Сүйінбай Аронұлы [ 5 бет ]



Сүйінбай ақын Алматы облысының Жамбыл ауданы, Қарақыстақ ауылында дүниеге келген, сонда қайтыс болды. Қазақ халқының ақыны, айтыс өнерінің шебері. Аронұлы Сүйінбай (1815 - 1898) – қазақтың әйгілі ақыны, айтыс өнерінің майталман жүйрігі. Туып өскен жері Алматы маңы, Жамбыл ауданына қарасты Қарақыстақ елді мекені. Осы өңірден топырақ бұйырған. Шыққан тегі Ұлы жүз Шапырашты тайпасының ішіндегі Екей руы. Шежіре дерегі бойынша арғы атасы Күсеп дәулескер қобызшы болған. Күсептен Арон, одан Сүйінбай туған. Сүйінбайдан туған Малыбай, Бағыжан, Жетібай есімді балаларының ұрпағы өсіп өнген.

Сүйінбайдың ақындық дарының алтын бесігі халқының ежелден қалыптасқан өнерпаздық дәстүрі. Әсіресе, ел ішінің сөз өнерін әспеттеген ұлы дәстүріне жастайынан ерте ұштап, төңірегіне ерте танылады. Ел аузында айтылатын:

«Екейде елу бақсы, сексен ақын,
Жаратып мінеді екен ерттеп атын.
Қобызға домбырасы үнін қосып,
Гулейді жын қаққандай кешке жақын»

деген өлең сол ортаның ән күй мен өлең жырды айрықша дәтүр еткенін аңғартса, одан тағылым алып өскен Сүйінбайдың:

«Атыңнан айналайын Қызыр бабам,
Түсімде таңға жуық келді маған.
Білмеймін «өлең» деді, «көген» деді,
Сайрауық құстар келіп төнді маған»

деуі, оның ақындық дарынының ерте оянғанын аңғартады. Сүйінбайдың даңқын елге жайған, ауыздан ауызға тараған шығармаларының бір шоғыры өз кезіндегі хан қара, би төре, бай манаптарға, көз көрген замандастарына қарата айтылған өлеңдері. Бұл өлеңдері, ол бір жағынан елдің мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын, табанды да турашыл азаматтың тұлғасын танытып отырса, екінші жағынан айтар


      
      
Сүйінбай Аронұлы
(1815-1898 )
Сүйінбай ақын Алматы облысының Жамбыл ... ... ... ... ... қайтыс болды. Қазақ халқының ақыны, айтыс ... ... ... (1815 - 1898) – қазақтың әйгілі ақыны, ... ... ... Туып ... жері ... ... Жамбыл ауданына
қарасты Қарақыстақ елді мекені. Осы өңірден топырақ бұйырған. Шыққан тегі
Ұлы жүз Шапырашты тайпасының ішіндегі Екей руы. ... ... ... ... Күсеп дәулескер қобызшы болған. Күсептен Арон, одан Сүйінбай туған.
Сүйінбайдан туған Малыбай, Бағыжан, Жетібай есімді балаларының ... ... ... ... ... ... халқының ежелден қалыптасқан
өнерпаздық дәстүрі. Әсіресе, ел ішінің сөз өнерін әспеттеген ұлы дәстүріне
жастайынан ерте ұштап, төңірегіне ерте ... Ел ... ... елу ... ... ... мінеді екен ерттеп атын.
Қобызға домбырасы үнін қосып,
Гулейді жын қаққандай кешке жақын»
деген өлең сол ортаның ән күй мен өлең ... ... ... ... одан ... алып ... Сүйінбайдың:
«Атыңнан айналайын Қызыр бабам,
Түсімде таңға жуық келді маған.
Білмеймін «өлең» деді, «көген» деді,
Сайрауық құстар келіп төнді маған»
деуі, оның ... ... ерте ... ... ... елге жайған, ауыздан ауызға тараған шығармаларының бір шоғыры өз
кезіндегі хан қара, би ... бай ... көз ... замандастарына
қарата айтылған өлеңдері. Бұл өлеңдері, ол бір жағынан елдің ... ... ... ... да турашыл азаматтың тұлғасын танытып ... ... ... ойын ... ... ұтқыр ой арқылы жеткізуге шебер
ақынның тегеурінді қарымын танытады.
«Хан емессің, күйіксің,
Қалың елді айдап жеп,
Теріңе зорға сиыпсың,
Ұры қары ... ... ... жұтса тоймайтын,
Түпсіз жатқан ұйықсың,
Қадірің жоқ халыққа,
Аққан судай сұйықсың», ... ... сөз, ... ой, ... уәж оның ... ... қарым,
көркемдік сипат дарытып отырады.
Сүйінбайдың, әсіресе, айтысқа түскенде қынынан суырылған ... ... туа ... ақындық дарынмен қауышқандай әсерге бөлеп
отырады. Оның Майлықожамен, ... ... ... ... ... ... шаң ... жүйріктің айғағы. Сүйінбай поэзиясы
арқылы қазақтың айтыс өнерінің өрісі ... ... ... ... кеңейіп, әлеуметтене түсті.
Эпикалық қарымдағы ақын ретінде ... ... әр ... ... ... ... ұрып ... «Манас», «Көрұғлы», «Рүстем Дастан»,
«Тотынама» сияқты туындыларды шығармашылықпен өзінше жырлаған.
Оның Сұраншы, Саурық ... ... ... ... мен ... эпик ... ... танытатын өлмес мұра. Мұнда ежелгі эпосқа тән
асқақ рух, алапат теңеулер қарша борап отырады. «Лашын құстай ... ... ... ... тұлғасын, «отыз жылдай алысқан, қырық жылдай
шабысқан» дұшпан бейнесін нағыз жыраулық ... ... ... ... ақын және батырлық эпостарды ... ... ... Қарасай, Сұраншы, Саурық сынды қазақ батырлары ... ... ... ... Оның ... төре және ... айтысы да дүйім жұртшылыққа мәлім. Бұл айтыстарда ол орын ... ... ... ... ... ... дарыны мен суырып
салма ақын екенін паш етті.
Сүйінбайдың ... ... ... — кейінірек, ақынның ер жетіп,
елге танылған шағы. Қалың бұқараға сүйенген ақын тайсалмай ... ... де ... ... ... ел ... әшкерелеп, бас көтертпей
жалынды сөзінің күшімен бөгеп отырады. Тіпті ... ... ... ... орақ ауыз Орман хан тұқымдарының орынсыз істерін де батыл сынайды.
Ол шындық үшгін күресіп, ... ... ... ... ... ... ... түсіп, әділ қазыдай әмірлі билік айтады.
|Ақынның бұлайша ел ісіне араласуы оның ... ... ... адам ... әрі ... әрі әкім ... аузын буып, оның төріне
именбей шығып, табағынан ас, малынан бас беруге мәжбүр ...... ... ... де ... тілі. Табиғатынан талантты ақынға ел ... ол ... ... ... даңқ әперіп, бойындағы сарқылмас
талант бұлағының көзін ... Ақын енді үй ... ... шағын
шаруашылығымен айналыспай, ағайын арасы ұсақ дау-шарға бөгелмей, ел ... ... ... ... кездесіп, олармен дидарласу арманын алға
қояды.
Сүйінбай — халқымыздың поэтикасына жетік ... ... ... ... оның ... мен ... сынап, мысқылдап айтқан өлеңдерінің өзі
дәлел. Ақынның „Кәріілік" атты өлеңін еске ... бұл да оның ... ... өмір ... ... бейнелеп, шендестіре сөйлеуге ұста
екенін танытады.
Ақын боп жиырмада желдей болдым,
Отызда ... биік ... ... асып ... келгеннен соқ,
Қаптаған жердін, жүзін селдей болдым.
Қырықтан асып, елуге келгеннен соң,
Түбім терең, құрақты көлдей болдым.
Елу асып, алпысқа келгеннен соң,
Салынды суға ілінген ... ... ... жетпіске келгеннен соң,
Тап-тақыр ел жайлаған жердей болдым.
Ақынның бір арманы еліне әділетті өмір ... ... ... ... ие ету. ... ... елді, елі үшін еңіреп туған ерді
көрсетіп, бұқара халықты әділ ... ... ... ... адал ... Ел ... бірлікте екенін ескертіп, әсіресе, сыртқы жауға қарсы
тұру үшін ауыз бірліктің маңызы ерекше екенін баса айтады.
Жау басынар халықты
Басқарушы оңбаса.
Малша ... ... ... ... ... ... ... бұлқынып,
Әділетшің болмаса
Күннің көзін жасырар,
Аспанды бұлт торласа.
Елдің бағы ашылар
Әділеттік орнаса.
Жамбылдан басқа ақындар да Сүйінбайды ... ... ... ... алдында бас иген. Сүйінбай қайтыс болғаннан кейін, бір топ ақын
оған арнап жоқтау өлеңдерін шығарғану ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... айта
келіп, профессор Е. ... ... ... „Сүйінбайдың бүкіл Жетісу
ақындарына, әсіресе, ең талантты шәкірті, келешегінен зор үміт ... ... ... ... ... екі үлкен ерекшелік бар. Бірі ... ... ... ... өткір, шешен, тапқыр тілмен тыңдаушыны
қүмарландырып сөйлеуі, екіншісі — ... ... ... ... ... айналдырып ... ... ... ... ... ... ... көрген өлеңдері тым аз
және көркемдігі жағьшан да онша мәз емес еді. Мұның өзі, ақын ... ... оның көп ... ... ... таппай, көркемдік
мәнін солғындатып айтқан орашолақ ақындардың аузынанжазып алып, тым ... ... 1935 жылы ... ... ақын" деген оның ... ... ... Бұл жинаққа ақынның айтыстары мен бірен-саран жеке
өлеңдері енген-ді. Ал, бұл жинаққа дейінгі ... ... ... ... 6) ... ... ... арнауы мен Сәкен Сейфуллин ... ... ... өлеңі түпнұсқаға өте жақын. Сүйінбайдың жоғарыда
аталған 1930 жылдары жарық көрген көлемі ... ... ... ... 1940 ... бастап, Сүйінбай шығармашылығын орта
мектепке оқу құралдарына енгізу ... де ... Бұл ... Қ.
Жұмалиев пен Е. Ысмайылов тұңғыш қадамдар жасаған болатын.
Сүйінбайдың өмірбаянына қатысы бар кейбір мәліметтерді жазушы ... ... ... ... ... қолжазба кітабынан да ... ... біз ... ... ... ... араласып, сол
кезде көзі тірі көп ақындармен кездесіп, жаңа шығармаларының көзін ... ... ... ... ... ... еткен Сүйінбай өлеңдері қүнды
боп шықты. Онда бұрын жарияланбаған көптеген мәнді ... ... ... ... ... ... жаңа табылған нұсқамен салыстырып,
олардың өзгешеліктерін тексеріп, түпкі асыл ... ... ... еттік.
Біз салыстырған ақынның Тезекке ... ... ... сары ... ... ... өзгешеліктер байқалады. Бірақ олардың жалпы
сарыны бір.
Осылайша 1960 ... ... ... ... біз ... ... ... Сөйтіп, ақын творчествосын зерттеудің 1960
жылдардан жаңа ... ... ... ... ... университетінің
әдебиет кафедрасының аспиранттары мен студенттері де бұл ... ... ... ... ақын шығармаларының жаңа жинағы жасалды. ... ... ... ... де, ... ... асыл туындыларымен
оқырман көпшілік осы кезден ғана толығырақ таныса бастады. Содан бері оның
шығармаларының ... ... ... көрді.
Аршын төс алғыр қыранның қанат қағысы суылдап, ерте естілгенмен, қолға
қонбай, көңіл күпті етіп, көп жылдар ел ... ... ... ... ... ... толы толғауларына қол жетті. 1975 ж. „Жазушы" баспасы
„Ақиық" атты ақынның жаңа жинағын шығарды. Бұл жинақ 1990 ж. тағы ... ... ... жаңа ... ... ... ... бір қыдыру мол қамтып, ақынның алып бейнесін ... ... ... бар шығармаларын түгелдей қарастырсақ, оларды негізгі үш
салаға жатқызуға болады. Олар: ... ... ... тек ... елі ғана ... ... Орта Азия ... да жақсы
білген. Әсіріесе, оның есімі — туысқан қырғыз халқына жете ... ... оның ... "Қасымға", "Жетісу билеріне",
"Болыстарға баға", тағы да басқа сатиралық өлендері кеңінен ... - өзі ... ... ... ... жасап, сол ортадан
тәлім алып, жетілген өнер саңлағы, дәуір қайшылықтарын аша да ... ... ... ... Оның ... - өзінің өміршендігі мен көркемдігі
мен құнды.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге