Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары [ 44 бет ]

Кіріспе

Ι тарау Қазақ философиясы тарихындағы Шәкәрім Құдайбердіұлы мұрасының орны.
1.1. Шәкәрім дүниетанымы қалыптасуының тарихи-мәдени негізі.
1.2. Шәкәрімнің адам ілімінің философиялық-териялық өзектері

Екінші тарау Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары.
2.1. Табиғат, құдай және адам.
2.2 Шәкәрімнің ар білімі
2.3 Ұждан

Қорытынды

Дисциплина: Философия
Тип работы: Материал
Цена этой работы: 500 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
Кіріспе
Бүгінгі күні халқымыздың рухани мәдениетінің тарихына, әсіресе
оның гуманистік және ұлттық көріністеріне деген қызығушылық пен ынта ... ... ... өсіп ... ... прогрессивті философиялық
дәстүрін оқып үйрену қоғамдық ... даму ... ... ... ойды ... және ... ... танымымызды кеңейтуде
маңызы өте зор.
Жан-жақты жетілген адам мәселесі бүгінгі күн тұрғысынан қарағанда
өзінің маңыздылығын жоймаған ... ... бірі ... ... ... ... ... “коммунистік манифесте” негізделген принциптер бойынша,
коммунизмнің моральдық кодексі бойынша, адамның социалистік идеалына, яғни
жеке тұлғаның мүддесі ... ... ... болу принципі тұрғысынан
тәрбиеленіп, соны идеал тұтып, бар болмысымызды соған ... ... ... ... ... ... ... кеңістігінде, жалпы
дүниежүзіндегі түбегейлі ... ... ... ... ... ... жаңа құндылықта әлі бой көтере
алған жоқ. Тек ... ... ... экономикалық емес рухани өмір
тұрғысынан да транзиттік өтпелі кезең жағдайында өмір сүріп ... ... үшін ... ... ... мүддені айқындау соған жету ... бір ... ... ... түрін жасау арқылы адамдарды
тәрбиелеу,олардың мүмкіндігінше, бүгінгі күн талабына ... ... ... адамды, немесе ұлы Абай айтқандай “Толық адамды”
тәрбиелеу қазіргі Қазақстан үшін ... ... бірі ... ... да адамшылық абырой-қасиетті қалпына келтірудегі күресте Адамды,
тұлғаны өз ұжданының бастапқылығын, ... мен ... ... ... ... сияқты ойшылдарымыздың пафосы мен
философиялық концепциясы зор көмек берері сөзсіз.
Ұлтымыздың қоғамдық-философиялық ойы ... ... із ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлының творчествосы
энциклопедиялық білімділігімен, философиялық-теориялық ізденістеріндегі
новаторлық әрекет-сипатымен ерекшеленеді. ... ... озық ... ... Шәкәрім адамилық бастаманың шешуші ролі ... ... ... ... осы ... ... ... ететін бірегей гуманистік ілім жасады.
Егемендікке қол жеткізген тәуелсіз мемлекетіміздегі қоғамдық-
тарихи, ... ... ... ... ... ... барысында туындап жататын қайшылықтарды шешу, өз жолын, өз
идеяларын нақтылау мен ... ... ... ... ... өсуі,мәдениетің қайта өрлеуі, халықтың рухани бастауларға
көңіл және үзіліп ... ... ... ... ... ... жеке ... нақтылы әрекеттері мен қоғамдық ойларын
жаңылмай саралау кезеңінде дүние бақытты және ... ... тиіс ... деп сенген, бірақ ол заман әрбір адам өзіндегі “нәпсі кеселін” ... ... ... ... ... қойғанда ғана орнайды деп
болжаған Шәкәрім Құдайбердіұлының философиялық ілімі, оның ішінде өзін- өзі
іздеу және ... ... ... ширығу және дамуға құрылған бірегей адам
концепциясы ... да ... ... терең де соны толықтыру ... ... да ... жаңа қоғамның сапалық ... ... ... ... ... сол ... ... тұлғаның
имандылық жағынан жетілдіруімен ... ... ... адам ... ... ... біз ... түйеміз.
Шәкәрім көзқарасындағы адам мәселесі шығыс пен батыс философиялық ілімдерін
қатар ... ... ... ... сонылығымен [] қазақ
қоғамының ΧΙΧ ғасыр аяғы мен ΧΧ ғасыр басындағы рухани және ... ... ... ұлттық философиясының антропологиялық
дүниетанымының іргетасын қалап тұр.
Тақырыптың зерттеліну дәрежесі:
Тоталитарлық мемлекет, басқару-әкімшілдік жүйе ... да, ... ... ... сияқты философиялық бірлікті
ыдырататын, маңызды мәселелерден бас тартып, ... ... ғана ... ... ... әкелді. Ашық апологеттік
сипатқа ие болған мұндай философияда адам мәселесінің жете ... ... ... ... ... ерекшелігі мен
қайталанбастығы еленбеді. Мәдениетімізде ұзақ жылдары бойы насихатталып
келінген ... ... ... енді ғана ... ... ... ... философтарының адам мәселесіне деген ықылас-
назарының күшеюін осылай түсінеміз.
Бұл ... ... ... философиясындағы адам мәселесіне де
қатысты. Адамның өзі туралы, өз табиғаты, ... орны мен ... ... ... ... ... ... түрлі рухани салаларда:
фольклорда, ... ... ... ... Бұл ... ... ... ғалымдары мен археолог, этнограф, тарихшы, ежелгі дәуір
әдебиетін, қазақ ... ... ... ... ... ... ... адам мәселесінің қойылуы мен шешілуін зерттеген
аға буын ғалымдар: М.Әуезов, Б.Майлин, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, ... ... ... ... Р.Бердібаев,
М.Мырзахметов болды. Әйтсе де адам ... ... ... толық
түсінікті тек философия ғана бере алмақ. Бұл салада еңбек сіңірген ғалым
философтардан ... ... ... Д.К. Кішібековті, М.Ш.Хасановты, М.С.Орынбековты ... ... ... ... адам ... туралы жазылған ... ... ... ... “Хакім Абай”,М.С.Орынбековтың
“Философское воззрения Абая” т.б. атауға болады.
Соңғы ... яғни 1988 ... ... ... ... ... Б.Сапаралин, Р.Сейсенбаев, М.Базарбаев т.б.
жазып жүр.Жекелеген мақалалар ... ... мен ... да ... ... ... бірақ олардың көбі Шәкәрім дүниетанымын
филологиялық, тарихи тұрғыдан қарстырады. Ал ... ... ... ... фәлсапалық жүйесін ондағы жан, тән, жаратылыс, ... ... ... ... де ... ... ... және
Б.Айбековтың, Шәкәрім Құдайбердиевтің адам философиясы жөнінде жазған
диссертациялық жұмыстарын атай аламыз.
Дипломдық жұмыстың ... ... мен ... ... ... ... адам мәселесі
жөніндегі көзқарастарына ғылыми-философиялық талдау жасау. Бұл мақсаттан
мынадай міндеттер ... ... ... ... ... ... ... ашу;
-Қазақ ұлттық философиясындағы адам мәселесінің қалыптасуы мен Шәкәрім
Құдайбердіұлы ... адам ... ... ерекшеліктерін анықтау;
- Шәкәрімнің философиялық антропологиясының принциптерін талдау;
-Шәкәрімнің адам мәселесі шеңберіндегі ... ... ... ... ... өзі ... ғылымда ұстанған кредосы,
бағытымен байланысын анықтау;
-Шәкәрімнің этикалық көзқарастарын адам мәселесі тұрғысынан саралау, ойшыл
негізге алған құндылықтардың ... ... ... ... ... ... құндылықтарымен арақатынасын салыстыру.
Зерттеу жұмысымның жаңалығы Шәкәрім Құдайбердіұлы философиясындағы ... ... ... мен оның көзқарастарының қазақ
философиясы ... орны ... ... ... ... философиясындағы онтологиялық жүйе құрылымы, оған негіз ... ... ... ... өлім мен ... ... талданады.
-Шәкәрімнің философиялық көзқарастарындағы антропологиялық аспект алғаш ... ... ... негізі ашылады.
-Шәкәрімнің адам және ерік бостандығы туралы ... және ... ... ролін атқарған философиялық, творчестволық әдісі анықталады.
-Адам табиғатын түсіндіруде қолданатын ... ... ... негізге құрылған философиялық ұғымдағы Шәкәрім “ұжданы” тарихи-
философиялық герменевтикалық әдіс тұрғысынан талданады.
-Шәкәрімнің адам ... ... ... ... ... “Жалын”, “Қазақстан”, “Ғақлия” баспаларынан
жарық көрген басты шығармалары, мерзімді баспамен Ұлттық ... ... ... ... қолданылды. Методологиялық
құрал орнына, А.Қ.Қасабеков, М.С.Орынбеков мақалалары мен еңбектері,
М.Мырзахметовтың”Абайдың ... ... ... “Хакім
Абай”аты кітаптары пайдаланылды.
Бітіру жұмысымның құрылымы: кіріспеден, екі тарауға ... ... мен ... әдебиет тізімінен тұрады.
Ι тарау
Қазақ философиясы тарихындағы Шәкәрім Құдайбердіұлы
мұрасының орны.
1.1. Шәкәрім дүниетанымы қалыптасуының тарихи-мәдени ... ... ... 73 ... асыра сілтеудің құрбаны болған
Шәкәрім Құдайбердіұлы дүниетанымы ағартушылық бағыттың барлық өкілдерінікі
сияқты өз кезеңіндегі ... ... ... ... ... ол ... ірі ... толы еді. Солардың ең бастысы қазақ
елінің орыс еліне бодан болуы және Ресейдің ... ... ... ... Бұл саясат мақсатының үш түрлі бағытта іске асырылғаны
қазір нақты айтылып жүр: ... ... ... ... ... ... түпкілікті меңгеру; 2. Рухани ... ... ... ... ... ... ... немесе ислам фанатизмімен
уландыру; 3.Территориялық принципке негізделген ... ... ... орнықтыру арқылы өздерімен өздерін жауластырып қою.(1)
Қазақтардың ұлттық санасын оятпау, азаматтың сезімін өшіріп,
рухани құлдыққа ... ... іске ... қазақтың елдік берекесі
кетті. Бұл қаскөй құбылыстың зардабын ΧΙΧ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... да. Ал 1905
жылғы орыстың буржуазиялық-демократиялық ... ... ... ... ... ... ... қазақ оқығандары тікелей қарсылық
та көрсетіп жатты. Осы құбылыстың бір көрінісіне Россия ... ... ... ... ... мақсатында астыртын жүргізіп келген
миссионерлік саясатына қарсы туындаған қарсылықтың кейбір ... ... ... ... Осы ... ... Ыбырай Алтынсариннің
“Шариат-ул- Исламы” кітабы мен Шәкәрімнің “Мұсылмандық шарты” бір бағыт,
бір межені ұстанғаны ... ... уды ... ... болады деген
танымал күрес әдісін ұстанған секілді. Өйткені, бәрі де ... ... ... догмаларын емес, діннің ... ... ... ... ... мәселесіне баса ден қойғаны
байқалады. ... ... ... ... ... . . . ... ислам дінінің ақиқаттығын негіздейтін түсінікте
бере алмайды”- деп сыналған. (2) Ал ... өз ... ... жазған алғашқы кітабының өзінде діни түсініктегі ислам мен болмыс
қағидаларын талдай отырып, адам табиғаты мен танымын, адам ... ... “ . . . адам ... білмекке әуелі жоғарыда айтылған қайдан
жаралдым, не үшін жаралдым, түбінде не болмақпын ... үш ... ... Онан соң ... ... ... ... пайда не іс қылып жүрмін,
халыққа не пайда келтіріп ... ... ... зиян қылғаннан саумын
ба, деп ойлау керек. Өйтіп өзін-өзі тексермей жүре ... адам ... ... да ... ... Қазақтың наным-сенім, діндарлығы жайлы ойлары
жалпы сенім мәселесіне ... ... ... ... ... Шәкәрімді
өз теориясын жасап шығаруға жетелейді.
Шәкәрімнің дүниетанымының қалыптасуы туралы сөз болғанда ... Абай ... Абай ... ... ... ... ... Шәкәрім
ешбір оқу орнында ... ... Оның ... де , ... де
Абай.Шәкәрімнің шығыс, батыс әлемдеріне қызығушылығын оятқан басқа емес,
өзінің ұстаз ағасы Абай.
Абай жолын қуған ... ... өн ... ... қазақ
халқының жан дүниесінен, ұлт санасындағы наным-сенім мен негізгі ұғым-
түсініктен хабар беретін ... және ... ... ... сипаттағы принципиалды дүниетанымдық: - Мен қайданмын? – Не ...... ...... сұрақтарға өзіндік жауаптары Шәкәрімнің
ән-өлеңдеріне, ... ... ... арқау болады. Шәкәрім
өзіне дейінгі ... ... ақын ... ... жаңа ... рухани қазыналардың басты бағыттары мен негізгі
сұрақтарына ... ... Көп ... ... соны ... ... ... мен позициясы, прогрессивті тұжырымдары ... ... ... ... ... Сөйтсе де бұлардың бәрінен
Шәкәрімнің ... ... ... тәлім- тәрбиесі, дүниетаным негіздері “мен
мұндалап” алыстан көзге ұрады. Өзінің “Жастарға”, “Ашу мен ... ... ... ... ... т. б. ... ... ұстаз тұтып, Абай
ақылына жүгініп отырады.
Шәкәрімнің жалпы творчествосында ... ... орны ... Ол Шыыс ... мен ... ... түбегейлі меңгеріп, шығыс
әлемінің рухани қазыналарын терең игеріп, түпнұсқадан оқып танысады.
Шәкәрімнің ... ... ... қол ... ... ... ... түрік тіліндегі ғұлама ойшылдар
еңбектері болды.
Шәкәрім Абай ... ... ... ... ... ... ... Хафиз сияқты гуманистердің шығармаларын ... ... ... ... ... ... ... Платон, Аристотель, Сократ
шығармаларымен таныс болады.
Шәкәрім дүниетанымының ... ... ... ... ... барысында адам мәселесіне қандай көзқарас, орын мен сипат
берілгенін шолып өтпек ... Адам ... ... ... пен қатынас
негізінде, сол дәуірдің саяси, тарихи, рухани және имандылық атмосферасынан
туындайды. Солай бола тұра ... ... ... ... ... ... өндіріс даму дәрежесі адам мәселесінің нақты-тарихи мәніне
тепе-тең келе ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Онда поэзия мен ғылым, дін мен мораль, рационалды
технология мен табиғатқа, адамға ритуалды ықпал ету элементтері бар. ... жеке ... ... рулық тәжірибесімен сәйкестендіруге
қоршаған ортаға бағдар жасап, бейімделуге мүмкіндік беретін жүріс-тұрыс
үлгісі көрініс тапқан.Табиғат ... ... ... ... ... және жеке бас тәртібін қауымдікімен үйлестіру деген принципиалды
мәселе тұрғысынан миф тұрақты мәнге ие.
Әскери демократия ... беки ... ΧΧ ... ... өмір ... ... ... рулық қоғамда анимистік, тотемдік,
шамандық нанымға ие болды.
Қазақ ата- бабасының дүниетанымының атын жоғарғы ... ... ... деп ... болады. Мәні жағынан отбасы мен бала-шаға
жебеушісі Умай- ана келесі сатыда тұр.
Ежелгі ... ... ... ... зороастризм жатыр.
Қарама-қарсылықтар күресі рухы, адам жаны үшін мәңгілік космостық ... адам ... ... ... өзіндік этиканың тууына
жағдай жасады. Зороастризм адамға Ахурамазад мен ... ... ... ... ... ... ... пен дүниенің дұрыс
құрылғандығына сену ... ... ... қойды, адамды уақытша жеңіліс
үшін ... іс- ... ... ... ... ... ... артты.
Сонымен рулық қоғамдағы ежелгі көшпендінің табиғаты- 1. ... ... ... ... ... 2. күш- қуат ... қолдап-жебейтін
одақтасы; 3. өзіне ықылас, ынта ... ... ... мен ... ... ... ... талап ететін қасиетті туған жер. Яғни, ежелгі
қазақ танымында ер мен ел, ... ... ... ... және ... ... қарастырылады. Дәл осы үйлестік, тепе-теңдік арқылы
табиғат адамның жан ... мен оның ... ... ... ... ой-мақсат барысын анықтап отырады. ... ішкі ... ... ... ... болмыстық жолмен тұтасып кетіп жатады. Қоғамның,
қауымның тіршілігі, қуаныш-қайғысының жаңғырығы табиғаттан қайтып жатады.
Орасан зор, кең, ... ... ... табиғат дала перзентінің өмір
тіршілігіне онымен бірге қайғырып, жеңісіне қоса шаттанады.
Ежелгі қазақ- табиғаттың лүп ... ... ... ... ... да ... ... үйлесімдегі, диалектикалық тепе-
теңдіктегі адам- ішкі және сыртқы жетілгендіктің белгісі.
Адам-әулет, ел мен жер ... ... ... ... ... бойына жинақтаған космостық тұлға. Адам сезімдері біртұтас, ... ішкі ... ... ... ... ... сөз ... Оның эмоцианалды күйі мінез-құлық ерекшелігі де өзін ... ... ... ... ... ... қасиеттер, жалпы нашар
адамдар табиғаттың жойқын күштерімен ... ... өз ... өз ... өз жері үшін ... ... қан мен терін
төгіп жүрген батырлар үлгісі қарсы қойылады.сұлулық дифференциацияланбаған,
ішкі тереңдікке бойламаған жалпы түрде, өмірге не көбірек ... не ... сол ... ... ... онда әдемілік пен тұрмыстық- практикалық
идеалды мен материалды және практикалық- утилитарлық қоса біріктіріледі.
Әскери- көшпенділік тұрмыс ... ... ... ру ... ... ... бағынды, әскери қалыпта ұйымдастырылды.
Мұндай тұрмыс түрі ... ... ... ... ... ... ... қалыс қалдырған жоқ. Сан ғасырлы тарих бойында
талай экономикалық төңкерістер болғанына қарамастан ... ... ... ... ... ... ... басты ерекшелігін- спецификалық өндіріс
әдісін ... ... ... ...... ... мұндай
өзгешілік обьективті дүниені қабылдаудағы өзіндік ерекшеліктерді ... өз күші мен ... ... ... ... сезіну-
жайсаң тылсым күштер алдындағы шарасыздық туралы ойлардан азат еркін,
құдайға тәуелсіз сом тұлға ... ... жыр, ... ... ... ... қырсық әкелетін, көп нәрсе талап ететін кедергі деп емес,
қолдап-жебеуші жанашыры ретінде көрінеді де, ... ... ... өзі ... бас ... ... ... Құдайбердіұлының философиялық концепциясының негіздерін
өзін қоршаған ортамен,сол ... ұлт ... ... т.б ... ... ... ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ... ... ... басты белгісі:отарлық экспансиясының
күшеюі,көшпенді өмір-салт дағдарысы-шарасыздықтан отаршылыққа бет бұру және
ұлттық мәдени рухани ... ... ... ... ... хан Кенесары болып,1866-1868 жылғы әкімшілік реформасына қарсы
бағытталған кіші жүз жеріндегі жиырма жылға ... ел ... ... ... ... елдікке,еркіндікке талпынған ниеті мен
әрекеті аяусыз тапталды.Отарлық саясат өз мақсатына жетер жолда алға ... ... ... ... жүйе тетігі шыр айналып,реформа шаралары
біртіндеп іске аса бастағаннан-ақ қазақдеген асау халықтың ... ... ... тынысын тарылтып,қандай да болмасын “халық”деп аталатын
қоғами ... ең ... ... ... этнос идеясы күрт
жаншылды.Ұлттық сана саяси,экономикалық,идеялық-құрамдас бөлімдердің ... ... ... мен байланыстырушысы десек,жоңғар шапқыншылығына
біржолата тойтарыс бергеннен ... ... жаңа ... ... енді ... келе ... ... санаға зардабы ғасырға жетер соққы
берілді.Бұл-этнобиологиялық,этномәдени тұтастану ... ... ... сынаның ең мықтысы әрі қатыгезі
еді.Алғашқы қамал ... соқ ... ... ... функциясы қайта қарастырылды.
Өмір салт құрылымының,елдің таным-түсінігінің бүтіндей түрленуі
ұлттық дүниетанымға қойылған ... сын ... ... ... ... мен ... жаңа ... құндылықтарды игеругі тиіс
еді.Тарихи мен өмір-салт ерекшелігіне ... ... ... ... ... әзірлікпен бойына тез сіңіретін,өзгерістерге
өте сезімтал ұлтымыздың ... ... ... бұл ... де өз ... күттірген жоқ.Ғылым,өнер,мәдениет ... ... ... құмарта кіріскендері сондай,өз ... ... ... ... алуы өз ... ... философиясы мен ондағы адам мәселесі ойшылдың өмір сүрген дәуірінде
күрт өзгерген ұлт тарихы,экономикасы мен ыдырап,бытарай түскен ұлттық сана
нәтижесінде жаңа ... сай ... жаңа адам ... ... ... ... Шәкәрім өз философиялық ізденістерінің
орталығына субьект мәселесін-адамды ... және ... ... ... дүниетанымының рационалды негіздерін қалыптастырудан көрді.
Шәкәрімше, дүние алғашқы жаратушы-Себепсіз-Себептен жаратылады.Адам
өмірінің басталуында жан мен тән ... ... ... материя
мен рухтың өзара қатынасы мойындайтын рационалды философия ... ... ... ... мақсаттылық та этикалық
принциптермен тығыз байланысты болып келеді.
Антика ... ... ... алға ... ... ілімін дамытушы
Шәкәрім үнді буддистік медитация,христиандық транс пен ... ішкі ... ... ... өзінен іздеуді уағыздайды,бағыттарды,өз ғасырындағы
ғылым мен мәдениеттің жаңалықтарын талдап,толғай ... ... ... ... ... ... ... алып”,ақылы ұнағанын жаңалап
қосып, XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... көрсетіп берген жаңа сипаттағы соны да ... ... ... жасады.
1.2. Шәкәрімнің адам ілімінің философиялық-териялық ... ... ... ... ... ... міндет.Оның ... XIX ... ... жартысындағы қоғамдық
қатынастар,орыс және Қазақстан ... ... ... десек те, Шәкәрім-алып ой, ... ... ... көзқарастарында өзіндік әдіспен барлық дерлік ... және оның ... ... ... ... ... тапқан.Өмірінің соңына қарай Шәкәрім творчествасы иррационализм мен
мистицизмге бет бұрумен ерекшеленгенімен, оның философиясы ... ... ... ... жүйе.
Шәкәрім өмірде, ғылымда, философияда ... ... ... ... ... ұсынады.Бірақ сенім жайлы өз ұғымын Шәкәрім ... ... ... ... Шәкәрім скепсисі-
методологиялық скепсис.
XV ғасыр аяғында адамзат атаулының федолдық ... азат ... ... ... ... ... мен ағартуға, ғылым мен
өндіріске қажеттілігінің оянуы Европа Ағартушы ... ... ... ... ... ... өрлеу дәуіріне, Бэкон, Гоббс,
Локк, Спиноза, Лейбниц, Юаден, Ларосифуко т.б. Сол кездерде біршама даму
алған ... ... ... ... ... этнография,
эмбриология, физиология салаларындағы тамаша зерттеулер метафизикаға шешуші
шабуыл жасауға ... ... ... ... ... екінші
жартысындағы тарихтың басты тақырыбына айналды. Жасалған ... ... ... ... ... ... тобы құрылды.
Сондықтан ол дәуірдің идеялық атмосферасы мен ... ... сол ... жаңа ... болған: деистік материализм, берклиандық,
волтериандық, юмизм, руссоизм;
Франциядағы: Дидро, Гольбах, Гельвеций, Ламетри; Германиядағы: ... ... ... ... ... Америкадағы: Франклейн, Пейн, Рош,
Джеферсон; Россиядағы: Аничков, Ломоносов, Сумарков, Новиков, Батурин,
Радищев т.б ... ... ... ... алды ... ... ... ғасыр Шәкәрім кезіндегі философиялық жүйелердің пәні мен мазмұны да
көбіне осы ... ... ... ... пәні мен ... түрі мен ... ... өзгеріп
отырады. Жаңа заман философиясының мазмұнын өзгерткен басты мәселе- ... ... ... еді. Дәл осы жаңа ... адамтанумен
байланысты білімдер комплексі, ал ең бастысы- ағарту дәуірінің әлеуметтік
сұранысы ... ... ... ... ... ... үлкен ықпал жасады.
Шәкәрімнің антикалық философияға қазына- иондық философ Пифагордан
бастап Демокрит, Эпикур, Сократ ... ... ... ... дін ... (әсіресе шығыстық) қатар ортағасырлық философиялық
ойлаудың ортодоксальды емес дәстүрлерімен, неоплатондық пантеистік бағытпен
жақсы таныс ... ... өн ... ... ұрып тұрады.
Адамның өзінің дүниеге берік, творчестволық және ... ... және өзін тану ... ... ... бостандық мұраты, Адам
қасиеті мен оның қайталанбас, ... ... ... ... ... Ренессанс кезеңінің гуманистік философиясын қабыл алып,
меңгергенін ... ... 2-ші ... мен ... ... басы ... ескі
дүние мен жаңа дүние, қоғамдағы консервативті және прогрессивті күштер, дін
мен ғылым арасындағы ұрыс ... ... ... ... ... ... ... діни ілім жердің құдай ілтипат- рахымы түскен ... ... ... ... ... ... негізделген болатын.
Ежелгі грек астрономы Аристархтың дана ойы ұмытылған еді. Николай Коперник
ғылым ... ... ... ... ... ... ... тас-талқанын шығарып, геоценетристік теория жасады. Ғылымдағы ... ... ... да ... ... ... Галилео Галилей
творчествосында көрініс тапты.
Байқап отырсақ, Шәкәрім Ренессанс дәуірінде пайда болған ... ... ... философиясымен де таныс болғанын көреміз. Және
жай ғана таныс емес, кәсіпқой ғалым ... ой ... ... ... ... Марс, Ай , т.б. жұлдыздарға зертеу
жүргізген Камиль ... ... ... ... ... Птоломей,
Гиппарх атымен толықтырушы.
“Сыры жасырын нәрселермен жан туралы, тіпті қымбатты кітап ... ... ... қалсақ алданамыз. Иондық- гректің Пифагор деген
білімдісі тіпті кішкентай ... ... өзге ... ... жер һәм өзге планеталар күннің айналасында айналғаны ақылға сиымды,
аспанның механика заңына да жөн ... сол ... зор ... ... ғылымына жүйрік Птоломей, Гиппарх күлкі қылмас еді.”(
)
Жай ғана хабарлап ... ... ... ... ... ... ... арасына параллель жүргізіп, қорытынды жасайтын аналитик
ескерту жасап сын айтатын критик дәрежесінде ой толғайды: ... ... ... ... ой, ... сөз, істелмеген іс қалған жоқ.
Бәрінің басын олар бастап кеткен . Бірақ көп ... өту, ... ... себептермен жоғалған, ұмытылған. Әйтсе де қаншадан кейін екенін өзі
білсін, келген уақытының киімін киіп жаңарып шыға келеді.
17,18,19 жүз ... ... ... ... ... ... Эпикур,
Демокриттерінің ойларын жаңғыртып отырған жоқ па? 19 жүз жылда ... әлде ... ... ... қалған Маненнің таяғына кез келіп, соны
үкілеп отырған жоқ па? 16 жүз ... ... ... күлі де ... Пифагорының бөркін тыстап киіп отырған жоқ па? ... ... деп ... ... ... ... ... табысы тапқан жоқ
па еді?” []
ΧΥΙΙΙ ғасырдың үшінші жартысындағы философиялық ... ... ... және гуманитарлық ұғымдарды ... ... Бұл ... екі ... іске ... ... ... бөлшегі ретінде қарастырылды;
2.Материалды(тәндік, физиологиялық) мен руханилық (идеалды, “құдайлық”)
қарама-қарсылығын мойындауы себепті адам “құдай құдіретінің ... ... ... қойылды.
Көрсетілген бағыттардың алғашқысы өз мәселелерін болмыс ... ... ... ... ... ... ... пен
адам бірлігі, адамдағы физикалық пен руханилықтың арақатынасын түсіндіруде
ғылыми жаратылыстық материализм ... жаңа ... мен ... ... қабаттары” теориясы, материяның сақталуы мен қозғалыс
заңы, Р. ... ... ... Дж. ... А. ... ... П. Паллас, Ж. ... ... ... мәні ... ... ... ... динамизм,химизм, т.б. принциптерге соны
түсініктеме беріп, электромагнитті және ... ... ... ... ... тұжырымдалады.К. Вольф және Дж. Пристли өліден
тірі тууы мүмкіндігі жайлы, “өлі ... ... ... айналуы
туралы идеялар ұсынды.
Философиялық творчествоның мәні мен ... ... ... ... ... ... дүниетанымын зерттей
келіп, ойшыл бұл бағыттарды да тереңдей оқып, жақын ... ... ... Оны осы ... ... бірде атын атап, ... ... ... ... сол ... ... ... [] ол теорияның кімге тиесілі екендігі жөнінде ... ... ... ... ... ... ... басталады.Стамбул мен Париж кітапханаларында “түсіп
сәуле соқыр көзге”, ... үшін ... ... ... Ең алдымен исламға,
қазақтың мұсылманшылығына қанағаттанбаған Шәкәрімді сенім, дін мәселесі
қызықтырады. Абайдан ... ... ... Л.Толстоймен хат алысқан
Шәкәрім орыстың философиялық идеализм өкілдерінің бағыттарымен ... ... ... екі ... ... ... (адам өмірі туралы),
екіншісі- метафизикалық- діни догматтардан, әр діннің метафизикасы әр түрлі
де, иман мәселесі ... ... ... ... діннің басты мазмұны
адамгершілік болуы тиіс деп есептеген, ... ... ... ақылдың имманациясы” деп жазған Толстой ойлары Шәкәрім
философиясының өн бойында жаңғырып ... ... ... ... біржақтылық адам ішкі дүниесінің
бүтіндігін, тұтастығын жояды, ал толық және ... ... ... ... ... бірлігінен туады деп есептейді Шәкәрім. ... ... ... мүшелері, түйсік арқылы жинақталған тәжірибені көбірек
жақтайтын өкілдерін, ... А. ... ... сөзбен қайраған,
Ақылдан алыс айдаған ,
Ойменен тапқан бұлдыр ... мен ... ... ... сөзі ... көрсе жүгірген,
Ақылдан әбден түңілген,
Осыдан дұрыс жол жоқ деп,
Бұл уды судай сімірген,
Дененің соқыр көзі еді.” []
ХΙХ ғасырда өте ... ағым ... ол ... орыс ... ... ... ... арқылы танысқан болу керек. Батыстың бұл аталған
ойшылы философияға дәстүрлі көзқарасты жоққа ... оны ... ... ... күш ... оған орай тың ... ... және философия ақыл-ойдың дерексіз нәтижесі болып ... ... ... ... ... ... де ... нақтылы адамдарға
әкелетін тікелей пайдасы туралы айтады.
Контты сынаған ... сол ... ... бір ... іліміне байыптылықпен қарағанын аңғару қиын емес.( )
И. Кант ... ... ... және ... деп ... бар екендігін ғылым мен дін ... ... ... деп ... ... идеясын ғана емес, Шәкәрім атауларын да алған
ба деп ойлаймыз. ... ... ... ... оның ... ... жіктелінген ойларын Шәкәрім дәл осы Спенсердің әлеуметтік
көзқарастарынан алған ... ... ... өз ... ... ... ... эволюционизм, дарвинизм және сол кезде
Европада кең тараған антидарвинистік теориялармен жақын танысқанын көреміз.
Және ... жылы ... ... “ақылды себептің” қозғауынан
туатын органикалық, мақсатты, салдарлық ... деп ... ... ... ... ... Россияда теософиялық-
алхимиялық шығармалар кең тарап, түрлі ... ... ... мен ... граф Калиостроның сеанстары үлкен ... ... ... болып мистикалық газеттер “Равель”, “Клубты” және
осы тақырыптағы ... ... ... ... ... ... қатар, өткен ғасырдың отызыншы-қырқыншы жылдарындағы сол
кездегі жұрт ... ... ... ... ... Де Местр,
Ю.Штиллинг ойларымен жақсы таныс болған деп айта аламыз. Мұны ХV ... ... мен ... кең ... болған, планеталар адамға
айрықша күш арқылы әсер етеді, сол күшке ие ... адам оны ... ... алады деп есептеген австриялық дәрігер теориясын өз
жүйесіне қалай ... ... ... ... ... сыры табылған
физика жаралыс жолынан жоғары қуаттың барлығы 1738 жылы 1815 жылы ... ... ... докторы хайуан магниті деген нәрсені тауып,
сонымен ... ... Оны ... ... білімділері тексеріп, бір
қуаттың барлығын ... ... өзі ... көп ... ... бірақ
емдеуді ғылым жолымен емес, бір шелек суды ... бір ... ... де, сол суға ... ... ... ... құйынып жазылады. Суды
магниттегенде сиқыршы ... ... ... ... ... ... шаққанды емдейтін тарамшы дейтіндер сияқты-ау деймін.
Францияда оны тексеруші комисия шығып, хайуан магниті ... ... да, әсер ... рас екен деп жар ... Бұл хайуан
магнитінің түбі білімсіз болғаны сияқты электрияның да түбі білімсіз. Бірақ
электрияның не ... ... ... ... іске ... ... еріксіз қабыл алып отыр.Сымсыз телеграмм шықпай
тұрғанда жаралыс жолымен іс қуғандар оны мүмкін дер ме еді? ... ... ... ... да ... түп себебі табылмай тұрған қуат
екенін мойындау керек ( ) дейді.
Шәкәрімнің өз өмірі мен әлеумет ... ... ... ... ... із ... ... бір кезең немесе бағыт тура
келіп отырады.
Шәкәрімді де ... ... ... ... өз ... ... ел
қатарына қосылып, экономикалық және рухани гүлденуі басқаларға үлгі ... ... ... ... ... тұсы деп ... қазан
төңкерісі кезінде жаңа қоғам қандай болуға тиістігін анықтамақ болып
әлеуметтік теорияларды қарастырады, өзі ... деп ... ... ... ... және оған жетер жол өнер-білімге шақырды, өз ақыл-ойы
күшін адам, ұлт пен ұлт қоғам, ... орта мен ... ... мен ... ... бағыттады.Өмірі мен дүниетанымы ... ... және ... ... толы ... қоршаған ортаның өзгеруі,
“бұзылуы” және жөнделуіне сенімі азаюы салдарынан суфизмге бет бұрды.
Абай секілді Шәкәрім де суфизмнің ... ... әл- ... ... ... ... ... Фаридаддин-Аттар, Румидің ықпалымен
дүниетанымдары қалыптасқан Физули, Шәмси, Сәйхали, Навои, ... ... ... пір тұтқан. Әсіресе соңғысынан көп аударма жасап, өзі ... ... ... атты таза суфистік стильдегі ... ... ... ... ... жазады. Бұдан басқа да әр жылы “Жарымды жаным сүйді,
сүйе алмай жаным ... ... ... ... ... ... Қожа ... енді де”,- атты өлеңдерінде ұстазы атын ойына алып ... ... бәрі ... ... ... кеңдігін, өз заманымен үндес
болып, ондағы аса күрделі мәселелерді теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... болады? Адам қайткенде
тату тұра алады?- деп толғанады ойшыл. Бұл ... ... ... ... ... ... ... адам мінез-құлқына әсер ететін
қоғамдық құбылыстар ішіндегі ерекше роль ... ... ... адам мен ... ... ... механистік түсінікті,
Шопенгауэрдің пессимистік ... ... ... ... ... өзімшілдік” теорияларын сынай келіп, бұларды жекедей алғанда
ешқайсысы да адам ... түзе ... деп ... ... ... ... ... ақыл-ой тұрғысынан алғанда, өмір азабы
адам тіршілігінің ... бола ... ... ... ... тиіс және құтыла да алады. Бұл мақсатқа жетуге, адам ... ... ... тату ... ... адал еңбек, ақ жүрек, арлы
ақыл ... ... ... бұл ... ... ... адам ... тыныштық
өмір сүруге тыныштық жоқ”-дейді Шәкәрім. [ ... ... ... ... ... күрделі жолын басып өтті.
Сөйтсе де Шәкәрімнің идеялық-философиялық ... ... ... ... сомтұлғалық, бірегей еместігі туралы пікірді толық жоққа шығарады.
Қазақ ойшылы ... ... мен ... ... ... ... ... жүйелерінің әсері болғанын терістеу ойымызда жоқ.
Бірақ бұдан оның мұрасын еліктеу жемісі деп атау ... ... ... ... таза ... еш ... емес, теория мен практиканың, ғылым
мен өндірістің бүкіл нәтижесі мен жетістіктеріне ... ... ... ... ықпалды әрбір ойшыл, әр ... ... ... ... ... ойшыл өз жүйесіндегі қайшылықтарына
қарамастан, философия мен әлеуметтік өмірде ... мен ... ... ... өзі ... өзі қойып, өздігінше шешті.
Шәкәрім танымына қозғау берген ірі әлеуметтік, рухани оқиғалардың
ең ... ... ... соққы берген, шығыс елдерінің оянуына ... 1905 ... ... болды.
Келесі маңызды оқиға- 1914 жылы бірінші дүниежүзілік соғыс болды.
Адамзатың және жалпы адамзат ... ... аяқ асты ... жоққа
шығарылу оқиғасы Шәкәрімді бүкіл адамзат қамы мен келешегі туралы ... ... ... ... қазақ азаматтарында ұлыс ... зор ... ... Ауылда сөйленіп жүрген ұлт қамы, ұлт мұңы ... ... ... ... ... ... ... мен жоспарларға
кенеледі. Төңкерістің болғанына, бостандық туғанына қанағаттанады, ... ... ... соғысы 1919 жылдың 1 желтоқсанында аяқталып, Семей облысында
кеңес үкіметі түпкілікті орнайды. ... таңы ... деп адал ... рухы ... ... ... ... көп ұзамай-ақ шет
аудандарда болып жатқан ... ... ... ... ... да ... түскен әлеуметтік-экономикалық жағдайын көрген
Шәкәрім сеніммен бұрынғы жолынан айырып дағдарады. ... ... ... ... деп ... ... ... әп-сәтте тас-талқан
болады. Біржолата не қыларын білмей ашынған, сасқан ойшыл бұл халде қалуға
болмайтындығын, бір шара бір жол ... ... ... ... батады.
Айналып келіп халқын өлеңдерімен түртпектейді. Бірде үміт-сеніммен сөйлесе,
бірде ұлт шамына тиіп ауыр айтады. Ақырында ... ... ... әр
сөзінде жаңа бекіп келе жатқан қоғамдық тәртіп негізіне ... ... ... екенін тез аңғарған “сезімтал” өкімет құрығынан ажал табады.
Логикалық тұрғыдан ... ... ... дәл ...... ... атылып, құр құдықа жерлеу де емес-көмілу сценарийіне құрылуға ... ... ғана ... ... ... ... ... тырысқан
Шәкәрімнің өзінен ғана емес, аруағынан және оның халқынан да айызы қана
отырып өш алған ... еді. ... ... режиссер, оның жолға қойылған
алып та ... ... өз ... жауаптылықпен тыңғылықты
орындағандықтан бәрі ойдағыдай іске ... ... ... ... мен философиясы ... ... өз ар ... ... ... ... әдет-
қылықтармен күрес жолдарын, сол күресте көмек болар теория іздеу, жасауға
арналған азапты да ардақты өмір ... ... ... ... ... ... Абай арқылы үш
рухани қайнар бұлақты меңгерген Шәкәрімнің ағартушылық идеясын қабылдауы да
Абай тәрбиесі мен оқытуы арқасында оның өз ... ... ... адам ... ... ... мен позициясына гуманистік алғышарттар мен зерттеу обьектісіне
деген сындарлы, рационалды қатынас тән. ... ... ... ... ... және тереңдігімен ерекшеленеді.
