуы керек? Сөз жоқ, Мағжан ұлтшыл, түрікшіл, санашыл, ... ... шығу ... Олай ... ... ... емес. Әлеумет ортасының,
заманының жағдайы солай". Мағжан өткенге, өткен ... ... баса ... ... өз ... тағдырын жырлайды. Біраз туындыларын тарихи
жағдайлар хақында тоқтаса, енді бірде ежелгі, ескі мекенге үйлеспей ... ... ... көз ... ... Темір сынды қаһарлы
тұлғалар атамекен иесі әрі қорғаушылары ... ... ... Бөгенбай,
Ағыбай, Кенесары, т.б. тізбектеліп өтеді. Халықтың аңызға айналған бағалы
дүниелерінің бәрі де ұмыт ... ... ... , ... ... жайып кете ме деп қорқады. Өмірдің көптеген келеңсіз жақтарын
уайымдап , жанымен ауыра білетін , ... ... , ... ... ... әрдайым тарихқа айрықша ден қояды. Мағжан қазақ халқының бақытқа жетер
жолы тек ... ... , өз ... өзі ... ... жету ... . Оның ... ерлер істеріне қайта оралып келе ... ... ... Алаш жайын,
Жанымды орай берді улы уайым
Кеудеме күннің нұры толғандай боп,
Жырлаймын алты алаштың ... ... ... ... ... көзін ашып ,
көңілін оятатын ағартушылар , ақындар қызметі айрықша күшті болатын. Мағжан
ел басындағы ауыртпалықты солар ... ... ... ... ... түптің түбінде қалың көпшіліктің санасына жетеді деп есептейді
де,былай дейді:
"Ардақты ер, ұмытылмас еткен ісің,
Күні ертең айбынды алаш ... ... көп ... ... шығаруға жұмсар күшін"
Оқу-өнерден кешігіп қалған қазақ ... ... ... ... кейде тіпті ашындырады. "Шолпан" жинағына басылған ... ... ... ... жатыр,
Бір іске жанаса ал май шетте жатыр.
Азырақ көз жүгіртіп қарап тұрсақ
Қазекең қарап тұрсақ текке жатыр, - ... ақын ... ... ... ... ... мықтап әсер еткені анық. «Мен кім» деген өлеңінен біраз нәрсені
аңғаруға болады:
Жалынмын мен, ... ... ... мен, ... ... ... болсын көк, жемірілсін жер,уайым жоқ,
Көз қырымен күліп қана ... ... де ... адам өлім ... ... ... өзім-би,
Қандай ессіз не қылдық деп тергейді ?/21/
Бұл шумақтардан ... өз ... , өз ... , өмір ... ... ... . Ақын сөзі ащы ... айнасы болып отырған . Асыл
сөздерінің қадірменді иесі бар екенін ол кәміл ұққан. ... ... ... ... ... елі еді . Мағжан бар өмірін , өнерін , білгенін сол
туған ... , ... ... "Жан сөзі" деген өлеңінде:
Қазақ елі бір ауыз сөзім саған,
Болғайсың сыншы болсаң , әділ сыншы ,
Кінәні жүрекке қой, ... ... ... де ... ... . ... - өз ... де, жерін де ардақтаумен
өткен , өмірдегі азаматтық орнын ақтауға ұмтылған . "Мен өлмеймін ,
менікі де ... ... ... ... ... ... өлеңі мен дана сөзі өлмек емес . Мағжан "Сағындым " деген өлеңінде:
"Не көрсем де - алаш үшін ... атақ - ... үшін ... ... де алаш ... ... ... қолдарынан келгенін," - деп , ұлты, халқы үшін өзін
кұрбан етуге даяр екенін , ал ... ... - ... аяққа тұрып,
өз бетінше өмір сүруі екенін айқындайды. Мағжан халық туралы ,
тұрмыс туралы , жалпы елдің өмірі туралы ... ... ... . ... ... Абайдай терең бармағымен ,
өмір құбылыстарын бөліп , аулақ қалдырмаған . Қоғамдағы адам
орны, оның жайы, күйі туралы ой-пікірлері ... ... ... ... шығармашылығында адам тіршілігі мен оның рухы , ой-сезімі
қатар жүреді. Адам - қоғам субъектісі болумен қатар табиғат объектісі.
Жақсылық пен ... , ... пен ... , ... ... , ... , енжарлық сияқты ежелгі ұғым -байламдардан Мағжан тыс
қалмайды . Арнайы тақырып етіп алмаса да қай ... ... те , ... , ... , жарыққа шақыру лебізі мол табылады:
"Көп өтпей жыл,
Тек ... ... ... ... ... жастықта
Білмей өс жанға қастықта"
Мағжан адамның туа ... ... ... ... ... ... ... талаптанған адам ғана таза білімге жете алатынын
айтады:
"Алаш деп ... ... ... ... ... ... ... рас.
Тоқталмай істей білсең батып терге,
Жасынан оқу оқып, өнер қуған
Жан жетпес көңілі жүйрік кемеңгерге". Ал енді "Осы ... ... ... ... ... , бара жатқанын , сөз ... ... отқа ... ... жанбыз,
Сөз ұқпас, мылқау, меңіреу, жүрген жанбыз.
Көрінбес ... ... ... ... па рас, ... ... өлеңдерін талдағанда, ақынның өмірге ... оны ... ... ... анықтап алу қажет. Мағжан поэзиясынан өмірді
біртұтас құбылыс , ... ... алып ... сол ұлы ... бір ... бөлшегі ретінде қабылдайтын ақын екенін көреміз.
Табиғатсыз , жаратылыссыз адам жоқ , ... оның күні - ... Ал адам ... ... ... ... , үстем болғысы келеді . Мағжан «От»
деген өлеңінде ... ... ... ... ... ғана бағынам
Өзім күнмін, өзім от,
Сөзім, қысық көзім де - от
Өзіме-өзім табынам,
Жерде ... ... ... ... ... жоқ".
Құбылыстың мәнін кең көлемде ,жалпыға бірдей қалыпта тани білуде , ақын
ең ... ... ... да ... үңіледі , әрдайым жалпы адамзатқа тән
әуенге бой ұрады.
Қандай да бір ойшыл, ұлы дарындарға ортақ қасиет - тек өзі өмір ... ... дөп ... тани ... қана ... , ... да тура ... уақытпен , тарихпен сабақтастығы. Тұтастай алғанда Мағжан ... де , ... де ... мәлімдемесі сияқты мына бір жолдар асқақтай
естіледі:
Күншығыстан таң келеді - мен ... ... - мен де ... ... ... ... қаптаған, ... ... , күн ... жолдардан XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ даласын
желпіндіргеназат ой, еркін қиял , тәуелсіздікке , шақырған Алаш рухы желдей
есіп тұр . ... ... ... ... ... ... шегіп , былай дейді:
Арыстанмын, айбатыма кім шыдар? Жолбарыспын, ... ... кім ... жерде - желмін гулеген,? Жер еркесі - желдің жөнін кім
сұрар?
