Еңбек шартының ұғымы және ерекшеліктері [ 60 бет ]

Мазмұны

Кіріспе

1Тарау Еңбек шартының ұғымы және ерекшеліктері
1.1Еңбек құқық саласындағы еңбек шартының пәні
1.2Еңбек шарттың тараптары: ұғымы және мазмұны

2 Тарау Еңбек шартын жасау негізінде туындайтын құқықтық қатынастарды айқындауға байланысты қолданылатын заңнамалық актілер
2.1 Еңбек шартты жасаудың тәртібі
2.2 Мемлекеттік және азаматтық қызметшілермен еңбек шартын жасау ерекшеліктері

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Дипломдық жұмыс еңбек шартын бекіту негіздемелері тақырыбына орындалды. Дипломдық жұмысты орындауда қойылған негізгі міндеттер, олар: еңбек құқығы субъектілерінің құқықтық мәртебесін анықтай отырып еңбек шартының бекіту негіздемелерінің анықтау; қызметкерді және жұмыс берушінің бастамасымен еңбектік қатынастардың тоқталуына негіз болатын мән-жағдайлардың сипатын анықтау болып табылады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыстың бірінші тарауында еңбек шартының ұғымы,мазмұны және өзге шарттардан ерекшеліктерінегіздемелері зерттеуге алынды. Екінші тарауында еңбек шартын жасау негіздемелерін айқындауға байланысты қолданылатын еңбектік заңнама нормалары зерттеуге алынды. Дипломдық жұмыстың зерттеу объектісіне байланысты, жалпылық сипатта, жұмыс берушінің және қызметкердің бастамасымен жүзеге асырылатын, еңбек шартын жасауға бағытталған құқықтық қатынастардың сипаты айқындалды.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Адамның еңбек ету бостандығына Қазақстан Республикасы аумағында кепілдік беру және әркімнің конституциялық құқығын іске асырудың ерекшеліктері мен проблемаларын айқындау және зерделеу бағытындағы теориялық және практикалық мәселелер зерттеуге алынды. Осы бағыттағы мақсаттар келесі міндеттерді шешу қажеттілігінен туындайды:
 еңбек ету бостандығы ұғымын конституциялық-құқықтық институт ретінде қарау;
 «еңбек ету бостандығы» және «еңбек етуге құқық» ұғымдарындағы айырмашылықтарды анықтап, оларды негіздеу;
 еңбек ету бостандығы саласындағы қоғамдық қатынастардың субъектілері мен объектілерін қарастыру;
 Қазақстан Республикасының еңбектік және азаматтық заңдарын әркімнің еңбек бостандығын айқындау және қорғау тұрғысынан зерттеу;
 Қазақстан Республикасының Еңбек кодексін талдау және оның артықшылығы мен кемшілігін айқындау;
 еңбек шарты бостандығының концепциясын даярлау және оны негіздеу.
Зерттеу объектісі мен пәні. Құқық институты іспетті еңбек шарты және еңбек ету бостандығы ұғымдарын айқындау бағытындағы зерттеулер осы дипломдық зерттеудің объектісі болып табылады.
Дипломдық зертеу жұмысын пәнін затына еңбек етудің конституциялық бостандығын іске асыруды және қорғауды Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканың дамуы жағдайында қамтамасыз етуге тиісті нормативтік-құқықтық актілер жатады.
Зерттеудің салыстырмалы және нақты социологиялық әдістері де тиімділік береді.
Бұл зерттеудің теориялық негізгі көптеген ғылыми-монографиялық және практикалық материалдары, нормативтік-құқықтық актілерді, осы тақырыпқа қатысты жарияланымдарды және заң әдебиетін (азаматтық,конституциялық және еңбек құқығын) зерттеудің және пайдаланудың нәтижесінде қалыптасты.
Зерттеудің нормативтік негізін Қазақстан Республикасы Конституциясының негізгі ережелері, Қазақстан Республикасының заңдары, Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтары, Қазақстан Республикасының азаматтық және еңбек заңдары, халықаралық-құқықтық актілер құрайды. Анықталған ұсыныстар:
1. әркімнің құқықтық субъектілігінің шартсыз танылатындығын ескеріп – жұмыспен қамтылуға ниет білдіретін тұлғаның өтінішін жұмыс берушімен қарау тәртібін ЕК-не енгізу;
2. ЕК-нің 172 бабына,сотқа талап арызын беру мүмкіндігімен негізсіз қызметке қабылдамау жағдайын (фактін) енгізудің қажеттілігі;
3. Жоғарыда айқындалған ұсыныстарға байланысты Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 21 сәуірдегі «Халықты жұмыспен қамту туралы» Заңына «экономикалық жігерлі халық» түсінігін қайта қараудың, яғни, жасына, әлеуметтік жағдайына қарамастан азаматтардың еңбек түрін еркін таңдау құқығын шартсыз тану қажеттілігі.
Әрбір тұлға әлеуметтік жағдайының өзгешелігіне қарамастан жалпыға тән құқықтармен тең жағдайда пайдалану, иелену мүмкіндіктерімен қамтамасыз етілуге тиіс.
Жасалған тұжырымдар Қазақстан Республикасы Конституциясының 1, 12, 13, 24 бабының 1 тармағына, 28 баптың 2 тармағына сәйкес анықталады. Аталған баптарға сәйкес жарияланған адамның және азаматтың құқығы 1971 жылғы № 111 Халықаралық Еңбек Ұйымының «Кемсітушілік туралы» Конвенциясымен анықталған. Аталған Конвенцияға Қазақстан Республикасы 1996 жылы қосылды. Бүгінгі таңда келесі бағдарламалық бағыттар анықталды:
 елдің бірқатар аймақтарында (Астана, Алматы, Ақтау, Шымкент қалаларында) тұратын 850 адамнан алынған жауаптардың нәтижелері;
 Алматы қаласының Әуезов және Алматы аудандық соттарының сот практикасының (2006-2007 жылдарғы) архивтік материалдары;
 350 кәсіпкерлер мен жергілікті билік органдары (Астана, Алматы қалаларының) қызметкерлерінен алған жауаптардың нәтижелері;
 Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі агенттігі
Қолданылған әдебиеттер мен нормативтік құқықтық актілер тізімі:
1. Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 6 наурыздағы Қазақстан халқына жолдауының негізгі бағыттары // Егемен Қазақстан - 2009 жыл 12 мамыр
2. Абдыкалыкова Г. Халықты жұмыспен қамту Стратегиясын жүзеге асырудың іс- шаралары // Заң газеті 19 наурыз 2009 ж.
3. Қаржылық дағдарыстан шығудың жолдары // Егемен Қазақстан -2009 жыл 21 наурыз
4. К вопросу о защите прав потребителей // Юридическая газета от 29 марта 2009 г.
5. Казахстан на пути ускоренной экономической, социальной и политической модернизации: Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана. – Алматы: Жеті Жарғы. 2008 – 64с.
6. Д.Сон. Участие институтов гражданского общества в борьбе с преступностью и коррупцией. // К обществу без коррупции. Информационно-аналитический журнал. №4 (21) декабрь 2004.
7. Рыскалиев Д.У. Представительство интересов сторон трудовых отношений: понятие и особенности правового регулирования // Вестник КазНУ. Серия юридическая, №1 (41). Алматы: Қазақ университеті, 2007.-252
8. Саинов А.С. Правововые проблемы реализации прав человека и гражданина на обращения в сфере трудовых отношений // Вестник КазНУ. Серия юридическая №2 (42). Алматы: Қазақ университеті, 2000.-112с.
9. Зиманов С.З., Рейтор И.К. Теоритические вопросы советсткого национально-государственного строительства. – Алма-Ата: «Наука», 1987 г.
10. Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтардағы «Халықты жұмыспен қамту туралы» Заңы – //Қазақстан Республикасы Парламентінің Жарғысы 2001ж, № 3, 18 құжат.
11. Нургалиева Е.Н., Ермагамбетова Ж.Б. Судебная защита трудовых прав: соотношение трудовых и гражданско-правовых договоров //Российская юстиция-1996, №8,с.-97
12.Чечот Д.М. Проблемы защиты субъективных прав и интересов в порядке неисковых производств советского гражданского процесса. // Автореферат на соискание степени доктора юридических наук. – Л., 1969,с.18
13.Димитрова С.А. Проблемы труда и занятости населения – Алматы, 1997., С. 144.
14. Передерин С.В. Об особенностях отдельных процедур в трудовом праве // Правовая реформа в области социального обеспечения Республики Казахстан: перспективы развития: Материалы международного круглого стола. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.– 316 с.
15.Дмитриева И.К. Основные принципы трудового права. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора юридических наук. М.; Издательство ООО «Цифровичок», 2004. (3, 03 п.л)
16.Қазақстан Республикасы Парламентінің Жарғысы – 2001, №19
17.Ескендиров А. Вопросы реформирования судебной системы //Казахстанская правда от 11 декабря 2008 года.
18.Сапаргалиев Г.С. Становление конституционного строя Республики Казахстан (1990-1996). Правовые проблемы становления суверенитета Республики Казахстан. – Алматы: «Жеті жарғы», 1997. – 136 с.
19. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы Еңбек кодексі//Егеменді Қазақстан – 2007 жыл 22 мамыр
20.Нурмагамбетов А.М. Рынок труда: правовые проблемы и перспективы. Алматы, Жеті жарғы, 1998, С.96.
21. Ашитов Б.З. Проблемы предупреждения преступных нарушений правил охраны труда: Монография. – Алматы: Жеті-жарғы, 2007. – 224 с.
22. Алексеев С.С. Теория права. М., 1994. С. 180.
23.Турсумбаев Б. Концепция национальной безопасности как критерий оценки устойчивости и эффективности государственной политики //Казахстан и мировое сообщество. – 1996, № 1. – С. 119.
24.Абайдельдинов Т.М. О генезисе трудового отношения: проблемы, поиски, решения//Халықаралық дөңгелек үстел материалдары «Қазақстан Республикасында әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы құқықтық реформа: даму бағыттары» – Алматы, Қазақ университеті, 2004, 317-6.
25.Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы: Алматы, жеті жарғы, 2008 жыл.
26. Рыскалиев Д.У. Еңбек қатынастарын реттеуде жұмыс берушілердің актілерінің маңызы //ҚазҰУ Жаршысы, №4, 2007 жыл, 1146.
27. Савельев Д.А. Права человека в области информации: Международно-правовые аспекты //Автореферат диссертации на соискание степени кандидата юридических наук – СГТБ., Санкт-Петербургский государственный университет, 2002. — С. 30.
28.Назарбаев Н.Ә. 2003 жылғы Ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан – 2002 жыл 30 сәуір.
29.Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право Республики Казахстан (том 1. Общяя часть) – Алматы: КазГЮА, 2001,113 с.
30.Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңы //3аң газеті – 1999 жыл 3 тамыз.
31.Қазақстан Республикасы Жоғары Соты Пленумының 2000 жылғы 22 желтоқсандағы № 16 «Соттардың қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды қолдану тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысы // Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003-2008 жылдары аралығында қабылданған нормативтік қаулыларының жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
32.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 31 мамырдағы №3 «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заңы //Еңбек туралы заңнама жинағы. Алматы, жеті жарғы, 2007 жыл
33.Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 9 сәуірдегі «Кәсіптік одақтар туралы» Заңы //Еңбек туралы заңнама жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2007 жыл
34.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы №9 «Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде еңбектік заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» Нормативтік қаулысы //Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003-2008 жылдары аралығында қабылданған нормативтік қаулыларының жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
35.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі №5 «Сот шешімі туралы» Нормативтік Қаулысы //Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003-2008 жылдары аралығында қабылданған нормативтік қаулыларының жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
36. Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 27 шілдедегі АІЖКУ /Қазақстан Республикасы Парламентінің Жарғысы – 2000, №5, құжат 21
37. Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 13 маусымдағы «ХЕҰ-ның 1981 жылғы №155-ші «Қауіпсіздік, еңбек гигиенасы және өндірістік орта туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егеменді Қазақстан – 1996 жыл 23 маусым.
38. Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 26-маусымдағы «ХЕҰ-ның 1977 жылғы №148-ші «Жұмыс орындарында ауаның ластануынан, шуылдың және тербелістің салдарынан төнетін кәсіптік қатерліктен еңбекшілерді қорғау туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егеменді Қазақстан – 1996 жыл 23 маусым.
39.Қазақстан Республикасы Жамбыл облысы сотының №2-1945-08 мұрағат құжаттары.
40.Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылгы 6 наурыздағы Қазақстан халқына жолдауының негізгі бағыттары //Егемен Қазақстан – 2009 жыл 12 мамыр
41.Назарбаевтың Н.Ә. 2005 жылға арналған «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: «Атамұра», 2005. - 48 б.
42.Сапарғалиев Ғ.С. Этномәдени білім беру тұжырымдамасы. – Алматы, 1991.-1156.
43.Нургалиева Е.Н., Ажинурина Д. Еңбек ету бостандығы және оны қорғаудың мәселелері. – Алматы, 2007. – 256 б.
44.Тыныбеков С. Қазақстан Республикасындағы адвокатура және адвокаттық қызмет: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2003. – 3176.
45.Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: Жеті Жарғы, 2005. – 64 б.
46.Нургалиева Е.Н., Ермагамбетова Ж.Б. Индивидуальные трудовые споры. Алматы, 2004. – 151 с.
47.Абайдельдинов Т.М. Социальное партнерство в сфере социально- трудовых отношений //Труд в Казахстане. 1999. – 226 б.
48.Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. - 64 б.
49.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 13 маусымдағы «ХЕҰ-ның 1981 жылғы №155-ші «Қауіпсіздік, еңбек гигиенасы және өндірістік орта туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егемен Қазақстан – 1996 жыл 23 маусым.
50.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 26-маусымдағы «ХЕҰ-ның 1977 жылғы №148-ші «Жұмыс орындарында ауаның ластануынан, шуылдың және тербелістің салдарынан төнетін кәсіптік қатерліктен еңбекшілерді қорғау туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егемен Қазақстан – 1996 жыл 6 шілде.
51.Мухтарова К.С., Кенжебаева А.Р., Тумбетова А.С. Экономическая безопасность в условиях глобализации: Учебное пособие /Под. ред. Профессора Ш.С. Ахметовой. - Алматы: Юрист, 2003. - 150 с.

Дисциплина: Құқық, Криминалистика
Тип работы: Дипломдық жұмыс
Цена этой работы: 900 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
Мазмұны
Кіріспе
1Тарау Еңбек шартының ұғымы және ерекшеліктері
1.1Еңбек құқық саласындағы еңбек шартының пәні
1.2Еңбек шарттың ... ... және ... ... ... шартын жасау негізінде туындайтын құқықтық қатынастарды
айқындауға байланысты қолданылатын ... ... ... шартты жасаудың тәртібі
2.2 Мемлекеттік және азаматтық қызметшілермен еңбек шартын жасау
ерекшеліктері
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Дипломдық ... ... ... бекіту негіздемелері тақырыбына
орындалды. Дипломдық жұмысты орындауда қойылған негізгі міндеттер, ... ... ... ... ... анықтай отырып еңбек
шартының бекіту негіздемелерінің анықтау; қызметкерді және жұмыс ... ... ... ... ... болатын мән-
жағдайлардың сипатын анықтау болып табылады.
Дипломдық ... ... ... ... ... ... ... ұғымы,мазмұны және өзге ... ... ... ... тарауында еңбек шартын
жасау негіздемелерін айқындауға байланысты қолданылатын еңбектік заңнама
нормалары ... ... ... ... зерттеу объектісіне
байланысты, жалпылық сипатта, ... ... және ... жүзеге асырылатын, еңбек шартын жасауға бағытталған құқықтық
қатынастардың сипаты айқындалды.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Адамның еңбек ету ... ... ... ... беру және әркімнің
конституциялық құқығын іске асырудың ... мен ... және ... бағытындағы теориялық және практикалық мәселелер
зерттеуге алынды. Осы бағыттағы ... ... ... ... ... ... ету ... ұғымын конституциялық-құқықтық институт ретінде
қарау;
➢ «еңбек ету ... және ... ... ... ұғымдарындағы
айырмашылықтарды анықтап, оларды негіздеу;
➢ еңбек ету бостандығы саласындағы қоғамдық қатынастардың субъектілері
мен ... ... ... Республикасының еңбектік және азаматтық заңдарын әркімнің
еңбек бостандығын айқындау және ... ... ... ... Республикасының Еңбек кодексін талдау және оның артықшылығы
мен кемшілігін айқындау;
➢ еңбек шарты бостандығының концепциясын даярлау және оны негіздеу.
Зерттеу объектісі мен ... ... ... ... ... ... еңбек ету бостандығы ұғымдарын айқындау бағытындағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... пәнін затына еңбек етудің конституциялық
бостандығын іске асыруды және ... ... ... ... ... ... ... етуге тиісті нормативтік-құқықтық
актілер жатады.
Зерттеудің салыстырмалы және ... ... ... ... ... ... ... негізгі көптеген ғылыми-монографиялық және
практикалық материалдары, нормативтік-құқықтық ... осы ... ... және заң ... (азаматтық,конституциялық және
еңбек құқығын) зерттеудің және пайдаланудың нәтижесінде қалыптасты.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... Республикасының заңдары,
Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтары, ... ... және ... ... ... актілер құрайды.
Анықталған ұсыныстар:
1. әркімнің құқықтық субъектілігінің шартсыз ... ... ... ... ниет ... ... ... жұмыс берушімен
қарау тәртібін ЕК-не енгізу;
2. ЕК-нің 172 ... ... ... беру ... ... қабылдамау жағдайын (фактін) енгізудің қажеттілігі;
3. Жоғарыда айқындалған ұсыныстарға байланысты Қазақстан Республикасының
2001 жылғы 21 ... ... ... ... ... ... ... халық» түсінігін қайта қараудың, яғни, жасына,
әлеуметтік ... ... ... еңбек түрін еркін таңдау
құқығын шартсыз тану қажеттілігі.
Әрбір тұлға әлеуметтік ... ... ... ... ... тең ... пайдалану, иелену мүмкіндіктерімен қамтамасыз
етілуге тиіс.
Жасалған тұжырымдар Қазақстан Республикасы Конституциясының 1, 12, ... ... 1 ... 28 ... 2 ... сәйкес анықталады. Аталған
баптарға сәйкес жарияланған адамның және азаматтың құқығы 1971 ...... ... ... ... ... Конвенциясымен анықталған.
Аталған Конвенцияға Қазақстан Республикасы 1996 жылы қосылды. Бүгінгі таңда
келесі бағдарламалық бағыттар анықталды:
➢ елдің ... ... ... ... ... ... ... 850 адамнан алынған жауаптардың нәтижелері;
➢ Алматы қаласының Әуезов және ... ... ... сот
практикасының (2006-2007 жылдарғы) архивтік материалдары;
➢ 350 кәсіпкерлер мен жергілікті ... ... ... Алматы
қалаларының) қызметкерлерінен алған жауаптардың нәтижелері;
➢ Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі агенттігі мен ... ... ... ... ... ... ... авторлар жүргізген осыған ұқсас зерттеулердің нәтижелері
де зерделенді, олар ... ... осы ... ... және баға беру үшін ғана ... ... ғылыми негізділігі. Қазақстан Республикасының
қазіргі экономикалық даму кезеңінде бірінші болып еңбек ету бостандығының
конституциялық-құқықтық ... ... ... және ... ... ұсыныстар даярлады.
Осы зерттеудің алдыға қойған мақсаттары мен олардан туындайтын
міндеттерге сүйеніп мына тезистер қорғауға ... ... ... ... туралы айтқанда төлемі белгіленген кепілді
жұмысқа құқық (КСРО ... ... ... ... ... ... айту – ... субъективтік құқықтары мен
бостандықтар туралы айтқан ... ол ... ету ... ... құқықты, жұмыссыздықтан қорғануға құқықты ... ... ... ... тар және кең мағынада зерттеуге алынып,
қолданылатын ... да ... ... ... да қарастыруға болады.
Еңбек еркіндігін тар мағынада алсақ, ол – ... ... ... өзінің билік ету, қызмет пен кәсіп ... ... ... ... ... салу. Ал, «еңбек етуге құқық» ұғымын кең мағынада алсақ, ол ... ... ... ... ... ... бар ... құқықтар
мен бостандықтар.
2. Еңбек етуге құқықтық адамның конституциялық құқық ретінде ... ... ... яғни ... ... ... ... қорғалуы, бәрінен
бұрын, ХХ ғасырда тоталитарлық социализм елдерінің ... ... ... ... Дәп ... ... (алғашында КСРО-ның,
одан кейін Шығыс Еуропа, ... ... Азия ... ... ... ... мен
бостандықтары, атап айтқанда еңбек етуге құқығы алғаш рет бекімін тапты.
3. Еңбек ету бостандығы саласында отандық ... ... және ... құқық нормаларымен ... ... ... сипатына негіздеме беру. Белгілі бір кәсіпорынның
немесе мекеменің еңбек ету ... ... ... реттелетін
қоғамдық қатынастардан еңбектің сол қатынастардың тек бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... Еңбек кодексінің, жалпы бүгінгі күн
талаптарына жауап беретіндігі тұжырым.
1 ... ... ... ұғымы және ерекшеліктері
1.1 Еңбек құқық саласындағы еңбек шартының пәні
Шартты ... рим ... үш ... мағынада: құқық
қатынастарының ... ... ... ... өзі ... ... ... құқықтық қатынастың ... ... ... ... көзқарастар нақты іс ... ... ... ... және басқа да ... ... ... көне құқықтық құрылымның бірі. ... ... ... ... ... түрі ... ... ол арқылы
әртүрлі қоғамдық қатынастарды реттеуге болатындығы ... ... ... заң ... адамдардың әрекетін реттеу. Ал оларды
бұзу заң талаптарын бұзушылықты білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... міндеттеме туындайтын зандық
факты ретінде; сол шарттық міндеттеменің өзі ретінде; шарттық ... ... ... ... 378- ... ... екі ... көп адамның азаматтық құқықтар міндеттемелерді белгілеу, ... ... ... – шарт деп ... Мұндай ... ... ... ... да, осы ... ... мәміле нормаларына
мынадай сілтеме жасайды: “шартқа екі жақты және көп жақты ... ... ... Сонымен бірге, “мәміле” ұғымы “шартқа”
қарағанда кең, ... ... бір ... ... ...... ... туындауына, өзгеруіне немесе тоқ-тауына
негіз болатын зандық факт. Сондықтан да, шарт ... ... ... ... ... бірі ... саналады ( АК 7-
бап).Шарттардың бірнеше жылдар бойы қолданылып келуі, басқасымен ... ... ... ... ... ... құқықтық нысанға
айнала білуі жөнінде сөз болатындығымен түсіндіруге ... ... ... заң шеңберінде мүмкіншілік шектері мен лайықты мінез-құлқы, ... ... ... бұзушылық салдарына сілтеу арқылы адамдардың мінез-
құлқын реттеуге тұйылады.Кезінде заң мен шарттың өзіндік ... үш ... ... ... ... ... шартты өзара
уағдаласушылардың ерікті актісі ретінде – түпкінегізі деп санаған, ал заң
оның ... ... не ... ... деп ... ... теориясын жақтаушылар шарт заңнан құқықтық тиімділігінен
туындайтынын негізге ... Ал ... ... ... ... еріктері сезімді түрде белгілі бір нәтижеге ғана бағытталған
және мұнда шарттарының салдары оны ... ... ... ... ... түсінігі жоқ деп ой жібереді, кей кезде шын мәнінде ол
түсініктің мүлде жоқ ... ... ... ролі оны заң және нормативтік актілермен жақындастыра
түседі. Шарттың құқықтық нормадан алдымен екі ... ... ... ... сақтауға байланысты: шарт – тараптардың
ерігін, ал құқықтық акті оны шығарған органның еркін ... ... ... ережесінің іс-әрекет шегін айырып отырады: шарт
тарап болып саналмайтын оның ... ... ... және ол міндеттерді құра алмайды, тек ... ... ... ... және ... ... актінің негізінде баршаға
және әрқайсысына жалпы бірдей ережелер ... ... ... ... ... ... ... онымен белгіленбейді). Аталған
екі ерекшелік те тек ... ... ... ... жоқ ... (бұл ... – бұқаралық-құқықтық
шарттардың сан қилы түрлері) оны нормативтік актіден ерекшелендіріп тұратын
шекара жоқ болып ... ... ... ... ... ... бұқаралық шарттардың басты маңызы болып саналады.
Азаматтық құқықтағы шарт ұғымы ... ... ... ... ... ... тұрады. Оның біреуі шарттың заңдық құрылғысын,
екіншісі – оның ... ... ... Бұл ... тек қосылған
жағдайда ғана азаматтық-құқықтық шарт белгілі бір ... ... ... ... мәртебесіне ие болады. Мұндай ұғымның ғылымдық
маңызы өте зор. Сонымен қатар, ол ... ... ... шарттың
қолдану аясы мен басты қызметтерін белгілей келе, тәжірибелік міндеттерді
де шешіп отыр.
Шарттың заңдық құралғысы – ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы заңмен қарастырылған өзара
байланысты компоненттер жүйесі. Бұл ... ... ... ... қол ... тәртібі, шарт мазмұнының құрылымы (қарыз беруші мен
тұлғаның құқықтары мен міндеттері), ... ... ... ... ... және ... орындамағаны үшін тараптардың
жауапкершілік шарттары мен ... ... Шарт ... ... ... ... нысаны болып қызмет жасайды. ... оның ... ... ... шарт
құрылғысы заң техникасының туындысы ретінде өз негізінде өте тұрақты болып
қалып ... атап ... ... зор. ... келе ... ... ... жүйесінің дамуымен бірге жеке тұлғалармен қатар
азаматтық ... жеке ... деп ... – заңды тұлғалар әлеуетті
қатысушылардың құрамы кеңейе түсті. Әсіресе шарттық құқықтарды құруда
қолданылатын ... ... ... ... шарт ... көп қилы ... ... құқықындағы шартқа
деген көзқарас оларды үш түрлі пікірден құқықтық қатынастар туындайтын
негіз ретінде ... ... ... бір ... бар ... көп ... ұғым тәжірибелі түрде ҚР АК-де және басқа ... ... іске ... ... және ... заңи ... орын тапқан шарт туралы көп мағыналы ұғым
бірқатар авторлардың жұмыстарында тізбектеліп келтірілген. Ол ... ... ... берілген. Екі немесе бірнеше тұлғалардың
азаматтық құқық қатынасының туындауы, ... ... ... туралы
келісімін шарт деп мойындай отырып, Иоффе: «Кей кезде осы ... ... өзін шарт деп ... ал ... ... ... барлық қатысушылардың еркі бойынша туындайтын ... ... ... - ... ... ... ... мысалды
келтіруге болады: «шарт заңды факті ... ... ... ... ... ... ... шарттың пайда болуына негіз ... ... ... және ... ... ... – ол өзінше жекеше тұрғы,
оның даму жолының сан қилы жақтары».
Дәл осы ... ... та: ... деп ... ... ... ... міндеттеменің өзі және міндеттемелік құқықтық
қатынастарды орнату фактісі бекітілген құжатты атайды».[4,22]
Сонымен қатар кейде ... шарт ... ... ұғым ... ... ... бірнеше мағынада беріледі, оның ішінде ... атап ... ... ... факт ... ... ... бір түрі ретіндегі шарт.
3. шарттан туындайтын азаматтық құқықтық ... да ... ... ... ... шарттың мағынасы берілген құжат ретіндегі шарт.
Мұндай «шарт» терминінің көп ... ... ... ... заң шығаруда қолданылады. Мысалы, 1993 жылы басылған оқулықта шарт ... көп ... ... ... ... ... ... шарт ұғымын
тек мәмілеге қиыстыру мүлде дұрыс ... ... ... ... ... белгілеуге, өзгертуге, алмастыруға бағытталған іс-әрекет. Шарт
болса құқық пен міндеттемені белгілеп қана ... ... ... ... іс-әрекеттерін қарастырады. Шарт нақты не жасау
керектігін және тараптарға іс-әрекет ... ... ... талаптар
қойлатынын анықтайды.
Бұл мәселе бойынша тағы бір пікір Р.О.Халфинамен айтылған. Ол ... ... ... ... ойға ... және шарт ... ... өзгеруі немесе тоқтатылуына бағытталған тараптардың келісімі
деген ойға да қарсы шықты. Р.О.Халфина шарт ... екі ... ... ... ... ... ... олардың өзара азаматтық құқықтары
мен міндеттемелері енгізілуі қажет деп пайымдайды. Бұл ... «әр ... ... ... пен ... сан қилы болғанымен өзара келісілген
және біріккенде біркелкі ... ... ... ... ... ... [4,33]
Шартта құқық пен міндеттеменің қосылуы дау туғызбас деген ой туындайды.
Алайда мұны шарт – ... ... шарт – ... ... жатқызу керек.
Бұл жағдайда кез келген шарттық және ... емес ... ... қай ... факті себепші болғанына қарамастан құқық ... ... ... ... ... ... қажеттігінің
себебі, өйткені құқықтық қатынас басқаша түрінде мүлде жоққа шығады.
О.А. Красавчиков шарттың көп мағыналық ұғымының, бірақ басқа ... ... ... ... Оның ойы ... ... ... құқық ғылымында «шарт» терминін қолданғанда бұның екі түрлі –
заңды ... және ... ... ... ету нысандары» ұғымдары
қосылып кетеді.
Құқықтық қатынастарды дамыта келе О.А. Красавчиков «Бір терминді ... салу ... ... пен ... және тәжірибелік
тәртіптегі қиыншылықтарға ұрындыратынына күмән жоқ» деп ... ... ... ... ... ... болу, өзгеру немесе тоқтатылу
негізі ретіндегі шарт туралы ұғымға оның ... емес екі ... ...... ... белгілі мақсаты бар келісімнің ерекше негізі.
Осы ... ... ... «шарт меншіктік құқықтық қатынастардың
саналы түрде өзгертілуі әрқашан белгілі бір заңдық мақсатпен жүргізіледі.
Шарт құралы ... ... бұл ... оның ... ... болып
табылады. ... ... ... Республикасының еңбек заңнамасында
жедел қарауды керек ететін жағдай қалыптасты. Еңбек саласындағы негізге
алынатын субъективтік ... ... ... ... ... ... жүзінде бекімін ... ... ... ... ... ... құқықты бекітетін норма (24-бап) жоқ, ал бұл
азаматтардың аса маңызды әлеуметтік-экономикалық құқығы. Бұл ... Заң ... бұл ... ... ... ... ... нарық жағдайында
еңбекке қабілеті баралардың барлығын жұмыспен қамтамасыз ету және оларға
тиісті кепілдік беру ... ... Мұны ... деп санау керек. Кейбір
авторлар заң ... ... ... ... ... ... деді: «Еңбек деген не? Оның бұрынғы дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ешкім бере алмайды. Ол еңбек
рыногындағы сұраным мен ұсынымға ... ... ... ... ... ... ету бостандығына қызмет пен кәсіп ... ... ... ... ... [5, 29-б.]
Нарық заңдары күшінде тұрған кезде еңбек ету бостандығын жариялап
және сонымен қоса мәжбүрлі еңбекке ... ... ... ... ... адамға жұмыс тауып беруге міндетті емес және ешкім ... ... ... ... емес.
Сонымен, еңбек ету бостандығы еңбектенудің құқықтық міндеттілігін
жойды, ол еңбектің жалпыға бірдейлігінің кеңестік ... ... ... ... ... ... ... «...құқық қабілеттілік дегеніміз азаматтық құқықты иемдену және
азаматтық міндеттілік көтеру». [4, 23-б.] ... ... ... ... ... ... тастамасы болып табылады. Бұл белгілі бір
жағдайлардың бар ... ... ... заң ... ... ... субъектісі бола алу мүмкіндігі байланыстыратын құқықтық санат.
Құқық қабілеттілік құқық иеленілудің өзі емес, құқық ... ... Ол ... қандай құқықтардың болуы мүмкін
екендігін анықтайды. Сонымен, құқық қабілеттілік құқық ... ... ... ... ... Ол нақты құқықтық қатынастардың ғана
емес, азаматтың субъективтік құқықтарды ... де ... ... ... жоқ адам ... ... бола ... ал әрекет
қабілеттілігі жоқ адам құқық қатынастарының субъектісі бола ... ... ... мазмұнына келетін болсақ, құқықтар мен міндеттер
жайында емес, ... ... мен ... иемдену мүмкіндігін заң
шығарушы байланыстыратын жағдайлар жайында сөз ету керек. Дегенмен, ... ... ... азаматтардың «құқықтары» мен «міндеттері»
ұғымын қолдану мүмкіндігін мүлде жоққа шығару ... емес ... ... ... ... ... ... көлемдік белгісін анықтаумен
ғана шектеледі.
Субъективтік құқық – заң ... ... ... заң ... ... Ол ... еркін іс-қимыл жасау мүмкіндігіне заңда
кепілдік береді. Адам өзінің субъективтік ... іске ... ... шекарасы, ауқымы әлеуметтік ...... ... ... ... оның рөлі ... қамтамасыз
ету мақсатында оларды заңнамада көрсетумен ғана шектеледі.
Субъективтік құқықтағы ең ... ...... ... ... ... ... кепілдік беруі. Құқықтың нақты
субъектісінің өз ... ... және өз ... ... ... және ... үстемдікті жүзеге асырушылардың
мүдделеріне қайшы ... ... ... заң ... ... ... ... заңдық келбетін көрсетеді.
Мұндай заңдық мүмкіндікті мемлекет мойындайды және қорғайды. ... ... бір ... бекіте отырып заң шығарушы оның мөлшерін
белгілемейді, тек бұл ... ... ... ... де, ... етуге құқықтық іс-жүзіндегі және заң жүзіндегі мазмұнын
айыру ... ... бұл ... ... ... ... Оның заңдық санат ретіндегі сипаттамасы.
Конституция, әлемдік бірлестікке кіретін кез ... ... ... заңы ... ... ол, ... ... қоғамдық
қатынастардың қандай да бір саласындағы халықаралық актілерге сәйкес келуге
тиіс. ... ... бұл ... ... ... тура келіп тұр.
Халықаралық құқық нормаларының Қазақстан заңнамасынан айырмашылығы
сол, олар ... ету ... ... ... етуге құқықты ресми жариялайды.
Адамның аса маңызды құқықтарының бірі болып ... ... ... ... БҰҰ-
ның Адам құқығының жалпыға ортақ Декларациясы, БҰҰ-ның ... және ... ... туралы халықаралық пактісі және Еуропаның
әлеуметтік партиясы ... ... ... ... [4, ... ... жалпыға бірдей Декларациясының 23-бабының 1-
тармағында әрбір адамның ... ... ... ... қолайлы және
әділетті еңбек жағдайына, жұмыссыздықтан қорғануына құқығы бар деп жазылған
[4, 190-б.]. Бірақ, «еңбек етуге ... ... ... ... ... Еуропаның әлеуметтік партиясы кейбір жаңа элементтер мен
қосымша өзгерістер енгізуде – ол еңбек ... ... ... ... ... етуді мемлекетке жүктейді. Сол мақсатта мыналар
ұсынылады:
➢ Жұмысқа тартуды мүмкін болатын деңгейге жеткізуді және ... ... ... ... Қызметкердің еркін таңдаған кәсіп бойынша жұмыс ... өз ... ... табуын ұтымды қорғау;
➢ Барлық жұмыскерлер үшін тегін еңбек биржаларын ... ... ... бағдар беруді қамтамасыз ету.
Көріп отырғанымыздай, еңбек етуге ... ... ... ... ... ... жұмысқа тарту саясатын жүргізу міндеті бірінші
қатарға қойылған [5, 19-б.].
Ұғымның ... ... ... және ... ... ... пактінің 6-бабында келтірілген: «әркімнің еңбек етуге деген
құқықты – өз тіршілігі үшін еңбекпен, табыс табу ... алу, адам ... ... ... оған еркін келіседі» [4, ... ... ... ... мен ... ... халықаралық және
конституциялық құқықтың мойындайтынын ескерсек, әрбір адамның ... ... өз ... ... ету, ... пен ... түрін
таңдау құқығы негізгі және ажырамас құқық болып табылады.
Сонымен, бұл ... ... ... қабілеті бар адам, өз күшін
қалай да қолдану мүмкіндігін алады. Бұл ... ... ... ... ... осы құқықты иемдену мүмкіндігі ретінде қарастырып отырмыз.
Бірақ, еңбек ... ... ... ... ... ... ... көрініс таппады, ал ол бұрынғы
Конституциялардың барлығына ... ... ... ... ... пен еңбек етуге құқық принципінің ара қатынасына ... ... тіке ... қайшы пікірлер тудырды.
Бұрынғы конституциялар сияқты емес, қазіргі Конституцияда адамның
еңбек етуге құқығы жайында нақты айтылмаған, ... ... ... ... әркімнің еркін еңбекке конституциялық құқығының өзінен туындайды.
Еңбек ету ... ... ... ... ... болмайды, бұл еңбек ету
бостандығына құқықтық құрамдас бөлігі. Бұл жерде ... ... ... белгілі бір жұмыс берушіден немесе мемлекеттен, оның ... бір ... ... ... ету ... ... азаматтың құқық
субъектілігінің элементі ретінде түсіну керек [5, 57-б.]. ... ... ... ... ... етуге
конституциялық құқығының мазмұны едәуір өзгерген, ол енді ... ... және ... пен ... ... таңдауға құқықты қамтиды» - дейді
К.А.Шайбеков [5, 78-б.]. Бұл тұжырымның ... ... ... ... ... ... мен мазмұн сияқты ұғымдық аппараттарға аса мән бермеген.
Өзінің сыртқы формасымен еңбек ету бостандығына және қызмет пен кәсіп ... ... ... ... ... қамтып тұрған еңбек етуге құқық
1945 жылғы Конституцияда бекітілмеген ... ... ... ... ... ету бостандығына
құқықты да еңбек етуге құқықпен тікелей ... оның ... ету ... ... ... ... ... жүзеге асырудың елеулі
шарты» болып табылады [7, ... ету ... ... ... ... үшін ... ұлы жетістігі болып табылады, бұл құқық Ресейдің Түркияның,
Өзбекстанның, Жапонияның және т.б. елдердің Конституцияларында, ... ... ... ... да біз ... [8, 5-б.] мен
Д.К.Шайбековтың [8,7-б.]... қоғамдық өмір жағдайының өзгеруімен қатар еңбек
етуге құқықтың ... да ... ... ол енді еңбек ету
бостандығы еңбек шартының формасын таңдау еркіндігі түрінде берілген» деген
пікірлермен келіспейміз.
Аталған ... бұл ... ... ... және ... ең ... ... кеткендігі байқалады, бұл жерде еңбек ету
бостандығы принципінде екі жақтылық бар: бір ... ол ... ... принцип ретінде (Қазазқстан Республикасының Конституциясының
24-бабы), екінші жағынан, жоғарыда аталған зерттеушілердің ... ету ... ... ретінде, ал ол құқық, принцип ретінде 1995
жылғы ... ... ... Қазақстан Республикасының
заңнамаларынан алынып тасталған.
Еңбек ету бостандығына ... пен ... ... ... ... ... ... еңбек ету бостандығына құқық адамның
табиғи құқығы, оны нормаларда бекіту міндетті ... ... ол ... ... ... заңдар мен өзге нормативтік құқықтық актілердің
мазмұны мен қолдануын анықтайды (Қазақстан Республикасының Конституциясының
12-бабы). ... ... бұл ... ... ... күшейтк отырып,
Қазақстан Республикасының Конституциясы, оның 24-бабының ... ... ... ... ... оның ... ... тәртібінде қолдануға тыйым салады.
Сонымен, адамның табиғи құқықтары мен бостандығы заңдар мен ... ... ... мен ... ... ... ету
бостандығына құқыққа қатысты алғанда еңбек етуге құқық, заңдық құбылыс
ретінде, позитивтік құқықтың мазмұнын ... яғни ... ... ... ... ... нормаларда келтірілген [9,39-б.].
Еңбек етуге құқық ... ... ... ... ... етуге конституциялық құқық – ол нақты құқық иемдену емес,
адамның сол ... ... ... мойындайтын қабілеті ғана. Еңбек
етуге құқықтық заңдық мазмұнында іс-қимылдың болуға міндетті емес, ... ... бар. Бұл ... ... субъектілік адамның мүддесін
қанағаттандырады. Еңбек етуге құқық, ... ... ... ... ... ... емес, оның бостандығы мен дербестігін
білдіреді [10,105-б.].
Кейбір ғалымдардың ... ... ету ... ... ... ... ... құқық) бұрынғыдай саны мен сапасына ... ... ... ... жұмыс алуға құқық деп түсінілмейді, және де оны іске асырудың
заңдық негізі бұрын да жоқ еді, қазір де ... ... ... берушіні
нақты қызметкермен нақты еңбек етуге құқық қатынасын орнатуға ... ... ... ... ... ... арылу, мүмкін
емес. [10,154-б.].
Соған байланысты мемлекет, нарықтық қатынастарға көшу және ... ... ... ... еңбек етуге құқықты қамтамасыз ете
алмай қалады, дейді Т.С.Сапарғалиев, ал жаңа ... (1995 ... ... ... ... пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқықты ... ... ... қазіргі бар проблемалар еңбек етуге құқықтың жоқтығын
емес, экономиканың дағдарысты жағдайынан туындап ... ... ... ... құқық сияқты маңызды ұғымның
болмауы,-дейді З.О.Ашитов,-еңбек қатынастарын реттейтін заңдарды қабылдауда
қиындық тудырып ... ... да ... ... ... ... ... жойып қана қоймай, біздің демократиялық қоғамның
мұндай түзетуге ... ... де ... ... [11, ... ... ... отырып, біз Конституциядан еңбек ... ... ... ... алдын ала алып тастап конституциялық
принцип ретінде еңбек етуге құқықты бекітуді ұсынамыз, ол еңбек ... ... ... оның ... ... ... Сонда ғана еңбек етуге
құқық ұғымы Адам құқығының ... ... ... және
экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакті де
баяндалған анықтамаға барынша сәйкестенеді. Еңбек етуге ... біз ... ... ... ... оны ... ... керек. Қауіпсіздік пен
гигиена талаптарын қанағаттандыратын, заңда ... ең ... ... ... оның ... ... ... құқығы,
міндетті түрде сақтандыру, ешқандай кемітусіз және ... ... ... ... ... келіскен еңбегіне сыйақы алу құқығы ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясының 12-бабының
2-тармағына сәйкес заңдар мен өзге нормативтік құқықтық актілердің мазмұны
мен ... ... ... Конституцияда жарияланған еңбек етуге
құқық пен бостандық, бұларды жүзеге асырудың шарты мен ... ... өзге ... ... ... және ... алынатын болады.
Қазіргі шетелдік Конституцияларда бұл құқықты жариялап және
азаматтардың ... ... ... ... ... ... негізінде жұмыс орнын талап етуіне жол бермейтіндей
баптар бар.
Мысалы, Италия Конституциясының 3-бабында мынадай ... ...... негізделген демократиялық Республика. Республикасының
міндеті экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... құқығын мойындайды және бұл
құқықты тиімді ететін ... ... ... (Италия
Конституциясының 4-бабының 1-тармағы) [12,3-б.]. Яғни, Италия заңнамасында
еңбек етуге құқықтың ... және ... ... ... ... етуге құқықты иемденуге қабілеттілігін мемлекет заң
жүзінде ... ... ол әрі ... ... ... қатынастарына кіргенде
субъективтік құқыққа, яғни еңбек етуге құқық ... ... ... ... ... ... ... (құқық
қабілеттілік) түрінде де, субъективтік құқық түрінде де болу ... ... ... ... ... ... қатынасына кіргенге дейінгі
заңдық мүмкіндіктері, статистикадағы құқық жайында, екінші ...... ... ... ... құқық жайында болып отыр.
Көптеген субъективтік құқықтарға қарағанда еңбек етуге құқықта алдын
ала ескертуші, ... ... бар ... айқындап алмақшымыз. Еңбек
етуге құқықтың мұндай ... ... ... және ... атп ... Оны ... асыру кезінде одан туындайтын және оған
тәуелді көптеген құқықтар: еңбек ету бостандығына құқық, еңбек үшін ... ... ... ... құқық, демалуға құқық және т.б. туындайды.
Сонымен, еңбек етуге субъективтік ... ... ... ... ... ... да ... элементтер-өкілеттіктер кіреді,
сондықтан да еңбек етуге құқықтың өзін ... тек қана ... ... 24-бабындағыдай) еңбекті құқықтың реттеудегі кемшілік болып
табылады.
Адамның аса ... ... бірі – ... ... құқық алғаш рет
РСФСР-дың Еңбек туралы заңдар кодексінің (1918 ... ... ... «... ... ... ... ... еңбекті өз мамандығы
бойынша және жұмыстың сол түріне белгіленген сыйақы үшін істеуіне құқығы
бар» [12,220-б.].
КСРО-ның 1936 ... ... ... ... ... мен
сапасына қарай еңбек ақысы бар кепілді жұмыс алуға құқық» деп қарастарды
(118-б.) [13, 23-б.]. ... ... ... құқығының Конституцияда
бекімін табуы, бір жағынан, екінші жағынан – оның ... ... ... еді. ... ... ... ... жою КСРО-ның 1936
жылғы Конституциясында еңбек етуге құқық туралы, ... ... ... ... айтуға негіз болды. КСРО-ның 1977 жылғы Конституциясы бұл
дефеницияны бірқатар ... ... ... ... «Еңбекке құқық
– өзінің саны мен сапасына сәйкес келетін және мемлекет ... ең ... ... емес еңбек ақысы бар кепілді жұмыс алуға, оның ішінде
бейімділігіне, ... ... ... ... ... және ... ... кәсіп, қызмет түрін және жұмыс таңдауға құқық» делінген
(40-бап) [14, 18-б.].
Кеңес кезеңінде азаматтардың құқытары мен міндеттерінің бірлігі идеясы
көрініс тапты. ... ... ... ... ... бөліп алуға
болмайды деп саналды.
Мысалы, КСРО Конституциясының ... ... ... жүзеге асырылуын азаматтың өз міндеттерін орындауынан бөліп
алуға болмайды» делінген.
Бұл идея әр азаматтың ... ... ... ... сай ... ... ... етуге тиісті екендігін білдіреді. Мұндай міндет
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының ... ... аса ... бірі ... ... Бұл ... қатар азаматта өзінің
еңбекке қабілетін пайдаланатын саланы таңдау құқығы ... ... ... ... және моральдық борышы деп есептелінеді.
«Еңбек етпеген жемейді» деген конституциялық принцип ... ... ... ... ... Еңбекке көзқарасты анықтауда еркіндік болмайды,
өзінің еңбектену міндетін ... үшін ... ... Бұл ... ... ... өмір салты деп саналды.
Еңбек етуге құқықты бұлай қарастыру дұрыс емес. Еңбек ... ... ... ... тиіс еді, оған ... ... ... Егер
құқық мәжбүрлеу сипатын алса, онда ол заң тұрғысынан да, тікелей ұғым
бойынша да ... ... ... ... ... ... еңбек етуге құқық
ұйымының дәл сол ұйымда ... ... ... ... ... ... ... білдірмейді. Еңбекке қабілетті кез ... ... ... ... ... жұмысқа қабылдануға міндетті екендігі
еңбек еңбек етуге құқықтың доктринасында келтірілген. Бұл ретте «жұмыс алу
кепілдігі» керексіз қосымша ... ... құру ... қамтамасыз етілді,
ол материалдық қызығушылықты төмендетті, нәтижесінде өндіріс қарқыны
баяулады, өнім ... ... ... мемлекеттік және жеке жұмыс берушілердің ара ... – жеке ... ... көбейді, нақты еңбек рыногы пайда болды.
Еңбек рыногында жұмысшы күшіне сұраныс пен ... ... ... күшіне кірді. Әкімшілік – жоспарлы экономика нарықтық ... ал, ... ... базистік қатынастар
болғандықтан,құқықтық қатынастар қондырма қатынастар болғандықтан, олардың
«кеңістік» түсініктегі ... бас ... тура ... ... ... еңбек ету бостандығы жұмысбастылықтың іс жүзінде және заң
жүзінде қамтамасыз етілуіне негізделеді. ... ... ... өзі ... таңдаған немесе оған еркін келісімін берген еңбекпен өз
тіршілігі үшін ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Еңбек етуге құқықты заңмен қамтамасыз ету деген осы.
Конституцияларда әлеуметтік-экономикалық құқықтарды, оның ... ... ... бекіту әлеуметтік мемлекеттің концепциясымен де
байланысты. Мысалы, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... өзін ... зайырлы, құқықтық
және әлеуметтік ммлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам
және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» ... [15, 4-б.]. ... ... ... ... азаматқа еңбек ету
бостандығына (24-бап) және денсаулықты қорғауға (29-бап) кепілдік береді,
еңбекақы мен ... ... ең ... ... ... (28-бап),
отбасына, әке мен анаға және ... ... мен қарт ... қолдауды қарастырды (27 және 28-баптар). Қазіргі реформаға сай
әлеуметтік қызмет жүйесі дамуда, мемлекеттік зейнетақы, жәрдемақы және өзге
де ... ... ... ... Республикасының Конституциясында бекімін тапқан ережелер
еңбек саласындағы құқықтар мен бостандықтарға қатысты баптарда нақтыланды.
Құқықтар мен бостандықтардың бұл тобы ... ... ... бостандығын;
2) тиісті жағдайларда еңбек етуге құқықты;
3) жеке және ... ... ... ... оның ішінде ереуілге
құқықты;
4) демалуға құқықты [24, 23-б.].
Конституцияның 24-бабының ... ... ... ... ... пен ... түрін еркін таңдауына құқығы бар» делінген.
Бұл ... ... ... Конституциясында, ... ... ... ... ... ... ... ету бостандығы
туралы айтылған.
Мысалы, Қазақ КСР-ының 1978 жылғы Конституциясында «... Қазақ КСР-ның
азаматтары еңбек етуге құқылы – яғни ... ... ... ... ... және ... ... ескеріліп кәсіп,
қызмет пен жұмыс түрін таңдау құқығын қоса ... ... ... саны мен ... ... және ... белгілеген ең аз мөлшерден
төмен емес еңбек ақы алуға ... ... [15, ... ... саласындағы қатынастарды реттеу ... ... тұр. ... ... келісті жалақысы бар жұмыс
тауып беруге ешкімге ... ... ол ... ... ... қолдануға, кәсіп пен қызмет түрін таңдауға және т.б. құқық
берген. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... еңбек етуге жаппай құқық нарықтық экономика принциптеріне
мүлде қайшы келеді, мұнда ұсынымды сұраным ... ал ... те ... оған ... болмаса ұсыным да болмайды [16, 30-б.].
«Еңбек ету ... ... ... ... ... ... ... Бостандық деген сөзден біз халықтың немесе жеке ... ... ете ... ... бар ... ... ... барлық
құқықтық-нормативтік нормаларының іске асырылуы осы философиялық ... ... ... ... адамның табиғи күйі деп санаған, ол
жайында ілім ... ал ... ... ... ғасырларда дами бастады. Бостандық жайындағы қазіргі
конституциялық-құқықтық ілімді мынадай негізгі ... ... ... ... адамдар туғанынан бостандықта, оларды бұл табиғи
құқықтан ешкім айыра алмайды. Бұл ... ... ету ...... ... міндеті. Барлық адамдар үшін бірдей
мүмкіндік – ... ... ... және ... игілікке зиян келтірмейтіннің бәрін істеуге
мүмкіндік болу – бостандық сол. Адам ... ... ... ... ол ... адамдардың құқықтарымен және
бостандықтарымен, мораль мен ... ... ... ... мүдделерімен шектеледі. Демократиялық қоғам
бостандық пен әлеуметтік әділеттілік, бостандық пен мемлекеттік
мүдде ... ... ... ... ... Бостандықтың шекарасын тек заң анықтайды, ол ... Егер заң ... ... ... тәртіп пен
бостандық өзара қайшылықта болмайды. Яғни, тыйым етілмегеннің
барлығына рұқсат;
➢ Рұқста ... ... адам ... ... ... [18, 99-
б.].
Құқықты бекіту адамның өз мүмкіндігін білуіне көмектесу үшін
қажет, ... ... ... ... ... ... түгелдей
қамтымайды. Құқықты шектеу демократиялық қоғамның игілігін көздейтін заң
негізінде ғана болады. ... ету ...... ... бірі [17, ... ... доктринада және практикада табиғи құқыққа
әрбір адамның оған туа ... және ... ... ... ... деп түсініктеме берілген [16,11-б.].
Конституциялық құқық доктринасында адам туа салғаннан құқықтың пайда
болуын ... ... ... ... діни ... ... теориялармен, оларда табиғи ... ... ... ... ... және, адамның «әлеуметтік
тұлға» ретіндегі қасиетінен [17,88-б.].
Бірақ бұлардың барлығының даусыз кемісетіні – ... ... ... мемлекеттің ырқына тәуелді емес, адамдарға оны мемлекет бермейді.
Керісінше, мемлекет бұл құқықтарды мойындауға, сақтауға және оларға ... ... ... ету ... ... ... ... отырып
мемлекет әркімге туғанынан тиесіліні – еңбек ету қабілетін өзі ... ... пен ... ... еркін аңдауын мойындайды. Екінші
жағынан, ... өз ... бұл ... іске ... ... оған кепілдік беруге міндетті.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабында бекімін тапқан
еңбек ету ... ... ... ... ... ... ... таңдауын білдіреді. Азаматтарды заң жүзінде ... ... ... ... ... ... үшін ... көтеру немесе сыйға ... ... ... ... қамсыздандыру, жалпы қандай да
бір ... ... жету ... ... негізі болып саналады. Ол ниетсіз
және себепсіз міндетемеге кіруге ерікті ... ... ... ... жағынан
негізінде заңмен тыйым салынған мақсат жатса шарт ... ... ие ... деп ... ... пен міндеттеменің пайда болу негізі ретінде әр елдің
қолданыстағы кодекстерінде бірдей ... ... ... ... нормалар бір жағынан, оның пайда болу негізі – шарт ... ... ... ... арналған тарауларға енгізілген. Басқаларында шарт
туралы қағидаға арналған ... шарт ... ... тараптардың қажетті
келісімін қалыптастыру тәртібін белгілейтін ережелері ғана ... ... ... ... ... ... ... күші шартқа
жүреді.
Азаматтық-құқықтық шарт мәміленің аса көп тараған түрі ... ... пен ... ... ... немесе
тоқтатылуына бағытталған екі және одан да көп тараптардың келісімі болып
саналады. Сонымен қатар, ... шарт ... ... ... ... міндеттемелерге тәуелді болады. Бұл жерде, Азаматтық кодекстің жалпы
ережесіне, тиісті шартқа арналған ... ... ... ... ... ... ... пен міндеттемелердің аталғанын
айту ... ... және ... ... ... санаттарға
қатысты ара қатынасын анықтап алудың маңызы зор. Шарт ұғымы кең ... ... ... ... шарт – кез келген емес, тек
ниет білдірген екі немесе ... ... еркі ... келген жағдайда
жасалатын мәміле. Әдетте шартты екі немесе көп жақты мәміле деп түсінеді.
Алайда ... ... ... жөн ... Мәміле дегеніміз құқық пен
міндеттемелердің белгіленуіне, өзгеруіне немесе тоқтатылуына бағытталған іс-
әрекет. Шарт ... ... ... белгілі бір құқық ... ... атап өту ... ... тараптардың заңды
байланыстарының шындық мәні осымен тоқтамайды. Өктемдік ... ... ... ... болып табылады. Бұған қоса атап ... ... ... ... нұсқаулар жоқ болған жағдайда тараптар өз
қатынастарын диапозитивтік нормаларға және өз араларындағы тәжірибе ... іс ... ... квазинормативтік реттеуіштерге
бағынатынына ... ... заң ... ... ... шарт ... заң ... атасы»деген.Бірақ
бұл салыстырманы жалғыстыра берсек, «шарттың анасы» екендігін анықтаймыз,
одан нормативтік реттеуіштерді қолдануды қоса ... ... ... туындайды. [10,15].Көптеген шарттар келісімнен шығатыны ... ... ХХІ ... ... ... субъективтік
табиғатына ерекше мән беруіне негіз болды. Олардың пайымдауы бойынша, шарт
тараптар еріктерінің сәйкес келуінен тұрады, ал келісім ... және ... ... ... Бұл ... екі ... бар. Біріншіден,
ХІV ғасырда саяси философияда тұлға бостандығының тұжырымдамасына үлкен мән
берген. Әр адам ... өз ... ... ... ... деп санаған,
сондықтан, келісімде көрсетілгендей, тараптардың еркін білдіру ... деп ... және ... ... ... аз ... қажет деп
пайымдаған.
Бұл пікірді 1776 жылы басылған «Халық байлығы» атты белгілі жұмысында
Адам Смит айтқан, онда ... ... ... ... ... ... Шарт еркі – ... ең тиімді болып көрінетін кез ... ... ... ХХІ ғасырдағы экономиканың ең басты мәселесі болды.
Өнеркәсіп пен сауда табиғи ... ... және ... ... ... ... және экономикалық теориядағы мықты ойларды жақтады.
Сонымен, соңғы жылдары біздің құқықтық мемлекетімізде ... ... ... ... ... ... ... біршама өзгеріп өсе түсті, бірінші кезекте бұл түгелімен шартты
реттеу мәселелеріне арналған Қазақстан ... ... ... ... қабылдауына байланысты. Дегенмен, ол тәжірибедегі ... ... ... ... ... жаңа ... ... байланысты объективтік түрде қалыптасқан заңнамадағы аң таңлықтарды
барлығын дерлік жаба алмайды.
АК-ның 148-бабының 1-тармағына сәйкес, мәмілелер бір ... ... ... көп ... ... ... мүмкін. Сол себепті, шарт ... ... және ... екі және көп ... ... ... (АК-
ның 373-баптың 2-тармағы), атап ... ... ... және ... ... ... ... деп тану туралы және т.б. ... "Бір ... және көп ... ... ... "бір ... ... шарттар" ұғымынан ажырату керек. Бір жақты мәміле шартқа ... ... ... үшін ... ... керек емес, бір жақтың
ерік білдіруі жеткілікті. ... ... ... және ... зандық
фактылардан айырмашылығы сол, шарт дегеніміз тараптардың келісімі.
Сондықтан, АК-ның 148-баптың 3-тармағына сәйкес, шарт ... ... ... (екі ... ... не үш ... одан да көп ... (көп
жақты мәміле) келісілген ерік білдіруі қажет.[i]
Шарттардың ... ... екі ... ... ... ... ... әдетте, міндеттемелік қүқық қатынастары туыңдайды, ал
міндеттеме үшін ... ... ... екі тарап болуы керек: ... ету ... ... ... ... — сол ... икемделген
міндет (борышкер) болады..
1.2Еңбек шарттың тараптары: ұғымы және мазмұны
Қызметкерлердің түрлеріне ... және ... ... ескеріп, ... ... ... ... ... ету мақсатында, өз еркімен еңбек шартын
бұзудың құқықтық негіздемелері зерттеуге ... Осы ... ... ... бар, ... ... ететін мәселе ретінде қызметкердің
ұғымын анықтауымыз қажет. Қолданыстағы еңбектік заңнама әр түрлі мәтіндегі
ұғымды қамтиды, ... ... және ... ... тұрғыда қорғалуын
айқындау бағытында қолданылатын ... ұғым заң ... ... ... ... кімнің лауазымды тұлға екендігі
нақты ЕК-мен анықталмай ... ... ... ... 1 ... ... мен ұғымдар анықталады: «азаматтық қызметці» - ... ... ... ... ... ... мекемелерде ақылы штаттық лауазымда ... және ... мен ... іске ... және мемлекеттік органдарға
техникалық қызмет көрсетуді жүзеге асыру мен ... ... ... ету ... ... ... ... асыратын адам.
1999 жылғы 23 шілдедегі Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет
туралы» Заңының 1 ... ... және ... ... ұғымы
айқындалған. Саяси қызметшілер ретінде – саяси ... ... ... ... ... ... заңнамамен айқындалған тәртіпте
қызметке тағайындалатын, сайланатын ... ... ... ...... қызметшілер болып танылмайтын, өз міндетін тұрақты,
мемлекеттік органдарда кәсіптік негізде ... ... ... қызметшілер – мемлекеттік қызметшілер болып танылады. Олар ... ... ... тағайындалу не контракт негізінде атқарады.
Әскери қызметшілердің құқықтық мәртебесі ... ... ... ... ... ... анықтауға байланысты және, сонымен
қатар, олардың қызметке қабылдануы және босатылуы негіздері ... ... ... ... жылы 5 ... ... ... «Республикалық
гвардия туралы» Заңының 6 бабының 1 тармағына сәйкес Республикалық гвардия
құрамы ... ... мен ... ... ... 4 ... сәйкес Республикалық гвардия қызметкерлерінің
еңбектік ... ... ... ... ... ... ... туралы заңнамамен реттеледі. 2001 жылы 20 наурызындағы
Қазақстан Республикасының «Контракт ... ... ... туралы» Заңына
сәйкес контракт негізінде әскери қызметке қабылданатын азаматтар ... ... ... (1 ... 1 ... Осы заңға сәйкес –
контракт – ол тараптардың құқықтары мен ... ... ... ... танылады. Яғни осы заңға сәйкес әскери қызметке контракт негізінде
жолданатын ... мен ... ... ... арасындағы қызметтік (еңбектік)
қатынастар осы контрактқа байланысты пайда болады. Осыдан туындайтын ... ... ... ... ... ... ... кодексінде бұл сұраққа жауап
берілмеген. Еңбек кодексіне сәйкес контракт негізінде ... ... ... ... ретінде танылмайды – ол бір жағынан, екінші
жағынан сол ... ... ... ... азамат әскери қызметші
болып танылады. Әскери қызметшілер, ... ... ... ... ... 1995 жылы 21 ... ... Республикасының
«Ұлттық қауіпсіздік органдары туралы» Заңына ... (16 ... ... үш ... ... ... ... 2)жұмысшылар;
3)қызметшілер болып. Бірақ осы мамандардыңірақ осы ... ... ... ... ... ... ... (қызметтік) қатынастарын құқықтық негізінде ... ... ... ... болады. 1995 жылы 21 желтоқсандағы
Қазақстан Республикасының «Прокуратура туралы» Заңына ... (48 ... ... ... лауазымды тұлға ретінде анықталған.
Осы жоғарыда ... ... ... ... ұсынысымды
ескеруді қажет деп санаймын: «жұмыс түріне және лауазымдық міндеттілігіне
қарамастан жұмыспен ... ... ... ... ... ... еңбек шартының қызметкерлердің, жұмыс берушінің және өзге ... ... ... емес ... ... ... шартының
бұзылу негіздемелері зерттеуге алынып келесідей қорытынды жасалады. Барлық
қызметкерлерге қатысты еңбектік қатынастардың пайда болу және ... ... ... ... ... ... ... осы ЕК-нің 54
бабына сәйкес, жұмыс берушінің ... ... ... ... ... Басқа негіздемелер басқа арнайы ... ... ... ... «Жемқорлықпен күрес туралы»
1998 жылғы Заңының 12,13 баптарына сәйкес жемқорлықпен байланысты құқық
бұзушылыққа жол ... ... ... ... мемлекеттік
қызметшілермен) еңбектік заңнамаға сәйкес қызметтен ... ... ... ... «Адам және азамат» деп
аталатын ІІ бөлімінде ... ... ... ... Адам ... жөніндегі нормалар «Жалпы ережелерден» кейін
бірінші ... тұр. Бұл ... оның ... ... мен ... және ... аса ... ие екендігін көрсетеді.
Республикада бұл принцип қатаң ұсталады [17, 83-б.].
Еңбекке тарту саласындағы ... ... ... болуына және
дамуына септігін тигізген факторларды зерттеудің, ... ... ... еңбек заңдарын әрі қарай дамытуға байланысты
ұсыныстар даярланды.
Еңбек ету ...... ... ... дәуірінің
туындысы. XVII-XVIII ғасырларда Еуропада, ал ХІХ ғасырда патшалық Ресейде
пайда болып, еңбек ету бостандығы, ... ... ... ... ... ... ғана заңдық бекімін тапты.
1995 жылғы 30 тамызда, референдумда, Қазақстан Республикасының
Конституциясы қабылданды, ол отан ... ... рет ... ... нарықтық мемлекеттің маңызды субъективтік құқығы – ... ... ... ... (1936 және 1977 ... және ... және 1978 жылдарға) бұрынғы Конституциялары еңбек етуге құқықты
бекіткен, яғни оның ... пен ... ... ... ақы ... ... ол мемлекет белгілеген ең аз мөлшерден ... емес ... ақы ... берген. Қазақстан Республикасының қазіргі Конституциясы әр адамға
нақты төлемі бар жұмысқа кепілдік бермейді, бірақ ... ... ... ... ... және ... пен ... түрін таңдауға еркіндік
белгіленген.
Сонымен, қазіргі ... ... ету ... ... іс жүзінде де, заң жүзінде де жақында ғана
күшіне енуі бұл ... онша ... ... ету ... ұғымы «еңбек етуге құқық» ... ... ... ... ... ... жеке ... табиғи қалыпты
жағдайы жатыр, ол адамның ... өз ... ... ... ... сипатталады. Мұндай мәнде бұл термин конституциялық-құқықтық
нормалар ... іске ... ... ... ... ... ету ... – адамның табиғи құқықтарының бірі. Қазіргі
конституциялық доктрина мен ... ... ... деп ... туа ... және ... кепілдік берген позитивтік құқығына қатысты алғашқы
болып саналатын оның субъективтік құқығы мен ... ... ... ... ... ... адам туа салғаннан құқықтың пайда
болуын түсіндіруге әртүрлі ... ... діни ... ... ... ... табиғи құқықтар
заттар жаратылысынан бастау алады, делінген; және, адамның «әлеуметтік
тұлға» ретіндегі ... ... ... ... ... ...... құқық пен
бостандық мемлекеттің ырқына тәуелді емес, адамдарға оны мемлекет бермейді.
Керісінше, мемлекет бұл ... ... ... және ... ... тиіс.
Сонымен, еңбек ету бостандығын конституциялық деңгейде бекіте отырып
мемлекет әркімге туғанынан ...... ету ... өзі ... ... пен ... түрін еркін таңдауын мойындайды. Екінші
жағынан, мемлекет өз аумағында бұл ... іске ... ... оған ... ... міндетті.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабында бекімін тапқан
еңбек ету бостандығы, бәрінен бұрын, ... ... ... ... ... таңдауын білдіреді.[4,9-б.].
Азаматтарды заң жүзінде ... ... ... ... Конституциясындағы көзделмеген. Азаматтық
жұмыс формасын таңдауы ... ... ... ... ... қабілетті азаматтардың көпшілігі үшін еңбектену өмір сүрудің
басты қаражат көзі болып қалуда.
Кеңес Одағында ұзақ ... ... ... ...... құруға қол
жеткізетін негізгі құрал болып саналды. Механикаландыру және автоматтандыру
деңгейі төмен болғандықтан ол, көп ... ... ... ... үшін еңбектің қаншалықты зор жарампаздық мәні болғанымен,
көп еңбек әрқашанда жақсы ... бола ... ... ... ... ... ... шарт – адамның өзі қалайтын жұмысты еркін
таңдау құқығы, яғни еркін еңбек ету құқығы.
Сонымен, еңбек ету ... ... ... ... түрі ... ... ... да білдіреді. Оның жұмыс берушімен еңбек шартын
жасасуы сол ... ... ... ... табылады; тараптар
келісім жөніндегі шартта қызметкерлердің еңбек ... ... ... заң ... ... еңбек етудің бостандығын білдіреді.
Ал бұл модельде жұмыскер мен жұмыс берушінің ... ... ... ... ... мазмұнын еркін анықтау құқығы қарастырылған. Бұл
ереже нарықтық қатынастарды Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... бекітілген шарт еркіндігі
концепциясымен үйлеседі [19,4-б.].
Бірақ, қайсыбір құқықты немесе ... ... ... ... ... оның іске ... қалай да қамтамасыз етуін
білдіреді. Конституцияда ... ... ... толық көлемде жүзеге
асырылмаған еңбек ету бостандығы – ол даурықпа сөз.
Бүгінгі ... ... мен ... ... заңдарын қолдану
саласында аса қайшылықты ахуал қалыптасты. ... ... ... Еңбек кодексінің көптеген нормалары ... ... ... ... ... ... негізгі заңға өзгерту енгізбей оларды өзгертуге болмайды. Сонымен қатар,
Қазақстан Республикасының Конституциясының кейбір тұстарында азаматтардың
жеңілдіктер мен ... ... ... ... ... ... атап ... ғана құқығы сөз болады [18, 56-
б.]. Еңбек заңнамасы саласындағы халықаралық талаптардың барлығын орындау
жұмыс беруші үшін өте ... ... ол, ... ... ... ... қызмет көрсету шарты және т.б.) жасасады немесе
жұмыскермен ауызша шарттасып ғана ... Ал, ... ... ... қанатының астында айына отыз доллар тауып аш жүргенше, «ауызша
келісіммен» құндыққа барып 300-500 ... ... жөн ... ... ... ету ... іске асыруы саласындағы
қоғамдық қатынастардың басым көпшілігі қазіргі ... ... ... ... ... ... Ал, ... берушілерде амал
жоқ – не, шығынға түсіп Еңбек кодексі бойынша жұмыс істеу керек, не, ... ... өзі ... ... ... жұмыс істеу керек.
Түсінікті, көп жағдайларда олар кейінгі жолды таңдайды, себебі бүгінгі
күні қолданыстағы заңнамада Еңбек кодексіне балама жоқ.
Сонымен, айта кету ... ... ... ... ... проблемасы бүгінгі нарықтық экономика жағдайында ... ... ... ... Бұл ... ... ... көп уақыт өткен
жоқ, сондықтан ол жайындағы пікірлер мен көзқарастар әртүрлі, ... бұл ... ... ... өзектілігінің дәлелі.
Еңбек кодексінде еңбек шартын белгіленбеген ... ... ... ал ол еңбектің еркін жалдау принципіне қайшы ... ... ... ... құқықтық реттеудің негізі мерзімді
еңбек шарты болуға тиіс), ... ... ... кәсіподақтың
келісімі сақталған және басқа.
Кәсіподақтарды құру тәртібіне және олардың қызметіне өзгерту ... ... ... ... ... ... ... және қызметінің кепілдіктері туралы» №2107-ХІІ заңын Қазақстан
Республикасының 31.05.1996 ... ... ... ... заңымен
сәйкестендіру туралы ұсыныс. Мысалы, ... ... ... ету ... тіркеулікке ауыстыру.
Әртүрлі саяси режимдегі мемлекеттердің қазіргі Конституцияларында
бекімін тапқан әлеуметтік-экономикалық құқықтар мен ... ... ету ... ... орын алады [19, 11-б.].
Кейбір елдердің Конституцияларында ... ... ... ... ... ... қатысты тезистерді жаппай
бекіту, оның ішінде, алғашында ... ... ... ... соң ... ету
бостандығын бекіту Екінші жүниежүзілік соғыстан ... ... ... бұл ол ... туындаған адамның лайықты өмір сүру құқығы ... ... ... және ... ... ... ... алған әлемде кең таралған басқа да қоғамдық
–гуманитарлық пастулаттармен байланысты ... [19, 34-б.]. ... ... ... ... ... ... Конституциясындағы, сонан соң көптеген
дамушы елдердің негізгі заңдарындағы мұндай идеялардың дамуына тоталитарлық
социализм ... ... ... ... сонан соң
Батыс Еуропа мен Оңтүстік Шығыс Азия ... ... ... ... [19, 34-б.]. Олардың лозунгілерін, ол ... ... мен ... ... асырылуын (жеке меншікті және
қанаушылықты жою, еңбектің және ... ... ... ... ... ... ... түгел қамтитын мемлекеттік жоспарлау,
ұлттардың өзін өзі анықтау принципі, Коммунистік партияның басқарушы ... ... ... ... ... ... ... биліктің
тұтастығы және т.б. туралы идеялар) қалай ... ... ... ... ... алғаш кең ауқымды және кешенді ... ... ... ... ... ... [20, ... КСРО-ның 1936 жылғы Конституциясында азаматтар құқығының
ауқымды тізбесі болды, онда Таяу ... ... ... Америкасы елдерінің
емес, Батыс Еуропа елдерінің Конституцияларына ... ... ... ... [10, ... социализм елдерінің ... ... ... ... көпшілігі шындықпен жанаспайды: ... ... ... ... жою ... ... ... ұжымдастыру, түгелдей халықтарды қоныс аудару (депортация), күшпен
көндіру, «қастандық үшін - ... үшін атып ... ... ... ... ... пен Коммунистік партияның шексіз билігі қоғамның күнделікті
өмірін сипаттады [21,34-б.].
Дегенмен, әлеуметтік әділеттілік, ... ... ... ... ұжымдастырушылық, ұлттар құқықтары сияқты
саладағы ... ... ... ... ... соң отаршылдықтан
босанған дамушы елдердің конституциялық заңнамалары, толықтай болмаса ... [22, ... ... ... құқық бастан кешіріп жатқан норма шығармашылық
процестің жаңа кезеңі, алдымен, әлеуметтік-еңбек қатынастарын ... ... ... жүргізіліп жатқан экономикалық
реформалар, меншіктің екі формасын – мемлекеттік және жеке ... ... ... ... ... пайда болуы және осыдан барып
мемлекеттің негізгі жұмыс беруші рөлін жоғалтып алуы ... ... ... ... ... ... ... отыр. Бірақ, біздің
ойымызша, еңбек етуге құқықты дамытудың перспективасын анықтауға ... ... ... ... ... заңдық тегін көбіне ескермейді.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының еңбек ... ... ... ... ... ... Еңбек саласындағы негізге алынатын
субъективтік құқық ретінде «еңбек бостандығына құқық» дефинициясы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясында
еңбек етуге құқықты бекітетін норма (24-бап) жоқ, ал бұл азаматтардың ... ... ... Бұл кездейсоқ емес. Заң шығарушы
бұл тұсты әдейі жіберіп отыр, себебі нарық ... ... ... барлығын жұмыспен қамтамасыз ету және оларға тиісті кепілдік ... ... Мұны ... деп ... ... ... авторлар заң
шығарушының позициясын ... ... ... ... ... ... деген не? Оның бұрынғы дәстүрлі түсінігі жоқ. Нарық жағдайында еңбек
етуге құқықты ешкім бере алмайды. Ол ... ... ... мен ұсынымға
байланысты. Еңбек етуге құқық қазір Конституцияда еңбек ету бостандығына
қызмет пен ... ... ... ... құқық түрінде берілген» [23, 29-
б.].
2Тарау Еңбек ... ... ... ... құқықтық қатынастарды
айқындауға байланысты қолданылатын заңнамалық актілер.
2.1 ... ... ... ... ... жеке түрі ретінде еңбектік ... ... ... ... ... заңнамамен бөлек реттеледі.
Сонымен, еңбек етуге бостандық азаматтың қызмет пен кәсіп ... ... ... да білдіреді. Азаматтың жұмыс берушімен еңбек шартын жасасуы
оның таңдауының заңмен рәсімделуі ... ... Ал, ... бойынша жасалған шартта қызметкерлердің еңбек функциялары
белгіленеді [28,23-б.].
Еңбек ... ... ... заң тұрғысынан алғанда, оның шарттық
сипатына жатады. Ал, мұндай ... ... ... мен жұмыскердің өзара
келісе отырып жасалған еңбек шартының (контрактының) ... ... ... Бұл жағдай шарт бостандығының нарықтық ... ... ... реттеудің жалпы ... ... ... ... ... [28, 12-б.]. Қазақстан
Республикасының Еңбек кодексінің ... ... ... ... салу
еңбек ету бостандығының конституциялық принципін әрі ... ... ... ... ... заң ... ... еңбек
ұғымының мәнін айқын және толық ашты, ол Халықаралық еңбек ұйымының №29
конвенциясына сәйкес келеді.
Мысалы, ... және ... ... ... деп ... ... ... еңбекке «... адам өз еркімен істеуге ниет ... ... да бір ... қорытып талап еткен кез келген жұмыс немесе
қызмет» деп түсініктеме береді [29, ... ... ... онда ... ... ... ... әскери қызметтегі міндетті, сот үкіміне
немесе төтенше жағдайларға байланысты тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... ... орнату көзделген жағдайда «Мәжбүрлі
екбекті жою ... №105 ... ... ... ол, С.А.Ивановтың
пікірінше, құқықтық қатынастар шеңберінен шығады және жалпы демократиялық
сипат ... ... ... ... ... нақты және көлемді берілген. Оған
сәйкес мемлекет мәжбүрлі ... ... ... ... ... да ... жүгінбеуге міндеттенеді:
1) Орныққан саяси, әлеуметтік немесе ... ... ... ... ... ... ... немесе оларды
білдіргені үшін саяси ықпал етудің немесе тәрбиелеудің құралы ретінде;
2) Экономикалық дамудың мұқтаждығы үшін ... ... ... ... ... ... Еңбек тәртібін сақтап тұрудың құралы ретінде;
4) Ереуілге қатысқандық үшін жазалау құралы ретінде;
5) Нәсілдік, әлеуметтік белгілері, қай ... ... ... ... ... ... шарасы ретінде (1) [28, 5-б.].
Нарыққа көшу кезеңінің талабы тұрғысынан алсақ, мәжбүрлі еңбек ұғымына
дүниежүзілік еңбек ... №29 ... ... ... деп ... Ол ... ету бостандығы мен шарт жасасу
бостандығын, азаматтардың өз ... ... ... ... ... қызмет
пен кәсіп түрлерін таңдау құқықтарын таза заң тұрғысынан қамтамасыз ете
алады.
Біздің ойымызша, ... ... ... заң ... ... ... дәл ... мәжбүрлі еңбек етуге Қазақстан Республикасында ... ғана ... ... ... ... Еңбек кодексінің
8-бабы):
1) Міндетті әскери қызмет туралы Қазақстан ... ... ... ... Республикасының заңдарымен белгіленген әдеттегі
азаматтық міндеттерінің бір бөлігі болып ... ... ... кірген сот үкімі бойынша;
4) Төтенше немесе соғыс жағдайларында;
5) Ұжымның тікелей пайдасы үшін сол ұжым мүшелерінің ... ол ... ... азаматтық міндеттері болып саналуға тиіс.
Әлемдік практикада мәжбүрлі еңбек ... күш ... ... деп ... ... ... жасалған, және де жәбірленушінің
тәуелділік жағдайын пайдаланып қайсыбір жұмысты ... алу үшін ... ... ... қасақана әрекет деп санайды. Бұл әрекеттер,
қалай да, азаматтық құқығын, бостандығын және ... ... ... оған ... және ... зиян келтіруі тиіс.
Біздің жағдайда, адамды сот үкімі бойынша еңбекке тарту (қоғамдық
жұмыстарға тарту, ... ... ... жазаны орындағанда еңбек
жазалау қаруы ретінде емес, сотталғанда түзету құралдарының бірі ретінде
қарастырылады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... диспозициясының мазмұнын өзгертіп, еңбек заңдарының
жалпы ... ... ... Халықаралық еңбек ... ... ... ... ... ... ... А.А.Ескендіров өз зерттеулерінде мәжбүрлі еңбектің ... ... ... ... мәжбүрлі санатына жатпайды.
Міндетті еңбекке тек сот үкімі бойынша не ... ... ... ... етіледі. Еңбекпен айналасуды мәжбүрлеу сипатында ұйымдастыруға тыйым
салынған, оған кінәлілер жауапкершілік ... [30, 60-б.]. Біз ... ойын ... ... ... ... еңбекке мына
жағдайларда жол» беріледі:
➢ Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Егер ... ... Республикасының заңдарында белгіленген
әдеттегі азаматтық міндеттерінің бөлігі болып табылса;
... ... ... ... және ... және оны орындаушы адам жеке және ... ... ... берілмейтін немесе өтпейтін болған жағдайларда
заңды күшіне енген сот үкімінің ... ... ... ... жағдайларында;
➢ Ұжым мүшелерінің тікелей осы ұжымның пайдасы үшін, егер ол ұжым
мүшелерінің әдеттегі ... ... ... ... және олар ... өкілдері бұл жұмыстың қаншалықты керектігі жайында өз пікірін
айтуға құқылы болса.
Орындауға өз еркімен келісімін бермеген адамды қандай да бір ... одан ... ... кез ... ... немесе қызмет мәжбүрлі
еңбекті білдіреді.
Еңбекпен айналасуды мәжбүрлеу сипатында ұйымдастыруға тыйым салынған,
оған кінәлілер жауапкершілік ... ... ... №105 ... ... үндес сияқты.
Ол, №29 конвенцияға қарағанда, ... ... ... ... ... ... ете ... Сондықтан да болар оны көптеген
мемлекеттер, олардың ішінде Англия, Италия, АҚШ, Франция, ГФР, ... ... ... ... ... ... құқыққа кіргізуде заңдық ... ... та ... бар – ол, біз өте ... ... отырған
демократиялық құқықтық сананың дамуына оң ықпалын тигізген болар еді.
Мәжбүрлі еңбекке тыйым салу, сонымен қатар, ... ... оның ... өзгеру мүмкіндігін болдырмайды. Қазақстан
Республикасының Еңбек кодексінің 41-бабы қызметкерді оның келісімінсіз
басқа ... ... ... ... ... ... ... заңнамасында мәжбүрлі еңбекке тыйым салу өз
ретімен жүзеге асырылуда.
Қауіпсіздік пен гигиена талаптарына жауап беретін ... ... ... ... ... Конституциясының 24-бабының 2-
бөлігінде бекімін тапқан.
Қызметкердің еңбекті қорғау талаптарына сай келетін ... ... ... ... ... Өндірістегі жазатайым оқиғалардан және кәсіптік аурулардан міндетті
түрде әлеуметтік сақтандыруға құқық;
➢ Жұмыс орнындағы ... ... ету ... мен оның ... ... ... қаупінің бар – жоғы туралы, қауіпті және
зиянды өндірістік факторлардан қорғау шаралары ... ... ... ... ... қорғау талаптарының бұзылуы салдарынан өмірге және
денсаулыққа қауіп ... ... ... ... ... ... бас ... құқық;
➢ Жұмыс берушінің қаражаты есебінен еңбектің ... ... ... ... ... ... қорғау мәселені бойынша арыздануға
құқық;
➢ Еңбектің қауіпсіз ... ... ... байланысты
мәселелерін қарауға қатысу құқығы және т.б.
Қазақстан ... ... ... ... еңбекті қорғау талаптарына сәйкес келетін жағдайларда еңбек
ету құқығына кепілдік береді. Соған ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес келуге тиіс [31, 56-б.].
Сонымен қатар, азаматтың қауіпсіздік пен гигиена ... ... ... еңбек етуге құқығы жұмыс берушіге сондай жағдайлар
тудыру міндетін жүктейді. Егер ол ... ... ... ... ... онда ... ... денсаулықтың зақымдануынан келген
моральдық және материалдық ... ... ... Егер ... ... өзі ... да, қызметкер кездейсоқ денсаулығын зақымдап алған жағдайда да
зиянды өтейді. Басқа жұмыс ... ... өз ... ... ... ... ал ол ... істеуге қауіпсіз жағдай тудырмаса кінәлі деп
саналады. Жоғалтып ... ... ... ... және ... ... ... [32, 13-б.].
Еңбекке ақы төлеуді реттеу Қазақстан Республикасының Конституциясы
24-бабының 2-бөлігінде келтірілген екі ... ... ... ... ақы ... кемсітушілікке тыйым салынады. ... ... ... ... ... және қызмет жағдайына, тұрғылықты
жеріне, дінге көзқарасына, сеніміне, азаматтыққа, қоғамдық ... ... ... іскерлік қабілеті мен оның ... ... ... басқа да мән-жайларға қарай құқықты
шектеу не артықшылық белгілеу кемсітушілік деп ... ... ... ... ... ақы төлеукемсітушілікке жатпайды [33, 33-б.].
Екіншіден, заң негізге алатын база ... ... ... ... үшін ... ең аз мөлшерін белгілейді. Қызметкердің ең аз
мөлшерден жоғары ... ... ... ... Бютжеттен
қаржыландырылатын мекемелер реттеген шектері сақталады. [33,57-б.].
Қазақстан Республикасының Конституциясының 24-бабының ... ... ... ... ... құқықты бекіткен.
Нарыққа өту кезеңінде жұмыссыздық, соған сәйкес жұмысбастылық ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
реформа алдында көптеген зерттеушілер, әсіресе экономистер бұл проблеманың
боларын біліп, оны қуана қарсы алуға дайын тұрды.
Мысалы, ... бірі ... ... деп ... ... қалай да
болатын бақытсыздық ғана емес, әзірге толықтай ұғына ... ... ... ... олар ... азаматқа, жалпы қоғамға ... ... аса ауыр ... ... ... жайында ешнәрсе айтпаған.
1980 жылдарғы қайта құру процестері және оған ... 1990 ... ... ... азаматтар үшін жұмыссыздықты ұлттық
қасіретке айналдырды. Мыңдаған еңбекке қабілеті бар адамдар жұмыссыз қалды,
күн ... қамы үшін ... ... ... кетті (мысалы, Алматыда)
[34, 15-б.].
90-жылдардағы Қазақстандағы құрылымдық өзгерістер мен жұмысшы күшіне
сұранымның азаюы ... ... ... Ол жайында БАҚ-та жиі
дабыл көтерді.
Мысалы, егер ... ... 1993 жылы 40514 ... 1994 ... 70078 ... 1995 жылы – 139557 адам, 1996 жылы – 115445 адамды құраса, ол
көрсеткіш 2000 жылдық 1 тамызына 271500 ... бұл ... ... 4%-ы [34, ... ... ... ... құрылымды, түсті
металлургия, химия, көмір өнеркәсібі, қорғаныс кешені келбетін анықтайтын
қалалар мен жұмысшы елді ... ... ... Жамбыл облысының
Жаңатөс, Алматы облысының Текелі, ... ... ... ... т.б.) аса кезекті болып тұр. Аймақтағы жұмысбатылық проблемасы әрқалай
дамуда. Оның орташа деңгейі 65-77%-ды құрайды. Жұмыссыздардың 38%-ы 16 ... жас ... ... Ал, ... жұмыссыздар арасындағы әйелдер үлесі
62% [34,15-б.].
Ресей Федерациясы мен ... ... ... еңбек рыногының өзін өзі реттеуге қабілетінің әзірге ... ... Бұл ... осы ... мемлекеттік реттеудің
элементтерін пайдалану керектігін көрсетеді. [35,79-б.].
Жұмыссыздықтан қорғау – кезметкерлердің ... ... ... ... ... ... ... құқықтық тетігіне
мыналар кіреді:
➢ Жұмысқа тарту туралы заңнама – жұмыс орындарын ашу; жаңа мамандыққа
үйрену, жұмысқа ... және ... ... ... ... ... ... – жұмыс берушінің
жұмыстан босатардағы билігін ... ... ... ... ... ... жалақы төлетіп, сот арқылы жұмысына қайта орналастыру;
➢ Уақытша жұмысы жоқ қызметкерлерге ақшалай төлем, ... ... ... және ... 3 – 4 б.].
Жеке еңбек ... ... ... ... ... ... («Жеке еңбек дауларын қарғау») реттейді. Жеке еңбек
даулары ... ... және ... ... ... еңбек жағдайын қолдану туралы қызметкерлер мен жұмыс берушілер
арасында ... жеке ... ... осы ... ... еңбек даулары келісім процедуралары барысында және (немесе)
сот тәртібінде ... ... қол ... ... ... заңды
сақтап ереуіл қолданылуы мүмкін (32-тарау – «Ұжымдық еңбек дауларын қарау»,
298-бап).
Ұжымдық ... ... ... кез ... ... ... ... алады. Делдалдық процедурасы келісім комиссиясындағы, ... ... ... қарағанда дербес процедура ... және олар ... ... ... ... дегеніміз келісу кезінде ортақ шешімге еркімен ... ... ... ... ... шешу – алғашында келісім комиссиясында,
ал онымен келісімге қол жетпесе – еңбек ... ... ... ... процедурасы тәртібінде шешудің негізгі
принциптеріне мыналар жатады:
➢ Тараптардың келісу органдарындағы тең құқылы өкілдігі;
... ... және ... қабылдаудағы тең құқылығы;
➢ Дауларды қарау процедурасының келісушілік-серіктестік ... ... ... ... ... кассациялық инстанцияның
жоқтығы [36, 97-б.].
Келісім комиссиясын тараптар жұмыс беруші, жұмыс ... ... ... ... ... тараптарды қызметкерлерге
(олардың өкілдеріне) хабарлаған не жұмыс берушінің, ... ... ... ... өз ... қызметкерлердің (олардың
өкілдерінің) назарына жеткізбеген, не ұжымдық келіссөз ... ... ... ... күннен бастап үш күнтізбелік
күн ішінде құрады.
Келісім ... ... ... дауы ... ... ... ... Келісім комиссиясын құру туралы шешім жұмыс
берушінің актісімен (бұйрығымен, өкімімен) және ... ... ... ... хаттамасымен) рәсімделеді.
Келісім комиссиясының жұмыс тәртібі заңда реттелмеген. Ұжымдық еңбек
дауының тараптары қызметкерлердің ... ... ... ... ... ол, не ... ... туралы ережеде
анықталады, не оның мүшелерінің отырысында хаттамасымен рәсімделеді.
Келісім комиссиясы қызметкерлердің (олардың өкілдерінің) талаптарын
оны ... ... жеті ... күн ... ... ... келісіп бұл мерзімді ұзарта алады.
Егер тараптар келісімге келсе, ұжымдық ... дауы ... ... ал ... ... келісім комиссиясының жұмысы тоқтайды және
дауды ... ... ... ... ... құруға өтеді.
Еңбек арбитражы – уақытша ... ... ... оны ... Еңбек кодексінің 293 бабына сәйкес ұжымдық еңбек дауының
тараптары келісім ... ... ... ... бастап бес
күнтізбелік күн ішінде ... оның ... ...... ... ... республикалық, салалық немесе аймақтық
комиссиялардың ... ... ... ... ... ... немесе шектек қойылған ұйымдарда
еңбек арбитражын құру ... ... ... ... ол ... ... кезеңіне жатады.
Еңбек арбитражының шешімін ұжымдық еңбек дауының тараптары міндетті
түрде ... ... ... ... ... жазбаша баяндалады және оған
арбитраж мүшелерінің барлығы қол қояды.
Сонымен, еңбек дауларының жүйесі ... мен ... ... ... ... ... ... шешуді қамтиды, бірақ
дауларды шешудің негізгі органы – сот. ... ... ... ... ... ... құқығын да қамтиды (Қазақстан Республикасының
Конституциясының ... ... Бұл ... ... келетін
болсақ, ол – адамның өз бос ... өз ... ... ... ... ... байланысты әрекеттерді жасамауында. Демалуға
құқық туралы негізгі ережелер Қазақстан ... ... ... ... атты ... берілген. Заң жұмыс ... ең ... ... 40 сағат деп белгілеген (ЕК-нің ... ... ... уақытынан тыс (мерзімінен тыс) ... ... ... жол ... және ол ... мөлшерде төленеді.
Қызметкерлердің кейбір санаттары үшін ... ... ... ... ... үшін бес ... жұмыс аптасы (сенбі,
жексенбі демалыс күндері), ал ... алты ... ... ... күні – жексенбі) ... ... ... ... жұмысқа айрықша тәртіппен және заңда ... ... ғана жол ... ... ... ... ... ғана жұмыс
жүргізіледі.
Жыл сайынғы төленетін демалыстың ең аз ... де ... ... төрт ... ... тең. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі
және ... ... ... қосымша демалыстар жүйесін
қарастырады, және де кәсіпорын өз ... ... ... ... ... ... ... нормаларының
талдауы көрсетіп отырғандай, демалыс отандық заңнамада қызметкердің жұмысты
жалғастыру мақсатында күшін қалпына келтіріп алуы үшін ... ... ... ... деп қабылданады. Бұл құқықтық кепілдіктердің
маңызын кемітуге болмайды, сонда да, демалыс – ... ... көп ... ... ол ... ... ... ғана шектелмейді. Және
де, жұмыс уақытындағы үзіліспен ғана күш ... ... келе ... ... ... мен бос ... ... мемлекет алдында
тұрған маңызды міндеттерді заңда бекіту керек, ол Қазақстан Республикасының
халықаралық құқықтық міндеттемелері болып табылады[37, 45-б.].
Демалысқа ... ... ... ... ... ... жайында сөз етсек мынадай мән жайды атамай кетуге
болмайды.
Халықаралық еңбек ұйымының ... ... ... ... ... қысқарту туралы” 47 конвенциясын КСРО ... ... ... ... 4 маусымда бекітті [38, 232-б.], бірақ ол ұлттық заңнамаға ... жылы ... ... және азаматтық қызметшілермен еңбек шартын жасау
ерекшеліктері
Қазақстан ... ... ... ...... ... ... мемллекетті басқаруға қатысуын және жариялы
әрі жеке мүдделерін қамтамасыз ететін заңмен және өзге де ... ... ... ... ... және ... ... 255 бабына сәйкес, осы кодекстің нормалары мемлекетттік
қызметшілерге тең жағдайда ... Бұл ... ... ... ... еңбек, т.б. қатар) бір түрі, оны жүзеге асыру атқарушы
билік ... және ... ... ... тиісті іс-
ірекеттермен байланысты.
Азаматтардың жалпы құқықтық мәртебесі ... ... ... заңнамалармен айқындалады. Бұлар, мысалы
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 20-желтоқсандағы Заңы, оған ... ... ... /5/; ... ... «Тұтынушылардың құқықтарын
қорғау туралы» 1991жылғы 5-маусымдағы Заңы, оған енгізілген ... ... ... заңдар /6/; Қазақстан Республикасының «Әскери
міндеттілік және іскери қызмет туралы» 2005 ... ... Заңы ... ... азаматтық іс жүргізу (2, 26, 174 баптар және ... 28 ... /8/, т.б. ... ... мәртебесіне
байланысты кейбір ... ... ... Президентінің
жарлықтарымен және Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің 2003
жылғы 19-наурызындағы Жарлығымен бекітілген «Қазақстан ... ... Адам ... ... ... ... Ереже» /9/,
Қазақстан Республикасы Үкіметтің 2000 ... ... ... ... Республикасының халқын құжаттандыру және тіркеу
Ережесі »/10/.
Азаматтың әкімшілік-құқықтық мәртебесінің бірнеше ... ... оның ... ... ... бар және онда адам мен ... ,
азамате пен мемлекеттің, жеке адам мен ... ... ... конституциялық , азаматтық, қаржы және басқа ... ... ... ... Екіншіден, нұсқамалардың міндеттілігі ... тек ... ғана ( ... ... қандай да болмасын бір
инстанцияларға ұсыныс, арыз және шағым беру туралы өтініш ... ... ... ғана ... жол жүру ... ... не тек ... ғана
болады (мысалы, әкімшілік құқық бұзушылық ... істі ... ... іс ... ... ... ... беруге құқығы бар және оған
салынған айыппұл белгіленген мерзімде төлеу міндетін ... ... ... мәртебесінің мазмұны бір жағдайларда қандай да
болмасын бір адамның қалауына ... ... ... ... аң ... алу үшін ішкі істер органдарына рұқсат алуға өтініш ... ... ... ол оның қалауына қарамастан қалыптасады (мысалы, ұсақ
бұзақылық ... ... ... ... ... ... Тқртіншіден, азаматтың әкімшілік-құқықтық субъектісі үшін
жалпы болып табылатын құқықтар мен ... ... өрт ... ... ... азаматтардың тек қандай да болмасын бір
санатына ғана ... ... ... мен ... ... автомобиль
көлігін жүргізушілерге, кәсіпкерлерге, аңшыларға), сондай- ақ нақты жеке
адамдардың құқықтары мен міндеттерін ... ... ... немесе
амалсыздан қоныс аударғандар болып табылатын адамдар).
Азаматтың әкімшілік-құқықтық мәртебесі күрделі заңдық құрылым болып
табылады. Ол әр түрлі төрт маңызды ... ... ... ... мен міндеттердің аса маңызды бөлігі тұлғаның,
адамның әкімшілік құқықтық субъектісі ретіндегі ... ... ... ... ... тұлғаның, адамның жағдайын құқықтық реттеу
негізгі, басым орын алуға тиіс, өткені ... пен ... ... ... адамдары қоғамға, әрбір тұлғаға, әрбір адамға қызмет
етеді ... ... ... Дәл осы ... ... ... ... «мемлекеттің ең қымбат қазынасы –адам, адамның өмірі, ... ... ... көрініс тапқан.
Конституцияның 1-ші және басқа баптарында ... ... ... ...... ... ... жүзінің көптеген
мемлекеттері үшін жалпы танылған болып табылады, ол ... ... ... Еуропалық ұйымдардың қабылдаған аса маңызды актілерінде бекітілген [39,
63-б.].
Қазақстан Республикасының Конституциясы және ... ... ... ... адам оның ... қоғамдық немесе мүліктік
жағдайына ұлтына, діни сеніміне, т.б. қарамастан, ... ... ... ... ... ... сол үшін тұлғаның құқықтық
мәртебесінің негіздері Конституцияда бекітілген, сонымен бірге адамның ... ... ... ... да ... орын алады.
Тұлғаның құқықтық мәртебесін құрайтын және қандай да ... ... ...... ... ... ... негізгі құқықтар мен
бостандықтардың ішінде, мысалы, мыналарды ... ... ... өмір
сүруге құқығы (15-б), әркім өзінің жеке басының бостандығына құқығы (16-б),
әркімнің жеке өміріне қол сұғылмауы, өзінің жеке ... ... ар ... мен абыройы атының қорғалу құқығы (18-б), әрбір адам, заңнан
көрсетілгеннен басқа реттерде, ... ... ... еркін
жүріп-тұруға және тұрғылықты мекенді өз қалауынша таңдап ... тыс ... ... Республика азаматтарының Қазақстанға
кедергісіз қайтып ... ... (21-б), ... үйге қол ... [39, ... ... ... ресми түрде жариялай отырып, адам үшін
белгілі бір міндеттер мен тыйымдар тағайындайды, мысалы, ... ... ... ... және өзге де ... ... ... табиғатты сақтау және табиғат байлықтарына ұқыпты қарау (38-
б)еріксіз еңбекке ... ... ... не ... ... немесе соғыс
жағдайында ғана жол беріледі (24-б), монополистік қызмет заңмен реттеледі
әрі шектеледі. Жоқсыздық бәсекеге тыйым салынады ... ... ... (39-б. 1-т.) ... және азаматтың
құқықтары мен бостандықтарының ерекше жағдайларда және тек ... ... ... ... әрі тұлғаның құқықтарын шектейтін құқықтық
нормалар әдетте әкімшілік-құқықтық ... ... ... ... үйге қол
сұғылмаушылық құқықты «Қазақстан Республикасының ішкі істер ... ... ... ... (11-б. 1-т)/11/ қылмыскерлерді
іздегенде, егер пәтерде не тұрған үйде ... ... не ... туғызатын қылмыс немесе қоғамдық тәртіпті бұзушылық жасалынса, ... және өзге ... ... ... ... ... [39,27-
б.].
Әкімшілік – құқықтың мәртебесінің екінші құрамдық бөлігі Қазақстан
Республикасының азаматының мәртебесі болып саналады. ... ... ... ретінде өзінің азаматтық құқықтық мәртебесі
бар.
Азаматтың ...... ... ... ... ... оның ... және қоғамдық қызметтегі құқықтары мен
міндеттірін ... Бұл ... әрі ... ... жиналыстар,
митингілер мен демонстрациялар, шерулер өткізуге және ... ... ... 32-бабы), мемлекет ісін басқаруға қатысу ... (33-б), ... ... ... міндеті (36-б), т.б. Одан кейін – ... ...... қызметіндегі әкімшілік – құқықтық мәртебесін
белгілейтін нормалар, мысалы, Республикада жеке меншік, оның ... ... ... және ол мемлекеттік меншікпен бірдей қорғалады (6-бап, 1,3-т.);
заңды түрде алған қандай да болмасын мүлкін жеке ... ... ... бірге соттың шешімінсіз ешкімді де өз мүлкімен айыруға болмайды (26-
б. 1,3-т), әркімнің кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне, өз ... кез ... ... қызмет үшін еркін пайдалану құқығы (26-б, 4-т), еңбек ету
бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдау құқығы (24-б, 1-т). ... ... ... ... ... жеке ... отбасы
аясындағы әкімшілік-құқықтық мәртебесін белгілейтін нормалар, оның ішінде
әдебиет, сурет, ғылыми техникалық ... ... ... құқығы.
Жеке адам тұлға, сосын азамат мәртебесін алған кезден бастап оларға
әкімшілік-құқықтық мәртебесінің үшінші элементі – ... ... ... нақты кәсіпкерлік еңбек қызметімен айналысу, оқу, Қарулы Күштер
құрамында ... ... т.б. үшін ... Бұл ... де азаматтың әкімшілік-
құқықтық мәртебесінің әлеуметтік элементі ретінде жұмысшының, қызметшінің,
оқушының, әскери қызметшінің, зейнеткердің, т.б. құқықтық мәртебесін ... ...... ... төртінші элементін ерекше
мәртебе деп атайды, ол азаматтардың өздерінің тек жеке ... үшін ... ... жеке ынтасымен иеленетін құқықтар мен
міндеттерді қамтиды. Бұл, мысалы, әуесқой – аң ... ... ... ... емес – ... туристер, коллекция жинаушылары,
т.б. Олардың барлығы таңдаған ісімен айналысу үшін ресми құжат ... ... ... ... ... үшін ... бір топ ... мен
міндеттер тағайындалған.
Қазіргі Конституциялардың түгелдей дерлігінде еңбек туралы баптар бар.
Бірақ, еңбек ету бостандығы саласындағы ... ... ... ... ... 1995 ... ... еңбекке қатысты
құқықтар мен бостандықтарға арналған баптар бар.
Құқықтар мен бостандықтардың бұл тобына жататындар:
1) Еңбек ету ... ... ... ... ... ... Жұмыссыздықтан қорғануға құқық;
4) Жеке және ұжымдық еңбек дауларына құқық, ереуілге шығуға құқық;
5) Демалысқа ... ... ... ... ... ету бостандығына,
қызмет пен кәсіп түрін еркін ... ... бар» ... бұл ... ... ету ... жайында болып отыр, ал КСРО Конституциясында
еңбек етуге құқық жайында жазылған еді, ол туралы жоғарыда айтқанбыз.
Сонымен, еңбек ... ... ... ... ... ... Республикасының қазіргі Конституциясы әркімге ... ақы ... ... ... ... ол әркімнің өз еңбек қабілетін
өз қалауымен пайдалануға,қызмет түрін таңдауға және ... ерік ... ... ... ... ... ... ету
бостандығы, ең алдымен, азамат үшін еркін таңдауды – ... ... ... білдіреді. Азаматтарды еңбектенуге заң жүзінде міндетті ... ... ... жұмыс істеуді таңдауы материалдық
ынталандырумен байланысты, себебі еңбекке қабілеті бар ... ... ... өмір ... ... көзі ... қалуда [41, 24-б.]. Еңбек
ету бостандығы, сонымен қатар, мәжбүрлі еңбекке тыйым салуды ... ... ... ... ... ... ... де
бар (Халықаралық еңбек ұйымының «Мәжбүрлі және міндетті еңбек туралы» №29
және ... ... жою ... №105 ... саласындағы құқықтар мен бостандықтар, сондай-ақ:
➢ Қауіпсіздік және гигиена талаптарына сай келетін жағдайларда
еңбек етуге құқықты;
➢ Еңбек үшін ... да бір ... және ... ... ең аз ... төмен емес сыйақы алуға құқықты;
➢ Жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғануғатқұқықты;
➢ Жеке және ұжымдық еңбек дауына құқықты;
➢ Ереуілге құқықты;
➢ Демалысқа ... ... ... ... сөз ... ... онда құқық субъектінің
қандай да бір мұқтаждығын қанағаттандыратыннақты мән болуы керек. Сондықтан
да еңбек ... ... заң ... және іс ... қамтамасыз етуді
теңдестіретін кеңестік доктриналдық трактовка олардың ара ... ... өте ... ... ... ... ... және әлеуметтік-экономикалық деңгейі жоғары болса
ғана еңбек етуге ... іс ... және заң ... қамтамасыз етілу
жақтары, сөзсіз, сәйкестенеді. Бұл жағдайда құқықтың рөлі де, маңыздылығы
да ... ... ... ... құқықты тек белгілі жалақысы бар кепілді
жұмысқа құқық (КСРО Конституциясындағыдай) немесе еңбек ету бостандығы ...... ... мен ... ... ... Еңбек
саласындағы құқықтар мен бостандықтар ... ... ... ... мен бостандықтар еңбек ету бостандығын, тиісті
жағдайларда еңбек етуге құқықты, ... ... ... және ... [42, 17-б.].
Еңбек етуге құқық ұғымын қолданудың басқа вариантын – бұл ... ... тар ... да ... ... ... еңбек ету бостандығын, еңбекке қабілеттілікті өз еркімен
пайдалану құқығын, ... пен ... ... таңдау құқығын, мәжбүрлі еңбекке
тыйым салуды түсінеміз.
Ал кең мағынада еңбек саласының Конституцияда аталған барлық ... ... ... ... онда ... ... қанағаттандыратын, олардың
құқықтарын еңбек жағдайлары мен еңбек қатынастарының нақты салаларын қорғай
алатын нормалар болды. Бұл жағынан алғанда ол 8 ... ... күні ... ... ж.) ... бір ... алға ... еді. Кодексте
кәсіподақтардың орталық ұйымдарының және РСФСР Әділет халық коммисариатының
тілектері ... Ол ... ... ... ... кемінде бір жылғы
жұмыс үшін бір айлық демалыс берді, мерзімінен тыс ... ... ... ... жағдайларда және тек кәсіподақтың келісімімен ғана ... ... ... ... өкілдерімен бірлескен жұмысы
қарастырылды және т.б. [36-б.]. Екінші жағынан онда ... ... ... шектейтін нормалар да болды. Олар ... ... ... ... болды, азаматтардың кейбіреулерінен басқалары
түгелдей еңбектенуге тиіс еді. Ол ... 16 ... ... мен ... ... және ауру ... ... салдарынан еңбекке қабілетін
уақытша жоғалтқандар, жүкті әйелдер (босанғанға дейін және одан ... ... ... ... ... ... ... оқушылары еңбек
етуге міндеттілігімен уақытша босатылды.
Қазақста Республикасы Конституциясының 24-бабында бекімін тапқан еңбек
ету бостандығы, бәрінен ... ... ... ... немесе істемеуді
таңдау бостандығын білдіреді. Азаматтарды ... ... ... көзделмеген. Азаматтың жұмыс істеуді таңдауы материалдық
ынталандыруға байланысты, ... ... ... адамдардың көпшілігінің
тіршілік үшін қаражат табу көзі – еңбектену ... ... ... ... бір ... ... ... тыйым салғандықты білдіреді.
Еңбек ету бостандығына құқық адамның өзіне берілген еңбек етуге құқығын
әртүрлі ... ... ... ... ... немесе жеке
еңбекпен, кәсіпкерлік қызметпен айналысып және ... іске ... ... ... саласындағы құқықтар мен бостандықтар, сонымен
қатар:
➢ Қауіпсіздік және ... ... сай ... ... ... ... ... үшін қандай да бір кемсітусіз және ... ... ең аз ... ... емес сыйақы алуға құқықты;
➢ Жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғануғатқұқықты;
➢ Жеке және ұжымдық еңбек дауына құқықты;
➢ Ереуілге құқықты;
➢ Демалысқа құқығын ... ... өту ... ... Республикасында
Республиканың 1995 жылғы Конституциясына негіз болған идеяларды іске
асырумен байланысты процестер ... Бұл көп ... және ұзақ ... ... аса қиын ... ... ... құру, құқықтар мен
бостандықтарды жариялау жеткіліксіз, конституциялық құрылысты ... ... ... ... ... судьялардың басында
жаңа конституциялық сана калыптастыру керек. Конституцияның қаншалықты іске
асырылып, оның тиімді қолданылуы оны ... ...... ... мемлекеттік қызметкерлерге дейін, онң ... ... ... ... ... ... қолдайтындығына байланысты [43,
53-б.].
Ал, республика өмірінің барлық салаларында орын алып ... ... және ... өзгерістер еңбек рыногында ... ... ... ... ... ... Жоғарыда аталып
өткендей, бұл іске Конституция нормаларына айрықша орын ... ол ... ... ... ... ... негіз болады және
мүмкіндік береді. Қазіргі кезде еңбек рыногы қоғамның экономикалық ... ... ... көп ... ... ... ... құны бағаланады, оны жалдау шарты, ... алу, ... ... ... ... ... ... Еңбек рыногы жұмыс
бастылық динамикасындағы, оның негізгі құрылымдарындағы (сапалық, ... ... ... ... ... күшінің жұмысын,
жұмыссыздықтың масштабы мен өзгерісін анықтайды [44,142-б.].
Еңбек ету – материалдық немесе рухани құндылықтар жасауды ... ... жеке ... ... ұжымдық қызметі. Еңбек етуге
мақсаттардың бірі – қосымша құн құру арқылы ... ... ... ... ... ... ол еңбек қатынастарын ұйымдастырудың формасын
ғпнп реттейді.
Нарықтық қатынастарға көшумен байланысты ... ... оң ... ... ... ... Үкіметінің 2002
жылғы тамыз айындағы ... ... ... ... былай деп атап ... «... үш ... ... ел ... ... үштен бірге нығайтты. Бұл кезеңде ІЖӨ-нің (ВВП) ... 40%-ға ... ... ... өсуі - ... аса, ... ... өндірудің өсуі-50%-дан аса болды. Бұл ... ... ... ең аз ... ... бірге көтеруге
мүмкіндік берді. Бұл жылдары 500 мыңнан аса адам жұмыс алды. Біз тек ... ... ... ... кедейшілік қақпанынан 1,5 млн азаматты құтқардық»
[45, 2-б.]. Жеке адамның демократиялық ... мен ... ... ... міндеттерінің кешенін тек бір ғана ресми түрде жариялау
азаматтың ... ... ... әлі ... ... Бұл
мәртебе күнделікті өмірде іс жүзінде жүзеге асыруды, әрі оның ... ... ... ... ... ... құқықтарын,
бостандықтары мен міндеттерін жүзеге ... ... ету ... биліктің рөлі туралы мәселе қою сөзсіз туады. Бұған барлық қажетті
негіздер бар.
Ең алдымен атқарушы биліктің атқаратын қызметін ... ... ... айтуға болады, мемлекеттік басқару аясы қолданылып жүрген заңнамалармен
бекітілген адамның құқықтары мен ... ... ... үшін өте ... ... ... ... атқарушы биліктің негізгі функциясы –
атқару, яғни ... ... ... ... атқарушы биліктің механизмі – мемлекеттік аппараттың күнделікті
және қоғамдық өмірдің нағыз әр түрлі ... ... ... ең ... және ... ... Осы себепті нақ осы тиісті атқарушы билік
органдарымен (лауазымды адамдармен)және ... ... ... ... ... ... олар азаматтардың
субъективтік құқықтарын жүзеге асыру ... жиі ... бір ... ... ... биліктің субъектілері мемлекеттік
және мемлекеттік емес кәсіпорындар мен мекемелердің қызметін реттейді,
олардың құрамында ... ... ... ... Тап осы кәсіпорындар мен
мекемелерде еңбек, білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамтамасыз ету,
тұрғын үй – ... ... пен ... ... ... т.б. салаларында азаматтарға берілген ... ... ... соң, ... ... ... ... құқық қорғау органдары
кіреді, олардың ... ... бірі ... ... мен ... ... ету үшін әрі бақылау жасау, әрі
оларды қорғау жөніндегі шараларды ... ... ... ... Осының бәрі
азаматтардың қандай да болмасын құқықтары мен ... ... егер ... ... да, едәуір шамада мемлекеттік басқару ... ... ... Бұл ... да ... Мысалы, жұмысқа
тұру үшін, яғни өзінің еңбек ету құқығын жүзеге асыру үмітін, ... ... ... ... жасауға тиіс, ал жұмысқа не
қызметке алу кімшіліктің бұйрығымен, яғни ... ... ... ... ... да оның ... ... өкілетті тиісті
атқарушы органдарға өтініш беру керектігін болжайды, т.с.с
Азаматтардың конституциялық құқықтарын ... ... ... ... екі міндетті сатыдан тұрады:
а) азаматтың ерік білдіруінен;
ә)өкілетті атқарушы органның (лауазымды ... бұл ... ... көңіл бөлуінен.
Соңғы саты шешуші рөл атқарады, өйткені бұл орган азаматтың ынтасы
бойынша ... ... ... ... ... ... ... шепгуге
құқылы.
Әрине азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын жүзеге
асыруды атқарушы билік органдары ... рөл ... деп ... ... ... өзге ... (мысалы, сот билігінің
субъектілері),сондай-ақ қоғамдық ... де бұл ... ... Дегенмен де нақ солатқарушы органдардың қолында
бұл үшін қажетті ұйымдық-құқықтық сипаты бар тетіктер тікелей жинақталған.
Егер конституциялық ... ... ... ... ... саяси-
заңдық көрінісін табатын болса, онда әкімшілік-құқықтық нормалар, ... ... ... жеке адамның, мысалы, азаматтық-құқықтық, еңбек
және өзге қатынастардағы, ... ... ... ... ... ... мәртебесін бекітеді. Осылай жалпы құқықтық мәртебені ... ... ол ... ... ... азаматтың әкімшілік – құқықтық
мәртебесінен табады. ... ... ... мен ... ... ... ... аясында заңдармен және заңға
тәуелді актілермен берілетін және солармен кепілдендірілген өзге ... ... ... ... ... нормалар қолданылатын аяда
азаматтардың конституциялық ... мен ... ... және екіншіден, бұл нормалар олардың ең елеулі және күнделікті
кепілдіктерінің жүйесін құрайды.
Құқық субъектілігі деп мемлекеттің ... ... ... ... қатынастардың субъектісі бола алатын, әкімшілік – құқықтық сипаты
бар субъективтік міндеттер мен құқықтарды иеленетін және іс ... ... ... ... ... Ол азаматтың туған кезінен бастап
пайда болады да, ... соң ... ... ... құқық
және әрекет қабілеттіліктің көлемі мен мазмұны ... ... ... ... және ... ... бірге құқық
қабілеттілікті иеліктен ауға немесе басқа біреуге беруге болмайды. Бірақта
қолданылып жүрген ... ... ... және ... ол ... ... уақытша ішінара шектелуі мүмкін (мысалы, қылмыс
не әкімшілік құқық бұзушылық жасаған кезде).
Азаматтардың әкімшілік әрекет қабілеттілігі ... жеке ... ... ... аясында оларға жүктелетін әкімшілік-
құқықтық міндеттерді жүзеге асыруды және ... ... ... әкімшілік әрекет қабілеттілігінің пайда болатын кезі біркелкі
белгіленбеген (16-18 жас ... ... ... немесе толығымен әрекет
қабілетсіз деп тану ... ... ... ақыл-есі кем).
Әкімшілік – құқықтық қатынастарда азаматтар әр түрлі рөлде болулары
мүмкін. Бұл сияқты құқық ... ... заң ... өздеріне тиісті субъективтік
құқықтарын жүзеге асырумен;
ә)заңмен оларға жүктелген міндеттерді орындаумен;
б)азаматтардың ... мен ... ... ... (лауазымды адамдардың) бұзуымен;
в)азаматтардың мемлекеттік басқару аясындағы өздерінің құқықтық
міндеттерін бұзуымен байланысты пайда болуы мүмкін.
Азаматтық қызметшілердің ... ... ... ... ... кодексімен (25 тарау) және осы кодекске сәйкес
қабылданатын басқа да ... ... ... ... ... 2
бабаның 2 тармағына сәйкес, осы кодекспен реттелуге тиісті ... сол ... ... нормаларда басқа заңдарға енгізуге тыйым
салынады. Азаматтық қызметшілердің ... ... ... ... не конкурс жүргізу негізінде жүзеге асырылады. Тағайындау ... ... ... осы ... 229 бабына сәйкес айқындалған.
Кодекспен реттелетін еңбек қатынастарының туындау ... ... ... ... ... оның азаматтары ғана емес, шет ... және ... жоқ ... да ... Шет ел ... ... ... мен бостандықтарға ие, олар, сондай-ақ
Қазақстан Республикасының Конституциясында, заңдарында және ... ... ... ... ... бұл ... ... да болуы шарт.
Еңбек қатынастарының туындылардың ... ... ... Еңбек саласындағы ұйымдық-басқару және әлеуметтік-экономикалық
қатынастар;
2) Жұмысқа орналастыру бойынша қатынастар;
3) ... ... ... ... және ... ... ... Еңбектің құқықтық ... ... ... Еңбектің қорғалуын және еңбек заңдарының сақталуын қадағалау және
бақылау бойынша қатынастар;
6) Жеке және ... ... ... ... бойынша қатынастар.
Кейбір туынды қатынастар әрқашан да болады және олар еңбек
қатынастары үшін ... ... ... ... ... басқаларының туындамау да мүмкін (мысалы, зиянның орнын
толтыру бойынша немесе еңбек дауларын ... ... ... ... ... ... ... бірнеше даулы тұстарды да
қарастыру керек. Жеке меншіктің қайта жандануы және жұмыс беруші рөліндегі
және ... ... ... ... ... ... меншік иесіне дейін) ерекшеленетін ұйымдар түрінің көбеюі,
еңбек ... ... ... аса жақындауы бұл ұйымдарда
қалыптасатын қатынастарды сала бойынша реттеу қажет ... ... ... ... өз ... ... сезімін көтеру, жұмысшы
күшінің реалды құнын іс жүзіндегіге ... бұл ... ... ... ... ... шешу ... немесе мекеменің басқа қызметкерлерімен бірлесіп жасаған жұмыс
еңбек қатынастрының бір бөлігін ғана ... ал ... ... ... ... ... ғана ... [46, 44-б.].
Құқықтың кәсіпкерлік, коммерциялық, корпоративтік сияқты салалары пайда
болды, бұл ... ... ... ... ... ... ғылымның көптеген өкілдері еңбек заңдарының қолдану аясын
анықтағанда олар, меншіктің түрі мен ... ... ... ... ... тиіс деп ... бұл ... ұстанушы авторларда да ортақ пікір жоқ –
біреулері, ол үшін еңбек құқығында ... және ... ... ... ... ... ... тиіс дейді, себебі кейінгілері
алғашқылардың мазмұнында көрініс ... ... ... ... бөлектеудің керектісін
мойындамайды, олар «... екі бірдей субъектілер арасында екі ... ... ... ... ... ... ... мен сипатындағы, оның
жағдайларындағы ерекшеліктерді тудырмайды. Сондықтан да ... ... ... жоқ» ... ... ... кодексінде бұл жайында мынадай
түсініктеме бар: «1. ...еңбек қатынастарын және олармен ... ... ... тараптарының құқықтары мен ... ... өзге ... ... реттеу, еңбек саласында ең аз
құқықтар мен бостандықтарды белгілеу; 2. ... ... ... ... ... экономикалық өмуге, өндіріс тиімділігі мен
халық әл-ауқатын көтеруге бағытталған тиісті еңбек жағдайын жасауға». Еңбек
етуге бостандық ... ... ... ...... Заң ... ... тиісті құқықтық мәртебе берген,
онда тікелей заңнан туындайтын және бұл ... ... ... ... ... емес ... мен бостандықтар көзделген.
Құқықтық мәртебесінің мазмұнына еңбекке құқық қабілеттілік те кіреді.
Еңбекке құқық қабілеттілік адамның еңбек ету ... ие ... ... іске ... ғана ... ... ... міндетті өзінің жүзеге
асыруын да білдіреді. Жұмыс берушіге (ұйымға) қатысты алатын болсақ еңбекке
құқық субъектілік ... ... ... ... ... де ... ... ету бостандығы саласында қоғамдық
қатынастардың мынадай субъектілері ... ... жеке ... ... ... мекемелер;
3) әкімшілік;
4) еңбек ұжымы;
5) кәсіподақтар;
6) еңбек қатынастарынан туындайтын дауларды қарайтын органдар.
Еңбек ету ... ... ... қатынастар
субъектісіне жеке тұлғалар да жатады. Бірақ ... ... кез ... ... кез ... ұйымның кез келген қызметкері емес еңбек ... адам ғана бола ... Жеке ... еңбекке құқық қабілеттілік 16
жастан туындайды. Жастарды өндірістік еңбекке даярлау үшін ... ... ... ... ... және орта ... білім беретін
мекемелердің оқушылары қабылданады. Жастар ... ... ... ... ... бұзбайтын жеңіл жұмыстарды орындауға тартылады, оның өзінде 14
жасқа толғаннан кейін және ата-ананың немесе қамқоршысының он алты ... ... ... ... ... көрсетілген жасты белгілеу оның
жұмыс істей алатындығының дәлелі.
Жеке тұлғада еңбекке ... ... бар ... ... ... жетуінен ғана емес, оның өз іс-әрекетіне есеп бере алу
қабілетінен де көрініс табады. Сондықтан да ... ... ... үшін жеке жауап бере алу қабілеті оның ... ... ол ... ... ... құрамдас бөлігі болып саналады.
Құқықтық мәртебені, негізгі құқықтар мен бостандықтарды қоса ... ... ... өз ... үшін ... ... ... құқық
қабілеттілікке кіру қабілеттілігі көрсетеді [47, 34-6.].
Еңбекке ... ... ... ... ... бекімін табуы 18
жасқа толмаған ... да ... ... ... ... ... бұл кәмелетке толмағандарға берілетін жеңілдіктерден бас
тарту керектігін ... ... ... ... бере ... мемлекет оны заңда
тікелей қарастырылған жағдайларда ғана шектейді. Мысалы, сот, адам қылмыс
жасаған жағдайда оны бес ... ... ... да бір ... ... қызметке тұру құқығынан ... ... Сот, ... ... бес ... дейін белгілі бір қызметпен немесе кәсіппен айналысуына
тыйым салады. Азаматты еңбекке құқық ... ... ... ... Бұл ережелер Қазақстан халқының барлық азаматтарына бірдей
таралады. Азаматтардың құқықтық мәртебесі кешенді институт ... ... ... конституциялық және азаматтық құқықтарда бекімін тапқан
құқықтар мен ... ... ... Бұл – ... ... мәртебе. Ал, бірақ, біреу студент, біреу қызметкер, ... ... ... ... оларда өздеріне тән тағы да ерекше құқықтар мен
міндеттер болады.
Кейбір субъектілерге – ... ... ... ... ... ... құқық қорғау органдарының
қызметкерлеріне) және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 21.12.1995 жылғы
«Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары туралы» №2707 Заңы ... ... ... ... ... ... шешімдер мен
әрекеттерге шағым келтіріп сотта қорғану (24-бап), қосымша ... ... ... Бірақ бұл актіде елеулі кемшілік бар – заң шығарғандар
полицайларға түнгі уақытта, ... және ... ... ... ... заңда белгіленген ұзақтығынан артық істеген жұмысы үшін қосымша
ақы төлеу мәселесін шешпеген.
Азаматтардың мәртебелік құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... құқықтық санат болып
табылады.
Еңбек кодексінде оларға мыналар жатқызылған:
... өз ... ... немесе ықтиярымен келіскен еңбекке
құқық;
– еңбекке қабілетін өзі билеу, қызмет пен кәсіп түрін ... ... ... ... ... ... ... еңбекке тыйым
салынған. Әрбір қызметкер:
– қауіпсіздік пен гигиена талаптарына сай келетін еңбек ... ... ... денсаулыққа келген зақымнан болған зиянның орнын
толтыруға;
– теңдей еңбек үшін ... ... және ... ... ең ... ... емес ... сыйақы алуға;
– жұмыс уақытысының ... ... ... ... мен ... үшін ... ... қысқартумен, апта
сайынғы демалыс күндерін, мереке ... ... ... жыл ... ... қамтамасыз етілетін демалысқа;
– кәсіби одақтарға бірігуге;
– жасы ... ... ... ... ... ... өзге де жағдайларда әлеуметтік қамсыздандыруға;
– өзінің еңбек құқықтарын ... ... ... ... қатар,
қызметкер:
– өзінің еңбек ету міндеттерін адал орындауға;
– еңбек тәртібін ... ... мен ... ұйымның мүлкіне ұқыпты қарауға;
– еңбек етудің белгіленген нормаларын орындауға міндетті.
Заңды ... ... ... ... және ... бойынша негізгі
құқықтары мен міндеттерін қамтитын арнайы еңбек мәртебесін ... ... ... ... ету ... ... қатынастар субъектісіне кәсіпорындар, мекемелер және ұйымдар
жатады. Кәсіпорындар, мекемелер және ... ... ... ... олар ... ету, ... және, кейбір жағдайларда, кәсіпкерлік
қызметін жүзеге асыру, азаматтарға жұмыс беріп, оны ... және ... ... ... атқарады. Бұл қызметті жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... міндеті жарғылар мен
ережелерде көрсетіледі.
Еңбек заңнамасы тек азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттерін
белгілейді. Олар ... ... ... қарастырылмайды. «Құқықтық
мәртебе» термині, әдетте, ұйымдарға қатысты пайдаланылмайды, ал ... ... ... алу ... қарай «еңбекке құқық субъектілік»
термині қолданылады.
Бұл көрсеілген субъектілердің барлығында кешенді құқық субъектілік
бар. Олар азаматтық та, ... те, ... да ... ... ... ... ... субъектісі ретінде оларға еңбекке құқық субъектілігі
берілген, себебі олардың қызметі еңбек процесін ... ... ақы ... ... еңбегін қорғау қажеттігімен және
т.б. байланысты. Нарықтық экономикаға көшумен ... оның ... ... ... үшін еңбекке ақы төлеу жүйесін, қосымша және үстеме
ақы төлеу мүмкіндіктерін, әртүрлі жеңілдіктердің түрлері мен көлемін ... ... ... ... асыратын өкілеттіктері осылар [48, 43-6.].
Сонымен қатар, еңбек ... ... ... ... ... белгіленген ең
аз жалақыдан төмен бермеу және әлеуметтік қорғаудың басқа да шараларын
қамтамасыз ету міндеттері ... ал ... ... ... мүмкін,
бірақ заңда белгіленген ең аз мөлшер қалай да сақталынады. ... ... ... ... формасында құрылуы мүмкін, ал
мекемелер, көбіне мемлекеттік немесе жеке меншікпен ... ... көшу ... ... ... да кәсіпорындар
шешуші рөл атқарады. Кәсіпорын – шаруашылық жүргізуші дербес субъект, ол
қоғамдық мұқтаждықты ... және ... табу ... ... ... ... және ... көрсетеді [49, 201-б.]. Кәсіпорындарды
құру тәртібі заңда белгіленген. ... ... ... ... формаларының бірі негізінде не жеке, не мемлекеттік
болып құрылады.
Бірақ, ... ... ... ретінде меншіктің аралас
формалары түріндегі кәсіпорын болып та құрылады (жеке және ... ... ... шет ... заңды тұлғалар мен
азаматтардың меншігіндегі мүліктер біріктірілген кәсіпорындар).
Кәспорын дербес қызмет ... ... және өзге де ... ... кейін қалған табысына өз қалауы бойынша билік етеді.
Қазақстан Республикасының күшіндегі заңнамасына сәйкес ... ... ... ... ... ... мемлекеттік зайырлы кәсіпорын;
2) шаруашылық серіктестік (толық немесе коммандиттік);
3)шаруашылық қоғамдар ... ... ... қосымша
жауапкершілікті қоғамдар, ашық және жабық акционерлік ... ... ... ... ... ... бір түрі – халық
кәсіпорыны);
4) ... ... ... ... ... кәсіпкерлер (жалдамалы еңбекті пайдаланып).
Кәсіпорындар одақтарға және қауымдастықтарға бірігуі мүмкін. Сонымен
қатар олар өзінше есепшот ашуға ... бар ... және ... ... құра ... олар кәсіпорын бекіткен ... мен ... ... істейді, және оларда еңбекке құқық субъектілік ... ... ... оны ... ... кәсіпорындардың барлығында да азаматтық құқықтық,
еңбектік ... ... ... құқық мәртебесі ... ... ... өздерінің параметрлері жағынан
бір-бірінен өзгеше [49, 203-6.].
Мүліктік ... ... ... ... ... ... ... құқық негізінде жұмыс ... ... Егер ... ... ... онда ... ... меншігіндегі мемлекеттік
кәсіпорын болып табылады.
Шаруашылық жүргізуші серіктестіктер мен қоғамдардың, ... ... ... жеке ... сипатталады. Мүліктік
айырмашылық, сонымен қатар, қатысушылардың (құрылтайшылардың) және ұйымның
өзінің мүлікке құқықтарының ара қатынасынан да көрініс ... ... ... ... ... ішкі
конструкцияларымен байланысты.
Мысалы, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... бұл мәселені бір немесе бірнеше қатысушы
шешеді. Шаруашылық жүргізуші қоғамдарда жалпы жинастық және ... ... ... ... ... ... ... билігі жүреді.
Меншік иелерінің қатысушылардың әртүрлі ұйымдық-құқықтық формалардағы
өзара әрекеттесуінің ерекшелігі, алдымен, олардың ... ... ... ... табады. Мысалы, мемлекетік
кәсіпорынның ... ... ... мен міндетін анықтағанмен, оның
оперативтік қызметіне араласпайды. Серіктестікте қызметті басқаруды толық
серіктер жүзеге ... ... ... басқару ісіне
қатысуға, сенімхатсыз олардың атынан әрекет етуге құқы жоқ.
Кәсіпорындардың ұйымдық-құқықтық ... ... ... да ... ... ... меншік иесінің (иелерінің) шешімімен
немесе заң ... ... ... ... ... ... ... тіркелген күннен бастап әрекет етеді. Сол кезден бастап
олар еңбекке құқық субъектілік алады, ол осы ... ... ... ... екендігінен көрініс табады және екі ... ... ... және мүліктік критерийлермен анықталады.
Оперативтік крийтериге қызметкерлердің құрылымы мен штатын белгілеу,
оларды таңдау және орналастыру, еңбекті ... оған ... ... еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету құқығын ... ... ... ақша ... ... жасау, кәсіпорынның өзінде
белгіленген жүйе бойынша қызметкерлерге еңбекақы ... ... ... өзге де ... мен ... ... ... көрініс табады [50, 86-6.].
Еңбекке құқық субъектілік тұрғысынан алғанда жалақының жеке қоры
болуға ... одан ... ... үшін ... ... құқық субъектіліктің бұл аталған ... ... ... ... және де өз қызметін заңды тұлға
құрмай жүзеге асырушы және қызметкерлердің ... ... ... де ... бар.
Еңбекке құқық субъектілікті ... бұл ... ... ... тұлғаларды, яғни азаматтық құқық субъектілерін
ұйымдастырудың белгілеріне өте ұқсас. Бірақ, қанша ұқсас болғанмен, ... ... ... ... ... ... ... сонда, біріншіден, еңбекке құқық субъектіліктің белгісі ... ... ... ... қатынастарға қатысушы құқық субъектісі
ретінде, ал заңды тұлғаның белгісі бұл ... ... ... ... ... ететін субъект ретінде көрсетеді.
Екіншіден, кейбір жағдайларда еңбек ... ... тек ... ... ... ... күрделі ұйымдардың ... ... ... де бола ... ... ... жалақының жеке
қоры және жұмысшыларды қабылдау – босату құқығы болуы ... ... ... кәсіпорындар, кәсіпорын филиалдары және т.б.).
Банкрот деп танылған және заңда ... ... ... ... ... ... Сол ... бастап ол Мемлекеттік регестерден
алынып тасталады.
Кәсіпорында банкрот деп тану кәсіпорын үшін де, оның ... де, оның ... үшін де ... ... алып келеді.
Сондықтан да, банкроттықты жүргізудің мәні рентабелсіз кәсіпорын ретінде
оны жабу ... оны ... ... сауықтыру, себебі, кәсіпорынды
банкрот деп тану – бұл жеткілікті, аймақтық деңгейде ... ... ... ... да ... ... кейін келетін
ақырғы саты. Кәсіпорын өзінің төлеу қабілетін жоғалтқан кезден бастап заңда
белгіленген ... ... деп ... кезге дейінгі аралыққа қарыздар
кәсіпорын деп аталады. Осы ... ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Қарыздар кәсіпорынның еңбекке құқық ... оның ... да ... табады, ол өз міндетін орындаудан алдымен арбитраждық,
сонан соң конкурстық басқарушымен шеттетілуі ... ... ... әдетте, мемлекеттік меншікке құрылады.
Сондықтан олар мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... Әкімшілік те еңбек ету бостандығы
саласындағы қоғамдық қатынастар субъектісі болып ... ... ... де өз өкілеттіктерін өздерінің басқару органдары арқылы жүзеге
асырады. Ондай ... ... ... ... Кейбір қоғамдық
қатынастарға әкімшілік мекеменің ... ... ... емес, өзінше
субъект ретінде танылады. Бұл ұйымды басқару, өндірістік ... ету ... ... ... ... ... қатысты
жағдайға болады. Ал, мүліктік өкілеттікте кәсіпорынның өзі ... – оның ... ... құрамына, ең алдымен, кәсіпорын немесе мекеме басшысы,
оның орынбасарлары және ... ... ... асыратын басқа да
лауазымды адамдар кіреді. Мүліктік ... ... ... ... ... туралы жарғыда немесе ережеде бекітіледі немесе оған
сенімхат беріледі. Басшыны жалдау ... ... ... ... иесінің құқында, басшылықты ол тікелей немесе уәкілетті орган арқылы
іске асырады, оған ... ... ... ... ... және де мемлекеттің мүліктегі үлесі 50%-дан ... бұл ... ... ... ... ұжымымен бірлесіп
іске асырады.
Мемлекеттік мекемелерде басшыны жоғары тұрған орган тағайындайды.
Басшымен еңбек ... ... ... онда ... ... ... оған ... төлеу шарттары, оның мүлік иесі мен еңбек ұжымы
алдындағы жауапкершілігі, контрактының мерзімі және оны ... ... ... ... ұжымы да еңбек ету ... ... ... ... ... ... ... қазіргі даму
деңгейі ұжымдық еңбекті керек етеді, ... ... ... қоса тағы бір ...... ... пайда болуына
алып келді.
Еңбек ұжымы дегеніміз – бірге еңбек ететін қызметкерлердің бірлестігі,
оған өндірістік процеске ... ... ... ... де, ... де кіреді.
Бұл бірлестікте ұйымдық тұтастық және ортақ мақсат болады. Оны
басқарудың негізінде ... ынта ... ... иесі тағайындаған немесе
сайлаған басшының болуы ... ... ... ұжымының кәсіпорындарда
немесе мекемелерде құрылуы мүмкін өзге ... өз ... ... ... ... [50, ... кездері, кәсіпорындардың құқықтары едәуір ұлғайған жағдайда,
кәсіпорынның, оны басқару органдарының құрылымын ... ... ... ... ... ... ... проблемасы
маңыздылық алуда.
Жеке меншіктің қайта оралған кезінде меншік иесі кәсіпорынды басқару
жөніндегі өз ... өзі ... ... Ол ... ... ... өзі
тікелей немесе өзі уәкілеттік берген органдар арқылы жүзеге асыра алады.
Кәсіподақтар – еңбек ету ... ... ... ... Жаңа ... ... ... жасау процесіне еңбек пен
капиталдық қатысатындығы белгілі. Табысты бөлу ... ... ... ... ... Кәсіпорынды басқарушыға көп нәрсе байланысты.
Адамның адамды қанауы туралы тезис табысты ... ... ... ... ол ... әкелгендердің еңбегін бағаламаған,
олардың мүддесіне ... ... ... ... ... ... ісіне нақты қатысу үшін күрескен, ол кез келген қоғамда – бізде ... ... де ... ... ... ... ... ойына меншік иелері қарсы, ... олар ... ... ... ... ... ... барып капитал мен
еңбек арасында бітіспен күрес жүруде, оны ... ... ... ... ... баспақшы.
Еңбекшілерді өндірісті басқаруға қатыстырудағы мақсат – әлеуметтік
тұрмысты нығайту, өз еңбегінің нәтижелілігіне мүдделілікті көтеру.
Қызметкерлердің кәсіпорындар және ... ... ... ... ... формалары әртүрлі болады. Бұл жағынан Батыс
Еуропаның дамыған ... ... ... аударарлық. Мынадай екі
вариантты бөліп алуға болады:
– заңнамада белгіленген, бәрінен бұрын ... тән ... ... ... ... және бірлескен консультациялар негізінде
қатысу жүйесі, ұлы Англияға тән.
Басқа елдер бұлардың не ... не ... ... басқаруға қатысу жүйесі өкілдерінің құрамы бойынша да
әртүрлі. Бұл жалданбалы қызметкерлердің «таза» өкілеттігі болуы мүмкін, бұл
жағдайда ... ... тек ... ... ... Мұндай
органдарды кәсіпорынның барлық еңбекшілері тікелей және жасырын сайлауда
сайлайды. Қатысудың бұл түрі ... ... ... ... ... ... типі, паритеттік бастамамен, жалданбалы жұмысшылар мен
жұмыс берушілердің аралас өкілдігіне құрылады. Мұны Франция мен ... ... ... ... ... және ... типтердің болуы
кәсіпорынның көлеміне байланысты:
– кішігірім кәсіпорындарында (жалданбалы ... саны ... ... тек жалданбалы жұмысшылардың ... ... ... ... саны ... кем емес ... ... өзінің де, жұмыс берушінің де өкілдерін сайлайды,
Үшінші тип – кәсіподақтық өкілдік. Бұл жағдайда кәсіпорындар тек ... ғана ... ... ... ... ... ... де
мүддесін қорғайды. Бұл Англияға, Ирландияға және Италияға тән.
Қазақстан мен Ресейде кәсіподақтық өкілдік, яғни ... тип ... ...... өз ... түріне қарай ортақ
өндірістік, кәсіби ... ... ... ... құқықтары мен
мүдделерін білдіру және қорғау мақсатында құрылған ерікті ... [51, 331-6.]. ... ...... ... және ... ... бар өзге нормативтік – еңбек актілерін жұмыс берушінің
және оның өкілдерінің сақтауын бақылаудың ерекше түрі. Бұл ... ... ... айқындауға болады.
Біріншіден, оны мемлекеттік бақылаушы орган емес, қоғамдық ұйым жүзеге
асырады, сондықтан ол еңбек заңдарының сақталуын бақылаудың ... ... ... ... ... және ... босатылу
негіздемелері Еңбек кодексінің 51-55 баптарына сәйкес реттеледі. Еңбектік
қатынастардың бұзылуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... адамның өтініш беру құқығы
Қазақстан Республикасының ... және ... да ... ... ... 18 бабының 3 тармағына сәйкес мемлекеттік
органдар, қоғамдық бірлестіктер, лауазымды адамдар және ... ... ... ... ... ... мен мүдделеріне ... ... және ... ... танысу мүмкіндігін
қамтамасыз етуге міндетті.
Конституцияның 20 бабының 2 ... ... ... заң жүзінде тыйым
салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат ... ... ... ... ... барлық құқық салаларының, олардың
құрамында, еңбек құқығының негізін қалаушы формалдық қайнар көзі ретінде
танылады. Қоғамдық ... ... және ... ... ... ... – жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау және
соларға байланысты уәкілетті органдармен ... ... ... ... ... ... рет, ... кодексінің (ЕК) қабылдануына байланысты, құқықтық
категория ретінде, еңбектік ... ... ... ... ... ... анықталды. Осы мэселеде, аталған өзгерістер қоғамда,
объективті түрде, шынайы сол мән-жағдайлардың орын ... ... ... ... еңбек шартының тараптарымен ... ... ... ... ... ... қатынастар да
еңбектікпен тығыз байланысты қатынастардың шеңберін құрайды.
ЕК-де, ... ... ниет ... тұлғаның жұмысқа қабылдау
туралы арызын жұмыс берушімен қабылдау, қарау және сол ... ... ... ... негіздемесі айқындалмаған. Осы мәселеде,
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ету ... қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына деген құқығы
...» (24 баптың 1 тармағы) іс жүзінде, сол ... ... ... ... механизмдері анықталмады.
Қоғамдық өмірде туындап жатқан және шешуді қажет ететін осы маңызды
мәселені ескеріп Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... жылдарға бағытталған жемқорлықпен күрес
бағдарламасы қабылданған болатын.
Бағдарламаның негізгі бағыттары: жеке тұлғаның жұмысқа ... ... ... ... жол ... құқықтық негізде
бекіту, осы мақсатта – ... ... ... ... ... ... ... заң жобасын әзірлеу; Қазақстан Республикасы
аумағына, тарихи отанына шетелдерден қоныс аударған (аударатын) ... өмір сүру ... және ... ... ... ... ... жобасын дайындау. Осы Бағдарламаның
алғашқы нәтижесі, құқықтық негізде, оралмандардың ресми тәртіпте азаматтық
алмай-ақ ... ... ... ие болғандықтары [52, 94-6.].
Жұмыс берушіге не құзіретті мемлекеттік органға қызметкерлермен өтініш
жолдауға негіз ... ...... ... ... ... мәселеге байланысты орын беруі мүмкін.
Әркім, еңбектік құқықтық аспектіде, өзінің өтініштер жолдау құқығын
Қазақстан Республикасы ... ... және ... ... ... 2007 ... 12 қаңтардағы «Жеке және заңды
тұлғалардың өтініштерін қарау тәртібі ... 2000 ... 27 ... ... туралы»; 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет
туралы»; ... ... ... туралы Қазақстан Республикасы
Кодексіне сәйкес жүзеге ... ... ... ... ... ... Кодекстің 84 бабына негіз қылмыстық жаза ... ... жоқ, ... тәртіппен жиналған, азаматтың құқықтары
мен бостандықтарын ... ... ... ... беруден
заңға қайшы бас тарту, не азаматқа толық емес немесе көріну жалған ақпарат
беру, сол ... ... жұрт қол ... ... шектеулі қол
жеткізілетін ақпаратқа заңсыз түрде жатқызу лауазымды тұлғалардың әкімшілік
жауаптылыққа ... ... ... ... 34 бабының 2 тармағына сәйкес, басқарушылық функциясын
жүзеге асыратын жеке тұлғалар – жұмыс ... ... ... ... 1999 жылы 23 ... «Мемлекеттік қызмет
туралы» Заңның 9 бабы 1 тармағының 3 ... ... ... ... мен ... ... құқықтарын, бостандықтары мен
заңды мүдделерінің сақталуын және қорғалуын ... ... ... мерзімде азаматтардың өтініштерін қарауға және олар бойынша
қажетті шаралар қолдануға міндетті.
Еңбектік ... ... ... қатынастар құрамын – сыбайлас
жемқорлыққа жағдай туғызатын ... ... ... алу ... ... ... да құрайды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес
туралы заңнамаға сәйкес реттелуге тиісті қоғамдық қатынастардың субъектілік
құрамына, пәніне ... осы ... ... ... ... ... ... Біріншіден, субъектілік
құрамына байланысты – мемлекеттік міндеттерді атқаруға ... ... не ... ... теңістірілген тұлғалар. Екіншіден, пәндік
ерекшелігіне байланысты, осы бағыттағы құқық ... ... не ... ... теңестірілген тұлғаның өзіндік
қызметтік өкілеттігін теріс пайдаланып жемқорлықпен ... ... ... ... жол ... ... ... қатынастар тікелей еңбектік қатынастармен шектеседі. Өз кезегінде,
мемлекеттік қызметшінің заңға қайшы келетін әрекетінен жапа ... ... ... ... өзінің жекелік құқықтарын және (не)
мемлекеттің мүддесін қорғауға бағытталған әрекеттерін ... ... ... ... ... ... ... иемденеді.
Еңбек кодексінің қабылдануына байланысты қызметкерлердің өкілдік
органдарының құқықтары күшейтілді. Осы ... ... ... ... 2007 ... 15 ... ... қатынастарды
реттеу жөнінде Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне
өзгерістер мен толықтыруларды ... ... ... ... ... ... жаңа 150-1 ... толықтырылды. Осы бапқа сәйкес,
қызметтік өкілеттігін пайдаланып, қызметкерлердің өкілдік органының ... ... жол ... ... ... қылмыстық жауаптылыққа
тартылады. Жоғарыда аталған, 2007 жылғы 15 мамырдағы ... ... ... қызметшілердің және олардың құрамында құқық қорғау
органдарының лауазымды тұлғаларының қызметтік (еңбектік) ... ... ... еңбектік заңнамалармен анықталатындығы
айқындалды. Тиісінше, Ұлттық гвардия туралы, Ішкі істер ... ... ... ... ... ... туралы тағы да басқа
Қазақстан Республикасының салалық мемлекеттік ... ... ... ... мен ... ... ұсыныстар мен пікірлер, құқықтық негізділігіне байланысты, ЕК-
мен және өтініштерді қаралу туралы заңнамалық актілермен реттелуге тиіс.
Қорытынды
Мемлекетіміздің мүддесін қорғаудың бірден-бір ... – жеке және ... ... ... ... қамтамасыз ету болып саналады.
Қазақстан Республикасының Президенттің 2010 жылға бағытталған Қазақстан
халқына жолдауына сәйкес ... ... ... ... ... еңбектік
қатынастарды нәтижелі реттеуге бағытталған іс-шаралар жоспары 1997 жылғы 10
қарашадағы Қазақстан Республикасы Президентімен ... 2030 ... даму ... 2009 ... 5 ... ... Республикасы
Президентімен мақұлданған 2009-2012 жылдарға арналған ... адам ... ... ... ... Жоспарына, 2009
жылғы 24 тамыздағы Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... ... ... туралы Тұжырымдамаға сәйкес бекітілді.Конституцияның 18 бабының ... ... ... органдар, қоғамдық бірлестіктер, лауазымды
адамдар және ... ... ... әрбір азаматқа өзінің құқықтары
мен мүдделеріне қатысты құжаттармен, шешімдермен және ақпарат ... ... ... ... ... 20 ... 2
тармағына сәйкес «әркім заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген тәсілмен
еркін ақпарат ... ... ... ... Республикасының Конституциясы
барлық құқық салаларының, олардың құрамында, еңбек құқығының негізін
қалаушы ... ... көзі ... ... ... ... және ... қоғам институттарының қалыптасуы кезеңінде – жеке және
заңды тұлғалардың өтініштерін қарау және ... ... ... ... қабылдаудың құқықтық негіздерін, ... ... рет, ... ... (ЕК) ... ... категория ретінде, еңбектік қатынастармен тығыз байланысты басқа
да қатынастардың түсінігі анықталды. Осы ... ... ... ... түрде, шынайы сол мән-жағдайлардың орын беретіндігі
ескеріліп еңгізілді.Өтініштерді жолдау ... ... ... ... ... ... арасында пайда болатын құқықтық
қатынастар да еңбектікпен тығыз байланысты қатынастардың ... ... ... ниет ... тұлғаның жұмысқа қабылдау
туралы арызын жұмыс берушімен ... ... және сол ... ... ... ... ... айқындалмаған. Осы мәселеде,
Қазақстан Республикасының Конституциясымен кепілдік берілген ... ету ... ... пен ... ... ... таңдауына деген құқығы
...» (24 баптың 1 тармағы) іс ... сол ... ... жүзеге
асырудың құқықтық механизмдері анықталмады.Қоғамдық өмірде туындап жатқан
және ... ... ... осы ... мәселені ескеріп ... ... және ... әлеуметтік қорғау Министрлігімен 2006-
2010 жылдарға бағытталған жемқорлықпен ... ... ... ... ... жеке тұлғаның жұмысқа (қызметке)
қабылдануында негізсіз тосқауылдың қойылуына жол бермеуді құқықтық негізде
бекіту, осы ...... ... ... ... ... ... туралы заң жобасын әзірлеу; ... ... ... ... ... ... ... (аударатын) тұлғалардың
(оралмандардың) өмір сүру жағдайын және ... ... ... ... ... ... ... Осы Бағдарламаның
алғашқы нәтижесі, құқықтық ... ... ... ... ... ... қамтылу мүмкіндіктеріне ие ... ... 2008 ... 30 мамырдағы №524 Қаулысына сәйкес
оралмандарға ... ... ... код (ӘЖК) ... құжат
ретінде танылды. Әлеуметтік жекелік код (ӘЖК) кедергісіз оралманның жұмысқа
қабылдануына мүмкіндік береді.Бұрынғы ... ... ... код алуы үшін ол ... ... Республикасының азаматтығын алуы
қажет болған, не олар шетел азаматтарымен теңестірілген жағдайда жұмыспен
қамтылуы мүмкін еді. ... ... ... ... ... ... бойы сол ... құжаттардың дайын ... ... ... ... ... ... ... негіз, қызметкер
ретінде, еңбек құқығының субъектілері үш түрге (топқа) бөлінген, олар: ... ... 2) ... ... 3) мемлекеттік
қызметшілер.Аталған түрлер, еңбек құқығын субъектілік ... ... ... ... жеке-дара құқықтық мәртебесі осы ЕК-мен және
сол субъектілердің құқықтық жағдайларын анықтайтын ... ... Өз ... ... жағдайына, отбасылық міндеттемелеріне,
денсаулық жағдайына байланысты – қызметкерлердің ... ... ... он ... ... ... ... әйелдер және отбасылық
міндеттері бар өзге де ... ... ... ... ... ... қауіпті еңбек жағдайында қызмет ... ... әдіс ... ... үй қызметімен шұғылданатын; мүгедек ретінде танылған
қызметкерлер.
Жұмыс берушіге не құзіретті мемлекеттік органға қызметкерлермен ... ... ... жағдай – еңбектік қатынастардан туындайтын кез
келген мәселеге байланысты орын беруі мүмкін.
Әркім, еңбектік ... ... ... ... ... құқығын
Қазақстан Республикасы Конституциясына, ЕК-іне және келесі ... ... 2007 ... 12 ... «Жеке және заңды
тұлғалардың өтініштерін қарау ... ... 2000 ... 27 қарашадағы
«Әкімшілік атқару туралы»; 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік ... ... ... бұзушылықтар туралы Қазақстан ... ... ... ... ... ... Әкімшілік құқық
бұзушылық туралы Кодекстің 84 бабына негіз қылмыстық жаза ... ... жоқ, ... ... ... ... ... бостандықтарын тікелей қозғайтын құжаттарды, материалдарды беруден
заңға қайшы бас ... не ... ... емес немесе көрінеу*** жалған
ақпарат беру, сол ... ... жұрт қол ... ... ... ... ақпаратқа заңсыз түрде жатқызу лауазымды тұлғалардың ... ... ... ... Осы ... 34 бабының 2
тармағына ... ... ... жүзеге асыратын жеке тұлғалар –
жұмыс берушілер лауазымды ... ... ... 1999 жылы 23 ... ... ... ... Заңның 9
бабы 1 тармағының 3 тармақшасына негіз, мемлекеттік қызметшілер азаматтар
мен ... ... ... ... мен ... мүдделерінің
сақталуын және қорғалуын қамтамасыз етуге, заңдармен ... ... ... ... және олар ... қажетті шаралар
қолдануға міндетті.Еңбектік қатынастармен тығыз байланысты қатынастар
құрамын – ... ... ... ... ... бұзушылықтардың алдын
алу негізінде туындайтын қоғамдық қатынастар да құрайды. ... ... ... ... заңнамаға сәйкес реттелуге тиісті қоғамдық
қатынастардың субъектілік құрамына, ... ... осы ... ... ... ... байланыстылығын анықтаймыз.
Біріншіден, субъектілік құрамына байланысты – мемлекеттік ... ... бар ... не ... ... теңістірілген
тұлғалар. Екіншіден, пәндік ерекшелігіне байланысты, осы бағыттағы құқық
бұзушылықтар мемлекеттік қызметшімен не ... ... ... ... қызметтік өкілеттігін теріс пайдаланып
жемқорлықпен байланысты құқық бүзушылық әрекеттерге ... ... ... ... ... ... ... еңбектік қатынастармен
шектеседі. Өз ... ... ... ... ... ... жапа шеккен тұлға, заңнамамен белгіленген ... ... ... және (не) ... ... ... ... уәкілетті органға өтініштер жолдау ... ... ... ... ... ... ... өкілдік органдарының құқықтары күшейтілді. Осы ... ... ... ... 2007 ... 15 мамырдағы
«Еңбектік қатынастарды реттеу жөнінде Қазақстан Республикасының кейбір
заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтыруларды ... ... ... ... ... ҚК-сі жаңа 150-1 бабымен толықтырылды. Осы
бапқа сәйкес, қызметтік ... ... ... ... ... ... ... жол берген лауазымды тұлғалар қылмыстық
жауаптылыққа тартылады. Жоғарыда аталған, 2007 жылғы 15 мамырдағы ... ... ... ... және ... құрамында
құқық қорғау органдарының лауазымды тұлғаларының қызметтік (еңбектік)
құқықтық ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық гвардия туралы, Ішкі істер
органдары ... ... ... Ұлттық қауіпсіздік органдар туралы
тағы да басқа Қазақстан Республикасының салалық ... ... ... ... ... мен ... ... Аталған
ұсыныстар мен пікірлер, құқықтық негізділігіне байланысты, ... ... ... ... ... ... реттелуге тиіс
Қолданылған әдебиеттер мен нормативтік құқықтық актілер тізімі:
1. Қазақстан ... ... 2009 ... 6 ... ... ... негізгі бағыттары // Егемен Қазақстан - 2009
жыл 12 мамыр
2. Абдыкалыкова Г. Халықты жұмыспен қамту Стратегиясын ... ... ... // Заң ... 19 наурыз 2009 ж.
3. Қаржылық дағдарыстан шығудың жолдары // Егемен Қазақстан -2009 ... ... К ... о ... прав ... // ... ... от 29
марта 2009 г.
5. Казахстан на пути ... ... ... и
политической модернизации: Послание Президента Республики ... ...... Жеті ... 2008 – ... Д.Сон. Участие институтов гражданского общества в ... ... и ... // К ... без ... ... ... №4 (21) декабрь 2004.
7. Рыскалиев Д.У. Представительство интересов ... ... ... и ... ... ... // Вестник КазНУ.
Серия юридическая, №1 (41). Алматы: Қазақ университеті, ... ... А.С. ... ... ... прав ... ... на обращения в сфере трудовых отношений // Вестник КазНУ. Серия
юридическая №2 (42). ... ... ... 2000.-112с.
9. Зиманов С.З., Рейтор И.К. Теоритические вопросы ... ...... «Наука», 1987 г.
10. Қазақстан Республикасының 2001 ... 23 ... ... ... туралы» Заңы – //Қазақстан Республикасы Парламентінің
Жарғысы 2001ж, № 3, 18 ... ... Е.Н., ... Ж.Б. ... ... ... прав:
соотношение трудовых и гражданско-правовых договоров //Российская юстиция-
1996, №8,с.-97
12.Чечот Д.М. Проблемы защиты субъективных прав и интересов в ... ... ... гражданского процесса. // Автореферат на
соискание степени доктора юридических наук. – Л., ... С.А. ... ... и ... ... – Алматы,
1997., С. 144.
14. Передерин С.В. Об ... ... ... в трудовом праве
// Правовая реформа в области социального обеспечения Республики Казахстан:
перспективы развития: ... ... ... стола. – Алматы:
Қазақ университеті, 2004.– 316 с.
15.Дмитриева И.К. Основные принципы трудового ... ... на ... ученой степени доктора юридических наук. М.;
Издательство ООО «Цифровичок», 2004. (3, 03 п.л)
16.Қазақстан ... ... ... – 2001, ... А. ... ... ... системы
//Казахстанская правда от 11 ... 2008 ... Г.С. ... ... строя Республики
Казахстан (1990-1996). Правовые проблемы становления ... ...... ... ... 1997. – 136 ... Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 ... ... ... – 2007 жыл 22 ... А.М. ... ... правовые проблемы и перспективы.
Алматы, Жеті жарғы, 1998, С.96.
21. Ашитов Б.З. ... ... ... ... охраны труда: Монография. – Алматы: Жеті-жарғы, 2007. – 224 с.
22. ... С.С. ... ... М., 1994. С. ... Б. ... национальной безопасности как критерий
оценки устойчивости и эффективности государственной политики ... ... ... – 1996, № 1. – С. ... Т.М. О ... ... ... проблемы,
поиски, решения//Халықаралық дөңгелек үстел материалдары «Қазақстан
Республикасында әлеуметтік ... ... ... реформа: даму
бағыттары» – Алматы, Қазақ университеті, 2004, 317-6.
25.Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы:
Алматы, жеті жарғы, 2008 ... ... Д.У. ... қатынастарын реттеуде жұмыс берушілердің
актілерінің маңызы //ҚазҰУ Жаршысы, №4, 2007 жыл, 1146.
27. Савельев Д.А. ... ... в ... ... ... аспекты //Автореферат диссертации на соискание степени кандидата
юридических наук – СГТБ., Санкт-Петербургский государственный университет,
2002. — С. ... Н.Ә. 2003 ... Ішкі және ... саясаттың негізгі
бағыттары туралы Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан – 2002 ... ... З.Х. ... процессуальное право ... (том 1. ... ...... ... 2001,113 с.
30.Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік
қызмет туралы» Заңы //3аң ... – 1999 жыл 3 ... ... ... Соты Пленумының 2000 жылғы 22
желтоқсандағы № 16 «Соттардың ... ... ... ... ... тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысы // Қазақстан Республикасы
Жоғарғы ... ... ... аралығында қабылданған нормативтік
қаулыларының жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
32.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 31 ... №3 ... ... Заңы ... туралы заңнама жинағы. Алматы, жеті
жарғы, 2007 жыл
33.Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 9 сәуірдегі «Кәсіптік ... Заңы ... ... ... жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2007 жыл
34.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы
№9 «Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде ... ... ... ... ... ... қаулысы //Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының 2003-2008 жылдары ... ... ... ... Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
35.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі №5
«Сот шешімі туралы» Нормативтік ... ... ... Жоғарғы
Сотының 2003-2008 жылдары аралығында қабылданған нормативтік қаулыларының
жинағы. Алматы, Жеті жарғы, 2008 жыл.
36. Қазақстан ... 1999 ... 27 ... ... ... ... ... – 2000, №5, құжат 21
37. Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 13 маусымдағы ... ... ... «Қауіпсіздік, еңбек гигиенасы және өндірістік орта туралы»
Конвенциясын ... ... Заңы ... ... – 1996 жыл ... ... ... 1996 жылғы 26-маусымдағы «ХЕҰ-ның 1977
жылғы №148-ші «Жұмыс орындарында ауаның ... ... ... ... ... кәсіптік қатерліктен еңбекшілерді қорғау
туралы» Конвенциясын бекіту туралы» Заңы //Егеменді Қазақстан – 1996 жыл ... ... ... ... ... ... құжаттары.
40.Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылгы 6 ... ... ... ... ... ... ... – 2009
жыл 12 мамыр
41.Назарбаевтың Н.Ә. 2005 ... ... ... экономикалық,
әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» Қазақстан ... ... ... ...... ... 2005. -
48 ... Ғ.С. Этномәдени білім беру тұжырымдамасы. – Алматы,
1991.-1156.
43.Нургалиева Е.Н., ... Д. ... ету ... және ... ...... 2007. – 256 ... С. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ...... ... 2003. – ... экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. – ... Жеті ... 2005. – 64 ... Е.Н., ... Ж.Б. ... трудовые
споры. Алматы, 2004. – 151 с.
47.Абайдельдинов Т.М. Социальное партнерство в ... ... ... ... в ... 1999. – 226 ... ... әлеуметтік және саяси жедел жаңару
жолында: Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына ... ... Жеті ... 2005. - 64 б.
49.Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 13 маусымдағы «ХЕҰ-ның 1981
жылғы №155-ші ... ... ... және өндірістік орта туралы»
Конвенциясын бекіту туралы» Заңы ... ... – 1996 жыл 23 ... ... 1996 жылғы 26-маусымдағы «ХЕҰ-ның 1977
жылғы №148-ші «Жұмыс орындарында ауаның ластануынан, ... ... ... ... кәсіптік қатерліктен еңбекшілерді қорғау
туралы» ... ... ... Заңы ... Қазақстан – 1996 жыл 6
шілде.
51.Мухтарова К.С., Кенжебаева А.Р., ... А.С. ... в ... ... ... пособие /Под. ред. Профессора
Ш.С. Ахметовой. - Алматы: Юрист, 2003. - 150 ... ... ... кітабында 213 бап “шарт бір немесе
бірнеше жақ ... бір ... ... ... ... ... өзіне
қабылдайтын мәміле болып табылады” деп анықтама берілген.
Похожие работы

Еңбек құқығы 7 бет
Іс қағаздарын жүргізу негіздері 220 бет
Сақтау шарты 50 бет
Неке шартының мазмұны мен түсінігі 62 бет
Қазақстан Республикасындағы лизинг шарттары, оның ерекшеліктері мен дамуының қазіргі жағдайы 52 бет
Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі әлемдік тәжірибе 70 бет
Еңбекті қорғаудың түсінігі және қағидалары 60 бет
Қазақстан Республикасындағы жалақы көрсеткіштері мен еңбек ақы төлеу динамикасын талдау 53 бет
Қазақстан Республикасындағы құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның қалыптасу мәселелері 72 бет
E-leaning - де білімді бақылау жүйесін құру 92 бет

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2703

^