Философия тарихындағы адам мәселесі [ 23 бет ]


М а з м ұ н ы

Кіріспе.

1.Философия тарихындағы адам мәселесі........................... 3-8беттер.

Негізгі бөлім.
а).Қазақ топырағындағы қалыптасқан философиялық ойлардағы адам мәселесі...................................................................................... 9-13беттер.
ә).Әл-Фараби философиясындағы адам мәселесі............... 14-18беттер.
б).Ахмет Иассауи дүниетанымындағы адам мәселесі........ 19-22беттер.
в).Абай философиясындағы адам мәселесі...........................23-35беттер.

Қорытынды.............................................................................. 36-бет.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.................................................. 37-бет

Кіріспе.

Философия тарихындағы адам проблемасы.
Адам мәселесі философия ғылымымен құрдас десе де болады. Бұдан философияның өзі сонау көне замандағы ойшылдардың адам жөніндегі, оның дүниедегі атқаратын қызметі мен алатын орны жөніндегі ой-толғауларынан туғаны дәлел бола алады. Атақты философтар Платон мен Аристотель философиялық ойлардың психологиялық негізі адамның өзі түсінбейтін, түсіндіре алмайтын құбылыстарға ең алғаш таңдану, таңырқау сезімдерінде жатыр деп болжам жасады. /1./
Философияның мәселесі – бұл сананың, рухтың табиғатқа, материяға субъективтің (адамның) ішкі дүниесінің объективтікке (сыртқы дүниеге) қатынасы. Адамның сана-сезімі мен ақыл-ойының, тілі мен дүниетанымының және оны өзгерту қабілетінің өзін қоршаған ортаға қатынасы қандай, табиғат пен қоғамның адамға, оның ішкі дүниесіне тигізетін әсері қандай-осының бәрі философияның ең түбірлі және түбегейлі мәселелері болып табылады.
Философиядағы адам мәселесі (оның шығу тегі, мәні, табиғаты және қоғамдық өмірдегі ролі) фундаментальдық философиялық тақырыптардың бірі болып табылады.
Адамды философиялық тұрғыда түсінудің іргетасы осы қалыптасқан түсініктер, идеялар, образдар мен ұғымдар негізінде және қалыптаса бастаған философия мен мифология арасындағы сұхбат нәтижесінде қаланды. Дәл осылайша адам туралы алғашқы ілімдер ежелгі Шығыс елдерінде пайда болды. Адам туралы алғашқы идеялар философия пайда болғаннан көп уақыт бұрын айтыла бастады. Бұл туралы біздің заманымызға дейін жеткен мифтер (аңыз, әпсаналар) мен алғашқы қауымдық діни түсініктер мәлімет
береді. Аңыздарда, әпсаналарда, мифтерде табиғаттың, оның болмысының мақсаты мен мәні қарастырыла бастайды /2./
Ертедегі Шығыс ойшылдарының көбі, өздерінің философия жүйелерінің негізгі өзегі етіп тікелей адам проблемаларын алған. Көне замандағы Мысырлықтар философиясының объектісі құдайлар мен әділеттік мәселесі деп біледі. Бұдан 25ғасыр бұрын өмір сүрген әйгілі Қытай философы Конфуций өз ілімінде адам, «адам-сүйгіштік» /жэнь/ проблемасын алды. Оның түркі тұжырымы ретінде «аспан» концепциясын алуға болады, өйткені ол әлем мен адам дамуын анықтайтын тек табиғат бөлігі ғана емес, жоғары рухани күшті де білдіреді. Оның философия


/1./ Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. 68бет.
/2./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 234бет.
негізін адам, оның өмірі мен тіршілігі құрайды, яғни антропоцентристік сипат алады. Ол аспан мархабатымен белгілі бір этикалық қасиеттерге ие болған адам мораль заңына –даоға сәйкес қылық жасауы тиіс және бұл қасиеттерді оқу үрдісінде жетілдіруі тиіс деп жазды. Оқытудың мақсаты Конфуций концепсиясына сай «идеялды адам», «қайырымды ер» (цзюнь-цзы) деңгейіне, жету болып табылады. «цзюнь-цзыға» жету үшін әрбір адам бірқатар этикалық принциптерді сақтауы керек. Олардың ішіндегі «өзіңе қаламағанды өзгеге жасама» деген ережесі сай отбасы мен мемлекеттегі адамдар арасындағы идеалды, қатынастар заңын білдіретін өмір концепциясы (адамшылдық, имандылық, сүйіспеншілік) болып табылады. Конфуций және оның ізбасарлары ілімі мен қатар ерте қытай философиясындағы келесі бір бағыт-даосизмді де атап өтуге болады. Оның негізін қалаушы Лао-цзы саналады. Даосизмнің түпкі идеясы дао туралы ілім. Доа-бұл жекелеген адамның қылығы және ойлауымен қатар, қоғамның, табиғаттың көзге көрінбейтін, барлығын қамтитын заңы.
Ежелгі үнді әлемдік жанның бөлігі ретінде пайымдалды. Жанның көшуі туралы ілімде тірі жандар (өсімдіктер, жануарлар, адамдар) мен құдайлар арасындағы шекара және өткелі. Алайда өзінің эмперикалық болмысындағы құмарлықтың азат болып, еркіндікке ұмтылуы тек адамға ғана тән. Уланишад бүкіл Үндістанда адам философиясы дамуына орасан зор ықпал етті. Ол джайнизм, буддизм, индуизм, санкхья, иога ілімдеріне мол әсерін тигізді.
Этникалық білім ретінде дүниеге келген Үндістанның буддизм философиясы өзінің алдына адамды қиналу азабынан құтқаруды мақсат етіп қойды. Бұған дейінгі брахманизм деп аталатын діни-философиялық ілім адамның азап шегуін бұрынғы күнәсі үшін тартатын жазасы, одан құтылудың жалғыз жолы- құдайға құлшылық етіп, табына беру деп білсе, буддизм керісінше, өмірдің өзі тек азап шегуден тұрады, бұл дүниеде (сансарда) одан адамды азат ету құдайлардың қолынан келмейді, азаптан құтылудың бір ғана жолы бар, ол адамның өзіне байланысты; сансардан кету, безіну деп санады. Мұның мәні: бұл дүниенің өткіншілігін сезіну, сол арқылы өмірге құмарлықтан арылу. Бұл жайды буддизм «Нирвана» деп атайды. (өшу, сөну мағнасында)
Оған жеткен адам (архат)-азап-қасіреттен түгелдей құтылып, аспаннан да жоғары, адамдықтан тысқары ерекше рахатқа мәңгілік бөленген, о дүниемен бұ дүниенің айырмашылығын сезініп аңғару шегінен алысқа кеткен адам.
Ежелгі грек философиясында адам бастапқыда өз-өзінен өмір сүрмейді, тек абсолюттік тәртіп және ғарыш ретінде қабылданатын белгілі бір қатынастар жүйесінде өмір сүреді.
Тікелей антропологияға өту софистердің сыншыл, ағартушылық әрекетімен және философиялық этиканың негізін қалаған Сократтың еңбегімен байланысты болды. Сократ үшін негізгі мәселе адамның ішкі
әлемі, оның жаны мен қасиеттері болып табылады. /1./ Ол «игілік-білім» деп тұжырымдай отырып, алғаш рет этикалық рационализм принципін негіздейді.
Сондықтан да қайырымдылық пен әділеттілікті таныған адам жаман және әділетсіз қылық жасамайды. Адамның міндеті ақиқатты тану негізінде үнемі адамгершілік парасаттылыққа ұмтылуда. Бұл ең алдымен өзіңді-өзің тануға, өз адамгершілігіңнің мәнін ұғуға бағытталады.
Демокрит – адам туралы ілімдегі материалистік монизмнің өкілі. Демокрит бойынша адам- табиғаттың бөлігі, табиғат сияқты ол да атомдардан тұрады. Адамның жаны да атомдардан құралады. Демокритпен салыстырғанда Платон жан мен тән антропалогиялық дуализм позициясын ұстанды. Бірақ жан ғана адамды адам ететін субстанция болып табылады, ол тән оған қарсы материя ретінде қарастырылады. Сондықтан да адамның жалпы сипаттамасы, оның мақсаты және әлеуметтік статусы жанның санасына тәуелді. Адам жаны үнемі идеялардың транссцендентті әлемінде тартылады, ол мәңгі, ал денеге өлім тән. Платон бойынша, адам өмірінің мәңгі трагизмі жанның тұтастығында және жан мен тәннің қарама-қарсылығында. Аристотель концепциясында адам қоғамдық, мемлекеттік, саяси деп қарастырылады. Адамның бұл әлеуметтік табиғаты оны жануарлардан да, «адамгершілік тұрғыда жетілмегендерден» де, «жоғары адамнан» да ерекшелендіреді. Оның айтуынша адамның тағы бір ерекше белгісі-оның ақылдылығы, «адам – ол ең алдымен ақыл – ой». Аристотельдің пікірінше, адам ақылға ие қоғамдық жануар. Әлеуметтілік пен ақылдылық - оны жануардан айрықшаландыратын екі негізгі сипаттама.
Ежелгі Грециядағы адам мәселесі өз мемлекеттеріне, бағыттар мен позицияларына қарай әр түрлі болып келеді.
Ортағасырлық адам ең алдымен құдай бекіткен әлемдік тәрбиенің бөлігі ретінде қарастырылады. Аврелий Августиннің пікірінше, адам- бір-біріне тәуелсіз жан мен тәннің қарама қайшылығы. Бұл оның жеке иммунитеттік субстанциясы /2./
Августиннің бұл мәселеге қосқан жаңалығы адами тұлғаның дамуы.
Фома Аквинский адам туралы христиандық ілімді негіздеуде Аристотель философиясын пайдаланды. Адам-бұл жануарлар мен періштелер арасындағы жан. Ол жан мен тәннің тұтастығын білдіреді, бірақ жан «тәннің қозғаушысы» және адамның мәнін анықтайды.
Жаңа заманның философиялық антропологиясы пайда болып келе жатқан капиталистік қатынастардың, гуманизм деп аталатын жаңа мәдениет пен ғылыми білімнің ықпалымен қалыптасты. Жаңғыру дәуірінің


/1./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 236бет.
/2./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 237бет.
философиясы адамды жерге түсіріп, оның мәселесін осы түбірде шешуге тырысады. Адамның әуел бастағы күнәқарлығы туралы ілімге қарсы, ол адамның қайырымдылыққа, бақытқа және үйлесімділікке табиғи ұмтылысты бекітеді. Бұл философияға гуманизм мен антропоцентризм тұтастай тән.
Жаңа еуропалық рационализмнің негізін қалаушы Рене Декарт, адамзат өмір сүруінің жалғыз күмәнсіз айғағы ойлау болып табылады. Декарттың айтуынша, дене өзіндік машина болып табылады. Бұл адамды машина ретінде қарастырған механистік көзқарас жаңа заман философиясына кеңінен таралды.
Ж.Ламетрдің «Адам-машина» деп аталатын жұмысында механистік материализм көзқарасы негізделеді. /1./
И.Канттан бастап немістің классикалық философиясы адамды философиялық зерттеулердің негізгі объектісіне айналдырады. Декарт сияқты Кант та антропологиялық дуализм позициясын ұстанады, оның дуализмі жан мен тән дуализмі емес, адамгершілік- табиғи дуализм. Канттың пікірінше, адам бір жағынан табиғи қажеттілікке жатса, екінші жағынан адамгершілік, еркіндік пен абсолюттік құндылықтарға жатады. Гегельдің антропологиялық концепциясы, оның бүкіл философиясы сияқты рационолизмге тұнып тұр. /2./ Ол адамның рухани әрекет субъектісі және жалпы маңызды рух пен ақыл-ой тасымалдаушысы ретіндегі жағдайын дәлелдеді. Фейербах болса тірі, эмперикалық адамның маңыздылығын тиянақтайды. Ол адамды ең алдымен табиғаттың бөлігі, сезімдік-тәндік жан ретінде таниды.
Маркс адамды түсінуде ең алдымен еңбек әрекетін алға тартады. Қоғамдық болмыс-қоғамдық сананы анықтайды.
Өмір философиясы (Ницше, Дильтей) адам ерекшелігін бірде органикалыққа, биологиялыққа жақындайтын, бірде мәдени тарихи мәнде түсіндірілетін өмір феноменінен көрінеді. Экзистенциализм, ең біріншіден, индивидуалды адам өмір сүруінің шынайылығына мазасызданады.
Ғылымның қазіргі жетістіктері адамды биологиялық факторлармен қатар әлеуметтік факторлар да маңызды роль атқаратын эволюциялық даму өкілі деп тұжырымдауға мүмкіндік береді. Адамның мәні адам туралы философиялық ілімнің өзегін құрайды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1.А.Қасабеке, Ж.Алтаев. Қазақ философиясы. Алматы: Ер-Дәулет, 1996ж.
2. Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. 408бет.
3. Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Раритет-2004ж. 392бет.
4. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Ғылым, 1998,ж. 307бет.
5. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Ғылым, 1996ж. 208бет.
6. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Қазақ Университеті, 2004ж. 330бет.
7. Қазақ даласының ойшылдары. –Алматы: Ғылым, 1995. 160бет.
8. Көбесов А. Сөнбес жұлдыздар. Алматы: Жазушы, 1973ж. 160бет.
9. Сөнбес жұлдыздар. Алматы: Қазақстан, 1989ж. 272бет.
10. Аль-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: Ғылым,-1975ж. 418бет.
11. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. –Алматы, 1994ж. 333бет.
12. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары (тарихи-философиялық зерттеу)-А., 1995. 12бет.
13. Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. Шығыс философия- сындағы кемелденген адам мәселесі. А., 2000ж. 49бет.
14. Ғ.Есім. Абай ағартушы болған ба? //Сана болмысы. А., 1996ж. 95бет.
15. Абай. Қара сөз. Поэмалар. А., 1993ж. 76-бет.
16. Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., 1995ж. 77бет.
17. Ғ.Есім. Фалсафа тарихы. –А: «Ратирет», 2004.-47бет.

      
      М а з м ұ н ы
Кіріспе.
1.Философия тарихындағы адам мәселесі........................... ... ... ... ... философиялық ойлардағы адам
мәселесі....................................................................
.................. 9-13беттер.
ә).Әл-Фараби ... адам ... ... Иассауи дүниетанымындағы адам мәселесі........ 19-22беттер.
в).Абай философиясындағы адам ... ... ... ... тарихындағы адам проблемасы.
Адам мәселесі философия ғылымымен құрдас десе де болады. Бұдан философияның
өзі сонау көне ... ... адам ... оның дүниедегі
атқаратын қызметі мен алатын орны жөніндегі ой-толғауларынан туғаны дәлел
бола алады. Атақты философтар ... мен ... ... ... ... ... өзі ... түсіндіре алмайтын
құбылыстарға ең алғаш таңдану, ... ... ... деп ... ... ... – бұл сананың, рухтың табиғатқа, материяға
субъективтің (адамның) ішкі дүниесінің объективтікке ... ... ... сана-сезімі мен ақыл-ойының, тілі мен дүниетанымының және
оны өзгерту қабілетінің өзін ... ... ... ... ... пен
қоғамның адамға, оның ішкі дүниесіне тигізетін әсері қандай-осының бәрі
философияның ең ... және ... ... ... табылады.
Философиядағы адам мәселесі (оның шығу тегі, мәні, табиғаты және
қоғамдық ... ... ... ... ... ... табылады.
Адамды философиялық тұрғыда түсінудің іргетасы осы қалыптасқан
түсініктер, идеялар, образдар мен ұғымдар негізінде және қалыптаса ... мен ... ... ... ... ... Дәл осылайша
адам туралы алғашқы ілімдер ежелгі Шығыс елдерінде пайда болды. Адам ... ... ... пайда болғаннан көп уақыт бұрын айтыла бастады.
Бұл туралы біздің заманымызға дейін жеткен мифтер (аңыз, ... ... ... діни ... ... ... әпсаналарда, мифтерде табиғаттың, оның болмысының
мақсаты мен мәні қарастырыла бастайды ... ... ... ... ... ... жүйелерінің
негізгі өзегі етіп ... адам ... ... Көне замандағы
Мысырлықтар философиясының объектісі құдайлар мен әділеттік ... ... ... ... бұрын өмір сүрген әйгілі Қытай философы Конфуций өз
ілімінде адам, ... ... ... ... Оның ... ретінде «аспан» концепциясын алуға болады, өйткені ол әлем мен
адам дамуын анықтайтын тек ... ... ғана ... ... ... ... де
білдіреді. Оның философия
/1./ Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. 68бет.
/2./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: ... ... ... оның ... мен ... құрайды, яғни антропоцентристік
сипат алады. Ол ... ... ... бір ... қасиеттерге ие
болған адам мораль заңына –даоға сәйкес қылық жасауы тиіс және ... оқу ... ... тиіс деп ... ... ... ... сай «идеялды адам», «қайырымды ер» (цзюнь-цзы)
деңгейіне, жету ... ... ... жету үшін ... ... ... принциптерді сақтауы керек. Олардың ішіндегі «өзіңе
қаламағанды өзгеге жасама» ... ... сай ... мен ... ... идеалды, қатынастар заңын білдіретін өмір концепциясы
(адамшылдық, имандылық, сүйіспеншілік) болып табылады. Конфуций және ... ... мен ... ерте ... философиясындағы келесі бір бағыт-
даосизмді де атап ... ... Оның ... қалаушы Лао-цзы саналады.
Даосизмнің түпкі идеясы дао туралы ілім. Доа-бұл жекелеген адамның қылығы
және ойлауымен ... ... ... ... ... ... ... үнді әлемдік жанның бөлігі ретінде пайымдалды. Жанның көшуі
туралы ілімде тірі жандар ... ... ... мен құдайлар
арасындағы шекара және ... ... ... ... ... азат ... ... ұмтылуы тек адамға ғана тән. Уланишад
бүкіл ... адам ... ... орасан зор ықпал етті. Ол
джайнизм, буддизм, индуизм, санкхья, иога ілімдеріне мол әсерін тигізді.
Этникалық ... ... ... ... ... ... өзінің алдына адамды қиналу азабынан құтқаруды мақсат етіп
қойды. Бұған ... ... деп ... ... ілім ... ... бұрынғы күнәсі үшін тартатын жазасы, одан құтылудың жалғыз жолы-
құдайға құлшылық етіп, ... беру деп ... ... ... ... тек азап ... ... бұл дүниеде (сансарда) одан адамды азат ету
құдайлардың қолынан келмейді, азаптан ... бір ғана жолы бар, ... ... байланысты; сансардан кету, безіну деп санады. ... ... ... ... ... сол арқылы өмірге құмарлықтан арылу. Бұл
жайды буддизм «Нирвана» деп атайды. (өшу, сөну мағнасында)
Оған жеткен адам (архат)-азап-қасіреттен ... ... ... ... ... ... ... рахатқа мәңгілік бөленген, о дүниемен бұ
дүниенің айырмашылығын сезініп аңғару шегінен алысқа кеткен адам.
Ежелгі грек ... адам ... ... өмір сүрмейді,
тек абсолюттік тәртіп және ... ... ... ... ... ... өмір ... антропологияға өту софистердің сыншыл, ағартушылық
әрекетімен және философиялық этиканың ... ... ... ... ... Сократ үшін негізгі мәселе адамның ішкі
әлемі, оның жаны мен қасиеттері болып табылады. /1./ Ол ... ... ... ... рет ... ... принципін
негіздейді.
Сондықтан да қайырымдылық пен әділеттілікті таныған адам жаман және
әділетсіз қылық жасамайды. Адамның ... ... тану ... ... парасаттылыққа ұмтылуда. Бұл ең алдымен өзіңді-өзің тануға, өз
адамгершілігіңнің мәнін ұғуға бағытталады.
Демокрит – адам ... ... ... ... ... ... адам- табиғаттың бөлігі, табиғат сияқты ол да атомдардан
тұрады. Адамның жаны да атомдардан ... ... ... жан мен тән ... ... позициясын ұстанды. Бірақ жан
ғана ... адам ... ... ... табылады, ол тән оған ... ... ... ... да ... ... сипаттамасы, оның
мақсаты және әлеуметтік статусы жанның санасына тәуелді. Адам жаны үнемі
идеялардың транссцендентті ... ... ол ... ал денеге өлім
тән. Платон бойынша, адам өмірінің ... ... ... ... және
жан мен тәннің ... ... ... ... мемлекеттік, саяси деп қарастырылады. Адамның бұл ... оны ... да, ... ... жетілмегендерден» де,
«жоғары адамнан» да ерекшелендіреді. Оның айтуынша адамның тағы бір ... ... ... – ол ең ... ақыл – ой». ... адам ... ие ... жануар. Әлеуметтілік пен ақылдылық - оны
жануардан айрықшаландыратын екі негізгі сипаттама.
Ежелгі Грециядағы адам мәселесі өз ... ... ... қарай әр түрлі болып келеді.
Ортағасырлық адам ең ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Аврелий Августиннің пікірінше, адам- бір-
біріне тәуелсіз жан мен тәннің қарама қайшылығы. Бұл оның жеке ... ... бұл ... ... ... адами тұлғаның дамуы.
Фома Аквинский адам туралы христиандық ілімді негіздеуде Аристотель
философиясын пайдаланды. Адам-бұл ... мен ... ... ... жан мен ... ... ... бірақ жан «тәннің қозғаушысы» және
адамның мәнін ... ... ... антропологиясы пайда болып келе жатқан
капиталистік қатынастардың, гуманизм деп аталатын жаңа мәдениет пен ... ... ... ... ... ... ... Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 236бет.
/2./ Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 237бет.
философиясы ... ... ... оның ... осы түбірде шешуге
тырысады. Адамның әуел бастағы күнәқарлығы туралы ілімге ... ол ... ... және ... ... ұмтылысты бекітеді. Бұл
философияға гуманизм мен антропоцентризм тұтастай тән.
Жаңа еуропалық рационализмнің ... ... Рене ... ... ... жалғыз күмәнсіз айғағы ойлау болып табылады. Декарттың
айтуынша, дене өзіндік ... ... ... Бұл ... ... ... ... көзқарас жаңа заман философиясына кеңінен таралды.
Ж.Ламетрдің «Адам-машина» деп ... ... ... ... ... /1./
И.Канттан бастап немістің классикалық философиясы адамды философиялық
зерттеулердің негізгі ... ... ... ... Кант ... дуализм позициясын ұстанады, оның дуализмі жан мен ... ... ... ... ... Канттың пікірінше, адам бір
жағынан табиғи қажеттілікке ... ... ... ... ... ... құндылықтарға жатады. Гегельдің антропологиялық концепциясы,
оның бүкіл философиясы сияқты рационолизмге тұнып тұр. /2./ Ол ... ... ... және ... ... рух пен ... ... жағдайын дәлелдеді. Фейербах болса тірі, эмперикалық адамның
маңыздылығын тиянақтайды. Ол ... ең ... ... ... ... жан ... ... адамды түсінуде ең алдымен еңбек ... алға ... ... ... ... философиясы (Ницше, Дильтей) адам ... ... ... ... бірде мәдени ... ... өмір ... көрінеді. Экзистенциализм, ең біріншіден,
индивидуалды адам өмір сүруінің шынайылығына мазасызданады.
Ғылымның қазіргі жетістіктері адамды биологиялық факторлармен ... ... да ... роль атқаратын эволюциялық даму өкілі деп
тұжырымдауға мүмкіндік береді. Адамның мәні адам ... ... ... ... Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Рарирет-2004ж. 238бет.
/2./ Бұл да ... ... ... ... ... ойлардығы адам мәселесі.
Қазақ философиясының бастау бұлағы ежелден негізделіп, өзінің кейбір тарихи
шектеулеріне ... ... ... дамуына, философиялық ой-
санасының өсуіне гуманистік рух, рухани мол азық ... Осы ... ... ... ... ... ... түгелдей ұзақ та жемісті
философия тарихы өзінің көл-көсір
молдығымен де, тарихи деректілігімен де, дүниетанымдық әрекеттілігімен ... ... ... айрықша орын алады. /1./
Шығыс философиясының өзіндік бір дербес ерекшелігі-бар ... ... ... ... түрлерінің болмауы. Қайта бағыттардың
әртүрлі қалыптарына ... ... көз ... ... бұтағы болған қазақ философиясының тарихы кейін зерттеліп
келеді. «Қазақ философиясының тарихи дамуы қай кезеңнен ... ... ... әрі қиын. Қасиетті қазақ даласының тарихы шексіз болса, ондағы
даналық содан кем ... ... ... ... ... жеті
ғұламасының бірі деп танылған, Платонның айтуы бойынша аты ... ... ... ... одан ... ... ... өмір сүрген әл-
Фараби, Жүсіп ... ... ... Махмұт Қашқари, Ахмет Иүгінеки,
Сүлеймен ... ... ... ойшыл философтардың асыл мұраларын,
философиялық дүниетанымымен, одан кейінгі XV-XVIIIғғ. өмір ... ... ... ... XIXғ. екінші ... ... ... ағартушылар философиясы /2./
Қазақ халқының философиялық-қоғамдық ой-пікірлерін зерттеу
XXғасырдың басынан ... ... ... ... ... ... де оның тарихи дамуынан тыс қалған жоқ деуге болады. Ұлы ... ... ... идеясы бұрынғы фальклордан бастап осы заманғы қазақ
философиясына тән ортақ және ... ... келе ... ... философиясында анық көрсетілгендей, қазақ философиясы
әрқашан «нақты адам қоғамына», бақытқа, теңдікке жету ... ... ... /3./
Осындай жалпы қазақ философиясына тән ортақ дәстүрлермен қатар,
оның өзінің ішкі ... орын ... 60-80 ... ... ... ... ... бағыттары ұлттық тарихымызды,
мәдениетімізді жан-жақты және терең түсінуімізге қажетті жағдай жасады.
/1./ А.Қасабек, ... ... ... ... 1996ж. ... Бұл да ... ... Бұл да сонда. 20бет.
Қазақ топырағында қалыптасқан философиялық ойлардың ... ... ... екі ... мың жыл ... өмір ... ... скифтердің ой-үрдісінен өшпес із қалдырған Анарсисті
(Анарыс) айтуға болады. Біздің жыл ... ... ... ... ел ... атақты Майқы би бабамыз ... ... деп ... ... ... отырады екен: «Ең ақылды адам-ел билеуден аулақ ... ... ... деп, ... ... ... кеткен Анахарсис Скифский дегеніміз осы бабамыз
айтқан Анарыс бабамыз.
Қазақ философиясының мол ... ... ... ... ... ... ... қазынасы байырғы ауыз
әдебиеті, тұрмыс –салт ... ... ... ... ... ... ... жырлар болып табылады. Біздің бабаларымыз
кезінде өмір құбылыстарын, табиғаттың сыр-сипатын, жұмбағын, ... ... ... ... ой арқылы жеткізе білді. Қазақтың көшпенділер
философиясында, халық фольклорына ... ... ... ... ... біз оны ... сақтай білуіміз керек. Көшпенділер үшін философия-
адам, өмір болмысы. ... ... ... ... ... ... әлі аз.
Қазақ философиясының өзіндік ерекшелігі адам, бақыт, сұлулық, тән,
көркемдік, өмір мен өлім, дүние, әлем, болмыс, батырлық, адам мен ... ... ... ... өзінің молдығымен, көркемдік,
сұлулығымен, тарихи деректілігімен, сыршылдығымен ... орын ... ... ... ... ... қоғам, өмір жайлы түсініктер ... ... ... ой-санаға айналған. Халық күнделікті тұрмысқа қажетті
қарапайым нәрседен бастап, күрделі құбылысқа дейін сөз етеді.
Фольклорлық ... ... ... ... төрт түлік мал,
тәрбие, тарих, этнография, ... ... ... ... ... ... бірі адам мәселесі – фольклорда басты мәселе деуге
болады. Ақылды Аяз би ... ... да ... озып шығады. Жақсы адам және
жаман адам ... ... ... анық ... ... ... ... бала
бейнелері арқылы-халық тапқырлығының жарқын көрінісін көреміз.
Фольклор тарихын этнографиялық, ... ... ... ... ... зерттеу қажет. Мысала, неолит
адамдарының көзқарасының шешуші мәнге ие ... ... ... ... ажырамас бөлігі ретінде емес, ол бүкіл табиғатпен бетпе-бет, екі
жақ болып тұрғандығынан сезіне ... ... ... арқасында осы екі
жақтың бірі-адамдар дүниесі, екінші – ... ... ... ... ... тіршілігі осы екі дүние қарым-қатынастары ауқымында ... ... ... ... ... дүниесі билеуші, бағындырушы ролін,
ал адам дүниесі – бағынушы, икемдеуші ролін атқарған мұндай түсініктер ... ... ... ... ... өздерін-өздері бүкіл
табиғат дүниесінен айырмаған, өздерін бүкіл табиғаттың ажырамас ... деп ... ... дала ... ... ... Асан қайғы туралы аңыз
толып жатыр. Қорқыт халық ұғымында ... көре ... ... ... – ежелгі түркі тайпаларының IX-Xғасырда Сыр бойында ғұмыр кешкен ұлы
ойшыл, философы, жырауы, қобызшысы және Кітаби ... ... ... эпос ... ... ... ақиқат пен аңыз тұстасып кеткен, оның
ақиқаты ... ... ... ол, біз ... ... ... емес. Қорқыт ажалдан
қашқаны үшін тарихта қалмас еді. Мәселе, Қорқыттың аса ақылдылығы ... оның ... ... оның ... ... ... әңгіме,
мәселе тереңде. Қорқыттың аясалға қатысты аңызға айналуы-акциденциялық іс.
Мәселе ажалда емес, мәселе адам ... ... ... ... мәңгілік өмір емес, адам, оның болмысы. Өмір
философиясын айтып отырған Қорқыт адам ... ... ... ... ... Ф.Ницше (1814-1900), Б.Шпенглер, Ортега-и-Гассет,
Хайдеггер т.б. көтерген.
Қорқыт болса, VIII ғасырда «Ғұмыр философиясын» және ... ... ... ... ... көлеңкеде қалып, екіншісі
акциденция ретінде көрініп, Қорқыт есімі ажалмен байланыста қарастырылған.
Ал, ... ... ...... оның ... яғни адам табиғатының
дәрменсіздігі, әрі оның бұл өмірге бейімделгендігі. Өмірге адам-бөгде./3./
Аңызда адамның, яғни Қорқыттың еркінен тыс, оған көр ... ... ... жеке адам еркі және ... ... ... ... дүниетанымының басты ұғымы – адам ... ... туа ... өзінің шектеулі кеңістігінде ... ... ... ... шамасы туралы./4./
Қорқыт адамның шамасы туралы толғанысқа түскен. Адам табиғатынан
(әуел бастан) ... ... Олай ... ... мына ... ... орны қандай ? Адамның білетінінен білмейтіні көп, онда ... өмір ... Міне ... ... ... ... ... атанған Асан қайғының айтқан сөздерін халық қанша
уақыт өтсе де өз жадында сақтады. Асан ... ... ... ... ... ... – халық даналығынан туған,
/1./ А.Қасабек, Ж.Алтаев. Қазақ философиясы. Алматы, 1996ж. ... ... Сана ... ... пен ... ... ... –Алматы:
Ғылым, 1998ж.
/3./ Бұл да сонда. 189бет.
/4./ Бұл да ... ... Бұл да ... ... ... толғаулар. Асан қайғы туралы көп зерттеген Ш.Уалиханов
оны «көшпелі ноғай, қазақ ұлысының философиясы» деп ... Ұлы ... өмір ... көшпелілер әлемінің өз
философиясы, өз ... ... ... ... ... ... эпос ... төл философиямыздың дүниетанымдық негізі аясы болған деп
түсінеміз.
2. Әл-Фараби философиясындағы адам мәселесі.
Шығыс философиясының бұтағы ... ... ... ... ... келеді. «Қазақ философиясының тарихи дамуы қай кезеңнен
басталады?» деген сұрақ ... әрі ... ... ... ... тарихы
шексіз болса, ондағы даналық содан кем емес.
Қазақ халқының философиялық-қоғамдық ... ... ... қолға алына бастады. Қазақ философиясындағы ... де оның ... ... тыс ... жоқ ... ... Ұлы Абай
айтқандай «Адам бол!» идеясы бұрынғы фальклордан бастап осы заманғы қазақ
философиясына тән ортақ және ... ... келе ... ... ... анық ... ... философиясы
әрқашан «нақты адам қоғамына», бақытқа, теңдікке жету жолдарын қарастыруға
бет бұрған.
Қасиетті қазақ даласы талай ұлы ... ... алып ... ... ... ояу, көзі ашық ... талай азаматтары ортақ
тілде жаза біліп, кейінгі ұрпақтарына мұра етіп ... ... ... ... ... аз емес. Солардың бірі бәрімізге танымал ұлы
жерлесіміз - Әбу Насыр әл-Фараби.
Араб, парсы шежірелерінің ... ... ... 870- ... ... Сырға құяр тұсындағы көне Отырар қаласында (арабша Фараб)
отрарлық әскербасының ... ... ... Әл-Фарабидің грек
философиясын, әсіресе Аристотельді жетік білгені үшін оны ... ... ... ... ... ұлы ... Платонның, ерте
дүниедегі Грецияның басқа да философтарының шығармаларымен түп ... ... ... ... бар. ... ізденуге деген құштарлықтың
жетілуі мен ол жас шағында, дүниедегі құбылыс біткеннің бәрі ... ... әрі ... ... кезде, саяхат жасап, сол замандағы мәдени
әлемнің көптеген орталықтары: ... ... ... ... Каирда (Мысыр) болған, өз өмірінің көп жылдарын ол ... ... және ... орталығы болған Бағдадта өткізді. Мұнда ол өз
білімін әбден тиянақты меңгеріп ... ... ... ... ... болады./2./ Әл-Фараби Аристотельдің, әл-Кинидің ізін қуып,
философия мен ғылымның барлық салалары бойынша үлкен ... ... ... саны ... ... Фараби философия саласында грек
ойшылы Аристотельдің «Категориялар», ... ... ... ... Ол еңбектері
/1/.Дербісалиев Ә. Қазақ ... ... ... – А., 1995. – ... Ғарифолла Есім. Фалсафа тарихы – А: «Ратирет», 2004. –47бет.
күні бүгінге дейін де мән-маңызын жоғалтқан жоқ. Өз тарапынан ... ... ... немесе тізбесі», «Ізгі қала тұрғындарының
көзқарасы», «Музыканың үлкен кітабы», «Философияны аңсап үйрену үшін алдын
ала не білу ... ... ... мәні туралы», «Әлеуметтік этикалық
трактаттар», «Философиялық трактаттар» т.б. сияқты көптеген философиялық
еңбектер ... ... ... ғылым мен философия адамы болу үшін
қойылатын ең бірінші талап, ол адамның жан ... ар ... ... өз ... ... таза ... ... мен білімге деген қалтқысыз
құштарлығы мен берілгендігі. Бұл шарт ... ... адам ... алмайды, үйрете де алмайды деп көрсетеді Фараби.
Фараби трактаттарында адам мәселесі де тыс ... ... Ол ... ... ... Бақытқа, оған жетуге бастайтын жолға айрықша
назар аударады. Әл-Фараби өлгеннен кейінгі баянсыз бақыт ... ... ... ... ... ... Оған жету үшін адам ... жетілдіре
отырып, қиын жолдан, өтуі керек.
Адамның табиғи қабілеті өздігінше жақсы қылықты да, ... ... ... ... ... береді.
Адамның жетілуі мінез-құлықтың жетілуімен үйлес келеді, осыдан келіп
бақытқа жету мен мінез-құлықтың жетілуі арасында байланыс ... ... ... «жақсылық» пен «жамандық» «тәңірден болмай, оларды адам
адамның өзі ... ... ... ... ... ... қандай зор
маңыз бергенін көрсетеді.» /1./
Фараби адамдардың өзі көздеген мақсатына жетуі оның ... ... ... ... Адам ... ... ... өзін-өзі жетілдіріп
отыруға тиіс екен, адам тек ақиқатты, айналадағы дүниені танып білу ... деп ... ... ... ... адам, қоғам жөніндегі ойлары өзінің
«Фусул ал-мадани» ... ... ... ... ... Бұл трактаттың тақырыптары ... ... да ... ... адам мен ... арақатынасы, оның жетілуіне арналған. Еңбектің
өзіне тән бір ерекшелік сипаты-денелік және рухани құбылыстардың салыстырып
отыратындығы. ... ... ... адам ... ... ... ... сөздерде...» ол мұны ең кішкене ұядан от басынан немесе
үйден бастайды.
Әл-Фараби адам міндетті ... адал ... болу ... деп ... ... ... істеп, мұның төлеуін ... адам бұл ... ... ... ... Қазақ философиясы. Алматы, 1996ж. 88бет.
/2./А.Қасабек, Ж.Алтаев. Қазақ философиясы. – А: ... ... ... ... жеке ... қарастыра келіп, адам
өмірінің мақсаты ... ... ... ... ол ... не ... біліп
алып, оны өзінің мақсатына айналдырып, соған қарай қадам басуы ... ... ... ... жалпы құрылым мен болмыстың мәнін, қоғамның
әлеуметтік бейнесін, жеке ... ... ... жете ... ... жетуге
болмайды. «Біз бақытқа өзімізге әсемдік бізге тек философия өнері арқылы
ғана жетеміз деген қорытынды шығарамыз». /1./
Әл-Фараби ... ... ... ... ол сол кездегі жаратылыс
тану ғылымындағы үлкен жаңалықтарға білімге сүйенеді. Адам- ... ... ... іс-әрекеті. Адам әл-Фарабидің таным
теориясында ... ... ... ... Оның ... адамға дейін пайда болған. Ол адам санасынан тыс және тәуелсіз өмір
сүреді.
Адамның ... ... ... ... ... Нәр ... күш. ... кейін сыртқы және ішкі ... ... ... ... әсердің негізінде түйсіктер тудырушы күштер беске ... ... ... сезу, в).есту, г).көру.
3. Ішкі рухани күштер 3-ке ... ... ... ... ... б).ақыл күші, сөйлеу қабілеті-ойлау күші.
Әл-Фараби философиясының ең құнды жақтарының біріне-парасат жайлы
ілім жатады. Әл-Фараби парасаттылық, ... адам ... мұны ... ... деп түсінеді. Оның пайымдауынша, қайырымды, ақылды,
тапқыр адам өзінің бұл қасиеттерін мадақтауға ... ... ... ... ... ... аулақ болу үшін қолданатын адам ғана парасатты адам
деп саналады. Парасатты адам осындай.
Осыны қалай түсінетіндігіне қарай адамдар екі ... ... ... ... жоқ ... ол ... бола алмайды, ал, жаман адам, егер ол
өзінің тапқырлығымен жамандықты ойлап шығару қабілетіне жеткен болса, ... ... деп ... ... бола алмайды деген пікір өзінен-өзі келіп
отыр./2./
Екінші топтағылар тегі не ... де ... ... болғаны, оны
парасатты адам деп атайды.
Ал, Аристотельдің түсінігінше, ұғыну дегеніміз қажет кезінде ... ... ... іс ... тапқырлық жасау деген сөз. Демек,
парасатты адам сонымен бірге қайырымды ... ... ... ... ... ... жетелеуді көздеген
/1./Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. Шығыс философия- сындағы
кемелденген адам мәселесі. – А., 2000. ... ... ... ... –Алматы: Ғылым, 1995. 43бет.
Фараби әділеттілікті халықтар ... ... ... ... ... адам ... екенін уағыздаған гуманистік идеялары көкейкесті
адам мәселесімен үндесіп жатады. /1./
Адамдардың бір-бірінен ...... ... ғылымның кейбір саласы жөнінде зерделілігімен ой тұжырымы әбден
жетілген адамдар істердің сол саласы ... ... ... ие ... ... ... егер ол бір ... хақында пікір айтса да, оның
пікірі даусыз ... және ... ... ... Адам бұл ... келе ие ... өйткені жанның бөлшегі ұзақ тәжірибені керек етеді.
Адамды жетіле түсуге, бақытқа, молшылыққа жетелеуді көздеген Фараби
әділеттілікті ... ... ... ... ... ... адам бірдей екенін уағыздаған гуманистік идеялары көкейкесті адам
мәселесімен ... ... ... жолын сілтеу» трактатында: «адам, өз өмірінің
басынан-ақ қабілетті болады,»-дейді. Сол қабілеттің арқасында адам ... ... ... ... өз ... ... адал, шыншыл болуы адам өзіне-өзі ізгі
қасиетті болуынан, жүріс-тұрысы ізгі болуынан ғана туады»,- ... ... ... пайымдау өзінен деген пікір туады.
Әл-Фараби «Азаматтық саясат» еңбегінде адамның нәтижелі ісі болу
үшін, бірлік ... ... ... ... ... ... ... тек
көптеген адамдардың бір қонысқа біріккенде ғана қажетті нәрсеге қолы
жететінін және ең ... ... ... ... ... ... ойынша, бақытқа-кәмілетке жету адам мақсаты болса, оның соған
қалай жететінін көрсету керек.
/1./ Сөнбес жұлдыздар. –А: Қазақстан, 1989. – ... ... ... ... ... Бұл да ... 117 ... философиясындағы адам мәселесі.
Қазақ философиясы дегенде үлкен әңгіме Абайға тіреледі. Абай
Құнанбайұлының ... ... ... Бұл ... ... ... ... даналарға арналған. Бірақ, ақын адам туралы сөзді
айта келіп, оны Алланың ... ... ... Алланың сөзі бар, Адамның
сөзі бар. Мәселе сөзде./1./
Оның ... және ... ... өте ... көңіл бөлінген. Бүгінгі күнге дейін Абай мұрасының толық
зерттеліп болмағанына ... ... ... ... ... ... ... бағыттары: қоғамдық, ақындық, көркемдік эстетикалық,
тәрбиелік, ұстаздық, ұждан, мораль философиясы, әсіресе адам ... ... ... ... кең ... тереңдігін
көрсетеді. /2./
Абай бұл тұста Алланың сөзі аксиома, сен оны ұқ, қабылда деген діни
қарадүрсіндікке салмайды, ол ... сөзі рас, ... оның ... ... арқылы адамның сөзі арқылы расталмақ деген өте ... ... ... ... ... философиясын танудың кілті./3./ Абай
VIII ғасырдағы Иолығтегін, XI ғасырдағы Ж.Баласағұн, XII ғасырдағы Иассауи
дүниетанымдарын жаңғыртушы болды. Бұл ... да Абай ... ... ... ... қарасөздерінде адам мәселесі әркез бой
көтеріп отырған.
Ол үшінші сөзінде: «Жақсы адам деген бұрын болған», ... ... ... ... ... адам ... ... Мысалы, Қаздауысты Қазыбек,
Төле, Әйтеке немесе Абылай хан. Міне жақсы адамдар. Абай ... ... ... ... жақсы адамның болуы мүмкін бе ? Жақсы адам әрине бар,
бірақ жақсы адам жақсы атануы үшін харекет етуі ... ... Абай ... баласы жылап туады, кейін ... Адам ... неге ... ... білген бар ма ? /4./ Қадыр
Мырзалиев: «адам жылап ... ... жұрт ... адам жылап өледі, өзгені
де жылатып», -деген еді. Сонда адам баласы неге ... ... ... ... не ғаламат, жылап келіп, кейін өледі де, сөйтіп
/1./Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. ... ... адам ... А., 2000ж. ... ... Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы:
Ғылым, 1996ж. 83бет.
/3./ Бұл да ... ... ... Сана ... ... пен ... туралы ойлар.) –Алматы:
Қазақ Университеті, 2004ж. 31бет.
тұрып не жасайды-дейді Абай.
Абай жетінші ... жан ... тән ... ... ... ... Адамның жаны ірі жаратылған болса, оны ... ... Адам жаны өте ... ... жанының өзегі-дүниеге
құмарлығы.
Абай он үшінші сөзінде: «Алланың өзі де рас, сөзі де рас. Рас ... ... ... - ... ... ... болмайтын нәрсе-иман.
Алланың өзі рас. Алланың сөзін рас деп мойындау және оны ... Ал қате ... ... ... яғни ... жоқ адам дегеніміз-
Алланың растығын, оның сөзінің ... ... ... ... ... ... біле тұра қабылдағысы келмеген адамдар.
Он төртінші қарасөзінде Абай: «Тірі адамның жүректен ... жері ... ... ... ... ... ... ең аяулы жері-жүрек.
«Біздің қазақтың жүректі кісі дегені –батыр кісі дегені. Одан ... ... ... біле алмайды. Рахымдылық, мейірбандық, әртүрлі
істе адам баласын өз бауырым деп, ... ... ойды ... да ... еді ... ... – жүрек ісі. Асықтық та ... ... Ол ... ... ... он ... сөзінде «Ақылды кісі мен ақылсыз кісінің менің
білуімше, бір белгілі парқын ... ... ... кісі, ақылсыз кісі
дегендер- шартты ұғымдар. Адамды өне бойы ақылды не ақылсыз болып жүреді
деу қиын ... Ол ... ісі мен ... ... Осы ... атқарылған істің өзінен және оның нәтижесінен көрінбек. Ол ... ... ма ? Бұл ... ... және оның ... көп ... ... бойынша пенденің өз ... еркі жоқ, ... ... ... бар ... ... ... Философияда индевид
деген түсінікке жақын. Пенде періште емес. Періште біз сияқты емес, рухани
нәрсе. Оған киім ... ... ... ... ... қызықтамайды.
Пендешілігі оны жақсылыққа да, ... да алып ... Оны ... ... ... ... ол осы қызығушылықтан шығады.
Дүниеде пендешіліктен тыс ... ... ... Ешкімді таба
алмайсың. Жай адамдарды ... қоя ... ... ... алыңыз.
Пенделіктен олар да құралақан емес. Пенде жеке ... қамы ... ... үшін арын ... дейін барады.38-сөзінде Абай айтқандай, пенденің
«толық адам» болуына Алла ерік берген. Адам ... ... ... дұрыс
пайдалана алмаған, пендешілік жасап, шайтанның торына түсіп ... ... ... ... ... ... ... бейнесі
емес, оның мұңға батуы, ал оған кінәлі ... ... мұң ... ... ... мұң болмапты. Шайтан дейтін ұғым адамға дейін болмаған.
Демек, дүниеге ізгілікті де,
/1./Ғ.Есім. Сана болмысы. ... пен ... ... ... ... 1996ж. ... да әкелген-адам» /1./
Абай: «әуелі пенде адам болып жаратылған соң, дүниеде ешбір нәрсені
қызық көрмей жүре алмайды». ... ... бар ... ортақ ұғым.
Философияда индевид деген түсінікке жақын. Пенде періште емес. Періште біз
сияқты емес, ... ... Оған киім ... ... тамақ керек, дүниені
қызықтамайды. Пендешілігі оны жақсылыққа да, жамандыққа да алып ... ... ... ... ... дегеніміз ол осы қызығушылықтан шығады.
Дүниеде пендешіліктен тыс тұрған адамды көрсетіңізші. ... ... Жай ... ... қоя ... ... ... алыңыз.
Пенделіктен олар да құралақан емес.
Пендешіліктің арғы жағында құмарлық, одан қызығушылық жатыр. Адам
дүниенің қызығы ... ... ... ... пендешіліктен кете бастайды.
Ол Абай айтқандай кәміл адам болмақ. Дүниенің ... ... ... ... ... ... өзі ... дедік. Неге? Алла тағала
адамға мүмкіндік берді, оған дүние қазынасын ... ... ... ... ... ... ... Мәдениетті адам дегеніміз
пендешілігін жасыра алатын адамдар. Абайдың ... ... ... «Сонда
есті адам, орынды іске қызығып, құмарланып іздейді екендағы, күнінде ... ... ... сүйсінгендей болады екен». Сүйсінсе, орынды
сүйсінетін, қызығушылығы бар адамды Абай есті адам ... Және ол ... ... мөлшерін білетін адам, осындай адамдардың өткен
өмірден өкініші жоқ болады екен дейді. ... жиі ... ... ... ... ... ... өткеніне өксіп, өкініп отырады. Абайдың ұғымында
бұл ақылсыз адам. «Егер кісі ... ... не ... сол ... ... ... ... болып, өмірінің қызықты, қымбатты шағын итқорлықпен
өткізіп алады екен-дағы, күнінде өкінгені пайда болмайды екен». Бағасызды
қуды, ... ... ... ... енді ... не пайда ? Ол
сабақ алар дейін десек, істегені сабақ аларлық есті ... түрі ... алу ... адамның үлесі. Ақылды-ақылсыз адамды Абай осылай
ажыратады. Абай айтады: «Әрбір мастық бойдан оғатты көп ... ... ... ... ... ... ... «ананы-мынаны» дегізіп,
бойды сынататұғын нәрсе екен». Осыған не алып, не қосуға болады. Сөз ақылды
және ақылсыз адам ... ... ... ... ... ... мас ... Ал
ақылды адам қайтеді ?
«Сол уақытта есті кісілер үлкен есі шықпай, ақылды қолдан жібермей, бойын
сынатпай жүріп ізденеді ... ... де есті ... ... ... ... бір ... болмасына жұмасына бір, ең болмаса айында бір,
өзіңнен өзің есеп ал». Есті кісі мен ... ... ... ... ... ... Есті адам өзінен өзі есеп алып, қате кетсе содан сабақ
алып, бағытын түзеп, ... ... ... ... ол жоқ. Есеп ... ... ... Абай ағартушы болған ба? //Сана болмысы. А.,1996ж. 95бет.
Абай он сегізінші сөзінде адам баласы ... ... ... ... ... деген тақырыпта ой өрбітіп, бірталай дүниелердің басын ашады. «Адам
баласына жыртықсыз, кірсіз, сыпайы киініп, һәм ол ... ... ... таза ... іс», ... ... ... дауы жоқ. Осыдан
адамның әсемдікті қабылдауы, тазалық, көркемдік туралы түсінігі, адамның
санасы тәрізді басқа мәселелер шыға ... ... ... Абай ... және ... ... сөз ... ата-анадан туғанда есті адам болмайды». Демек, есті болу үшін не
керек? Әуелі оның алдында есті адам болу ... соны ... ... ... ... үлгі ... көру керек. «Көре-көре көсем боласың, сөйлей-
сөйлей шешен боласың», -деген, көрумен қатар сөйлеу де керек, ащы ... ... ... ... мен ... ... ... білу мәселесі
ғұламалардың да, ел бағушы адамдардың да, қарапайым халықтың да ... ... ... Біз көбінесе жақсы мен ... ... ... ... дөп ... ... ... Абай айтқандай біздің есті
болғанымыз.
Жиырма бірінші сөзінде Абай «Аз ба, көп пе, адам ... бір ... аман ... - қиын іс». ... ... ... ... орын
алады. Мақтан –адамның ісі, харекетіне, санасына, зердесіне, атқарып жүрген
қызметіне байланысты өзге адамдардың айтатын ... ... ... ... ... ... тән, ... болатын құбылыс, ұғым.
Абай жиырма тоғызыншы сөзінде адам және періште ... ...... ... Адам өсіп ... ... ... болмыс бар дейді.
Періште өнбейді. Алтын адамға керек. Періште таза идеал. Адам өзінің күйкі
тірлігінде ... ... ... нәрсесін періштені көлденең тартып,
ақталмақ болады.
Абай өз қарасөздерінде ауқымды дүниетанымдық мәселелерге бойлайды.
«Жұрттың бәрі біледі өлетұғынын және өлім ... ... ... ... ... осыған да, амал жоқ, нанады, анық өз ... ... ... Бұл сөз адам өмірі мен өлімі философиясы. Адам баласы қашанда
өмір мен өлім ... ... ... ... ... ... адам өмірі мен өлімі мәселесі Абай да бой ... ... : ... ... ... нанбайды» ,- деп отыр. Адамдардың
ақиқатқа ұйып сенуі және жаратқан ісіне тағдырдың жазуы деп ... ... ... осы ... ... мәселенің бірі- адамға қатынасы. «Адам
баласына адам баласының бәрі-дос». Одан әрі ... ... ... ... «Не үшін ... ... ... тууың, өсуің, тоюың, қайғың,
қазаң, дене ... ... ... ... ... бәрі ... Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) ... ... ... қарай өлуің, көрге кіруің, шіруің, көрден махиларда ... екі ... ... пәлесіне хаупің, екі дүниенің жақсылығына
рахатың- бәрі бірдей екен. Бес ... ... бар ма, жоқ па ? ... ... ... білгендігіне білместігін таластырып, біреудің
бағына, малына ... ... я ... ... көз алартыспақ лайық
па?» Адам баласының бәрінде осындай ... ... деп, Абай ұлы ... Және ... бұл сөздері – мәңгілік мәнді сөздер. Абай көтерген ... ... ... бар. Абайдың негіз етіп отырғаны- адамның болмысы
ортақ, екі дүние ортасындығы көретін қызығы мен тартатын ... ... тең ... ... Абай ... мынандай жолмен аяқтаған: «Тілеуді
құдайдан тілемей, пендеден ... өз ... ... ... ... әпер демек- ол құдайға айтарлық сөз бе? Құдай ... ... ... ... не ... ... екі ауыз сөздің басын қосарлық не
ақылы жоқ, не ғылымы жоқ бола тұра, өзімдікін жөн ... деп, құр ... – деп ... ... несі сөз? Оның несі ... Осы ... ... қылықтарына да сын айтып отыр. Бұл жерде сөз болып отырған
екі мәселе. Бірі ... ... ... оған ... ... ... яғни оны ... жолы да, екіншісі-олардың осы ... ... ... ... ... өзіне-өзі сенбей, не құдайына сенбей
пендеге иек арту, тіптен маған ананікін алып бер деп, құдайшылыққа ... ... – бәрі де ... ... ... адамшылыққа жат қылықтары.
Абайды толғандырып отырған ұсақ-түйек тірлік ... ... ... ... жаратқандағы жағары мұраттарға сай болуы, өлім мен өмірдің не екені
туралы түсінікке ... ... ... ... ... ... ... адамның рухын қозғайтын, оны жетілдіретін мәңгілік
философиялық мәселелерді көтеріп отыр.
Адамдағы ұят және иман ... Абай отыз ... ... Мұның өзі адамдар мен хайуандардың аражігін ажырататын нәрсе.
Адамда ұят бар, хайуан оны ... ... Мұны ... рефлекциясы
дейміз. Ұяты бар адамда иман бар, ұятты адам иманды адам деп санайды Абай.
Біз пендеміз. ... ... ... Ұят ... ұғым Аллаға қатынасты болуы
мүмкін емес. Мінді-адам, ол пенде. Кейде әлдебір ... ... ... ... ... кейде қайғыны да мөлшерлей алмаймыз. ... ... іс ... ықтимал. Я болмаса нәпсіге жеңдіреміз. Нәпсі деген
адамның жауы.
«Ұяты күшті адамдар ұйқыдан, тамақтан ... да бар, ... ... ... ... де болады. Ұят деген адамның өз бойындағы
адамшылығы, иттігіңді ішіңнен өз ... ... ... ... ... аты.»
/1./ Абай адамдық танымдағы ұяттың күшін айтып тұр.
«Ұяты күшті адамдар ұйқыдан, ... ... да бар, ... ... ... ... де болады. Ұят деген адамның өз бойындағы
/1./ Абай. Қара сөз. Поэмалар. А., 1993ж. 76-бет.
адамшылығы, иттігіңді ішіңнен өз мойныңа ... ... ... ... ... адамдық танымдағы ұяттың күшін айтып тұр.
Отыз жетінші сөзінің ... ... ... 23 тармақтан
тұрады. Бәрі нөмірленген. Соның біріншісінде: «Адамның адамшылығы істі
бастағандығынан білінеді, қалайша бітіргедігінен ... ... Бұл ... ... ... отырған жоқ, рас, жақсы істі бастап, аяғын шашып
кететіндер көп. Абайдың ... ...... жай бір ... ... кәсіпке қатысты, үлкен істі бастау. Адамның адамшылығы ... ... ... ... ... баласы-бауырың» - бұл
Абайдың негізгі қағидасы.
«Мен егер закон ... ... бар кісі ... адам ... ... деген кісінің тілін кесер едім» - ... Бұл ... сөз ... ... туралы. Мінез дегенде екі нәрсе бар. Бірі - биологиялық
табиғатындағы тұқым қуалаушылығы, екіншісі- ... ... ... түзеледі дегенде Абай оның екінші жағына қатысты ... ... ... адам – ... ... Қапашылықтың бәрі
соның басында. Дүниедегі бар жаман да көпте, бірақ қызық та, ермек ... ... кім ... ... кім ... ... терең
сөздер./1./ Дүниеде жалғыз қалған адамның өлгені ... екі ... ... Дана адамдардың жалғыздығы. Абай сияқты дана ... де ... ... олар ... өсуі ... халқынан озып, алдында
кетіп қалғандықтан жалғыз болып ... Бұл бір. ... әр ... ... ... ... айтып отырғаны алғашқысы.
Отыз сегізінші сөзінде Абай «Адам ... ... ... ... ... өзі ... трактат десе болады. «Ей жүрегімнің қуаты
перзенттерім!» – деп ... ол. ... ... дейді. Яғни,
жүрегімнің қуаты-адамдар. Ол алғашқы сөздерінде адам мінездері жөнінде көп
нәрсе айтқан еді. «Еріншектікті айтты, ... ... ... ... т.б. нәрселерді айтты.» Өздеріңіз ықыласпен
оқып, ұғып алыңыздар, оның үшін ... ... ... ... ... ... ... нәрселермен. Жалпы махаббат деген Абай
дүниетанымында үлкен орын алады. Осы ... ... сөз ... ... ... осы ... қызмет атқаратын ұғым – махаббат. ... ... ұсақ ... ... отырған жоқ. Жүрегімнің қуаты, сендердің
бүкіл тіршіліктерің, болмыстарың – міне, Абайдың айтқалы ... Сана ... ... пен ... ... ... ... 1996ж. 227бет.
/2./ Бұл да сонда. 233бет.
Абай өзінің «Алланың сөзі де рас, өзі де рас» ... ... ... сен де сүй ол ... ... ... Сонда Абай адам
мәселесін тағы көтеріп отыр.
«Олардың ... ... ...... ... ... ... өзі – хақиқат, растықтың жолы», - дейді. Бұл жердегі айтар нәрсе –
ақиқат. Ақиқаттың түбі – ... Бұл ... ... ... ... көруге болады.
Абайдың осы сөзінде иман, имандылықты айтады. Бұл мәселе де адаммен
тығыз байланысты. Иман келтіру – ... ... ... тану ... - ... деген сөз.
Абай осыдан соң былай дейді: «Сіз әмәнту билләһи кәмаһуә би ... ... Ол есім ... ... ол алла ... фиғыл
ғазимләрінің аттары, олардың мағынасын біл һәм сегіз ... ... ... сөз, ... ... «затиялар» деген сөз субстанциялар деген мағынада.
Сегіз сипаты-сегіз субстанция. Абай адам Алланың сегіз ... ... ... оны ұғуы қажет дейді. Адам мен адамның байланысының негізі де осы
сегіз сипат болып табылады.
«Біз Алла ... ... ... ... ғана ... ... білмекке мүмкін емес». Алланың сыры-тылсым. Тылсымның мәні оның сол
тылсым болуында./1./ Біз Алланың ... ... ... ... ... ... ... емес» деп отырғаны сол. Алла тылсым, адам да тылсым.
Бірақ екеуінің айырмасы сонда – адамның сыры ... ... ... сыры ... сыры да ... ... ... сыры Алланың сырын білінген дәрежеде
меңгергенде ол білімге, ғылымға, күшке айналады. Ол бір жағы. ... ... ... ... мәні-Алла адамды жұмбақ етіп жаратқан. ... ... ... ... ... ... ... жұмбақтығының
өзі Алланың тылсымдығының бір көрінісі.
Абайдың айтуынша, адамның ақылы қысқы, өлшеулі. Алла ... ... ақыл ... ... ... ақыл ... Бұл ... мынада: адамды да мінсіз етіп жарату алланың қолынан келіп тұр,
бірақ онда Алла мен ... ... ... ... ... жаратқандарынан пайда алатұғын жан иесі хайуандарды жаратып,
жанды хайуандардан пайдаланатұғын ... ... ... дейді ұлы
ақын. Мұның алғашқы жартысы ұғынықты. Екіншісіне назар салсақ, хайуандарда
сана жоқ, бірақ ... ие ... Ол ие ақыл иесі ... ... ... Алланың
құдіретімен берілген, бірақ оларға осы ... ... ... ... ... ... ... Адамның осы қуаты кемісе, экология
деген проблема
/1./Ғ.Есім. Сана болмысы. ... пен ... ... ... ... 1996ж. 245бет.
туады./1./ Табиғатқа қарсылық деген-Алла тағаланың еркіне қарсылық, адамның
өзіне жасап отырған қастандығы. Абай «Жан иесі хайуан»,- ... ... ... Ол ... ... - дейді. Демек, адам ақылды, саналы болғандығынан
бәрінен жоғары, бәріне жауапты.
Одан әріде Абай өз ойын ... ... ... ... ... ... қылып жаратқандығында һәм ғадаләт һәм махаббат бар.» Бұл
терең сөз. Ол дүниеде жаратушы алдында жауап ... адам ... ... істе және өзің де ... бол. ... ... ... жақсы көреді. Сондай адамдар құдайға иман келтіреді,
жақсы істер істейді. ... орны ... ... «. ... ... Абай тереңге бойлай түседі.
«Енді біздің бастағы тағриф ... ... ... ... ... ... еді. Сен де бұл ғылым, рахым, ғадаләт үш ... ... шарт ... ... ... һәм ... ... болады. Белгілі жәуанмәрттік үш хаслат ... ... ... ... ғақыл-бұл үшеуінен сиддың ғадаләт болар»,- дейді. Бұл жердегі
мәселе жәуанмәрттікте. Жәуенмәрттікті ... ... адам деп ... ... ... ретінде қолданып отыр. Абайдың ... ... ... ... ... ... ... тәрізді мәңгілік ұғымдардың сол
адамның сипаты болуы да осыдан. ... үш ... ... оның ... де ... емес ... Ол үшін
тағы тәхмин қажет. Тәхмин дегеніміз-шама./2./ Яғни үш ... ... ... ... ... кетпеуі үшін шама немесе өлшем керек. Бұл
да аз. Енді «.. тәхмин бар ... ... ... оған ... ... ... адам өз ... кәмәләтқа жеткізбек, жәһәтінде болмақ».
Мұндағы «рауаж» деген гармония деген сөз. Шындық, ізгілік, данышпандық
жарасым ... ... ... ... ... көрінеді, толық адам, толық
мұсылман шығады. Абай адамның адамшылығы қалай ... ... ... ... ... соң «кәмілетке жетеді» дейді. Кәмілет деген – ... Яғни ... ... ... ... кәмілетке жеткенде жауанмәрттік (толық
адам) ... ... ... - ... адам ... бір ... ... Бұл оның философиясындағы адам
проблемасының арқауы.
Абай осы ... ... адам ... қор қылатын үш нәрсе бар.
Соннан қашпақ ... ... ... ... ... осының
жалғасы.
/1./Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет ... ... ... 1996ж. ... ... Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ... ... ... 2004ж. 262бет.
/3./ Бұл да сонда. 263бет.
Абай жан-жақты ... адам ... ... ... ... ... сөзінде Абай: «Адам ұғлы екі нәрседен: бірі-тән, бірі-
жан. Ол екеуінің орталарында ... ... ... жибили, қайсысы
кәсіби- оны білмек ... ... ... ... ...... ең ... түсінік те, ең ауыр түсінік те адам туралы. ... ... нені ... айта ... Ауыр ... ... түсіну. Тән мен жан дегендер адам болмысының күрделі проблемалары.
Абай өлеңдерінде тән мен жан ... көп ... ... ... адам ... ... «мен» және «менікі» деген
ұғымдар туралы құнды ойлар айтқаны белгілі. Абай Құнанбайұлы бұл ... ... өмір ... ... сөз етіп ... Абай тәнге қатысты нәрселерді
«жибили» деген ұғыммен берген. Яғни ... ... ... ... ... бәрі – ... Тәннің қажеттілігі не? Ішсем, жесем,
көрсем, ләззат ... ... ... Бұл ... ... да, ... ... концепциялар жасалған.
Жанға қатысты нәрселерді Абай «кәсіби» дейді. Абай осы жерде жанға
және ... ... ... ... ... ... ... проблемасы
адамға, оның өміріне келіп тіреледі.
Қырық төртінші сөзде: «Адам баласының ең жаманы – талапсыз»,- дейді.
Талап адамның өз ... ... ма, әлде ... ... ма? Жалпы адам
баласы талапсыз болуы мүмкін бе? Талапсыз адам адам ба? ... Абай ... ... ең жаманы – талапсыз деп. Жан қуаты, тән ... ... ... ... талап болып тұр. Адамның ең жамана талапсыз дегенмен,
талапсыз адам жоқ. Оның ... ... ... сонда.
«Адамшылықтың алды- махаббат, ғаділет сезім»- дейді. Абай қырық
бесінші сөзінде. Адамдық қасиеттің жоғарғысы ... ... Абай ... ... ... ... алдымыздан жиі шыға береді. Неге? Иассауиды
танымай Абайды тану өте күрделі. Абайдағы махаббат-Алла мен адам ... ... ... Адам мен ... қатынастылығы осы махаббат
арқылы көрінеді. Осыдан адамшылықтың алды махаббат, ғаділет сезім ... ... де адам ... ... ... тұжырымдар
мен толғамдар көптеп кездеседі.
«Қартайдық, қайғы оймадық, ұлғайды арман...» деп келетін өлең ... - ... ... ... Оның орны адам ... биік.
Адамның қайғы ойлауы дегеніміз, оның дүниенің мәніне үңіліп, мәңгіліктің
тылсым табиғатына тереңдеуі. Абай қайғы ... ... ... адамның
арманы ұлғаяды деген пікірге келген.
Сонда «ұлғайған арман» деген не? Оны Абай қай мәнінде қолданған?
Арманның ұлғайғаны, оның өз ... ... ... ...... Үміт-
/1./Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., 1995ж. 77бет.
адамның тіршілігінің нақ куәсі. Үмітсіз- адам болмайды.
«Адамның тауып айласын, кісілікті ... Абай осы ... ... және «кісілік» ұғымдарын сиғызған. Бұл екеуі бірінсіз-бірі
болмайтын, ... екі ... ... айласын табу-оны қалайда қолға түсіру, оны өзіне қызмет
еткізу. Бұл ... ... жол., ... мол. ... ... ... «кісілік» дегені толық ашады./1./
Біз Абай дүниетанымындағы адам мәселесіндегі бір ғана қыры.
/1./ Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен ... ... ... ... 1998ж. 2бет.
Қорытынды.
Қазақ топырағында пайда болып, тарихи күрделі даму үрдістерінен өткен,
небір қилы қайшылықтарға толы қазақ ... ... ... ... ... сөз қозғадық. Көрнекті ... ... адам ... ... ... ... ... адам мәселесін жүйелеп көрсету күрделі мәселе. Әр дәуірдің
ұлы тұлғаларының шығармашылығында адам ... ... ... ... Асан қайғы, әл-Фараби, ... Абай ... адам ... бүгінгі күні де өз күшін жоймаған, ауқымы
кең тақырыптар.
Әрбір халық өз ... ... ... және оған ... бір
көзқараста болмайынша ешқандай мәдениеттің дамуы мүмкін ... ... ... адам ... терең бойлауға мүмкіндік
береді. Көшпелілер философиясындағы келелі адамдық мәселелер Иассауи, әл-
Фараби, Абай ... ... ... ... ... ... ... болмысы ата-баба мұрасынан айқын көрінеді. Рухани мұра ... ... ... ... ... қазіргі замандағы
толысқан философиялық теориясын түгелдей қамтитын ұзақ та жемісті философия
тарихы ... орын ... Оның ... ... бірі ... сөз ...
адам туралы ілімдер еді.
/1./ Гумилев Л.Н. Көне түріктер. –Алматы, 1994ж. 128бет.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... Алматы: Ер-Дәулет, 1996ж.
2. Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. ... ... ... ... ... Раритет-2004ж. 392бет.
4. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен ... ... ... –Алматы:
Ғылым, 1998,ж. 307бет.
5. Ғ.Есім. Сана ... ... пен ... ... ... –Алматы:
Ғылым, 1996ж. 208бет.
6. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен ... ... ... ... ... 2004ж. 330бет.
7. Қазақ даласының ойшылдары. –Алматы: Ғылым, 1995. 160бет.
8. ... А. ... ... ... ... 1973ж. ... Сөнбес жұлдыздар. Алматы: Қазақстан, 1989ж. 272бет.
10. Аль-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: Ғылым,-1975ж.
418бет.
11. Гумилев Л.Н. Көне ... ... 1994ж. ... ... Ә. ... ... ... (тарихи-философиялық зерттеу)-
А., 1995. 12бет.
13. Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. Шығыс философия- ... адам ... А., 2000ж. ... ... Абай ... ... ба? ... болмысы. А., 1996ж. 95бет.
15. Абай. Қара сөз. Поэмалар. А., 1993ж. ... ... ... мен ... А., 1995ж. ... ... ... тарихы. –А: «Ратирет», 2004.-47бет.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам болмысының қайталанбас ерекшелігі9 бет
Антик философия. Софистер4 бет
Педагогика тарихының әдіснамалық негіздері және басқа ғылымдармен байланысы6 бет
17 ғасырдың жаңа дәуір философиясы және ғылым15 бет
XX ғ. БАТЫС ФИЛОСОФИЯСЫ, ЭКЗИСТЕНЦИАЛИЗМ8 бет
А. Байтұрсыновтың шығармашылығы19 бет
Абай философиясы7 бет
Адамның шығу тегі туралы концепциялар10 бет
Антик философиясы8 бет
Антикалық философия12 бет