Сын есім түсінігі [ 24 бет ]

Жоспар

І.Кіріспе....................................................................................................3

ІІ.Негізгі бөлім.
1.Сын есім түсінігі.................................................................................................................4
2.Сын есімді өткенде дидактикалық материалды қолдану.....................5
3.Сын есім тақырыбын таныстырғанда пайдаланылатын дидактикалық материалдар..................................................................................................12

ІІІ.Қорытынды.............................................................................................24

IV.Әдебиеттер...............................................................................................26
Кіріспе.
Сын есімнің семантикалық мағынасы оның мофологиялық ерекшеліктерінен де, синтаксистік қызметтерінен де сараланып айқын көрініп отырады.
Морфологиялық сипаттарты жағынан да сын есімнің өзіне ғана тән, өзге есімдерден басқаша ерекшеліктері бар. Мысалы, сын есімнің табиғи қызметі зат есімге анықтауыш мүше болса, зат есімге тіркесіп негізгі қызметін атқарғанда сын есім ешқандай өзгеріске ұшырамайды: анықталатын зат есім көптік, септік, тәуелдік формаларының кайсысында қолданылса да, оиы анықтайтын сын есім зат есімнің формасына үйлеспейді де, қиыспайды да. Сын есім өз семантикалық ерекшелігіне қарай, затты сыр-сипат (сапа, түр, рең, салмақ, көлем т. б.) жағыиан анықтайды, бірақ ол (сын есім) анықтауыш қызметін атқарып тұрғанда, еш уақытта да тәуелденбейді, көптелмейді және септелмейді.
Зат есімге тән кептік, тәуелдік, септік жалғаулары зат есімнің де, сын есімнің де қызметтерш бірдей атқаратын синкретикалық омоним сөздерге (мысалы: салқын, көк, суық, жарық, жүйрік, терең т. б.) қажетінше жалғана бе-рулерімен катар, белгілі бір контексте қолданылу ыңғайына қарай субстантивтеиетін сын есімдерге (мысалы: үлкенге үлкенше, кішіге кішіше қызмет ет; ескіге жаңа, жаңаға ескі — өлшеуіш т. б.) жалғана береді. Сын есім-де көптік, тәуелдік, септік_категориялары болмағынымен, оның өзіне тән ерекше шырай категориясы бар. Бұл ерекшелік те — сын есімнің-зат есімнен бөлінерлік, өз алдьша дербес категория екеніне дәлел.
Сонымен бірге, бір алуан шн есімдер зат есімді анықтауларымен қатар, етістікті де анықтап, үстеу сөздердің кызметтерін атқарады. Мысалы: хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін (Абай); Өлке бойындағы қалың тал мен қамыс ақырын қозғалып сыбырлайды. (С. Сейфуллин). Семіз сөйлеп, арық шыққаннына, арық сейлеп, семіз шық (мақал). Сөйтіп, кейбір зат есімдердің әрі субстантивтік (ауылдың сыртында қалың қамыс бар), әрі адъективтік (қамыс қора) қызметі болатыны сияқты, кейбір сын есімдер де әрі адъективтік, әрі адвербиалдық қызмет атқарады. Бұдан сын есімде шырай категориясымен қатаргадьективтік және адвербиалдық қызмет барлығы да көрінеді.
Әдебиеттер.
1.Қайдаров.Ә. Түріктануға кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.-
Алмата,1999.
3.Исаев.С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл білімі.-Алматы,1998.
5.Аханов.Қ. Тіл білімінің неғіздері.-Алмата,2000
6.Қазақ тілі әдістемесі.-Алматы,2001.
7.Сан есім қайталау сабақ.-Қазақтілі мен әдебиеті,2004.


Дисциплина: Тілтану, Филология
Тип работы: Курстық жұмыс

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можете вывести на банковскую карточку
Требование к загружаемым файлам.
  • Язык: казахский или русский
  • Если язык русский то тематика работы должна быть РК (Республика Казахстан)
  • Количество страниц минимум 4
  • Нужно указывать колличество страниц без учета страниц: титульный лист, план, список литературы

Урезанное содержание работы для ознакомления
Жоспар
І.Кіріспе.................................................................
...................................3
ІІ.Негізгі бөлім.
1.Сын ... ... ... ... ... есім тақырыбын таныстырғанда пайдаланылатын дидактикалық
материалдар...............................................................
...................................12
ІІІ.Қорытынды.............................................................
................................24
IV.Әдебиеттер.............................................................
..................................26
Кіріспе.
Сын есімнің семантикалық мағынасы оның ... ... ... ... де ... ... ... отырады.
Морфологиялық сипаттарты жағынан да сын есімнің өзіне ғана тән, ... ... ... бар. ... сын ... табиғи қызметі
зат есімге анықтауыш мүше болса, зат ... ... ... ... сын есім ... өзгеріске ұшырамайды: анықталатын зат есім
көптік, септік, тәуелдік ... ... ... да, ... сын есім зат ... ... үйлеспейді де, қиыспайды да. Сын
есім өз семантикалық ерекшелігіне қарай, затты сыр-сипат (сапа, түр, ... ... т. б.) ... ... ... ол (сын ... анықтауыш
қызметін атқарып тұрғанда, еш уақытта да ... ... ... ... тән кептік, тәуелдік, септік жалғаулары зат есімнің де, сын
есімнің де қызметтерш бірдей атқаратын ... ... ... ... көк, ... ... ... терең т. б.) қажетінше жалғана
бе-рулерімен катар, белгілі бір контексте қолданылу ... ... сын ... ... ... ... кішіге кішіше
қызмет ет; ескіге жаңа, жаңаға ескі — өлшеуіш т. б.) жалғана береді. ... ... ... ... ... оның ... ... шырай категориясы бар. Бұл ерекшелік те — сын есімнің-зат есімнен
бөлінерлік, өз алдьша дербес категория ... ... ... бір ... шн ... зат ... ... қатар,
етістікті де анықтап, үстеу сөздердің кызметтерін атқарады. ... ... ... сөздің бәрін (Абай); Өлке бойындағы қалың тал мен
қамыс ... ... ... (С. ... ... сөйлеп, арық
шыққаннына, арық сейлеп, семіз шық (мақал). Сөйтіп, кейбір зат ... ... ... ... ... қамыс бар), әрі адъективтік
(қамыс қора) қызметі болатыны ... ... сын ... де ... әрі адвербиалдық қызмет атқарады. Бұдан сын ... ... ... және ... ... барлығы да
көрінеді.
1.Сын есім түсінігі.
Сын есімде өзге сөз таптарымен (мысалы, зат ... ... т. ... ... әрі ... сөз ... жұрнақтармен катар, тек туынды сын
есім ғаиа жасайтын арнаулы жұрнақтар бар; сын есімнен сын есім ... ... бар. ... да сын ... ... формалары болып
есептеледі.
Синтаксистік жағынан қарағанда, сын есім, өзінің табиғи жаратылысына
сәйкес, үнемі зат есімге анықтауыш ретінде жұмсалуға ... ... ... ... да, заттыд қасында болады да, дәйім затқа иек сүйейді. Мысалы:
Үш-ақ нәрсе — адамның ... ... ... нұрлы ақыл, жылы жүрек
(Абай).
Сын есім баяндауыш та бола алады және баяндауыштың ... Да ... ... Төрт ... тас үй ... да ... (Ғ. Мүсірепов). Ол
тапал, төртпақ скен де, мен ұзын, ... ... (Ә. ... есім мен сын ... ... қабілеттерінде де елеулі айыр4машылық
бар. Мысалы, зат есімге ... ... ... ... Ал сол ... ішінен тек сияқты, секілді, тәрізді, сыңылды дегендерден басқа
бірде-біреуі тікелей өз мағынасында, өз қызметінде жұмсалғанда, сын ... ... ... үстеулері (өте, аса, тым, тіпті, керемет,
орасан, ересен т. б.) сын ... ... ... ... олар зат
есімдерге тіркеспейді. Мысалы: өте жақсы, аса биік, тым ащы, ... ... ... ... деп айту қалыпты норма бола тұрса да, өте ... ... тым шөп деп ... ... ... ... ... сын
ссімге тіркеспей, зат есімге еркін тіркесуі, сондай-ақ, сапалық үстеулердің
сын есімге тіркесіп, зат есімдерге ... бұл екі сөз ...... мен сын ... ... ... бір-бірінен ажырайтын
ерекілеліктері болып саналады.
Егерде екі я онан да көп ... ... сын ... ... болса, олар бірін-бірі анықтамайды да, біріне-бірі
бағынбайды да, әрқайсысы өз түс-тарынан ... зат ... ... ... өздерінің қатыстары бар зат есімді анықтайды. Мысалы: Ыз-ғырық суық
сүр бұлт, ... ... ... (Б. ... Ермек оқтай түзу, ұзын биік,
кең жолмен келеді (Ғ. ... ... ... суық және сұр ... сын есімдер біріне-бірі бағынбай, әрқайсысы тікелей бұлт деген ... әр ... ... ... ... ... сөйлемдегі түзу, ұзын,
биік, кең деген сын есімдер де бір-біріне бағынбай, жарыса жол ... ... әр ... ... ... ... ... заттың әр алуан сыр-сипаттары мен белгілердің тікелей де,
басқа заттардың қатынастары арқылы да білдіреді. Осындай жалпы сипаттарымен
байланысты, сыи ... ... ... мен ... ... ... (негізгі) сын және қатыстық (туынды) сын деп
аталатын екі салаға бөлінеді. Бұл сындардыц ... ... да ... ... ... ... жауап береді.
Сапалық сын есімдер деп мағынасы жағынан ... әр ... ... атап ... түрі мен ... (ақ, ... қызыл, көк, сұр т. б.),
сыры мен ... ... ... тәуір, нашар т. б.) көлемі мен аумағын
(үлкен, кіші, ауыр, жеңіл т. б.), дәмі мен ... (ащы ... ... және ... ... да ... білдіретін сөздерді
айтамыз
2.Сын есімді өткенде дидактикалық ... ... ... а) ... сын ... ... ... тиянақтау. ә) Дамытушылық: ақыл-ойларын, ... ... б) ... ... тиянақтылыкқа
тәрбиеу.
Сабақтың түрі: білімді бекіту.
Сабақтың әдісі: ой шақыру, топтастыру, еркін ... ... ... ... ... ... арналған
кесте, суреттер, кесте карточкалар.
Пәнаралық байланыс: әдебиет, орыс тіліі, шет тілі, сурет.
Сабақтың барысы.
1. ... ... ... ... әзірлігін
қадағалаймын.
(Ақ, көк, қоңыр көгершіндерді ұшырып, ... ... ... үш ... ... ... Қымбатты оқушылар, міне, бүгінгі сабақта біз сын ... ... ... мақсаты – сын есімнен алған теориялық
білімдерінді бекіту. Ендеше, тақтадағы күннің реті мен ... ... Ой ... 1. ... түсі ... Бұлар қай сөз табына жататын еді?
4. Топтастыру. Енді, сын есімнен өткеңдерінізді ... топ. Сын есім ... ... топ. Сын ... ... белгілері.
III топ. Сын есімнің түрлері.
(Таратылған қағазға ойларын ... ... ... ... ... сын ... һткендерімізді бекітеміз. Ол
үшін деңгейлік тапсырмалар орындаймыз.
(3 топқа тапсырмаларды таратамын)
I топ. I деңгей
Мына сөздердің антонимдік, синонимдік қатарларын ... ... ... ... сын ... ... ... зат есімдердің лаиықтысын
тіркеп жаз.
Өнерпаз.................. (сөйлем)
Түйінді................... (шопан)
Жасанды................. (бала)
Басыңқы................ (суретші)
Әуесқой......,,......... (ой)
Тандаулы............... (адам)
Сезшең)................. (торқа)
II топ
Дара және күрделі сын есімдерді ... ... ... ... қара ала, ... көгілдір, қаракер, шұбар, қара мұртты, жирен,
аласа бойлы, бадырақ көзді.
Заттың ... ... ... ... ... білдіретін бірнеше
сын есім ойлап жаз.
Түрі, түсі:
Сыры, сипаты:
Аумағы, көлемі:
Дәмі, ... ... ... ... қарай топтастырып жаз.
Қысқа-қысқа, кек ала, ап-аласа, ал қара көк, шымқай ... ... ... өте ащы, ... ... сарырақ, ұзындау, ірілі-
ұсақты.
Жұрнақ арқылы:
Күшейткіш буын арқылы:
Сөз тіркестері арқылы:
Қосарлану арқылы:
Мына бос тор көздерді ... ... еш ... берментін, беруге қимайтын адам.
1. "Тентек" сөзінің синонимі.
2. ... ... ... көлемі.
5.Айтқанға сене салатын, еш нәрсені байыптап
байқамайтын адам.
6. Малдың түсі.
7. "Ақ" сөзінің антонимы.
I топ. II деңгей
Сапалық сын ... ... ... ... ... ... ... жазып, олардың каңдай
жұрнақтар екенін түсіңдір.
а) Көкірегі ... тілі ... үлгі ... ... үшін.
в) Ерін... адамның ертеңі бітпес.
б) Қаб... иттің тұмсығына тор ... ... ... ... туыңды, қатыстық сын есім жаса.
...палы шам, ...мелі көйлек, ...ген сиыр , ...ма тон, ...қыр бала.
Мына сөйлемдерден шырай түрлерін ажырат.
Жарау ... ... ... да, ... да онша күшке түспеді.
Астана - өте сәңді қала. Күн ... ... ... ... ... ... ... теп-тегіс.
III топ
Сын есімнің емлесін айт,
Сын есім мына сөйлемде қай сөйлем мүшесінің қызметін ... ... топ. III ... есімдерді қатыстырып, "Әсем табиғат аясында" тақырыбына ... ... топ. Сын ... ... ... ... ... шығарма жаз.
III. топ. Сын есімдерді қатыстырып, "Менің мектебім"
тақырыбына ... ... ... ... топтан үш оқушыны тақтаға шығарып, төмешггі сын есімдерге
сатылай кешеңді ... ... ... ... ... ай,
Сәулесі суда дірілдеп;
2. Арманның қабағы жабынқы.
7. Болжау.
Ең алдымен "Зерек" деген сөзге оқушылар жазбаша болжау жасайды.
Мәтінмен жұмыс. Оқушыларға мәтінді ... сын ... ... ... ... (Оқушыларға тест сұрақтарын беремін)
Сын есімді тап.
а) жазықтық ә) ... б) ... сын ... ... ... ... ... шөп, бұлақ, көбелек
б) бәрі, тегіс, ... сын ... ... ... сөйле, сана
ә) қышқыл, дәмді, тәтті
б) кең маңдайлы, шоқша сақалды, қызыл шырайлы
Заттың түр-түсін, ... сапа ... ... ... ... сын есім деп ... ... сапалық
б) қатыстық
Қатыстық сын есімдер қалай жасалады?
а) түбір
ә) жалғау арқылы
б) жұрнақ арқылы
Қайсысы негізгі сын есім
а) ... ... көк, ... ... сөзшең
Сын есімді тұрақты сөз тіркесін көрсет.
а) жым болу
ә) кірпігі айқаспады
б) қасы көзі ... есім ... ... ... салқын, қатты, күрең
ә) сайын, соң, туралы
б) сарт-сұрт, ... ... ... ... ... ... қалай, қай уақытта, қай кезде
ә) ... ... ... ... қай, ... ... ... мәндегі сапалық сын есімдерді белгіле.
а) жұмсақ, тұщы
ә) биік, аласа
б) қызыл, жасыл
9. Үйге тапсырма. ... ... ... ... ... ... Сабаққа қатысып отырған оқушыларға баға қоямын, қай
топтың белсенділік танытқанын айтып ... ... ... .1) ... - сын есім ... ... 2) дамытушылық - түрлі әдістерді пайдалана отырып оқушының
ойлау қабілеттерін, сөздік қорларын, байқағаштық қасиеттерін дамыту; 3)
тәрбиелік -ойын ... ... ... ... ... қалыптастыру, шығармашылыққа баулу, өз ойьш ... ... ... ... ... ... ... көрнекітілігі: сөзжұмбақ, мақал-мәтел ... ... Үй ... ... ... ... неше сөз табы ... Зат есім деген не? Мысал келтір.
3. Зат есім мағынасына карай бөлінуі. Мысал келтір.
4. Есім ... зат есім ... ... ата. ... ... Етісктен зат есім тудыратын жұрнақтарды ата. Мысал ... Зат есім ... ... неше ... ... ... келтір.
1. Бастауышы күрделі зат есім болатын сөйлем ойлап тап.
2. Бастауышы деректі зат ... ... ... зат есім ... ... ... Бастауышы дерексіз зат есім, толықтауышы ... дара ... ... ... жаз.
ІІІ Жаңа сабақ түсіндіру.
1. Қазақ тілі - бай тіл. Оның құрамында әлденеше мыңдаған ... Сол ... ... ... атқаратын қызметіне қарап тоғыз
топқа ... ... бір тобы зат есім деп ... бір тобы сын есім деп
аталады. Сын есім заттың, құбылыстың, сын-сипатың, ... ... ... есімнің манызды белгілерін топтастыру
а) заттың түрін, түсін білдіреді: ақ ... сүр ... ... ... ... ... ... салмақтық белгісін, сынын білдіреді:
биік (үй), ұзын (ағаш).
б) Заттың ... ... ... ... ... ... ... тентек (бала), зерек (оқушы), ақылшы (адам).
в) Заттың дәміне, иісіне байланысты белгілерін білдіреді: ащы
(құрт), ... ... ... ... ... ... ... мезгіл-мекенге қатысты сынды
білдіреді: тасты жер), көтеріңкі ... ... ... ... ... ... Сын есім ... қай деген сұрақтарға жауап береді.
III. Жаңа материалды ... ... ... тапсырма беремін.
1-деңгейлік тапсырма: берілген мәтіннен антонимдерді ... ... ... іші ... Мынау Жумабек, Афаниевте, марқұм Қалқа
менен әлдеқайда ... ... ... әддеқайда үлкен (Ғ.Мүстафин).
2-деңгейлік талсырма: үлкен-қіші, карі-жас, калың-жұқа сөздерін
қатастырып сөйлем құра.
3-деңгейлік тапсырма: берілген сурет бойынша әңгіме ... ... ... ... ... кезеңі.
Ойды жинақтау мақсаты; антонимдердің негізгі ... ... ... ... әдісі" бойынша төмеңдегідей жауал беруі
тиіс.
қарама-қарсы мәңде
Оқушьшардың білімін бағалау.
Ү. ... ... ... ... оқу.
ә) 90-жаттығу (қалай орындалуына тусінік беремін).
3.Сын есім тақырыбын таныстырғанда пайдаланылатын дидактикалық
материалдар.
Сабақтың мақсаты: Білімділк. Сын есімдердің ... ... ... ... ... білуді меңгерту
Тәрбиелік. Сөздің мағынасына мән беруге тәрбиелеу. Білім ... ... ... сезімнің артуына ықпал ету.
Дамытушылық. Оқушылардың ой қабілетіне әсер ету арқылы ... ... ... ... ... ... білімдерін
пайдалана білу қасиеттерін арттыру.
Сабақтың түрі: білім, іскерлік дағдыны жетілдіру сабағы.
Әдісі: түсіну, тану, қолдану, ой қозғау, ізденіспен жұмыс ... ... ... ... сөз, ... ... қағаздар, тірек сызба кестелер.
Пәнаралық байланыс: әдебиет, әдеп, бүгінгі өмір.
Сабақ барысы
1. Ұйымдастыру кезеңі.
Оқұшылармен сәлемдесу.
Сабақты әдетгегідей бір ... өлең ... ... тілі ... алар Отан да ... ... асыл
Тең келмейді қатар оған,
Дұпшаның да бас иетін,
Тілің ұлттық қасиетің.
Мұғалімнің кіріспе сөзі.
Досымыз түгіл, дұшпанымыз да бас ... ... ... ... ... сыр шертер тағы бір қазақ тілі сабағын
бастаймыз.
3. Үй тапсырмасын ... ... еске ... ... ... жолы ... сұралады. Үйге берілген жаттығу,
қосымша талдау жұмыстары ... Жаңа ... ... ... Сабақтың эпиграфына алынған-сөзбен
жұмыс. "Көкірегі сезімді, көңілі ойлыға, бәрі де анық ... ... ... Сөздерден сын есімді тап
* Адамның қандай қасиеттрі көрсетілген?
Оқуш жауабы тындалады.
Сезіні, білім, талапты адамның түсінетіні де, ... де ... сөз ... ... ... ... сын есім негізгі түбірден жәнке туынды сын
есімнің шырайларынан жасалатындығын, ал қатыстық сын есімнің ... ... ... оқушылар өздері қорытып айтады.
4. Сын есімнің маңызды белгілерін, мағыналық ерекшеліктерін,
түрлерін дәлелдеу.
Оқулық бойынша берілген ... ... ... ... ... сын есімдерді ажырату.
148-жаттығу бойынша топтық тапсырма.
І~топ. Сын есімдерді мағыналық ... ... ... ат қою. ... ары ... жалғастыру.
Ш-топ Сын есімдерге кешенді талдау жасау.
Ескі - сын есім.
Негізгі сын ... сын ... сын есім ... ... өмірмен байланыс.
Тіршілікте жақсылық пен жамандық атаулы қатар жүретіндігі, олар
арқылы адамның ... ... ... ... ... ... ... "Қандай?" деген сұрақ қойылады.
"Менің досым кім?" Оның қаңдай қасиеттері бар? (Оқушылар әдепті,
салмақты, биязы,: дөрекі, қатал т.б. ... ... ... ... ... төмен оқушыларға тапсырма: сурет, үлестірме ... ... ... сөз - ... сәуле;
Сыпайы адамнан тек жақсы сөз, жақсы іс қана шығып
тұрады.
Әдепті, ақылды, инабатты сөзін қатыстыра сөйлем құрау.
Жинақтау.
Сын есімнің ... ... ... ... ... көтеру үшін.
2. Сөз байлығын, сөздегі қорымызды көбейтеді.
3. Жақсы мен жаманды, дөмді мен дәмсізді ... ... ... ... ... әсер етеді.
Сөзімізді сын есімнің мағыналық түріне қарай талдау жасаймыз.
Дәмді - қатыстық сын есім
Жақсы - сапалық сын есім.
Қорытындылау: Мен ... ... не ... ... Мен сын есімнің мағыналық түрлерін білдім.
* Сапалық және қатыстық сын есімдерінің ... ... ... ... сөйлем ішінде айтып көру.
Тақтаға үш сөйлем жазу.
Балалар, сабақты жақсы оқыңдар.
Білімсіз күнің бар ма, сірә?
Бәрекелді, балам, жарайсың!— десін жұрт.
1. ... ... ... ... ... ... деген сұраққа жауап алу.
* "Балалар" деген сөз қандай мақсатта ... ... ... ... деген создерге сұрақ қойыла ма.
лексикалық мағынасы бар ма?
Топтастыру ... ... ... 2. ... 3. ... ... ... ... ... ... ... ой ... т.б. ... материалдарға арналған оқулыктан 54-беттегі ... ... ... жаңа ... түсінгеңді бекіте түсу.
Топтық жарыс.
Тірек сөздерді пайдалана отырып, мәтін құрастыру.
1-топқа: қыстырмалар /әрине, мүмкін, сірә, ... ... ... ... ... ... ... япырмай/.
3-топка: қаратпа жасау үшін /мектебім, балалар, достар, анашым,
әкем/.
Мәтін құрай алмағандары ... ... үшін ... ... ... Кубикті әр топтың
көшбасшысы иіреді.
Кубиктің алты жағындағы тапсырмалар
1. Баянда. Оқшау сөздердің ережесін айту.
2. Қолдан. ... ... ... ... ... Оқшау сөздердің түрлерін салыстыру.
4. Байланыстыр. Өткен сабақпен байланыстыру.
5. Топтастыр. Оқшау ... ... ... ... ... ... сол ... бағасына I ұпай қосу.
Үйге тапсырма беру.
Оқшау сөздерді қатыстырып, мәтін құрап келу.
Тақырыптар: "Қошақаным", ... ... ... ... ... өзін~өзі бағалауы. Оны басқа балалардың бағалауы,
мұғалімнің бағалауыі, ең сонында ортақ бағасын қою.
Сын есім
Сабақтың мақсаты: а) білімділік ~ ... ... ... сын есім ... ... мағлұмат беру, сын есімнің ... ... ...... ... ... ... оқушылардың ой-
қабілеттерін, сөздік қорларын, байқағыштық қасиетгерін дамыту;
б) ... - Абай ... ... ... айтқызып, талдау
барысында әдемілікті, әсемдікті ... ... ... ... ... ... ... беру.
Сабақтың түрі: дәстүрлі.
Сабақтың әдісі: түсіндіру, баяндау, сұрақ-жауап, көрнекілік,
оқулықпен ... ... ... ... Абайдың табриғат лирикаларынан буклет, әндері,
аудармалары, карточкалар, ойын түрлері, ... ... ... ... байланыс: әдебиет, музыка, орыс әдебиеті, бейнелеу өнері.
Сабақтың барысы.
Ұйымдастыру бөлімі.
Өткен тақырыптар бойынша сұрақтар қоямын.
1. Қазақ тілінде неше сөз табы ... Зат есім ... ... ... есім ... не? ... ... Деректі және дерексіз зат есімдер дегеніміз не?
Жаңа сабақты түсіндіру.
Жаңа сабақтың тақырыбык ... ... ... сөз шешіп көрелік.
Бейнесөзде қоржын мен киіз ... ... ... ... ... ... ... орнына ис" дыбысын, есіктің соңғы дыбысын ... ... "м" ... ... "сын есім" деген сөз шығады.,
Қазақ тілі- өте бай тіл. Оның құрамында әлденеше мыңдаған сөздер
бар. Сол сөздер ... ... ... сұрағына қарай
тоғыз топқа бөлінеді, соның бір табы зат есім деп аталса, ... ... сын есім деп ... Зат есім ... ... атын білдірсе,
сын есім сол заттың, ... ... ... ... ... есім ... қай деген сұрақтарға жауап береді. Мысалы: желсіз
тунде жарық ай. Мұнда ... ... ... түн, ай ... зат ... сапасын білдіріп, қандай деген ... ... ... ... он, ... ... ... заттың сынын, сипатық сапасын, түр-түсін, пісін, дәмін,
көлемі мен аумағын білдіріп, қандай, кай ... ... ... ... ... сын есім дейміз.
(Оқушылардың жекелеп, қайталап сұраймын).
- Балалар, қазір жылдың қай мезгілі?..
- Тағы ... жыл ... ... ... төрт ... де өлең ... кай ... Дұрыс айтасындар, Абай— казактың ұлы ақыны. Кім "Күз" өлеңінен
жатқа үзінді оқып алады?.. Оқушыдан өлеңді жатқа ... сын ... ... ... ... тусі ... қатпайды аспан,
Күз болып, дымқыл туман жерді басқан.
Білмеймін тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ... бие ... тай ... ... үзікділерді жатқа сұрап, сын есімдерін табу.
Ақ киімд,у ... ақ ... ... ... тірі жанды.
Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап келіп ... ... ... ... ... сын ... ... жулдызға жылы жел хабар беріп,
Жан-жануар қуанар тойға еліріп.
Азалы ақ көрпесін сілке тастап,
Жер кулімдер, өзіне шырай беріп.
"Жаз" өлеңінен үзінді оқып, сын есім ... ... ... ... ... өсіп ... жатқан өзенге,
Көшіп ауыл қонғанда.
