Қазақ халқының салт - дәстүрлері [ 16 бет ]


Жоспар

Кіріспе ....................................................................................................... 3 бет.

Қазақ халқының
салт - дәстүрлері ........................................................................................ 4 бет.

Қорытынды …............................................................................................ 18 бет.

Қолданылған әдебиеттер........................................................................... 19 бет.

Кіріспе


Қазақ – көне дәуірден бастау алатын күрделі де бай тарихы, сан қырлы мәдениеті, өзіндік игі ғұрып – дәстүрі бар, этнографиялық ахуалы әр қилы, пейілі өзінің байтақ даласындай кең де қонақжай халық. Халқымыздың бітім болмысын зерттеген этнограф ғалымдардың атап өткеніндей, қазақ – жайшылықта тәубешіл, жаугершілікте тәуекелшіл, зерделі де ойшыл, сабырлы да төзімді, шыдамды да жомарт, елгезек те еліктегіш, кеңпейіл де кішіпейіл, ерегескенмен ерегесетін, доспен дос бола алатын, әділдікті бағалай білетін халық. Қаз дауысты Қазыбек бидің сөзімен айтқанда:
«Біз қазақ деген мал баққан елміз,
бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.
Елімізден құт – береке қашпасын деп,
жеріміздің шетін жау баспасын деп,
найзаға үкі таққан елміз.
Ешбір дұшпан басынбаған елміз,
басымыздан сөз асырмаған елміз.
Досымызды сақтай білген елміз,
дәм – тұзды ақтай білген елміз» - деген.
Қазақстан – ұлан – байтақ территориясы бар әлемдегі ең үлкен тоғыз мемлекеттің бірі. Жоңғар шапқыншылығынан бұрын қазақтар ең көп санды түркі халқы болған секілді. «Ата салтың – халықтық қалпың» дегендей, өз жұртының қадір – қасиетінен мәлімет беретін ғұрып қасиетпен, оған мейлінше құрметпен қарау – ұлтымызға, елдігімізге сын. Тындар құлаққа, көрер көзге, сезінер жүрекке танымал, басқа елдерде жоқ дәстүр өрнектері, ортақ мұралары, тұрмыс – тіршілігіндегі керемет салт – ғұрпы мақтаныш сезімін тудырып, жұртшылықты жалпы отаншылық пен елжандылыққа тәрбиелеуде маңызды міндет атқармақ. Қазақ халқының рухани тіршілігінде, қарттарды құрметтеу, үлкендерді сыйлау, балаларға жанашырлық, жастарға қамқорлық ету, ата – ананы ардақтау, әйелдерді аялау ізгі дәстүрге айналған. «Қасқа қатал, досқа адал болу» - қазақ халқының негізгі мінез – құлқы. Қазақ халқында тым ертеден келе жатқан көптеген әдет – ғұрыптар бар. Солардың әрқайсысына жеке – жеке тоқтала кетсек. Қазақ халқы тарихтан бері өте меймандос халық болған. Сондықтан меймандостықтан әдет – ғұрыпын айта келсек.

Қолданылған әдебиеттер:

1. Мұратхан Қани «Қазақтың көне тарихы».
2. Халел Арғынбаев «Қазақтың отбасылық дәстүрлері».
3. Сейдін Бизақов «Түбі бір түркілер».

      
      Жоспар
Кіріспе
............................................................................
........................... 3 бет.
Қазақ халқының
салт - ... 4 ... 18 ... 19 ... – көне ... ... ... күрделі де бай тарихы, сан қырлы
мәдениеті, өзіндік игі ...... бар, ... ахуалы әр қилы,
пейілі өзінің байтақ даласындай кең де қонақжай халық. ... ... ... этнограф ғалымдардың атап өткеніндей, қазақ – ... ... ... ... де ... ... да төзімді,
шыдамды да жомарт, елгезек те еліктегіш, кеңпейіл де ... ... ... дос бола ... ... ... білетін
халық. Қаз дауысты Қазыбек бидің сөзімен айтқанда:
«Біз қазақ деген мал ... ... ... ... жай жатқан елміз.
Елімізден құт – береке қашпасын деп,
жеріміздің шетін жау баспасын деп,
найзаға үкі ... ... ... басынбаған елміз,
басымыздан сөз асырмаған елміз.
Досымызды сақтай білген елміз,
дәм – тұзды ақтай білген елміз» - деген.
Қазақстан – ұлан – ... ... бар ... ең ... ... ... ... шапқыншылығынан бұрын қазақтар ең көп санды түркі
халқы болған секілді. «Ата салтың – халықтық қалпың» дегендей, өз ...... ... ... ғұрып қасиетпен, оған мейлінше құрметпен
қарау – ұлтымызға, елдігімізге сын. Тындар ... ... ... сезінер
жүрекке танымал, басқа елдерде жоқ дәстүр өрнектері, ... ... ... ... керемет салт – ғұрпы мақтаныш сезімін тудырып, жұртшылықты
жалпы отаншылық пен елжандылыққа тәрбиелеуде маңызды міндет атқармақ. Қазақ
халқының ... ... ... ... үлкендерді сыйлау,
балаларға жанашырлық, жастарға қамқорлық ету, ата – ананы ... ... ізгі ... ... ... қатал, досқа адал болу»
- қазақ халқының негізгі мінез – құлқы. Қазақ халқында тым ертеден ... ... әдет – ... бар. ... әрқайсысына жеке – жеке
тоқтала кетсек. Қазақ халқы тарихтан бері өте меймандос ... ... ... әдет – ... айта ... ... ... үйіне келген әр қандай мейманды (оның қайсы ұлт болуына
қарамай) таныса да, ... да жылы ... ... жая ... ... ... ... аяаулы асын қонақасыға береді. «Қонақасы – ... ... ... есептеледі. Қонақ келсе «қой сойып, қол қусыру» -
қазақтар үшін аса абыройлы іс және ... ... Өте ... тай ... ... ... ... Сойылатын малды асаба
алдымен қонақтар отырған үйдің босағасына ... бата ... ... ... соң мал сойылып, ет асылады. Ет піскенше меймандарға кең
дастарқан жайылып, дастарқанға ... ... ... ... сары май
қойылып, қаймақтаған шай ... ... соң ... ... қымыз,
қыстыгүні болса езген қүрт беріледі. Осы мезгілде ... үй иесі ... ... күй ... ән ... Ет ... соң қолға су
құйылып, ет тартылады. Қонақтар алдына қойылған ... ... ... тағы ... ... жасалған табақ тартылады. Қонақтың ең сыйлысы
бастың оң езуінен бір кесіп жеп, оң құлағын ... ... ... ... үй
иесіне қос қолдап қайтарады. Бұл асабаның құрметіне белдірген разылық болып
есептеледі. Мейман кұтуде малдың он екі ... өз ... ... ... ... сылы қонақтарға бас пен жамбас, күйеу мен келінге ... ... төс ... ... тіл, құлақ, бүйрек, жүрек беріледі. Тамақ жеп
болған соң ас қайтару, яғни бата ... ... ... су құйылады.
Міне, қазақ халқының мейман күту дәстүрі осылай.
Той малы
Той малы ... «Жүз ... той ... ... ... ... келген қадірлі құдалар ел дәстүр салты бойынша сән салтанатымен, жөн
жосығымен келіп түседі. Бұл жолдың кәде ... да көп ... ... ең ... ... бірі осы топқа арнайы әкелген « той малы» деп
аталатын ... ... ... әр құда өз дәулеті мен шамасына қарай жылқы
немесе бірнеше қой әкеледі. ... ... ... осы ... де
байланысты болады. Бұған қымбат мата, ... ... ... шәй да ... мал ... ... қыз ... атасынан немесе сол ауылдағы жолы
үлкен ақсақалдан бата тілейді. Батадан ... әлгі мал ... ... одан ауыз тиеді. Той малы толымсыз болса қыз ... ... ... ... да «той ... мүшесі түгел әрі семіз
болуы қатты қадағаланады.
4
Дәмету
«Дәметкен сары майдан кеудең құрсын» (халық өлеңі).
Дәметудің әр түрі бар Ал ... жас ... ... жөні ... ... мен келіндер ата енелері қонақтан келсе, олардан тәтті
дәмететтін әдеті бар. ... ... жас ... ... оның ... болмайды. Өйткені, дәметіп отырып ойындағысы болмаса оның емшегі
ісіп кетеді. Бұл өмір ... Ал ... ... аналар, әжелер жас
келіншегі бар үйге дәметіп ... деп ... ... дәм тұзын сала
жүреді. Бұл әркім ... ... ... келе ... ... ... мал» (дәстүр, кәде). «Мен ат тон айыбымен ... ... ... ғой» ... Құда түсу ... ... соң дала
заңы бойынша күеу жағы «қалың мал» төлеуге тиіс. Бұл қазақ, қазақ болғалы
бұлжымаған ежелгі дәстүр. Оның ... ... ... мен ... екі жақ ... ... ... «Бұрынғы кедейлер арасындағы қалың
мал мөлшері бес алты малмен тынса, ірі байлар арасында екі жүз, бес ... ... ... жеткен. Би мен байлар, хан мен төрелер арасында қалың мал
үстіне «бес жақсы» деп аталатын бес түйеге ... бір ... қыз ... ... днп ... үш ... қоса бір ... жетім» (құл) бергендігі кейбір
деректер арқылы белгілі. Қалың малдың «қырық жеті», « отыз жетінің бүтіні»,
«отыз жеті», «отыз ... ... ... отыз ... « ... ... «
он жеті», «домалақ қалың мал», «домалақ бата» сияқты түрлері болған. Мұның
сыртында той мал, сүт ақы, ... ... ілу, өлі тірі ... тағы
басқа көптеген бағалы кәде, жоралар да болады. Бұған кеңес үкіметі кезінде
«қызды ... ... деп қара күйе ... ... Ал шындығында қыздың жасауы
«қалың мал» мөлшерінен кем болмаған. Демек, бұрынғы дала ... ... ... ... ... мал» ... дәулетіне байланысты
болған. Бұл істе әркім өз шама шарқына қарай белгілеген. Бұрынғы заманда
«қалың мал» ... пен ... ... әйгілейтін көріністің айғағы
болғаны шындық. ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде Кіші жүзде ... мен ... ... құда ... ... ... қызының «қалың малы» бес жүз
жылқы болған. Үш жүз жылқы қара малы, жүз ... үйге ... жүз ... ... ... (М.Ж.Көпеев).
Күйеуаяқ
Күйеуаяқ (ғұрып). Жігіт қалыңдығын алғаннан кейін әдеп бойынша енесін
қошаметпен өз үйіне апарып салады. Ата енесі күйеу ... ірі мал ... ... ... ... ... ... келіншек көшінің жолында
отырған ауылдың адамдары (жастары, ... ... ... ... ... ... ұстап тұрып сұрайтын кәдесі. Қыз анасы оларға кәдесін
жасайды, кәде алған риза болып, бақыт тілеп ... ... жол ... ... ... ... ... қыз қашар дәстүрін өткізетін үйді
«болыс үй» ... ... ... ... келуін «ұрын келу»
десе, қыздың атастырылған күйеуін көруі «қыз қашар» дейді. Бұл «ұрын ... күні ... ... той» ... үшін ... ... тойлардың бірі.
Бұған жас жеңгелер мен жастар қатынасады. Күйеуден алынатын «қол ... ... «қыз ... ... ... «көрпе қимылдатар» тағы сол
сияқты кәделер осы жолы ... Екі ... ... бірі ... ... ... ... болады. Екеуі де бірін бірі ұнатып, қалыңдық жігітке қыз белгісі
орамалын және оның іні қарындастарына да ... ... ... ұрын ... ... ... ... болса қазақ заңында өте ... ... ... ... ... ... бас тартса бұрынғы берілген мал
қайтарылмайды және айып салынады. Батаны қыз жағы бұзатын ... ... ... ... әрі айып ... бауыр
«Құйрық бауыр» (салт). «Құйрық бауыр жедің бе, құда болдым ... ... Бұл ... ... рәсімі болғанмен ұлт салт дәстүрінде орны бөлек
жай. Екі жақ келісіп құда болған жағдайда ... ... ... ... сый
әкеледі. Әкелуші әйел «бауырдай жақын, құйрықтай тәтті болыңдар» деп тілек
білдіреді. Одан барлық құдалар ауыз ... ... ... қазақ дәстүрінде
құда болудың заңды белгісі құжат болып бекітілген.
Құдалық дәстүр және оған ... әдет ... ... әзіл ... ... өтпейтіндігі әркімге белгілі. Сондай ақ осы ... ... да ... өлеңдер мен қағытпалар да айтылмай қалмайды. ... ... ... ... пен ... ... Әблмәжінұлының
құдалығында «құйрық бауыр» ұсынғанда Қанапия қызы ... ... ... салттың ажарын мынадай өлеңмен өрнектей түсті.
6
Балдыз қалың
Кейде қалыңдық қайтыс болатын ... ... ... ... ... ... онда сол үйдің екінші қызын алуға құқы бар. Егер ер ... ұрын ... ол ... ... қызы болмаса төлеген малдың жартысы
қайтарылады. Егер бұрынғы қалыңдығына ұрын ... ... енді ... ... онда ... үстіне «балдыз қалың» төлеуге тиіс. Оған түйе
бастатқан бір тоғыз қосылады. Күйеу бұрынғы қалыңдығына ұрын келмеген ... ... ... ... киімі (салт). «Әкесі күйеу, шешесі қалыңдық болмаған ба?» ... ... Ки! деп ... ... Абайға жаңағы күйеу міндетті түрде
«күйеу киімін» киюге тиіс. Алдынан ... ... мен жас қыз ... ... ... алады. Сондықтан күйеу басқа жігіттерден салт
бойынша ерекше киінеді. Бөркіне үкі ... ... ... биік өкше ... Бөркін көзіне түсіріп төмен қарап, кішілік көрсетіп тұрмаса айып
төлейді немесе сөзге, ... ... Сол ... қыз келіншектердің
ортасына түскен күйеу небір азапты әзіл қалжыңға ... Оның ... ... ... күл тасы» дегендей ауыл балалары мініп алып қызыққа ... да ауыл ... ... «Қынаменде, жар жар мен беташар бар, ... ... бола ма ... (Абай). Бұл да ұлттық ғұрыпымызда салтанатты да,
көңілді кештің бірі. Құда түсіп, уәде пісіп, ... мал ... соң ... ... ... рет ... ... тойы «қынаменде» деп аталады.
Шығыс халықтарында «қынаменде» кеші қыз абыройының тазалығын білдіру үшін
қалыңдықпен ... ... ... ... де ... Ән, күй, би ... ... жас жұбайлардың шаттық кешіне, жастардың
махаббат ... жету ... ... Бұл да дәстүрге бай еліміздің
тәрбиелік ... бір ... ... бұл жолы әр ... әртүрлі
аталатынын да айта кеткен жөн. Мұны кей жер «қалыңдық ... ... ... ... ... ... «Бір күні күйеу байғұс ұрын келді, Қисайтып жаман
бөркін қырын ... ... ... үшін ... ... мен жастар
үшін бұл да бір той десе де болады. Болашақ күйеу қыз ... ... ... бірақ қараңғы түсе салтанатпен, жолдас жораларымен
келеді. Мұны « есік көру» ... ... ... деп ... Күйеу осы жолы
өзінің болашақ жарын көріп танысып білісіп, тілдесіп көңілін ... ... ... де кәде ... аз ... ... күтіп жүгіреміз деп
ентігіп қалдық» деп ... ... ... ... «балдыз көрімдік» деп
тағы біреулері келеді, тағы да сол сияқты. «Ұрын той» ... ... ... ... ... сый ... олар еліне қайтады. ... ... ... ... қыз ауылына «ұрыннан» бұрын келуге
хақы жоқ. Егер келе қалса қыздың туыс туғандары (аға інілері) қазақ ... ... ... үшін оны сабап жіберетін заң тағы бар. Демек,
құда түсумен бірге оның тәрбиелік ереже қағидалары тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... мен ырымдары тағы бар. Олар
мынандай: ұрын келу, есік ашар, ентікпе, балдыз көрімдік, күйеу ... ... ... түйе, атбайлар, босаға аттар, сәукеле ... ... ... отау ... ... ... уық ... түндік жабар, үзік
жабар, туырлық жабар, мойын тастау, ілу, қыз қашар, шашу, қыз көтерер, арқа
жатар қалыңдық ... қол ... шаш ... ... ... ... ... өлді», бақан салар, күйеу аттандырар, т.б.
Өңір салу
Өңір салу (дәстүр). Отқа шақырумен (кей ... «үй ... ... ... ... бірге болып жататын ендігі бір кәде өңір ... ... ... ... ... келінге шашу шашып, құтты болсын айту.
Шашудың сыртында өңір әкеледі. Өңір киім, бұйым деп ең ... ... ... жас ... ... басынбасын деп бүркіт тұяғы, үкі сықылдылар
іледі. Бұлардың бәрі отау үйге қажетті, өңін ашатын ... ... үй ... ... ... ... ... бірге келген
бұлдардан (мата деген сөз) алады. Бұл да өңір (Ахмет Жүнісұлы).
Өңір салу жас шаңыраққа көрсетілген құрмет және ... десе де ... ... ... үлкен адамдардың өзі естен шығарып бара жатқаны өкінішті ақ.
Шаңырақ көтеру
Шаңырақ көтеру (салт). Жас ... ... рет ... ... ... үшін тағы бір қызықты, ерекше сәт. Мұны қазақ салт дәстүрін жетік
білетін белгілі этнограф жазушы ... ... ... деп ... ... отаудың шаңырағын албаты адам көтермейді. Бұған баласы көп, ... ... Оны қос ... ... да ... Ыңғайлы жер болып, отау өте
үлкен болса кәрі күйеу шаңырақты аттың үстінде тұрып көтереді. Бұл ... не ат ... не түйе ... Бұған малды отауды көтерткен жақ
береді. (А.Жүнісов «фәниден бақиға дейін»). Әдетте киіз үйдің ... ... ... Ал, жас отаудың шаңырағын кәрі күйеуге көтертуде ... ырым бар. ... ... ... ... қашанда елге сыйлы және тілектес
адам. Және күйеу қартайған сайын жұртына қадыры, сыйы арта түседі. ... осы ... әлі ... жоқ. Кәрі ... келсе, ауылдың үлкен кішісі,
еркек әйелі онымен бір қағыспай, қажаспай қалмайды. Оның шаңырақ көтеруінде
де осындай ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан қыздың және оның
жанындағы әйелдердің (шешесі, жеңгесі, сіңлісі, т.б.) ... келе ... ... ... деп ... Және ол ... үшін ыстық қасиетті мал
болып саналады. Бұған жолшыбай кездескен ... ... адам ... ... ... оны ... жұрт « ... келіннің шаңырақ түйесіне» мініп келді
деп келемеждеген. Ертедегі салт бойынша ... ... ... жеке ... ... ... ... Оған адам мінбейді, атпен жетелейді, «шаңырақ
түйе» деген сөз осыдан шыққан.
Итаяғына салу
Итаяғына салу ... ... Жас ... бір ... ... не есік ... ... әйелдер не үлкен әжелер оған «итаяғына»
сал деп сақина,күміс, жүзік сияқты заттар береді. ... ... ... ... ... ... жуатын суға яғни «шілде суына» әлгіндей
күміс жүзік, сақина, күміс түйме сияқты заттарды ... ... ... ... Жуып болғаннан кейін әлгі заттарды сол ... ... ... бөлісіп алып, мәз мейрам болып тарасады.
Қапқа салар
Қалыңдығын алуға келген күйеу барлық жол жоралғыларымен яғни ... ... ... сый ... той ... келеді. Той
басталды. Қыз өз үйінен аттанар алдында оның әкесі ... ... ... Күйеу баласына да сыйлық береді. Бірақ ол киіт емес «қапқа салар»
деп аталады. Ол ... ... ... ер ... жігіт жарақтары немесе мал
болуы мүмкін. Әрине, бұл қайын атаның ... мен ... ... сай ... жолды дәстүр.
Ау жар
Ау жар (салт, айтыс). Ұзатылып бара жатқан қыздың ... ... ... ... тамаша үлгісі. Алтын ұяны, туған ел
жұрттан бөліну, жат босаға аттау оңай іс ... ... ... ... ... ... ... жүріп ән, жыр түрінде шеберлікпен ... ... Тағы бір ... қыз жылап қоштасқанмен ол ... емес ... ... де ... Дегенмен қыз ауылының қыздары мен жігіттерінің
де қимастық көңілдері де көрінбей қалмайды. Олар «жар жардан» кейін де ... ... ... ... ... «ау жарды» тағы бастай ... да ізгі ... ... ... жаңа бақыт жолында жақсы ниет
көрінеді. Оның сөзі де, әні де ... ... ... Ол ... «ау ... «ай ау», біресе, «бике ау», біресе «үкі ау» деп те ... ... ... «Халқымызда тұрмыс салт ... ең ... бірі ... ... қыз өз ... ... алдында
ағайын туғандарын аралайды. Былайша айтқанда қоштасады (Бірақ бұл ... ... ... ... ағайындарын аралап жүрген қыз жәй жүрмейді.
Ол өзінің балалық дәуренінің, оң жақта бұлғақтап ... ... ... ... ата ... ... өзін ... өсірудегі
еңбегін өлеңмен айта жүріп өксиді. Ондай өлең жырды сыңсу дейді.
Базардан келген құйысқан
Тарамай шашым ұйысқан.
Келіп кетіп жүріңдер,
Сағындырмай ... ... ... де айта ... ... ... әрі тәрбиелік мәні бар салтанатты салт. Бұл
адамгершілік, әдептілік жағынан алғанда да өте ... ... ... ... ... ортасынан бөлініп кету оңай іс емес. Ал ... ... бұл ... алтын арқауын үзді десе де болады. Өйткені
ауыл, үй аралап сыңсу, жылау түгілі, оң ... ... ... ... де көз ... Бұл ... тәрбие мен ұлттық ... деп ... ... ... ... Жаңа ... келінді туыс туған, ... ... ... «үй ... ... жақ ... шақыру» дейді» яғни есік
ашарға шақырады. Мұның ... ... ... ... үйге келіп жүрсін
деген сөз. Бұл үйге келін құр қол бармайды, кәде ... ... Мұны ... ... Бұл ... шақырған үйдің дәрежесіне (үлкен, кіші ... ... ... ... ... ... ... келінді шақырған үйлер
келіннің мінез құлқын, жүріс тұрысын яғни әдеп, тәртібін ... ... да бар. Мұны ... ... ... ... ... Өйткені аталған
дәстүр әлі жалғасып келе жатыр.
Қоштасу
Қоштасу (салт). Ұзатылатын қыз өз ... ... ... ... ата
анасымен, аға інісімен, сіңлісі, жақын жуықтарымен қоштасу жырын айтады.
әуеден ұшқан бұлдырық,
Құбыладан соққан ызғырық.
Жатқа кетіп барамын
Жаратқан соң қыз ... ... құл ... ... күң ... жақтан кетіп барамын.
10
Қыз еркелеп ұл болмас,
деп өзінің жат жұрттық болып ... ... ... Ең соңында:
Жанымдағы қыным ау,
Сіңлілер мен інім ау.
Жыл айналып келгенше,
Қош аман бол күнім ау,
деп бауырларымен қоштасады. ... «жыл ... ... ... ... бар. ... дәстүр бойынша ұзатылған қыз жыл толмай өз үйіне бара
алмайды.
Қоштасу қазақ халқының бауырмалдық, әншілік, айтқыштық ... ... салт ... ... көркем де көрнекті дәстүр. Қоштасу жыры
соңынан қыздың жеңгелері мен ... ... ... ... бұлама.
Ұл болып тусаң әуелден,
Сені мұндай қыла ма?
Деп оған жұбату айтып, келешегіне жақсы тілек білдіреді.
Салт жырларының тәрбиелік маңызы зор. Мұнда ұлттық ... ... ... ... ... сезім, алдағы арман бәрі бәрі де бар. Қоштасу, жұбату
жыры сонысымен құнды.
Қыз ұзату
«Қыз ұзату» (салт, той). «Ұлын ... ... ... ... ата ананың
тілегі әрі парызы. Соның ішінде қыз ұзату үлкен той, ... әрі ... ... ата ана қуанады, әрі жылайды. Қуанатыны қыз ... және оны ... ... ... әрине қимастық көңілі.
Қызды алуға құда (тақ санмен) бес не жеті кейде одан да көп адам ... ... бас ... ... және ... ... ... Солтүстік және
Орталық Қазақстанда тек ер ... ... ... ... ... ... Мұнда ойын сауық, құдалық рәсімдер мен кәде жоралар жасалады. Жақын
адамдар құданы ... ... ... дәстүр бойынша таң ата, күн шыға жөнелтеді. Оның алдында
қыз «Қоштасу жырын», жастар «Жар ... «Ау ... ... ... ... кигізу (салт). «Қара мақпал сәукеле, шашың басар жар жар ау»
(жар жар). Өмірде ... салт ... ... көп. ... ... ... ... орны бір бөлек. ... ... ... ішіндегі ең асылы ғана емес, оның жұбайлық өміріндегі елеулі
кезінің естен кетпес ыстық сәті. Ол ... ... оң ... және ... аттар арасындағы қимас та қызықты кездің ескерткіші. Бұл аз болса
келіншекке сәукеле кигізудің өзі бір ... ... ... құда ... Шашу ... Ақ бата арналады. Сәукеле байғазысының бағасы да
олқы болмайды. Сәукелелі келіншек ажарлы да базарлы ... Оны ... ... ... Оның ... де соған лайық болу ... Жас ... ... ойын сауық, көңілді күлкі жаңа өмірдің бақыт есігін
ашқандай әсер етеді.
Сәукеле ... ... сөз. ... ... ... Ол бас киім ғана емес
қазақ сән ... салт ... ... мен ... ... өнер туындысы. «Алтынмен апталып, күміспен күптеліп» дегендей, ол
інжу маржан, гауһар, лағыл, жақұт сияқты асыл ... ... ... ... мақпал, барқыт сияқты қымбат ... ... ... ... жиектеліп, оқамен оюланып, түрлі ... ... ... ... ... ... жағы ... қапталып, түрлі тағым, алтын, күміс теңгелермен безендіріледі,
төбесіне үкі тағылады. Көрсе көздің жауын алатын осы ... тек ... ғана ... той ... мен ... беделін де көтере түсетін ерекше
көрініс! ХІХ ... ... ... өмір ... Кіші ... ... байының қызының сәукелесін Кенесары ханның ағасы Саржан төре бес ... ... ... ... (салт). «Көтерілген отауың құтты болып, ұзақ жасап ішінде
сүйсін жарың» (Қыз ... ... ... «отау көтердің» деген
сөз бар. Ол «үйлендің, жұпты ... ... ... білдіреді. Демек,
үйленумен бірге отау көтеруге тиіс. Әдетте ұлы ... қызы ... ата ана ... отау ... Қыз жасауына отау қосыла
берілетін. Отау жас ... ... ... ... ... ... ... әдемілеп, толық жабдықтап әзірлеу аз ... ... ... ... ... ... нағашы жиендер тегіс араласады. Кесе аяқтан бастап
үй киізіне дейін әкеледі. Сөйтіп бүкіл ауыл ... отау ... әрі ... ... іс. Отау ... ... оны ... әрі елге сыйлы аналар
бастайды. ... да ... ақ мата ... ел ... ... Отқа
май құйылады, «босаға майлау» жасалады. Алғашқы дастархан жайылып, оған мол
тағам жасалады. ... шашу ... ... ... «іші жанға,сырты
малға толсын» деген тілекпен қуанышын білдіреді. Жақын туыстар отауға
көірмдік ... мал ... ... ... ... отау әке ... оң жағына тігіледі. Бұл үйге жасы үлкендер шақырусыз
кірмейді. Ал ... мен ... ... осы отауды төңіректейді.
Ауылдастар мен ... жас отау ... түзу ... жаңа
үйленгендердің тұрмыс тіршілігін сырттай ... ... баға ... Жас ... ерте ... өз үйінің ғана емес, жанындағы іргелес
үйлердің де ... ашуы оның ... мен ... ... ... ... да екі түрі ... отаудың шаңырағы көтерілген соң ағайын туытсра оған шашу ... кең ... ... ... ... ... тілек айтады. Байғазы
береді. Ет жақыны босағаға жылқы байлайды. Мұның аты «атбайлар».
«Атбайлардың» екінші түрі ... Құда ... ... ... ... ... келгенде олардың жеңгелері алдынан шығып түсіріп алып,
атын байлайды. Бұл ... деп ... той ... Оған ... ... Ол ... тағы бір әйел тәбәрік сұрайды.
Аушадияр
Аушадияр (дәстүр). Үйлену тойы ... ... ... өлең, жыр.
Және жәй өлең емес, өзіндік айтылар әні, ерекше ... ... ... ... шығармашылықпен айтылатын той көркі, ... сән, ... Мұны ... ... ... ... көп жасағыр жазушы Уахап Қыдырханов
екен. Аушадияр жырының үлгілерін ... ... ... ... ... айту ... бұл қазіргі Қазақстан елінде айтылмайды, ... ... ... ... ұмыт ... ... тойы ... айтылады.
Есік ашар
Есік ашар (дәстүр). Күйеу жігіт келіншегін алып, үйлену тойы өткен
соң келісілген уақытта өзі ... жас ... ата ... ... Мұны ... ... ... алғаш яғни есік аша келуі дейді.
Демек бұл жауапкершілігі мол, ... ел жұрт ... ... ... ... бұл жолы да кәде ... әдет ... келеді. Әзілқой
жеңгелердің сын мініне де ... ... ... ... та бере алады.
Ойын тойсыз, әзіл қалжыңсыз отырмайтын қазақ ауылы үшін күйеудің есік аша
келуі де көңілді мерекеден кем ... ... да ... кіші бір ... «Көрсін деп жиылған жұрт тамашасын, ... ... ... ... (Наурызбай Қаншайым). Ұзатылған қызға берілетін дүние мүлік
«жасау» деп аталады. Халық ... ... аса зор ... бөліп, «жасауды
алты жастан жинасаң асады, жеті ... ... ... ... Небір жақсы
бұйым, сәукеле, кілем, текемет, ыдыс аяқ, төсек ... киім ... ... ... ... ... болған. Ауқатты адамдар ақ отау тігіп
ұзатқан. Жасауды қыздың еншісі десе де болады.
13
Жігіт түйе
«Жігіт түйе» (дәстүр). Құдалық, отау ... ... қыз ... ана еңбегі де елеусіз қалмаған. Той үстінде күйеу жігіт енесіне ... ... ... ... ... ... ... сый әкеледі. Бұған міндетті
түрде түйе («жігіт түйе» деген сөз осыдан ... ... киім ... ... ер ... әкеледі. Атасы риза болған жағдайда қол жайып,
батасын береді.
Сүт ақы
Қыз ұзату тойы мерзімін ... ... ... келісе отырып
белгілейді. Бұл тойға күйеу бас құда бастаған құдалар ... және ... ... ... ... құдалық кәделері өте көп. Соның ішіндегі
жолы бөлек, қымбат кәделердің үлкені «сүт ақы» деп ... ... ... ... сыйлық. Бұған анасы бата береді.
Өлі тірі
"Өлі тірі" (дәтүр). Екі жақ келісімі нығайған соң ... ... бір ... ... бас етіп «өлі тірі» яғни кәделі мал жылқы
жіберіледі. «Өлі тірі» деген өлі мен тірі ... ... ... ... ... деген ұлттық ұлағатты ұғымды білдіреді. Бұл үлкен
кәделі әрі маңызы жол ... ... ... ... сөз. «Өлі тірі өткен
соң өлген күеу жатпайды» деп бұдан кейін күйеу қалыңдығына ... ... ... ... «Қайным, жолдығымды ұмытпа, толымды болсын, деді
жеңгесі Қаным күле сөйлеп» (ел аузынан). Алғашқы неке түні ... пен ... жеке ... ... ... ... ... алаңсыз, жайлы жатуына
жағдай жасайтын әйел әдетте жігіттің ... ... Ол ... ... ... әзіл ... ... жүріп, алғашқы төсек ләззатының
жөн жосығын, әдет ғұрпын түсіндіреді. Ертеңіне келіннің пәктігіне де ... ... ... ... сәт ... ... үлкен кіші бірдей
сыйлайтын, бала шағалы келіндерге ғана ... Бұл күн ... ... ... ... бірі. Сондықтан бұл түнді көңілді әрі жайлы
өткізудің орны мүлде бөлек. Бұл күтіп, ... жылы ... ... күтіп тұрып, « ерініңді жібіттім, қойыныңды жылыттым, енді жолдығымды
бер» деп назданады. Жөн білетін қайнысы жеңгесі риза болатындай ... ерлі ... ... таңын күліп қарсы алады.
«Жолдықтың» жолы бөлек. Сондықтан оған аталатын кәде де толымды әрі бағалы
болады.
14
Беташар
Беташар(дәстүр). «Уә әлеумет! Енді ... ... Жаңа ... «беташар» дәстүрі жасалмай ешкім көре алмайды. Оны көру үшін әдейі
«беташар» жасалады. Оған тойға ... туыс ... ... ... ... екі ... екі көргенді келіндері тұрады. Мұнда «Беташар» жыры
айтыла отырып, келінге оның ... ... оның ... ... таныстырылып,
келін оларға сәлем жасайды. Сәлем жасаған адамдар «көрімдік» ... ... ... ән ... ... ... көтере жыр төгуі керек.
Қыз көші
Қыз көші (салт). Құда аттандырар кәдесі жасалғаннан кейін ұзатылған
қыз ... ... жас іні, ... ... көлікке отырып жолға
шығады. Қыз артта қалғандарға қарамауы керек. ... алға ... ... ... түйе (қыз ... жүреді. Тойшы жігіттер көш соңынан әсем
киініп ... ... ... ... ... ерекше салтанатты
жарасымдылық болады. Қыз ауылынан бір көш жер ... мұны «қыз ... ... Одан әрі ... ... ... ... дейді. Келіншек көшінің
келе жатқанын білетін ... ауыл ... ... ... ... «түйемұрындық» алып, батасын беріп, «жол болсын» айтып
шығарып ... ... ... босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңіл
желпі тамақ істеп оны босанатын әйелден бұрын пісірмек ... ... ... ... туатын бала «жарысқазанға» қатысып, одан ... ... ... деп ... ... жар ... Ұзатылған қыз тойында қыз жігіттер тобы кететін
қыздың көңілін аулап, баратын жағында да ... ... ... ... ... ... ... олар қыздың бақытты, елге сыйлы болуына
тілектестік ... ... бәрі ... ... «Жар жар» ... ... түсіру
Келін түсіру (салт). Біздің халқымыз үшін де дүниедегі қызық ... ең ... осы ... ... ... ... ауыл болып атсалысады,
бірге қуанады, бірге тойлайды, намысы бір қазақта «тойдың ... ... ... бар. Ал ... ... өзі де, ... да ... салты бойынша келінді ауылға көлікпен әкелмейді. Бір қырдың астына
15
жеңгесімен ... ... ... ... қыз ... жас келіннің
алдынан шығып, ешкімге көрсетпей шымылдық ішіне кіргізіп әкеледі. ... оң ... ... Шашу ... Құтты болсын айтылады. Келінді
шешесі, жеңгесі, сіңлілері ертіп әкеледі. Қуаныш, ырду, дырду, ойын сауық
басталады. Шымылдық ... ... ... ... басталады.