Ал отарлық тас ... ... ... ... қысып алшысын
қуырған ащы өмір алдында ақын тағы да өрлікпен, ... мен ... , ... -Сұм өмір ... ғой ... тіл, ... емес ... Сондықтан жаным күйіп жанады да,-
деп айта алады. Осы екі-ақ шумақ өлең жолдарынан сол дәуірде
қазақ бастан кешкен ... хал ... ... ,
алаштың өршіл, азаткер ақыны өзінің алған бетінен , халқын заманға
берген салтанатты атынан ... ... ... заман
жаршысы, күні өткен ескіліктің жоқшысы деп қаралаушылар ... ... сан ... , ... да асқақ жан құбылысын , ... ... ... ... еді. Оның ... өмір - тіршілігінің,
арман - мүддесінің, ... ... ... бір ғана ... -
адамның - алаш пен ... ... мен ... ... ... ... елім, қалың қара ағашым ,
Қайраты мол, айбынды ер Алашым
Өзі-ақ құлар , сырың берме ,сабыр қыл,
Ақымақтар ... ... ұлы ... ... қара ағаштай қалың Алашқа , оның айбынды
ерлеріне, қайратты азаматтарына тарих өкімінің бұлжымастығын ... ... рухы - көк ... рухы еді. Ақын ... ұрып ... неге өз ... сыймай, сыйғызбай ... ... ... көк ... ... ... ... сондықтан:
Өткен күн тан -тамаша ертегі ғой, Ерлері ... өрт еді ... от ... ерлерінен
Алаштык жанында ауыр дерт еді ғой,-деп жырлайды. Орыс империясының жас
құрсауынан құтылу үшін азаттық туын ... "Оян ... деп ... ... Орда ... ... аяқталған, бірақ қызыл империяның
қанды ... мен ... ... ... ... түскен Қазастанның өрлеу, құлдырау дәуірі халқымыздың ... ... мен күш ... ... ... кезең еді:
Кешегі арыстандай айбыны зор,
Жүректі жолбарыстай қайраты мол,
Айырып,ар-намыстан, ... ... ... шала - ... бір ... құл ... ақын ... терлене толғаса - ол да тағдырдың басқа салғанын
әрі мойындау, әрі тағы да ... жол ... шарқ ... ... аңсау,
бостандыққа ұмтылу көк бөрі көк түріктің Алаштың, оның ойшыл, жалынды ақыны
Мағжанның қасиетті ... ... ... ойға алған арманы іске аспай,
өкпесі өше қысылғандай:
Талапсыз бақсыз мен сорлы,
Бір ісім оңға бармаған.
Мен не ... о ... ... ... - деп ... ... мүдде түрғысынан алғанда қазақ халқы үшін XX ғасырдың
шындығы, біреу-ақ болатын. Ол шындықты ... ақын "Ана ... ... ашып ... ... ... ... ту ... ... ... ... ... жаны ... ... ... ... ... ақын жаны ... ... ... ... үміт –бар үміт мынау еді:
Еркін, елдік, бірлік, қайрат, бақардық,
Жауыз тағдыр , жайды бәрін не ... ... ... бір ... ... жұлдыз - бабам тілі сен қалдың.
Жарық көрмей, жатсаң да ұзақ кен ... ... ... , ... кең ... ... балаларыңды бауырыңа
Ақ қолыңмен тарта аларсың, сен тілім.
Қазақ елінің орыс патшаларына бағынып ... ... ... Мағжан
өзінің деген ... ... ... ... ... саға ... ... қуарған
Жүк
тасып ... ... "Мен ... ... ... ... ақын ... үлкен үмітпен қарайды. Ол ... ... ... ... ... ... қайратты
Қырандай күшті қанатты.,
Мен жастарғасенемін.
Көздерінде от ойнар,
Сөздерінде жалын бар.
Жаннан қымбат оларға ар,
Мен жастарға сенемін.
Жақсы ... жету үшін бас ... кең ... игеру қажет деп есептейді
ол. Соған жететінімізге әр адамның бойында сенім болғаны жөн. Одан ... ... деп ... ... ... ... не қалды,
Мөлт-мөлтетіп көзіме жас ... ... ... , ... ... шақырады. Тұтас халықтың бақытты болуы, арман - мұратына жетуі, -
деп ... ... ... сан ... салт ... ... ... халықтың адал ұлдарының әрқайсысының нақты мақсаткерлік іс - қимылына
тікелей байланысты. Ол былай деп атап көрсетті: "Тәрбиеден мақсұт ... сол ... ... асса ... ... дүниесін бақытты қылу ұлт
мүшесі, әрбір адам ... ... , ұлт ... ... дүниесі бақытты.