Абай тек өлең жазып қала қоймаған, он де шығарған, Абай — ... ... ... ән ... сазгер. Енді Абай әндерін орындаймыз.
I топ "Желсіз ... ... ... топ ... ... ... топтан 2 окушы шығып, өлеңдегі сын есімдерді табады.
Абай А.С Пушкин ... ... ... ... қазақ тіліне аударған.
Біздер қазір И.А.Крыловтан аударғаи мысалдарына тоқталамыз.
I топ "Есек пен бұлбұл".
ІІ топ "Бақа мен өгіз".
Әр топ ... ... ... ... ... да; ... береді.
Оқулықпен жұмыс.
129-жаттығу (63»бет).
Оқып шығып, өлең ... сын ... ... ... белгілерін ажыратыңдар.
128-жаттығу. :
Берілген сын есімдерді мағыналық жағынан байланысатын ... ... ... Мысалы: салқын су, салқын ауа, салқын
түн, салқын күз, ...
Ойын: "Бір ... ... ... дейді?"
* Жақсы оқитын оқушы (үлгілі).
* Сөзге шебер адам (шешен).
* Тез ашуланатын адам ... ... ... ... ... мен жазу ... сын тұрғысынан ойлауды дамыту" ... екі ... ... ... ... топ Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ,
Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ.
Ауыз омыртқа шығыңқы, майда жалды,
Ой ... ... ... ... топ ... көрмей жатсаң да ұзақ, кен тілім,
Таза, терең, өткір, күшті, кең тілім.
Тарап кеткен балаларыңды ... ... ... ... сен тілім!
Осы өлеңдерді оку арқылы оқушылар корытынды түйін шығарады, соған
байланысты мақал-мәтелдер жазады. Макал- мәтелдерде сын есім болу ... ... ... жұмыс жасайды.
Мысалы: Ең тәтті де, ең ащы да - тіл.
127-жаттығу. Қазақстан Республикасының Туы мен Елтаңбасын ... ... сын ... ... ... екі ... ... оқушы шығады.
I топ. Елтаңбаны сипаттап жазу.
II топ. Туды ... ... ... ... Оқушыларға сұрақ қою арқылы сын
есімді, оның сұрақтарын, оның сындық ... ... ... ... сын ... ережелері, 130-жаттығу.
Білімдерін бағалау.
Бір тамшы ой
Күн болсаң да күншілдер кім демейді,
Көк есекті Тайбурыл күңдемейді.
Мұзафар ӘЛІМБАЕВ.
Заттың сынын сипатын, сапасын, түр-түсін ... ... ... ... ... ... ... сөз табы сын есім деп аталады екен.
3. Тақтаға сын есім ... сын ... зат ... байланыстыр.
3. Осы сөздерге байланысты мақал-мәтелдер айтып сөйлем
талдау.
а) Әдепті бала ата-анасын мақтатар.
ә) Әдепсіз бала ата-анасын қақсатар,
4. ... тап ... бала ... ... айтқанда, екінші топтағы бала сыңарын
табу керек.
1. Ұсталы ел озар ...
2. Өнер алды ...
3. ... ... емес ... ... адам – батпан-ақ...
5. Еріншек егіншіден ...
6. Отансыз адам ...
7. Әдепсіз үйге кірме ...
8. Кең киім тозбайды ...
9. Аш адам ... ... ... қақ тұрар ...
(Ұстасыз ел тозар. Қызыл тіл. Сүю қымбат. Ақылсыз адам - ... ... ... ... ... ... елде тұрма. Кеңесті ел
азбайды. Ақсақ қой тырысқақ. ... елде бақ ... ... ... жасау, сын есімдерді табу керек.
5. Сөз тіркестерін бір сөзбен ауыстыр.
Арыстан ... - ... ... ... - ... Еті тірі -пасық. Жатып
ішер -жалқау. Күндей нұрлы - сұлу. Бал шырын – тәтті.
6. ... ... Мына сын ... ... заттардың сапа белгілерін көрсете алады.
Көнетоз, көнекөз, тату-тәтті, ... ... ... қажықбас, естияр, ұлан-асыр, көкпеңбек, сүп-
сүйкімді, қабілетті, қонақжай, шаруақор, сұңғыла, сергек,
беймаза, аппақ, мөп-мөлдір.
Мына зат есімдердің қасиет, сапа ... ... үшін ... есімдер қерек.
Дала,ел, ой, тұрмыс, арман, кітап, жолдас, туыс, ағайын, ауыл,
пікір, ... ... ... әке, ... ... ... Оқып шығып, сын есімдерді тауып, олардың мағынасын
ажыратындар.
8. Сөзжұмбақты шешу.
Мына торд көздерді сын ... ... Үйге ... ... ... оқып, сын есімдерді табындар да, сұрақ қою
арқылы қай сөзбен тіркесіп тұрғанын анықтандар.
ә) Өзінің қалған бір сөзді доминант етіп ат да, ... ... ... ... де ... ... Тор ... сын есімдерді пайдалана отырып, «Менің досым»
деген тақырыптқа шығарма жаз.
Қорытынды.
Әдетте, сапалық сын ... ... ... ... ... әр қилы ... білдіретін түбір сөздерді жатқызу салты бар.
Бірақ бұл қағиданы үнемі тапжылмайтын қағида деп ... ... ... ... ... сөз ... көрінетін көптеген формалар тарихи даму
тұрғысынан қарағанда, тиісті қосымшалар ... я ... ... ... ... ... болып келеді. Мысалы, ұзын, үлкен, қызыл, ащы, тұщы,
момын, ашық, жабық, жалпақ сияқты сапалық (негізгі) сын есімдердің бәрі ... ... ... ... демек, олар ұзақ, үлкейген, қызғылт,
ашыған, тұшыды, момақан, ... ... ... ... ... ... ... мағыиасы жадынан сапалық сын есім ... ... ... сын есім деп ... ... саны да, ... ... бір аяда қалмай, бірте-бірте ұдайы дамып отырады.Осыған сәйкес,
ертеректе туған сындарды ғана емес, кейіигі ... ...... ... ... ... есімдердің кейбіреулерінде де . негізгі, сапалық
сындардың ... ... ... ... ...
қараңғылау, қараңғырақ, қап-қараңғы; таныс — таныстау, ... ... ... ... ... сын есім деп аталатын сөз табының негізгі ұйтқысы
есібенде қызмет етеді. Олай дейтін себебіміз — жалпы сын ... тән ... ... мен ... бәрі де ... сындардын бойында
болады.Осы ерекшеліктеріне қарай, демек, бүкіл сын есім категориясына өзек
ретіпде қызмет ететіндігіне ... өзге сөз ... ... ... ... сын ... де, семантикалық даму процесі арқылы
адъективтенген сөздер де бірте-бірте сапалық сың есімдердің ... ... сол ... ... ... ... ... сын есімдерге арқау
болып кызмет ететін негізгі белгілері мыналар: біріншіден, ... ... ... ... де ... кішірейту жұрнақтары және аредік сыннын,
әр қилы реңін білдіретіи шырай категориясының ... ... ... ... ... ... я всіре түсу үшін қолданылатын
үстеме буындар жамалады; үшіншіден, олар ... ... ... ... ... ... ... оқиды) қызмет
атқарады. Міне, осы аталған негізгі үш белгі сапалық сын ... ... ... ... әрі ... сын есім атаулыға тән ... ... ... ... ... сын есімдерге -рақ (-рек, -ырақ, -ірек), -лау, (-леу,
-дау, -деу, -тау, -теу) ... ... ... ... ... ... ... үлкенірек, үлкендеу т. б.) қатар, белгінің же-
тімсіздігін я -бәсеңдігін білдіретін -ғыш (-қыш, -гіш, »кіш), -шыл, ... (-ше), -ң (-аң, -ең) ... ... да ... ... ... қуаң т. б.) ... сондай-ақ, сапалық сындарға күшейткіш
үстеме буын да ... ... ... күп-кү-рең т. б.) ... Бүл ... ... ... ... ... ... жуан, жіңішке,
толық, нәзік, қалың, жүқа, кең, тар, қою, сұйық, ... ... ащы, ... қара, қоңыр, жақын, кәрі, жас, ... ... ... ... ... сын есімдерге (бәсеңдік реңін білдіретін жұрнақтан баскалары)
жатырқамай жамала береді.
Әдебиеттер.
1.Қайдаров.Ә. Түріктануға кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі ... ... даму ... ... ... ... тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл білімі.-Алматы,1998.
5.Аханов.Қ. Тіл білімінің неғіздері.-Алмата,2000
6.Қазақ тілі әдістемесі.-Алматы,2001.
7.Сан есім қайталау ... мен ...
Похожие работы

9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау 16 бет
Сан есімнің мәні 23 бет
Химияны оқытуда компьютерді қолдану 51 бет
Компьютерлік фирма менеджментінің ақпараттық жүйесі 21 бет
Математика сабағында қолданылатын дидактикалық ойындар және оның маңызы 28 бет
Салықтың мәні және рөлі 23 бет
Ұйымдар және оларды тиімді басқару 26 бет
Ғылым түсінігі 6 бет
Қаржылық есеп беру құрамы мен элементтері 22 бет
Моральдық зиян келтірудің туындайтын міндеттемелер түсінігі мен маңызы 22 бет

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2558

^