Шәкәрім өз дүниетанымы ... ... ... ... ... ұлт ... ... аттар, озық ойлар сөздерін
таратушы.
Құдайбердіұлы Шәкәрім тұрмыс пен қоғамның болмыстық мәселелерінен шет
қалу ... ... ... ... өмір бойы өз ... ... басты
саяси оқиғаларының орталығында болып екі дәуір арасындағы заман лебін толық
сезінді және Л.Гумилев тілімен айтқанда пассионарий немесе ... ... ... ... ... ... мен ... өзі ашқан
жаңалықтарын халқының өміріне қатыстыруға жұмсады. Осылайша өзінің даңқты
ата Құнанбай, дана аға Абай ... ... ... ... ұлы ... көрсетіп
берді.Кейін, өмірі соңында бәрінен аулақтап сопылық ... ... ... ... көрсетуінің өзі де болмыс құбылыстары мен
оқиғаларына белсенді қатынас сипатында болды.
Екінші тарау
Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... ... ... ... және адам.
Шәкәрім адам көзін табиғатқа, өзіне, ... ... ... ... ... басты объекті және негізгі субъекті адам екенін
көрсетті. Адам ... ... ... ... ... ... Адам ... ол табиғат пен тарих мүмкіндіктерінің өзіндік
өлшемі, материалды үлгісі ретінде қарастырады. Сонымен ... ... ... сипатына жааған анализі оптимистік тұжырымдар мен соны да
бірегей концепцияға әкелді.
Шәкәрім өз ... ... ...... ... ... деп ... Ойшыл дүниедегі адам орны мен ... сол ... ... ... ... адам ... ... негізіне
Шәкәрім белгілі онтологияны қояды.
Шәкәрім философиясындағы негізгі мәселелер XIXғ. Екінші ... ... ... ... ... міндеттерді бейнелейді. Бұл тақырыпқа
арналған басты шығармалары: “Үш анық” трактаты, “Тіршілік жан ... ... ... шын қазасы”, “Адам немене”, “Тәңірі мен ... ... ... “Жан мен дене һәм ... деп ... ... ... ой”- ... ... ... да жан мен тән, ақыл-ойлылық пен материалдық, адам жолдары,
адам өмірі мен дүние құрылымы қарастырылады. Және өз ... ... түсу ... ... әр ... ... саларына
–физика, химия, ботаника, физиология, психология, антропология, этнография,
педагогика, ... ... ... ... ... ... ... шығуы туралы түсінігін мынандай
жолдары ... ... ... ас,
Күн суық болса,түпке қаш.
Дым тиіп, нұр кеп ... тағы ... ... ... ... мән ... ұрық ... да тамақ татпайма?!
Жылынса, яки егілсе,
Онан да таңы атпайма?
Орасаң джа өлмес бидайы.
Жандықта шаһуат ... ... ... ... ... тән ... әбден торлмай ма?
Сіздерге мәлім әр жайы.[]
Немесе,
Жанына қарай тән ... жаны ... ... ... және ... адам ... ... емізген.
Ауызсыз қорек жегізген,
Өзінді-өзім дегізген
Тіршілік содан таралған[]
Яғни, Шәкәрім органикалық тіршіліктің біртіндеп дамитындығын,
жәндіктің ... ... ... ... ... ... ... жарық жылы нұрдан,
Күн атам, жерді буаз қылған.
Өсімдік туған осыдан.
Жетіліп, өсіп толғанда дән,
Құрт болған ... неше мың ... ... біз ... құрт ... жарып шыққан,
Жасаған құрттар әр түрлі тән,
Құс, балық, шаян-көп айуан
Айуаннан өсіп болдық адам,
Кейіміз есті, кейіміз надан
Жанымыз-күннен келген нұрдан,
Тәніміз топырақ пен ... ... анық жер ... ... баспалдақтары мен жетілу формаларына
жіктеледі. Дүниелік тұтастықтың түрлі құрылым ... ... ... төрт ... ... ... ... жан-жануар,
үшінші- адам, төртінші- “алғашқы себеп”; Шәкәрім ... ... жер ... ... бірі ... ... ... жоғары баспалдағына
қояды. Әйтсе де Шәкәрім адамның әлемдік дамуға әсерін мойындағанмен,
антропоцентризмді ... ... ... ... ұғым оның ... туралы түсінігінде:
Жаралыс басы-қозғалыс,
Қозғауға керек қолғабыс.
Жан де, мейлің, бір мән де
Сол қуатпен бол таныс.
Әлемді сол мән ... ... ... ... ... ... ... ол түрге түмпейді.
Қозғалыс түрлеп таратқан.[]
Шәкәрімше, дүние-біртіндеп туатын қажеттігіне қарай белгілі тәртіппен
себеп-салдар қатынасы ... ... ... ... ... неше ... тән ... үлкен, не кішкентай тән жаратты.
Керексіз, жансыз нәрсе жаратқан жоқ
Есепсіз қанша мың мен сан жаратты.[]
Одан әрі Шәкәрім өз ойын ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрімше-рухтың көрінісі. Шәкәрім болмысын шартты түрде үшке
бөлуге болады: ... ... ... ... ... ... 3.Рухани болмыс. Болмыстың үшінші түрі ... ... ... ... ... ... ... дәрежедегі
белсенді күш. Дәл осы рухани болмысты Шәкәрім дүние бірлігіеің негізі деп
біледі. Бұл ... ... ... обьективті идеализміне жақындығын
байқаймыз.Бірақ Шәкәрім ешбір жерде оған сілтеме ... ... ... іш ... ... болмыс “таза ақылдың” қабілет-күші толық ашылатын табиғи
болмысқа әсер еткенмен, Шәкәрім ... олар тек ... ... ... ... және адам ... жат емес. Өйткені, тірі
тіршілік түрлері ішінде адам ғана ... ... ... ... ... Шәкәрімнің адам және оның ... ... ... ... ... жинақ –жүйесіне-өзіндік философиялық
бағдарға мақсатталып қалыптаса ... ... ... ... жеке ... ... дара ... жалпыға қарай қозғалуға
тырысты. Ойшылдың индивидуалды адам ... ... ... әлем, космос
арақатынасы мәселесіне ден қоюы XVIIIғ. аяғы мен XIXғ. ... ... ... мен ... ... ... ... Және оның
бұл тақырыптағы шығармаларынан философиялық ... ... ... ... ... ... адамдағы “заттылық” пен “ойлылық”, “жан”
мен “тән” бірлігін ... ... ... және нақты қалыптасады.
Сонымен қатар, Шәкәрім философиялық ойы адам ... ... ... ... бұл ... тірі ... жүйесінде дамуы және бұл жүйеде
көріну ерекшеліктері мен эволюциясы мәселесіне де жақындай ... ... ... мен ... ... өмір жолын қорыту мақсатында Шәкәрім
эволюция, эпогинез теорияларының ... ... ... Дортманның
идеяларына сүйенеді. Шәкәрім түсінігінде ... ... түрі ... қозғау береді. Осылайша өз кезегімен толысқан ... ... ... ... ... ... ... қазақ
ойшылының санасында эволюциялық және диалектикалық ... ... ... ... ... ... және эпигенез тұрғысынан
қарастырады. Бірінші кезекте ойшыл үшін адамды материалды және ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты
Шәкәрімді осы екі табиғаттың: материалды мен руханилылықтың арақатынасына
байланысты сұрақтар толғандырады. Адам тіршілігінің ... ... ... ... ... ... Адам ... және ақыл-ойы кімнен?,Неден? Сезім
мүшелері қалай ... ... және ... етеді?
Шәкәрім қойылған сұрақтарға жауап беру барысында ... ... ... ... ... ... ... жауаптармен
қатар табиғат пен адамды құдайдың жаратқандығы туралы ... ... ... және ... ілімдеріне сүйене отырып, адам-
ұзақ та күрделі жеке (индивидуалды) жалпы (жалпыадамдық) процестің ... ... ... ... ... ... ... жасаған
синтезінде Шәкәрім адамға, адамдар қауымына, адамзатқа кеңістік пен уақыт
жағдайында тарихи-генетикалық болмыстың ... ... ... ... ... адам ... ... пен әлеумет тұтастығын ескермеуге
болмайтындығын ұмытқан емес. Адам ... ... оның тірі ... қашан да оның жалпы даму, жетілу шарттарын, өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... құрамының бүкіл
табиғатпен бірлігі постулатын, тіршілік құрылымының күрделену ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі жүйелі
аңғару қиын емес.Ондағы әрбір ... ... даму ... ... бағытталады және бағынады: белгілі бір кезеңде жан-жануар пайда
болады, одан соң ... ... өмір ... ... жаратылыстану табиғаттағы болмыс
түрлерінің универсалды ... ... ... ... ... Дидро, Вольф, Кант, Каверзнев, Паллас, бұл қорытындының жағымды
методологиялық ролін дәлелдеп берді. ... ... мен ... сенім
идеясы қазақ ойшылының да философиялық көзқарастарының теориялық принципіне
айналды. Адам организмі, ... тірі мен өлі ... жан мен ... ... Бұл ... тек адам ... ғана емес, табиғат пен
жалпы жаратылыстың да екі бастамадан тұратындығын білдіреді. өз кезегінде
–“заттылық”немесе “тәндік” ... ... ... бүкіл
дамумен өзгерістер осы болмыс негізі-атомдар мен оған қозғау беретін тірі
“қуат” ... ... ... деп ... Шәкәрім.
Адамдағы тәндік пен табиғаттағы “заттылық” ... ... ой ... ... ... ... Олар адам денесі
дүние сияқты сандық және сапалық бөліктерден тұрады деп есептеген. ... ... бұл ... ... сананы, психикалық процестерді
онтологизациялауға, натурилизациялау ... ... ... “төменгі құрылымынан” жоғарғы форма түріне
өсіп, күрделеніп, дамып отыратын және ... ... ... ... ... қажетілігіне қарай белгілі тәртіппен себеп-салдар қатынасы
бойынша дамып отыратындығын, “адам ... сол ... ... ... ... бірлестіктегі бөлшегі және жаратушы рақымының
арқасында жанның ең күрделі түріне ие болған ... ... ... неше ... жан жаратты.
Не үлкен, не кішкентай тән жаратты.
Керексіз, тәнсіз нәрсе жаратқан жоқ,
Есепсіз қанша мың мен сан жаратты.
Өсімді ең ... жан ... ... ... да тұр, ... да тұр.
Өзгенің бәрі жалғыз адам үшін
Жаралып орны-орнымен ғалам да тұр.[ ]
Шәкәрім ұғымында адам ... ... ... ... ... “айуаннан өсіп жаратылса “, танымдық, ... ... ... ... ... ... адам жаратылысы үстінде табиғат
болып көрмеген дарындылық танытып, өз дамуы ... ... ... ... ... оған жан-жануарлардың бойдандығыдан айрықша ... ... таза ақыл ... Таза ... адам жаны ... ... беруі.
Таза ақылдың арқасында адам абстрактылықты меңгереді, пайдалыны зияндыдан
ажыратады.
Шәкәрім адамды культ ... ... ... ... жалпы космосты “үлкен адамға теңеуден аулақ”. Адамның ... ... ... түр ... ... дәл ... Адам арқылы
жаратушы өзін танып біледі дегенді айтпайды. Өйткені, Шәкәрімдегі Т әңірі
адам тұлғаланбаған, ... ... ... ... Адам ... ... ол өз жанын
танып білмей, ұжданға ие болмай тұрып, “толық адам” дәрежесіне көтеріле
алмайды. ... ... адам ... ... ... ... ... тірі және өлі тіршілік формаларынан саналы түрде
көктей өткізінде. Жан мен тән ... ... ... ... ... және ... заттардың ауысу процесіне тоқталады.
Бірақ, дәстүрлі “тән ... жан ... ... ... ... оны
қанағаттандырмайды.
Шәкәрімше, Магнитизм, электр тартылысы және химиялық қосылыстар
табиғатта жалпы тіршілікте түр ... ... ... ... ... ... мен табиғат құбылыстарының жалпылығы туралы
қорытынды Шәкәрім идеяларының негізінде жатыр және бұл ой тірі және ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста
қарастырылады.
Адамның өсімдік пен жан-жануарлардан ... ... ... ... “жылылықта өсіп-өніп, суықты сезуге
ғана” жарайтындығын, жануарлардағы жан “аңғарып, ойлағанмен, ... ... ... ... терең ақыл тек адамнан ғана шығады,”-дейді. Бұл
ойлардың барлығы Шәкәрімнің XVIII ... ... ... болғанын
айтады. Және осы шығармасында шәкәрімнің алға қарай үлкен қадам жасады деп
есептейміз: ол табиғаттағы ... ... ... жетімділігі, өзіндік
өндіру теориясын негіздеді.
Шәкәрімнің адам мен оның дүниедегі орны мәселесінде адам ... ... өз ... ... ... Ол ... және жанның бөлінген және
ыдыраған бөлшектері басқа құрамға ауысады деп ... ... көп ... ... адам бөлшектері болса, келесі бір адамда тіршілік етеді.Әйтсе
де Шәкәрім мойындайтын “айналыс” тұйық ... ... ... түріндегі
күрделі, жоғары өрлеп отыратын үдемелі процесс. Сондықтан да ... ... және ... ... ... ... ... өзінің антропологиясы шеңберінде физиологиялық пен руханилық
арасындағы бөліністі ғана емес, адам ... ... ... алшақтықты да жеңуге тырысты.
Қазақ ойшылы адамды ... ... ... тұрғысынан
қарастырады. Оның философиялық манизмі адамның дүниемен ... ... ... ойынша, адам басқа адамдармен, ... ... ... ... ... Адам олармен тек қана ақыл-ой
ортақтығымен ғана емес, ... ... мен даму ... ... ... Сондықтан да адамды жердегіден,
космостық дүниеден бөлуге болмайды. Оны ... ... ... ... керек екенін ескертеді. Яғни, Шәкәрім мехаистік және
органицистік варианттағы метафизикаға ... ... ... ... ... ... метафизикалық ұғымдардың біржақтылығын жойып, оларды
бірлікте синтездеуге тырысады.Шәкәрім адам санасының ... ... ... ... ... жатпай, ойды саналық
тегі бар, табиғи жолмен пайда болған ... күш ... ... ... ... ... ... жаратылыстың төменгі сатысындағы тіршілік
иелерінің ешқайсысына емес,тек қана ... тән ... ... ... ... антропологиялық бағдарға ие.
Шәкәрімнің адамға беретін сипаттамасы ... ... ... ол ... ... ... ... антропологиялық мәліметтерге қандай дәрежеде сүйенгені және олардың
Шәкәрімнің филсофиясында қай түрде көрініс тапқанын ... ... ... ... ... ... ... қасиеттері мен қызметтерін сипаттаумен ғана емес, сонымен қатар
өз ортасының барлық элементтерімен тығыз бірліктегі адамды аспан астындағы
басты ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Шәкәрім өзінің адам табиғаты деген ұғымына адамның тіршіліктің
жоғарғы тәртібіне қатыстылығын ... ... ... пен ... ... рухани күші мен қоғамдық ... ... бере ... ... жан ... не ? ... ... жоғалмайтын, бұзылмайтын,, тіпті
барған сайын жоғарылайтын нәрсе”.[ ] “Жан менің ... ... ... ... ... орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола
жоғалып кетпейді.Құр ғана өзгеретін болса, бұрыннан бар ... ... ... жоқ. Олай ... бір ... ... барлықтың ішінде бар болып
жүреді.[ ] Сонымен Шәкәрімде, жан-дендегі ... ... ... ... Жан-материалды емес, бірақ тек денеде өмір сүреді. Тән бұзылып,
бүлінуі мүмкін, ал жан өлмейді.
Жанның адам тәнімен қатынасын, бірлігі және бөлінуін, тән ... ... ... ... Шәкәрім жаратылыстану ... ... ... ... қарастырады.Алдымен Шәкәрім табиғатты
пантеистік, материалистік түсініктермен ... ... ... ... ... ... ... органика, физика, ... ... ... ... ... даму ... “Су мен топырақ жылылықтан өсімдік шығарғандай, тасқа ауа, ... ... ... ... қына шығарып тұр”.[] Бірақ Шәкәрімде
“жанның денелілерге ... ... ... ... ... Бұл ... оның
бар қорытындысы: жанның денеше қосылмайтындығы және қосылады ... те ... ... ... ... ... ... өткіншілігін, материалды дүние формаларының ауысу мүмкіндігін
мойындады. Мұндай мысалдарды көптеп келтіре отырып, Шәкәрім тіпті “жанған,
шіріген ... ... иіс, ... да ... ... ... ... барлықтың ішінде бар болып жүретіндігін”[ ] айтады. Шәкәрім түсінігінде
дене жай осылай болғанда, шығу тегі айрықша ... ... ... керісінше, “қасиеттерінің бір де бірі дене істеріне, дене
қасиеттеріне тіпті ұқсамайтынына ... бір ... ... ... ... келесі айналыста мұнан да жоғарылап, зор
қасиетке ие болуы байқалады”[ ] Немесе жоғалмағанмен ыдырап, бір күйде ... ... қоюы ... Тәнге қарағанда, жан бір күйден келесі жаңа
күйге, жоғары сапаға көшіп, басқа құрамда, басқа ... ... ... мен өлім ... өзара байланысты. Өлу “заттылықтың” бір
түрден, бір жағдайдан ... ... ... мен газ отқа ... ... де көп ... кейін жанмен бірігіп, сезіп өршуге жарайды
екен”[] яғни, жанның бөлшектері тән ... соң, ... ... ... ... немесе материяның атрибутивті ... ... ... өлуі де шартты нәрсе. Өйткені, “тас, қу сүйек, құм, ... да ... ... ... олар да ... қосылып, сезімднуге жараса
керек”. Өлмес жан идеясы Шәкәрім түсіндірмесінде теологиялық ... ... ... ... ... бұл идея материалды және рухани
дүниенің бірлігі туралы тезиспен тиянақталады және адам мен оның ... ... ... ... Телеологизм мен квиетизмнің ... ... ... ... ... ... ... түсіндірудегі басты сипаты осылар.
Шәкәрім- обьективті идеалист. Оның ... ... ... ... ... ... ... Тәңірі немесе Жаратушысы дәстүрлі құдай
ұғымына тең емес. Шәкәрімнің Жаратушысы шексіз, мінсіз, творчестволық күші
бар ... ... ... ... реалды дүниеден жоғары тұрған себеп.
Адам танымы: Өз дәуірінің күрделі тұрмыстық, ғылыми, философиялық,
әлеуметтік және ... ... ... ой ... ... – Шәкәрімді теориялық-танымдық ... ... ... ... ... ... тән ... өоеңдер циклында
жақсы берілген. Гноселогия сұрақтарына қатысты жеке ойлары қара сөздері мен
офоризмдерінде кездеседі. Шәкәрімше, табиғатты, ... адам ... ... ... ол үшін адам өзін танып білуі тиіс.
Шәкәрім таным мәселесін тіршілік ... адам ... ... ... ... ... ... ақылды” ескере отырып қарастыруды
ұсынды. Шәкәрімнің басты гносеологиялық ... ... ... ... бұл бірліктен тыс, яғни өзіне тән индивидуалды ... ... ... ... бар ... ... ... қарастыру жөніндегі
талап. Басқа емес, тек адамнан, оның ... тірі ... ... ... ... ... қоғамға біріккен адамнан дүние
заттары мен құбылыстарды зерттеуді бастау қажет депм ... ... өз ... ... орталығына адамды, оның дүниені
тану мүмкіндіктерін қояды.Қазақ ойшылын Универсум мен ... ... ... таным субьектісіне ... ... ... ... сәт адамды әлемнің басты белсенді, өз
құрамымен дүниелік тұтастыққа, адам тәні мен адам ... ... ... тұрған түйіні ретінде қарастыруында ойшыл тіршіліктің құдіретін,
жаратылысын мойындай отырып, ... ... адам ... суверендігін,
адамдардың өзін қоршаған орта мен қарым-қатынасындағы ... ... ... ... ... ... ... басты қорытындыларына реалды
дүние заттары мен ... тану ... мен ... ... ... ... Шәкәрім адамның белсенді творчествосын- адам еңбегін,
өз ортасын және өзін жақсартуға деген ынтасын, жаратылыстан тек адамға ғана
берілген ... ... ... ... ... ... барысында Шәкәрім Адамды өз танымының шеңберін
кеңейтуге, себеп пен ... ... ... ... ... өз ... ... шақырады.
Шәкәрім көзқарасының басты қасиеті таным субьектісі адам мен оның
обьекті-табиғаттың тығыз байланысын көре ... ... ... ... ... ... дүниені танитындығын және
керісінше болуын ... Адам ... екі ... ... дүниені танудың екі түрін ұсынды: 1)сезімдік; ... бұл екі ... ... ... ... ... және ... жеңуге тырысу ғана емес, көп ғасырлық
мәселені монистік дүниетаным позициясынан ... ... ... мақсат-ақиқат. Ғылым міндеті ... ... ... өзін ... және ... мол байлығын пайдалануға” көзін
ашуға көмектесу.Шәкәрім дін мен оның ... ... ... ... ... ... ... жағдайында оның табиғатты, рухты
танудағы адам ... шегі мен күші ... ... дін ... ... еді. ... дін саласына енуі, шабуыл жасауы, діни
“ақиқатты” ортодоксальды емес түсіндірмесі діндарларды оған ... ... діни ... ... ... діни ... адамзат ақыл-ойының болмысты және ... ... ... ... ... ... Шәкәрім дін қағидаларын бұзды. Ол адамзат
табиғат пен қоғамдық өмір ... ... ... танып біледі дейтін таза
Шығыстық ілімдерді өз таным теориясына шебер қолданады (буддизм, ... ... ... ақыл “рухани көзбен көру” қабілетіне ие
болады, сол ... адам ... ... ... оны ... ... күштерді (ақыл, сезім, ұждан, қайрат) үйлескен тұтастыққа біріктіру
арқылы адам ... ... ... ... деп ... адам өлшеулі”дейтін Абайдан Шәкәрім ... алға ... ... танымының шексіздігі туралы қорытынды жасады.
Адамдар Шәкәрім түсінігінде, алдымен өзін тани отырып, сол арқылы ... ... ал одан соң ... ақыл мен адам ... арасындағы
қатынасты түсінеді.
Таным, Шәкәрімше, сезінуден және “таза ақылға салып ойлаудан” тұрады.
Шәкәрім таным мәселесінде субьективтік көзқарасқа ... Ол ... ... есік ... деп ... ақылды сезім мүшелерінің
пассивті қызметі нәтижесі деп түсіндіретін механистік ... ... ... ... ... ... адам ... шектеулігі туралы
қорытынды шыққан болар еді. Шәкәрім түйсіктік танымды түсінді, бағалады.
Тән сезіп, құлақ естіп, көзбен ... иіс, тіл ... ... ... ... ой ... ... жаман әр істі сол тексермек.
Осылайша, білім бастауы сезім мүшелері ... ... ... ... ... су ма ... ... көрсем сол маңға
Бұл сөзімді әбден аңда[] –деген болса, түйсік
мәліметтерін жоққа шығарған емес,. Бұл заттар мен ... ... ене ... ... ... ... бағалауы. Өйткені,
түйсік арқылы да таза мәлімет алуға ... ... ... “тіл дәмнен хабар
береді”. Бесеуінен мидағы ой хабар алып отырады. Бірақ барлық ... ... ... ... ... ... Біздің түйсіктік
сезімдеріміз дәлірек, нақтырақ, тек ақыл ғана сезінетін, қабылдай ... мен ... ... сай келе ... ... айтқанда, Шәкәрімше, біріншіден: адамдардың сезім мүшелері
сыртқы дүниеден хабар береді. ... бұл ... әлі ... жан-жақты
емес. Үшіншіден, құбылыстардың болуы, бар екендігі-ақиқат. Төртіншіден,
ақиқат тікелей сезімге жеткізбес тереңде.Сонымен, Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... бірінші баспалдақ
деп білді.
Адам сезімі ... ... ... адам ... таным
процессінде таза ақылмен бірігеді, толық терең ақыл адамдардан шығады, ал
жануарларды ол ... ... әр ... ... ... инстинкт-сезімді жан,
сознание- аңғарлық жан, ум-ақылды жан. . . . Өсімдіктегі ... ... ... ерікті хайуанның бәрінде бар”[ ] деген жіктеуі
ортағасырдың ... ... ... ... ... ... жаны, сезімдік- жануарлар жаны, ақылды- тек адамға тән
жан” ... ... ... ... жан мәселесіндегі Шәкәрімдік шешім: ... ... жан ... ерекшелігі, оның ерекше материяның (адамның)
атрибуты болуы- адам жаны мен ... ... ... тек ... ... ... Шәкәрім жанның денедегі орны туралы тоқталмайды,
сонымен қатар, “жан-мида” деген ой туралы “оның жан емес ... ... ... ... құптамайтынын нақты айтады.
Жалпы қорытындылай келе, 1. шәкәрім философиясының адам ... ... ... ... ... ... ... базасы оның философиялық метододологиялық функциясын
атқарады. 2. Шәкәрім өз ізденістері нәтижесінде адам мен табиғат ... тірі мен өлі ... ... ... ... ... жасайды. 3. Шәкәрім өз филолсофиялық, антропогенезіне идеалистік
монизмді ... ... етіп ... 4. ... ... ... тіршілік ішіндегі жоғарғы құрылымның ... деп ... өз ... ... ... ... ізденіс,
“керегін алып”,”ақылға сыйғанын” ғана қабылдайтын сыншыл рационалды әдіс.
2.2 Шәкәрімнің ар ... ... ... ... ... бағыттың
анализінде орталық орынға ие болатын ақиқат ... ... ... ... ... ... сияқты тационалды ... ... ... ... ... ... ... ұғым, болмыс негізі
ретінде қарастырылған. Оны тану биік ... ... ... және ... ... ... ... бірінші кезекті міндеті-
адамгершіліктік және ... ... ... және ... де өз ... жаратушы, адам, екеуінің арасын жалғаушы-жан, жан
тілегі-ұждан деп түсіргендігі, білім ... өнер ... ... ... үйрету емес, біріншіден, “көрінгенге көз сүзбей күн
көруге”,[ ] ал ең ... сол ... пен ... арқасында дүние парығын
пайымдап, ұждан тазалығына жету, оны сақтау менг жетілдірудің жолын нұсқау.
“Баста таза ... сен таза ... ... ... ... ... егін ... сауда қылып мал бағу мен қол өнердің пайдасын айтып
келіп,
Мақтан күйлеп, арамнан мал жинасаң,
Орның-дозақ, сорлы-сен, айтқаным сол![ ]-дейді.
Гуманистер үшін ... ... ... ... жолы ... ... олар ақыл-адамның басты қасиеті деп, сондықтан даналық
ізгі қасиеттер ішіндегі ең ... деп ... Бұл- ... ... ... көруге мүмкіндік берді. Рухани құндылықтар
жүйесінде білімді ... ... ... оны толық игілікке ... ... мен ... ... ... ... Танымдағы адамгершілік мақсұттарының ... мен ... ... ... ... ... қайшылыққа толы дәстүрлер ... алыс ... ... ... ... ... ... аз әкелген жоқ.
Гуманистердің практикалық этикада діни моральдық орта ғасырлық
талқылануын сынап, ... ... ... түп ... қарсы
шықпағандары белгілі. Терия жүзінде гуманистердің ... ... ... ... ... шығу ... сенімі
идеалистік болып қала берді. Адам табиғатының шыңы мен ... ... ... ... ерік бостандығының өлшемін гуманистер ақылдан,
саналы ... ... ... көреді.Діни жүйенің ... ... ... ... адам ... тыс ... ... мен игілікті бір-біріне тура келеді: игіге жету үшін
ақиқатқа жолымен қозғалып отырса болғаны.
Салыстырып қарасақ, гуманистік ой ... ... ... ... де адам ... ... ... негізін
құрайды.
Ғылым, білім. Адам дүниені өзіне жаратушы берген толық таза ... ... ... ... ... ... ... білімді “адам өмірін
түзеуге” жұмсағанда ... ... ... ... ... керек.
Білім, ғылым адамды теориялық ... ... ... ... ... адам ... ... біліміне-адамшылық сипат береді.
Сондықтан дүниенің қиыны мен қауіптілері-ұждансыз білімділер мен ғалымдар.
Себебі, ұждан қатыспаған жерде “адамдар өздері үйренген ғылыммен ... ... улы ... ... басқа адамдарды аң есебінде атып, әлсізді
құлданып, жердің бетін адам қанымен бояғаннан басқа іс ... ... ... ... ... Англия, Америка елдері”[ ] мысал.
Осылайша, Шәкәрім, “ұждансыз ақылдың” қандай бүкіләлемдік апаттарға
(саяси, экологиялықт.б.) әкелуі мүмкін екенін ... ... ... ... ... өз ... берік негізі қылып ала отырып,
Шәкәрім таным мәні, адам өмірінің құндылықтарымен біріккенде ғана ... ... ... Ал оған ... ... мен ... күштерінің жұмысы, ізденісі, ұмтылысы арқасында қол жеткізуге болады
және ол ақиқат жолын әркім өзі жүріп өтуге тиіс.
Сондықтан ... ... ... ... ... “жер жүзі ғылыма жабылғанда құр шатаққа
құмарланып жүрген” ... ... ... Алға ... ... қасы ... құтқаратын оқу-білім жолы екенін насихаттайды. Сонда
өзгеге қор ... ер ... ... ... ... ... ... Байларды болымтыққа таласып, партияға шашқанша,
қолында қорегі бар кезінде балсын ... ... ... ... қойып, жастарға көрінгенге құмар ... ... ... ... ... ... ... айтады. Қазақты егін егіп,мал тауып,
білім-ғылым жолына түсуге шақырады: «. . . адам оқып, ... ... ... ғылымсыз өнер табылмайды. Сол алған білім-өнерлерін адао ... мол ... ... ... ... нәрсе жоқ. Сол тапқан
байлықты барша адам баласының керегіне, пайдасына жарату керек,»[ ]-дейді
Шәкәрім.
Ғылыми таным ... ... ... ... ... ... шешуші ролі туралы оптимистік идеялар айтады:
Іш жарып, ішек жалғап, сүйек қиып,
Жамайды ерін, мұрын, түскен тісін.
Аэроплан, телефон, ... ... мен ... ... өнер ... ... адам,
Әлемнің қиын сырын ашқан адам.
Ол түгіл өмірге де айла табар
Өлмей жетер бірталай жасқа да адам.
Өйткені: Бар ... түп ... ақыл мен ... ]
Сондықтан: Ақылдың көзін байлама,
Білімі деп ... ... ... жаным деп
Әдетке қарай айдама,
Ақылға сынат әр істі.[ ]
Өзіндік тану идеясында ... жеке ... ... өз ... ... интеллектуалдық потенциалын көрсетуге талабын, мүддесін және
правосын, қажеттілігін нақтылады. Бұл ... ... ... ... ... салыстыра талдаудан ғана емес, адам
сезімі мен ақыл-ойының ролін ... ... ... ... ұмтылысы
механизмін («Жан талпынар талайды көрмек үшін, әр сырын дүниенің ... ]) ... ... және ... ... ашып ... ... танымды адам жоғарғы Тәңірге немесе құдіретке емес,өз
қабілеті мен күшіне сенуге бағыттауға тиіс.Логикалық ... ... ... ... ... ... ... дүниедегі заттар мен
құбылыстардың ұқсастығын байқап, олардың өзгергіштігін көріп, ... ... ... ... ... адам денесінің жетілгендігі, мінсіздігі
адам рухының творчестволық сипаты- жаратушы мінсіздігіне, реалдығына ... ... ... ... ... болмысының ерекшелігі, өз сенімі
мен қорытындылары нәтижесіндеШәкәрім барлық басқа көршілес елдердегідей
адам рллін, арналуын ... ... ... Аристотельдегідей адамды
«ажалды құдай» атауға саналы түрде ... деп ... ... ... ... әдіс ... ... диалектика элементтерімен үйлесіп отырады.
Адамға ақыл мен жан жаратылыстан берілетіндігі айтылғанымен, оны ... ... өз ... ... ақ ... ... ынсабы жоқ адам
өзінің адамилық ьейнесінің қалыптаспағаны үшін өзі кінәлі өмір ... туыс ... ... ... өмір тек ... тән және оның ... ... Шәкәрім әлеуметтік қоғамдағы меншіктік-сословиелік
жағдайына қарамастан білімге, ұжданға жету жолының ... ... ... арқылы әр адамның өзіндік қабілетіне жол ... адам ... ... адам мұраты жайлы шығармаларында
біріншіден, өз заманының саяси,әлеуметтік жағдайларына ... ... ... ... ... ... ... еркінсүйгіштік сезім, жалпысалықтық дәстүр ұмытылып, рухани құлға
айналған халқын, оның мәңгүрт ... ... ... жаны ... ... ... ... ақ жолдан адасамын», ... ... ... ... ... ... «Мал ... «Жұрт не
десе, үй десін», «Қырық жылдан өтіп жасым», ... ... ... «Шын бақ ... ... кім», «Епті тышқан бидайды таси
берген», «Мен қорқамын, ... ... ... т.б. ... ... мен ... ... прозалық шығармасында алыстағы патшаға бодандыққа
кірген ұлттың көзге ілінбейтін көп кіріптарының ... ... өз ... ... мен ... ... ... қалған,
мемлекеттің өз азаматынан жаттанған, бар билік халық қамынан көрі ... ... ... бай атқамінерлері мен отарлаушы ... ... ... ... орнын космопоитизм басып,
саяси бостандықтың жойылып жеке бас бостандығының азайып, қоғамдық ... адам ... ... кезі ... ... ... дүние»,»Адамның ең жақсысы», «Атадан қалған ақ сауық»,»Ойлансын
ұлан болса сөз ... ... ... сөз ... тағы сорлы
қазақ», «Адам немене»,т.б. ... ... ... ... ... ... құрмет, еркіндік, батылдық, адалдық сияқты
адамшылық қасиетердің құны ... ... ... ... ... өзі ... еткен адам мұратын өлеңдерінде ардақталған ізгі
қасиет, азаматтық қыр ... ... ... ... ... ... ... түрде күрделі этикалық мәселелерді қамтып қисынды
философиялық жүйе жасайды.
Шәкәрімнің адам ... ... ... ... болсақ ойшыл
адамшылықтың басы азаматтықтың белгісі деп еңбекқорлықты атайды. ... ... ең ... ... ...... туады
Жоғалар сүйтіп адамдық.
Өзін-өзі жеңіп, жалқаулыққа бой алдырмай, тәннің емес, жанның тілегін
бірінші қойып әдеттенген адам ғана азамат. Әркімнің өз ... ... өз ... ... ... – зор ... асқан парасат иесі. Ауыл байының жағдайын
түсініп, ... де жаны ашып ... ... құр ... ... соққан емес.Әділетті ғана жақтап, «нашардың мұңын, жуанның
зұлымдығын қанша ... та, ... аз» []деп ... ... ... ... «Жан ... – ар мен адал еңбек» [] болғанмен «еңбектің де еңбегі
бар. ... ... ... ... ... ақыл ... ... бір есеп»[].
Еңбек Шәкәрім түсінігінде абстрактылы процесс емес, ең алдымен адам
жанына нәр беретін, рухын ... ... ... ризығын молайтатын
еңбек. «Атымтай жомарт көп мал сойып, кәріптерге тамақ, киім таратып, оған
келмегендерді өзі іздеп ... - ... араб ... ... ... ... қырық жамауы бар шекпені бар отын жиып жүрген адамды кездестіріп,
неге ... ... ... сұрағанда ол: «мен бүгін қатын- ... отын ... Енді анау ... ... шал үшін отын алып ... сау адамды Атымтай асырап, тіленшіліке салып, жібермесін. ... ... ... ... қылады, мені еңбек теріммен ... ... ... екенімізді Атымтай өзі сынасын», депті-дейді.[]
«Ең алдымен барлық адамды адал, еңбек ететін ... салу ... ... өзінің жаман әдеттерден құтылу ... ... «ар ... Ол үшін көптің қалауымен әкімшілік басына арлы, ақылдыадамдарды
қойып, сол адамдардың бұйрығы, ақылы бойынша туған, туашақ адамдарды ... ... ... ... заң ... ... те, ол заңды бұзғандарды
жазалау керек, оларға еңбек өнерін ... ... ... ... бос ... елді бірден тура жолға салып
жіберемін демейді. «Өйткені ... бәрі бала ... ... жай толатын
болғандықтан сәнқойлық, мақтанқұмарлықты бірінен-бірі көріп ... ... ... ... ... таза ... билету әлденеше мыңнан
біреудің қолынан келед».[] Сөйтсе де ... баса ... ... көрсету
арқылы өз мінін өзі жойып, халқын ілгері жылжытуды мақсат ... ... өз ... адам бойындағы жағымсыз мінез, ... әрі ... әрі ... ... ... ашу, ... өтіріктен, ерте сақтан,
Күні бұрын жуытпа маңайыңа,
Есер, есірік, ынжықтық, солар жақтан[]
дейді Шәкәрім қандай жексұрын қасиеттерден ... болу ... ... ... ... қасиетке ие болу – адамшылықтан төмендеп, белгілі
хайуан түріне теңелу қаупіне әкелмек. Мысалы:
Еріншектің несі артық өліктен де,
Көп есініп ... ... ... де ... мақтаншақты жуан мойын, алакөз, мүйізі алай бұқаға, көрсеқызарды
маймылға, ызақорды қабаған төбетке, ішін түземей, ... ... ... ... ... ... еткен алаш азаматының бойынан ... ... ... - ... ... Ойшыл еңбексіз күн өткізуден, жатып ішер
жалқаулықтан, ... ... ... көршіге көз сүзуден құтқаратын кәсіп
меңгеруге шақырады. Ақын азаматттың жүректілігн танытып, шығарамаларында өз
өмірін ... ... ... ... ... өз ... ... әр
өнерді қуып уақыт өткізгеніне өкініп, артқы ұрпаққа қателеспеңдер деп өсиет
айтады. «Мұңды шал», ... ... ... атты ... өмірі» дастанында сағым секілді баяны жоқ пайдасыз өнерді
емес, тіршілікке керекті нағыз кәсіпті ... ... ... үшінші арманы – білімді азамат. ... ... ... ... ... ... ... алуды емес, зиялы
мағынасындағы: ақыл-парасаты, білімі мен мінезі қатар ... ... да ... ... шешетінін ойлы адам.
Абай табиғатындағы тұлға, азамат болудың шарты – «нұрлы ақыл, ыстық
жүрек пен ... ... ... ... Шәкәрім азаматы «арлы». Бұл
ойшылдың ең жоғарғы сатысы. Жоғарғы ... ... ... ... ... ... «ар ... деген білім оқытылуға керек. Бұл
ғылымды ақылды адамдар ойластырып, пән ретінде жазып, ... ... ... жеке ... қожа ... қалу жағын көздеу керек. Адам бойындағы ... ... ... ... білімі» деп, «ар білімі нәпсі кеселін жоюға керек» деп атап
жазған ойшыл «ар ... ... ... қалыптасуын, адам
мінез-құлқының принциптері мен нормаларын зерттейтін этика ғылым деңгейінде
қарастырады.
Сонымен Шәкәрімнің «арлы азаматы» жзақсы мен жаманның жігін ... ... ... істе ... әділ жолдан аумайтын, орынсызды айтпайтын
намысшыл азамат. Экономикалық тұрғыда заман талабын ... ... ... ... алғашқысы – отырықшылыққа көшу), еңбекшіл
кәсіпкер, табиғи әрі рухани дүниеде нық бекіген, ішкі дүниесі ... ... өмір ... өзі ... ... өзі ... ... жерінде әділет,
ынсап, мейірім көрсетіп, жамандыққа жол бермес білімқұмар тұлға.
Жан адамның ой бостандығы, көңіл тазалығы, рухани ... ... ... ... мен ... ... мен ... “Мақтау мен
сөгіс”, “Міндеу мен күндеу”, “Мал жимақ”, “Жан мен дене һәм көңіл”, ... т.б. ... ... Абай ... кеткендей, жастардың
алды орысша оқи бастағанмен “орыстан оқыған балалардан да артық жақсы кісі
шыға алмай, себебі, “орыс ғылымын ... ... ... ... қаруымен
тағы қазақты аңдысам”[] деген заманда, дін көбейіп, сенім азайған, ... мкен ... ... күш ала ... ... бұл ... қойылуы
заңды да. Мұүндай құбылыс етек алып ... ... ... ... ... ... жоғалуына әкелетінін түсінген ойшыл мәселені екі
түрлі жолмен шешуге тырысады.: ... ... ... ... ашық ... ойсыз қабылдауға емес, нені болса да сын елегінен ... ... ... ... аңдауға шақырса; 2) “Өз жаныңа ... ... ... ... ... деу ... өз ұлтының орыс ағайынға “рухани
кірме” болу ... ... бір ... ... ... өз ... тарихи
тегі мен ұлттық дәстүрін ойлатуға, еске салуға, жандандыруға тырысады.
Сонымен Шәкәрімше рух бостандығына ... ... ... ... өнер; 3. жалпы білім; 4. ар білімі. Тек ... ғана ... ... ... және ... ... көзімен көріп, берік ... Осы ... ... ... ... ... ... ретінде ұсынады.
Сыртын түзеп кейбіреу аласұрды,
Киіміне мақтанған бала сынды,
Ат болсын киім болсын, мінез болсын,
Құба төбел істі қыл ... ... ... ұқсаң керек,
Орынсызды істеме, болсаң зерек! []
«Құба төбел» - ақылдың, арлылықтың ... ... ... пен ... ... ... ... ортаның темір қазығы.
Шәкәрім – ұлтжанды философ. Оған дәлел: әлеуметтік мәселелерге
арналған ұсақ ... ... ... ел ... ... ... қырғыз, қазақ, һәм хандар шежіресі» атты көшпенді халықтар
мәдениетіндегі хан ... ... ... ... Шәкәрім орыс
ғылымының екі ғасыр шегіндегі жетістіктерін ... ... ... ... зерттеулеріне ықылас қояды. Тұманамада ХІІ ғасырдағы
«монғолдың құпия тарихынан» бастап, ХҮІІІ ғасырда ... ... ... шежіресіне дейінгі біраз мұраны мұқият қарастырды. Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... аламыз. Қазақ
халқының шығу тегі, оның негізін құраған рулар туралы мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер
ғана емес, ел аузындағы ескі хикая, көне ... ... ... ... ... ... кезеңі, қазақтың ұлттық тарихы болғандығын
ата-бабалардың келгендігі, халық бостандығы мен болғандығы ... ... ... ... көзқарастың жоқтығына қарамастан, халық
өткерген кешу жолы дұрыс байыпталады. Автордың алға тартқаны ... ... бері ата ... ... ... келе ... ... өзінде елі ел болған дейтін өзекті түйін. Осылайша Шәкәрім өз
елінің ... ... ... ел ... ... ... және ... өмірінің бірлігі
ретінде қарастырады. Сол бірліктің ыдырауы ... ... ... қырсық,
жолсыздық , әлеуметтік бытыраудың себебі болғандығын ... ... ... қам үшін ... ... деп ... түп ... «атаны атағанмен білім артпас». Сүйтсе де білген адам ақылы болса,
қазақтың түбіне қай нәрсе ... ... ... ... бірін-бірі
күндеймін деп, не болды соның арты байқасаңдар»[] күндермен қатар, Шәкәрім
бос мақтанға салынудан да өте ... ... ... сені ... ... ... мақтар елерте бермей үшін.
Есептей есірік елін мақтар,
Көп нені айтса соны айтып ермек үшін[]
Мақтан үшін ... ... ... ... ... олимпиада
ойындары жоспарланып, сырттан келгендерге талғамсыз қонақжайлықпен
төрімізден орын ... ал ... ... ... ұлт ... ... ... да нашарлап бара жатқан кезең үшін жүз
жыл бұрын айтылған дана ескертуі, әсіресе бүгін ... ... ... ... қай елде ... ... идеясы ұлттық мүддемен тығыз
байланысты. ... ... ... жоқ», деп өткен ұлтжанды ойшыл алпысқа жуық
өлеңін халқына, оның хал-жайымен рухани ... ... ... ... ... мәдениетті елді көрген, талайын сынаған Шәкәрім оларды ... ... ... арасындағы жер мен көктей айырмашылықты көргенде,
жапан далада мәдениет, өнер, ғылым сәулесінен шет ... ... ... ... ... ел ... қатарға кіргіземін деп қайғыланады.
«Елді бұзған не десең - ... ... деп ... ... ... ... ойлаған, бірлігі ыдырап, бас-басына бытыраған жайын
айтады.
Бір ... бір ... ... ... ана көздің не қылғанын.
Бірлік түгіл иман жоқ наным ... ... ... да ... еді.
Ант етпей-ақ айтылған сөзге жетсе.
Келешегі қараңғы, сорлы ... ... ... жолы – ... ... ... тоқтамға келеді. Жабайы тұрмыс, сүреңсіз өмірден
өркениетті мемлекет, мәдениет жұлдызына айналу жолы, ... атты ... ... ғана іске ... ... Қазақтың ғылым, білім,
әділет үшін қам жемей, тек мал үшін қайғыруы жетімсіз іс екенін түсіндіріп:
Ғылым бір кенің ғой,
Ауырсаң емің ... ... ... ... әрі ... әрі ... ... ешкім бұрыс.[]деп өнерді мақтайды.
«Ар мен ынсап» деген өлеңінде бұлдыр мен анықтың арасын айырмайтын
жұртының надандығына, оның ұсақ ... ... ... ... ... ой мен ... ... мен ынсап, сақтық , ұят, ... ... ... ... надан елінің көзі мен құлағын оқу ... ... ... «сумен» суғарылған ел ғана өз нәрін алған «азыққа»
ұмтылатынын ... ақыл ... ... мен ... өлеңінде сырт сұлулығын ғана ойлайтын кербездердің
есепсіз даңғайлығын, ойсыздығын сынап келіп, ... ... ... ... ... нұрды” таза сақтауға, таза жүріп, адал шаруаны кәсіп
қылуға шақырады. “Ер ... пен сөз ... ... мен ақымақтар”
өлеңдеріндегі адамдарға беретін салыстырмалы, ... ... ... ... қай ... ... халқының ақкөңіл
аңғалдығымен астасып жататын надандығы, “Шолақ ойлап ... бір ... үшін ... бір ... даңғаза үшін жанын сатуға ... ... ... ... ... деп ... ... көрген пайдасы болады аз-ақ,
Ақырында ол ісі зиян шығып,
Көрінгенге күлкі мен болар мазақ.
“Құдай кешер алда”-деп күнә қылмақ
Ар ... ант ... жан ... ... немесе ақыретте,
Оңа алмастай өкпеден бір атылмақ.[]
Бұл пікірі жоқ, тұтынатын жалы жоқ, ... ... қаын ... Абай ... ... қулар бейнесіне жаны күйініп, ұсақтап кеткен
қазақ баласының, ұлт ... ... ... қуат ... ... ... азаяды:
Адалдың жолы болар заман бар ма?
Жем болдық шын жексұрын надандарға,
Адастық деп отырмын айғай салып,
Бар тапқаным сол ... амал бар ... ... ... қайнап шыққан нала-шері, ... ... ... сөзі өтпей, айласы болмай, шарасыздықтан
туған ... ащы зары жан ... ... ... ... ... көрінеді:
Салынған қала жоқ,
Оқытқан бала жоқ.
Қолында өнер жоқ,
Ғылымда дана жоқ.
Қалалық жері жоқ,
Еңбектің тері жоқ.
Пайдасыз шығыншыл,
Қазақтың сері жоқ.
Қазынасы тағы ... бағы ... ... ағы ... күші жоқ,
Түзелер кезі жоқ,
Түзетер тезі жоқ.
Жер жүзі халқының қазақтан езі жоқ.[]
Өнер-ғылымнан, бақ-дәулеттен, ... ... ... ... ... неқылған бейшара елміз деп күңіренеді. Қазақта білім, сана,
әлеуметшілдік, ұлттыұ сезім жоқтығына қорланады, налиды.
Ей, көп ... көп ... те ... шөп ... саны бар ... ... ... ұлт намысына тие сөйлейді. Бірақ бұл сөздерді өз халқын
кемсіту,мұқату үшін ... ... тию үшін ... Халықтың
бойындағы жақсы қасиеттерді ешкім мансұқ етпек ... ал ... ... өзіңді өзің аяусыз сынау өз дертіңді өзің анықтау-кеселді дерттен
құтылу тәсілі ... ... ... ... пайда тигіз, шын жүрегіңмен ұлтыңа адал қызмет
ет деп азаматқа сын айтады:
Адамдық борышың,-
Халқыңа еңбек ... ... ... ... оны біл.
Талаптан да, білім мен өнер үйрен,
Білімсіз, өнерсіз ... ақыл ... ... ... тағы ... ... ... бағы үшін.
Өміріңді сарып қыл өлгеніңше,
Жоба тап, жол көрсет, ... қамы ... ... қауымға келмейсің,
Барыңды, нәріңді тірлікте бергейсің.
Ғибрат алар артыңа із қалдырсаң.
Шын бақыт-
Осыны ұқ
Мәңгілік өлмейсің![]
Шәкәрімнің барлық ірі ... ... ... ... ... жағдай жемісі, адам санасы мен мезгіл моралінің көрінісі. Барлығының
түп ... ... ... ... ... ... ... басты арқау, негізгі тұғыр-қоғам өмірі, әлеумет ахуалынан
өрістейтіндігін көреміз. Басты қайшылық мінез бен ... ... ... ... ... ... туындайды. Және тартыс мәні, шешім сыры сан-саналы.
Шәкәрім адам спецификасы, оның әлеуметтік орны-моральдық белсенділігі
мен өзгертуші күшінде деп ... Ал оған тек ... ... ... ... жетуге болады. Бүгін әлеуметтік революция фактіге айналған, адамның
рухани дамуының негіздері өзгеріп, тұлғаны ... ... ... ... ... ... әлеуметік қамсыздандырылмағандар мен ұлт
келещегі-жастар жайы жиі естен шығып әркім-ақ білім-қабілет дәрежесі мен
әлеуметік орнын ... ... ... ... салынып көсемсіп немесе
қыбын тауып қалтасын толтыруға кірісіп жатқан заманда:
Атадан қалған ақ сауыт,
Арамға әбден ... жоқ ... ... мен басы ... ... ... елді ... еріп, көп ел жүр.
Білмейді құдай ұрғанды, [ ]-деп ашынуы
мен:
“Көрмедім көш бастаған қазақ ұлын.
Кеңірдек өңеш кетіп, қалды жұлын.
Бәрің есті, батырсың, ... ... ... ... жан айғайы кімді де болса ойландырарлық.
Шәкәрімнің әлеуметік-этикалық ... ... ... ... ... ... ғылыми жинақталған көрінісі болды деп
айта алмаймыз. Әйтсе де олар ... ... ... ... прогрессивті роль атқарған уақыт, заман талабы мен ... ... өзі ... ... дініне” келер болсақ, ... ... ... жанның тілегі бар.Ол-ұждан.
“Жан екі өмірде де азығы-ұждан.[ ]
Ұждан деген-ынсап, әділет, ... жан ... ... бұзылмайтын
нәрсе, барған сайын жоғарылайтын нәрсе. Сондықтан тезірек жоғарылауға ... ... таза ... ... толық мінез,ой, істер керек
қылады.Соның қатты керегі совесть-ұждан.
Оны осы өмір үшін ... ... ... өмір үшін ... ... Себебі,егер
бұл өмір үшін керек болса ол не пайда, не мақтан үшін ғана болады.[ ]
Шәкәрімнің философиялық ... ... ... ... біріншіден, ойшылдың дәстүрлі әдіс пен үйреншікті жолды
қаламайтындығы.Дүние негізінен,тіршілік, имандылық адамшылық өлшемі ... ... ... оны үш қасиетпен сипаттау әдісі ... ... ... және орта Азия ... ... ... ... екі дүниеде пайдалы үш нәрсе: ізгі іс (
мінезі түзулік) ұят, ... және үш ... ... бар: ... ... ... Абай: “қасиетті адам бойында үш ... ... тиіс ... ... жүрек.”Немесе күллі адам баласын қор қылатын
үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек ...... ... еріншектік,
үшінші-залымдық деп білемін.[ ]
Ұждан дегеніміз, әділет, ынсап, мейірім дейді Шәкәрім.
“Адам баласының ауыр күн көрістен құтылып, бақытты ... ... ... ғылымды мен екі жікке айырып ұғамын, бірі ар азығы,
бірі дене азығы.
Ар азығы дегеніміз- “әділдік”, ... ... ... ғана емес ... ... жырауларында, ойшылдарында адам
өміріне, адам жанына қажетті ... ... ... ... неліктен
солардың ішінен үшеуін бөліп көрсетіп “ұждан”атайды және ол үшеуінің ішінде
неге ... ... тұр? Адам мен ... мен ... ... ... ... өткендіктен бе? Әлде, ұғым тамыры әріде жатыр ма?
Платон өзінің идеалды мемлекет тұрғындарын үш әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мен диқандар.Осы үш сословиеге тура келетін үш ізгі
қасиет бар:даналық-философтардың ерекшелігі, батырлық-әскердің қасиеті, ... ... ... және ... бәріне ортақ тиісті, сонымен
қатар бәрінен жоғарғы тұрған ізгі қасиет бар.Ол-әділдік.
Осылайша басы Платоннан басталып, ... ... ... ... ... сай және оған ... ізгілік ретінде қарастыра
бастады.
Сопылық тану бағыты өкілдерінің ілімдерінде жетілу принципі ... ... ... ... ... ... ... шыңы-ақиқатты
түсіну,әлемдік жанға қосылуды білдіреді.Адам жанының ішкі белгілері ретінде
білім,ашу (ыза),тілек және әділет деп төрт ... ... ... алдыңғы үшеуін жүйелеп отырады.Ізгі адамдарда осы қасиеттер
бірқалыпта және үйлесімді болып ... деп ... ... ... ... талдай келіп, “орталық” немесе “мөлшер”,
“өлшем” концепциясын былай тұжырымдйды:адам жаны қасиеттерінің “әділеттен”
басқасының ... екі ұшы бар. Бір ... ... ... жағынан-
кемшілік.Екеуінің арасынлда мөлшер, орталық жағдай болуы мүмкін. Осы “ара”
немесе “орта”ізгілік ... ... Төрт ізгі ... ... ... қарсы тұрады:
даналыққа-ақымақтық немесе жамандық,батырлыққа-ойсыздық ... ... мен ... адамның сыртқы іс-
әрекеттерінің ішкі көзі,бастаулары болып табылады. ... ... жоқ деп ... ... ол ... ... үлгі ... ішкі,нағыз рахат,қалыпты жағдайы” (1)болмақ.
Ұжданның келесі ұғымы-мейірім.Бұл қасиет Шәкәрімде гумандылық,
қайырым, ... ... ... ... ... ертеден келе
жатқан мәңгі гуманистік ұғымдардың бірі.Жалпы махаббат пен ... ... ... ... ... ... мұсылмандық, қайсысы болмасын, нағыз құдай жолы,
құдайды мойындаушылық-тек жаратқанды ғана мойындап қоймай, оған ... оның ... ... деп ... ... кім ... ... сол биік болмақ.Құдай құдіреті әділет пен ... ... ... ... жалғастырушы-махаббат,-дейді
софистер.Махаббатты Алланы тану ... ... ... ... ... ... Рабла әл-Адавшта, Әл-Бастами, Әл-Халладж, ибн-Араби, т.б
Махаббат философиясы өздерін халықтан алыстатып, дінді саяхатқа ... ... ... деген наразылық философияның бір түрі
болатын.Дін басылары бұл жалған дүниеде құдайға ... ... ... ... жаның жәннатқа болады десе, соңғылар махаббатта сауда жоқ, адам
Алланы ... ... шын ... сүюі керек дейді.
Шәкәрім мейірім –махаббатты адамдық өлшемі және белгісі ... ... ... ... ... ... ... мен өлім барлық адамға бірдей, ... ең ... деп әр ... өз рухани болмысының шынайлығын сақтауға шақырады.
Ынсап. Көшпенді өмір сүрген, азға қанағат қылып үйренген қазақ халқы ... ... ... пен дүниеқоныздылық, ұстамдылық пен қанағатсыздық
мәселеріне көп мән берген.
Құдатғу біліктің-негізгі төрт қағидасын: ... ... ... ... ... ... ... Байлық пен дәулет ұғымдарының
айырмашылығы бар.Дәулет қашан да ... ал ... ... ... ... ... ... оны жұмсай білсе, сараңдыққа салынбаса және
ең бастысы, адал жолмен тапса-ол дәулет.Дәулет-ғұмыр сүру ... ... ... үшін ... үшін мал ... үшін ... көз сүзбестін қамы үшін жи
Арын сатпа,терің сой,адалды ізде
Ғибадат пен адалдық ар үшін жи
Ерінбесен еңбекке,дәулет дайын
Жаратқан ... ... ... [] ... «Мал жимақ» деген өлеңінде.білімді адам «дәулетті» «байлықтан»
ажырата немесе айыра алады. Ақылсыз ынсапсыздық иесі байлықтың құлы ... жиып ... ... ... бір күн бар есеп ... ... ... ұғымын Сократтағы ұстамдылық мағынасында қолданады.
Шәкәрім түсінігінде тұрмыстағы ... ішкі ... ... қанағаттан
туады.
Ғылым-білім. Абай «сезімсіз ақыл шолақ» деп, ғылымды- білім мен сезім
синтезі ретінде ... ... ... баса ... адам ... ... ... қатар ұстауға шақырып, сезімнің, жүректің шешуші орнын
жақтай сөйлесе, Шәкәрім сезім мүшелерінен хабар алып ... ... ... таза ... ... ... айтқанмен, ой-әңгіме түйінін жүрекке
әкеліп тірей береді. «Шын бақ ... ... таза ... ... «Шын ... атты ... «Барлық адамдар тату тұруға негіңзгісі-адал еңбек,
ақ жүрек, арлы ақыл болуға тиіс»,-деп қорытады «Мен ... екі ... дем ... ... ... дүние,шексіз бен уақытшаның, обьект пен субьекттің
арасын жалғастырушы жан қажеті, сұранысы. Онтологиялық ... ... жан ... ... ... ... ... байқағанымыздай, әрбір адамның міндетті міндетті ... ... ... ... ... ... ой, талап, сезім, ... ... ... ... ... Өйткені «жанымның неге ұмтылатынын» «ұжданды
тілейтінін» кей адам надандықтан біле бермейді.
Қазақстандағы діни ағарту мен ... ... ... ... ғана ... ... ... қамтығандықтан формальды рәсімдерін
шала-шарпы орындап ... ... ... ... ... ... кезінде «Мұсылмандық шартын» жазып қазақтың діни ... ... ... ... ... Адамды қатыстыра отырып бірегей
концепция жасады. Оның бірегейлігі мынада: шәкәрім теориясында ... ... ... ... де, оның өзі ... ... ... табиғаты да
бар.және сол жаратылыстың ең жоғкарғы түрі Адам да бар.
Шәкәрім жүйесінің ерекшелігі ... ... ... ... ... тиіс ... ... болғандықтан адам болды және болады. Немесе
адам құрылымының ... ... ... Онсыз адамның ішкі гормониясы
ыдырап, ... ... ... ... ... Яғни,
адам ұждансыз да өмір сүре алады. ... ... ... ... ... қозғаушы, итермелеуші күші-ұждан болмағандықтан нашар қасиеттер
(нәпсі, зорлық, алдау, ... ... ... ... Ал оны ... соң не ... не тыйым салу, аскеза арқылы
тазартып алу мүмкін болмайды.Адам ... ... ... ... қызығы,
қайғысы осы екі дүние аралығында өмір мен өлім ... ... ... ... ... өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне ... оның ... ... ... ... нана ... ... жүрегін
ғылым, өнер, ешбір жол, заң тазарта ... ... ... Сократы Шәкәрім рухани патшалықты, өмір мәнін
обьективті ... ... ... ... ... және ... ... емес, субьекттің өз ішіне бағытталады. Не табиғаттағы ... ... ... ... прогресс адамшылықтың кепілі бола алмайды.Тек қана
ұждан.
1.Шәкәрім түсінігіндегі «нәпсіні жойып,адам бойында жеке ардың қожа ... ... ... ар ... ... осы. Адам ... сыры, адам
табиғатының кілті ... ... ел, ... ... ... ... ... нәпсі кеселін тыйып, ұжданын аршып алғанда ғана әділетті
қоғам, дәулетті тұрмыс, адамдар ... ... ... ... ... ... түсінуге тиіс.
2.Шәкәрім білімі сенімге, сенім қайтадан адамға алып ... ... ... абстрактылы гуманизмге емес, нақты адамға, оның болмысы
мен сол болмыс құрылдымдарының гармониясына негізделеді.
3.Шәкәрім діндар емес, ал оның ... ... емес ... дан. ... ... діни емес, философиялық мәселелерді ... адам ... осы ... ... ... ... ... адамның өзінен тауып береді.
4.Мұсылмандықты сырттай қабылдағанмен сенім обьектісіне айналдырмаған өз
халқының ... ... ... ... білуіне, өміріне пайдалы
концепция жасаудағы ... ... ... атап ... ... ерік ... ... біліммен, саналы
біліммен, саналы мінезбен шебер астасады. ... ... ... ... ... оның ... бз ойшыл үшін зұлымдық-адам жанының
қараңғылығы мен жетілмегендігінің, ... ... ... ... Жер беті ... ... Шәкәрім түсінігінше,
өздігінен жамандыққа айналмайды. Зұлымдыққа олар адам өмірінде атқаратын
роліне бакйланысты айналады. Адамдар әлеміндегі ... ... ... ... ... екендігін айыра алмайтын адам жанының тайыздығын,
өресіздігін көрсетеді.
Сөйтіп, адам ... пен ... ... ... ... ... өз толғамының салдарынан туатын іс-әрекетті ... ... ... , ізгі ... жайлы білім қаншалықты көп болған сайын тағдыр
еркіндігі мен ... ... ... ... Адам өз
тағдырына жазылған құпия ашылғанда, ол ... ... ... ... өз
болмыс табиғатының қалауымен әрекет еткен жағдайда бостандыққа жетеді.
Шәкәрім адамның өз тағдыры алдындағы ерік бостандығының ... адам ... ақыл мен ... ... деп тұжырымдайды.
Шын, реалды бостандық өлшемі ақылды, саналы таным дәрежесімен ... адам өз ... ... өз ... ... ... ... сақтан, қағып бақ, бәле келсе
Бәрін құдай қылады дегенге ерме.
Қаза ... ... иә ... бір ... ... ... түсінігінде, субстанция еркін, өйткені оның іс-
әрекеті өз жеке ... ... ... ... ... ... үстемдік ететінін қостайды. Тағдырға мойынұсыну, көзсіз
“тағдыр жазуына” сенуді ... адам өзі ... деп ... ... жолын
саналылықпен, жауаптылықпен талдауды насихаттайды.
Дүние алдамшы, өмір қу есерлерге ,
Есерлікпен ... ... ... мін емес, мін өзіңде,
Сөзің бөлек өзгеден десеңдер де.[]
Шәкәрім өз ... ... адам ... оның ... сезімдік
және интеллектуалдық тіршілігінің тұтастығын көрсетті.Шәкәрімнің бұл
концептуалды құрылымы ХIXғасырда ... ... ... қазақ даласында
арнайы оқу орнында оқымаған дала ойшылының өзі ... мен ... ... оның ... ... тұтас) және жеке (бөлшек)
физиологиялық және пихологиялы қ арасындағы күрделі қатынастар жөніндегі
пікірлері ... ... ... ... жол беріп
қойып жатты. Соған қарамастан Шәкәрім осы ... ... ... ... ... ... жоға ры ... Қазақстанда алғашқылардың бірі болып адам құрамын психикалық
құбылыстарды физиологиялық тұрғыдан анализдеуге, жаңа ... ... ... ... ... стерді түсіндіруге тырысты.
Сол кездегі ғылым дәрежесінің, ойшыл мүмкіндіктерінің ... ... ... кеш ... қарамастан Шәкәрім үлкен
философиялық жетістік ... ... ... ... идеялық бағдары ... ... ... ... ... салды. Шәкәрімнің философиялық ойлау
формасының өзі сол кездегі үстемдік етуші философиялық дәстүр ... ... ... ... қазақ ойшылы Шәкәрім Құдайбердіұлының адамға ... ... өэ ... ... сай ... де соны
гуманистік сипаттағы философиялық жүйе жасағанын көрсетті.
Шәкәрім дүниетанымы ... ... ... ... қарастырылатын бірінші тараудағы ... ... ... ... ... ... аяғы мен ÕÕ ғасыр
басындағы Қазақстандағы тарихи әлеуметтік ... ... ... әкімшілдік өзгерістер экономикалық ілгерілеуге, елдің жалпы
тіршілік жағдацының ... ... ... ... ... өте қымбатқа
түсті, қазақ қоғамының көп ғасырлық өмір ... ... ... ... рухани құндылықтары тапталды және ... ... ... ... таса ... ... қатігездік, цинизм
сияқты т. б. қасиеттері айқын көрініс береді. Адам, ... мәні ... оны ... ... ... ... ... бүтіндей қирады. Адам
өмірінің жан-дүниесінің ұлылығы мен ... ... ... ... ... ... ... түгел жойылғандығы
анықталды. Ал олардың орнын жан мен жүрек толқыныстары ойландырып ... ... ... мен ... ғана ... тіршілік күресіне
толы қатал реалдылық басты.


 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.3388

^