Қысқасын айтқанда, тәрбиеден мақсұт - адам ... атты құр жала ... шын ... адам ... шығару "
Мінеки, М.Жұмабаев қоғамдық прогресс мәселелерін
шешу үшін таптық ... ... ... ... ... келу қажеттігін
алға тартады. Ол адамдардың психологиясынан ... ... ... ... ... дейін ескеріп, ұлттық ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Адам,
адамдық қасиет, оның қоғамға , ұлтына, ... ... ... ... бет ... ... ... тереңірек ой толғаған. Ол жалпы адамзаттық ізгілік
мұраттарына , әсіресе қастандықты қайырымдылықтың және алатынына
шүбәсіз сене білуге үндейді: "Адамның шын ... адам ... ... сүю, ... сүюмен қанағаттанбай, жалпы адамзатты сүюі шарт.
Өзінің һэм ... ғана ... ... ... ... ... іздеу шарт. Халық пайдасын өз пайдасынан да ілгері қоюы шарт Адам
шын ізгі адам боламын десе, халық ісі, халық ... ... ... ... Әрбір халық бір-біріне жау болсын деп ұғу қате.Адам өз ... ... ... ... ... ... сүюге міндетті. Міндетті
емес, еріксіз сүюмен жер ... адам ... ... адам
жаратылысындағы негізгі мінез» .
Қорытынды
Бұл жұмыста негізінен қазақтың "бес арысы" аталған алаштың ұлы ұлдарының
көзқарастарындағы ... ... ... ... ... ... ... философиясында бұл мәселенің маңызы зор, берер
ғибраты ... ... ... ... ... адам ... өздігін "мендігін" таныту үшін айтулы істер атқарып,
мардымды нәтижелерге жетуі тиіс. Мұндай мүмкіндікті беретін аты баға
жетпес қасиет екендігі ... ... емес ... ... жер ... орын ... ... қатынастар
жүйесінде өзінің тиесілі орнын табу—оның мемлекеттік дербестік қажеттілігін
жалпыұлттық көлемде ұғынып, сол үшін мақсатты ... көше алу ... ... ... ... ... ... мұрасының
негізгі діңгегі болған мемлекеттік дербестік сол ұрпақтан—ұрпаққа ұласқан
үзіліссіз рухани ізденістің, жасампаз ... ... ... ... ... ... ... Қазақ топырағында қаншама ғасырлардан
бері ... ... ... ол үшін ... ... ... болып
өткенімен, бұл әрекетке мақсаттылық, теориялық негіз беру Алаш ... ... тұс ... ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік, мәдени-рухани өміріне тың серпіліс туғызған ... ... ... ... ... ... Аймауытов, Мағжан Жұмабаев сахнаға шықты. Кең дала көгінде нұрын
шашқан Күндей болып, арайына ... ... ... ... ... ... ащы ақыл—парасаттың туын көтерді. Олар адамның азаттығы ... ... ... ... қасиетті байрағын асқақ желбірету
үшін ұлы Абайдай мыңмен жалғыз алысқан" және осы мақсатта елі мен ... ... ... ... биік ... ... еді.
Біз арқа сүйеп үйренген батыстық көзқарастардан еш кем емес, керісінше өз
ділімізге сай, ... ... ... ... ... ... зиялы қауым өкілдерінің озық ойларын жоғары деңгейде
зерттеп, кейінгі ұрпаққа өсиет етіп, үлгі ... ... ... ... ... ... Есімов Ғ. Сана болмысы. Алматы 1994
2. Гоббс. Т. Избранные произведения в 2-х ... ... ... ... ... ... ... 1988
4. Юм. Д. Сочинения в 2-х томах. Москва. 1965.