Қалжа мен шілдехана тойы
Бір баланың дүниеге келуі тек сол бала туған отбасының қуанышы ғана
емес, күллі ауыл ... ... ... ... ұл ... ... ... қастерлеп, «ұл туғанға күн туады» дейді. Байырғы қазақ салты бойынша,
бала ... күні сол ... той ... ... ... маңайдағы
абысын – ажын, тағы басқа ... ... ... бауы берік болсын»
айтып құттықтайды. Ал кешке қыз – бозбала жиналып, түні бойы ән ... ... өлең ... ... ... ... ойын – ... кейде
өткізеді.
Бесік тойы
Жаңа туған балаға ат қойып, оны ... ... ... жорасы «бесік
тойы» деп аталады. Бұған көбіне сол төңіректегі әйелдер ... ... ... ... ... ...... тан – моншақ, үкі, ... ... Ат ... ... оң ... үш рет, сол ... үш
рет «сенің атың.....» деп айтады. Ұрпақ өсірген үбірлі – шүбірлі қадірмен
әйел бір – екі келіншектің ... ... ... әжесі не шешесі түбектің тесігінен балаларға ... ... Онан соң әлгі ... ... рет ... ... Тойға
жиналғандар дастарқаннан дәм татып, баланың өмірі ұзақ, бауы ... ... ... бата беріп тарасады.
Баланы атқа мінгізу
Қазақ балалары бес жасынан бастап атқа салт ... ... Ата ... ... алғаш атқа мінуін қуаныш етіп, той жасайды. Атқа мінетін
бала жаңа киім киіп, басына үкі тағып, ... деп ... екі қасы ... ... ... ерге мініп, туған – туысқандары мен руластарын
аралайды. Туыстары оған шашу ... айыл - ... ... ... ... ... – қамшы сияқты ер – тұмандарын байғазыға береді. Көшпелі
тұрмыстың қажетіне сай, қазақта адам баласына ... ер – ... ... ... ат – ... табу ... ер – тұман табу қиын. Өйткені ... көбі ат ... ... ... «ер ... құс ... ... ер адамның қанаты есептейді. Атқа мінудің алдыңғы шарты ер – тоқым,
атқа ... ... ... ... ... ... «ат табылады, ер
табылмайды» дейді.
16
Сүндет тойы
Ислам денінің жол – ... ... ... ұл ... бес ... ... жаста сүндетке отырғызады. Осыған байланысты той жасалады. ... ... ... басына және екі иығына үкі тағып атқа
мінгізіп, жақын туыстары мен ... ... ... ... шашу ... құттықтайды. Балаға үкі қадайды, кепеш кигізеді, әл –
ауқатына сай лақ, қозы, құлын сияқты жас ... ... ен ... ... ... бала ... ісін осы кәсіппен шұғылданатын «қожалар»
жүргізеді. Бұл қожаларды қазақ қауымы «Мұхаммед пайғамбардың ... ... ... сүндетке отырғызу төркіні ислам дінінен ... ... бұл ... ғұрып - әдетке айналған. Баланың сүндет тойын, халық іс
жүзінде оның қара құлақ болып, қатарға қосылуыныңалғашқы бір ... ... ... халқының көнеден келе жатқан салт – дәстүрлері, ... ... ... ... ... атын осы кезге дейін қазақи салт - дәстүрлерімен,
ырымдарымен, той – ... тағы ... да жол – ... ... елді ... ... Ата- ... қалдырған асыл мұрасын қадірлеп,
жоғалғанды жаңғыртып, қайта жаңартатын ендігі болашақ ұрпақтың өз қолында.
18
Қолданылған ... ... Қани ... көне ... ... ... «Қазақтың отбасылық дәстүрлері».
3. Сейдін Бизақов «Түбі бір түркілер».
19

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Корей халқының салт-дәстүрлері8 бет
Ш.уәлихановтың қазақ халқының салт-дәстүрлерi туралы ой-пiкiрлерi10 бет
Қазақ халқының дәстүрлі әдет - ғұрыптары, салт дәстүрлері51 бет
Қазақ халқының салт-дәстүрлері21 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Домбыра философиясы10 бет
Оқушыларға құқықтық тәрбие беруге байланыстыжүргізілген педагогикалық тәжірибе жұмыстары53 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүр және М. Әуезовтiң жаңашылдығы26 бет
Қазақ әдет-ғұрып заңдарындағы мұра мен мұрагерліктің қоғамдағы рөлі6 бет