5. Кант. И. ... ... ... ... В. Г. ... философских наук. Т 1 .Москва. 1975.
7. Шопенгауэр .А. Антология мировой философии. Т. 3. Москва. 1971.
8. ... ... от ... ... ... ... А. Жан сөзімді кім түсінер. Алматы: Қазақстан 1994-112 б.
10. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1989.
11. пеп
12. Бөкейханов Ә. ІПығармалары ... ... 1994-384 ... ... М. ... ... Жазушы 1991.
14. Дулатов М. Оян қазақ. Алматы. Алтын Орда 1991.
15. Бейсенбиев К.Б. ... ... ... ... ... ... ... Казахстан. 1976-428 с.
16. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы, Жазушы, 1989.
17. Аймауытов Ж. Шернияз. Алматы: ... 1989-210 ... ... Ж. Пенкология. Алматы: Рауан, 1995-312 б.
19. Қирабаев С. Жүсіпбек ... ... Ана ... - 1993-180 ... ... Р. ... Алматы. Санат. 1997.
21. Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы: Жазушы 1989.
Қосымша әдебиеттер тізімі
22. Абай Энциклопедиясы. - Алматы: Атамұра, 1995- 720
23. ... Ж.М., ... М.С. К ... ... реалий.
Мысль, 1992 г.
24. Алдажұманов Қ. Қазақстандағы саяси репрессиялар. 1929-1937 Алматы:
Қазақстан. 1993-210 б.
25. Ақатаев С. Күн мен көлеңке - ... ... 1990-240 ... ... Ғ. ... ... - ... Қазақ университеті,
1993-104 б.
27. Арон Атабек. Алаш и ... ... ТОО ХАК М.1991 ... ... А.А. ... ... ... во второй половине XIX
и начала XX века. Алма-Ата, Наука 1979,160 с.
29. Әбішев Қ. ... Г. ... ... ... ... ... ... Алматы: Ғылым, 1990-120 б.
30. Әуезов М.О. Философия жайынан. Абай, 1918. 3.8-11 ... М.С. ... ... ... в 1917-1940 гг.
Алма-Ата Ғыл ым. 1991.
31. Ғабитов Т.Ғ. ... ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиеті. Алматы: Ғылым 1997
33 Қасабек А. Қасабек С. Искание истины. Алматы. Ғылым ... ... А. ... Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе.
Алматы: Қазақ университеті, 1994.
35 Қасымжанов А.Х. Алтаев Ж.А. ... ... ... және ... Мұрагер. 1992. 446 б.
36 Қасымжанов А.Х Қасымжанова С.А. Духовное ... ... ... 1992.
37 Масанов Н. Кочевая цивилизация ... ... ... ... ... ... А. Н. ... Ғ. Е. Қазақ философиясы және оның
проблемалары. ҚРҒА хабаршысы. 1992. 4. 16 ... ... М.С. ... ... ... ... Орынбеков М.С. Алтаев Ж.А. Қазақ ойшылдары. Алматы. 1995.
41 Орынбеков М.С. К проблеме ... ... ... В ... XIX Всемироного философского конгресса. Москва 1993.
42 Өзбекұлы С. Арыстары алаштың тарихи ... ... ... ... ... О.А. Казахская философия. XV - начала XX века. Алматы.
Ғылым 1996.
44 Шүмбаев К.ІП. Рухани ынтымақтастық- өмірлік қажеттілік. Ақиқат.
1994. 10.
45 Хамзеева Б. ... ... ... ой ... адам
проблемасы. Алматы. 1996-26 б.
46 Философия және мәдениеттану: Оқу құраст. Ж.Алтаев,
Т.Ғабитов,А.Қасабеков және т.б. Алматы. Жеті жарғы, 1998.
47 Д. ... ... ... ... упадок. А народа. Душанбе.
1992.
48 Қасымжанов А.Х. ... ... и ... ... ... 1995.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге