Қазақстан Республикасының валютасының даму перспективасы [ 34 бет ]


Мазмұны

КІРІСПЕ.................................................................................................5

1 ТАРАУ. Ақша нарығының теоретикалық негіздері.

1.1 Ақша нарығының мәні, мазмұны, түрлері...................................7
1.2 Ақша жүйесінің қызметтері, принциптері..................................10
1.3 Құқық жағдайлары немесе әлемдік тәжірибе.............................15
1.4 Биржа. Оның маңызы, түрлері мен құрылымы..........................18

2 ТАРАУ. Қазақстан Республикасының валютасының даму перспективасы

2.1 ҚР ұлттық валютасының нормативтік-құқықтық негізі.............20
2.2 ҚР ұлттық валютасының қалыптасу ерекшелігі.........................30
2.3 ҚР ұлттық валютасының перспективалық даму жолы...............33

ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................38

ҚОСЫМША.............................................................................................

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ..............................39

I Ақша жүйесінің теоретикалық негіздері.

Ақша жүйесінің мәні, мазмұны, түрлері

Әрбір мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады.Ақша жүйесі –ол тарихи қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі XVI-XVII ғғ. капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ оның кейбір жекелеген элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған. Капиталистік өндірістің және тауар ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.
Дүние жүзінде әртүрлі ақша айналымының жүйелері бер, ол тарихи даму кезеңдерінің өткен және әр мемлекеттің заңымен бекітілген. Ақша айналымының басты компоненттері мынадай:
1. Ұлттық ақша өлшемі (доллар, теңге, сом, франк,марка, крона,йена және т. б.). Олар арқылы тауарлар мен қызмет көрсету бағалары белгіленеді.
2. несие және қағаз ақшалар, монеталар жүйесі, олар қолма-қол айналымдағы заңды төлем құрамдары болып саналады.
3. Ақша эмиссиясы жүйесі яғни айналымға ақша шығарудың заңды түрде бекітілген тәртібі.
4. Ақша айналымын реттеп отыратын мемлекеттік органдар.
Ақша массасы дегеніміз не?
Ақша массасы-халық шаруашылығындағы тауарлар мен қызметтің айналымын қамтамасыз ететін сатып алу мен төлемдердің жиынтығы. Олар жеке адамдарда, кәсіпорындарда, бірлестіктер мен ұйымдарда және мемлекетте болады.
Ақша массасы құрылымының белсенді-активті бөлігіне шаруашылыққа нақты қызмет көрсететін ақша құралдары, ал пассивті бөлігіне ақша қорларының есепшоттағы қалғандары жатады, соңғысы есеп айырысу құралдары рөлін атқарады. Жинақтап айтқанда, ақша массасының құрылымы едәуір күрделі және ол қатардағы тұтынушының ойлағанындай тек қолдағы қағаз ақша мен айырбас монетасы емес. Шындығынды, қағаз ақшаның ақша массасындағы үлесі өте төмен (25%-тей), ал басқа бөлігі кәсіпорындар мен ұйымдар арасында дамыған рыноктык экономикада бөлшек сауданың өзі де банктік есепшот арқылы жүреді.
Қазіргі рыноктык экономикада банктік ақша дәуірі басталды. Банктік ақшаға чектер, несие карточкалары және т. б. жатады. Аталған есеп айырысу құралдары (және т. б.) банктік депозиттерді де билейді. Тауар мен қызметті төлеуде сатып алушы чек пен несие карточкасы арқылы банктерге өз депозитінен қажетті соманы сатушының есепшотына аудартады немесе қолма-қол беруді бұйырады. Ақша массасының құрамына тікелей сатып алу немесе төлем құралы ретінде пайдаланылмайтын компоненттер де кіреді.Коммерциялық банктердегі мерзімді есепшоттағы жинақ салымдары, басқа да несие- қаржы ұйымдарының қаржылары, депозиттік сертификаттар, инвестициялық қорлардағы акциялар туралы болып отыр. Ақша айналымының аталған компоненттері «квази-ақша» деп аталады. Ақша айналымы құрылымындағы ең қомақтысы да және ең тез өсетін бөлігі де осы квази-ақшалар.
Профессор П.Самуэльсон квази-ақшаларды өтімді активтер деп атады. Өтімді (меквидный) түсінігі ақша категориясын анықтау үшін маңызды. Қандай болмасын мүліктің немесе активтің өтімділігі дегенде оның оңай сатылуы және құнын жоғалтпай ақша түріне айналуы мүмкіндігін айтады. Демек, актив түрдің ең өтімді түрі-ақша. Жоғары өтімді мүліктерге алтын, бағалы металдар мен тастар, мұнай, өнер шығармалары жатады. Өтімі төмендеу болатындарға-үйлер, құрал-жабдықтар (бизнесмендер оларнды «мұздатылған» құралдар деп атайды) жатады.
Ақша ерекше тауар ретінде жүруіне яғни жалпыға ортақ эквивалент болуына немесе ақша құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты қалыптасады. Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:
- Металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары яғни толық құнды ақша ацналыста жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін орындайды. Ал несие ақшалары металға айырбасталады.
- Несие ақшалары және қағаз ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай, айналыстан толық құнды ақша яғни алтын біржолата ығыстырылып, айналыста тек ақша белгілері жүреді.
Ақша өзінің дамуы барысында екі түрге бөлінеді: толық құнды ақшалар және толық құнсыз ақшалар.
Толық құнды ақшалар-номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты құнымен сәйкес келетін ақшалар. Мұндай ақшаларға металл ақшалар, соның ішінде: мыстан, күмістен және алтыннан жасалғандары жатады. Металл ақшалар әртүрлі формада болған. Монета түріндегі формасы- бұл олардың соңғы формасы. Монетаның бет жағы-аверс, артқа жағы-реверс және жаны гурт деп аталады.
«Монета» сөзінің шығуын римдіктердің жүрегі саналатын шіркеу құдайы Юнона-Монета есімімен байланыстырады яғни сол шіркеуден берілген ақшалай қаражаттың көмегімен Римнің эпир ханы Пиррмен соғыста жеңіске жеткендігі туралы аңыз бар. «Монета» сөзі латынша «moneo»- «кеңес беремін, көңіліңнен шығамын» дегенді білдіреді.
Толық құнсыз ақшалар-номиналдық құны нақты құнынан яғни олардың өндірісіне кеткен қоғамдық еңбектен жоғары болып келетін ақшалар.
Оларға мыналар жатады:
-құнның металдық белгілері-арзан бағалы металдардан жасалған ұсақ монеталар, мысалға жез, алюминий т. б. монеталар;
-құнның қағаздан жасалған белгілері. Құнның қағаздай белгілері екіге бөлінеді: қағаз ақшалар және несиелік ақшалар.
Қағаз ақшалар-бұл нағыз ақшалардың өкілдері. Тарихта олар айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде пайда болды. Қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың айналыс құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты. Металл ақшалардың қағаз ақшаларға ауысуының себебі мынадай:
-металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
-металл ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған әрекеті нәтижесінде яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металдық құрамын төмендетуі барысында бүлінуі;
-бағалы металдарды өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға қарағанда қымбаиқа түсуі;
-эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың нақты құны арасындағы айырма) алу мақсатында қазынаның қағаз ақшаларды шығаруы;
-бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б. э. XII ғ. Қытайда, 1690 ж. Ұлыбритан отары болған Солтүстік Америкада, 1762 ж. Австрияда және 1769 ж. Ресейде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары қағаз ақшалар барлық елдерде шығарылды. Қазіргі кезде қағаз ақшалар қазыналық билеттер түрінде он елде (АҚШ, Италия, Индия, Индонезия т. б.) ғана сақталған. Кешегі КСРО-да 1961 ж. болған ақша реформасы негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 рубльдік қазыналық билет формасында соңғы рет айналымға шығарылып, кейіннен Ресейдегі 1991-92 ж.ж. және Қазақстандағы 1993 ж. ақша реформасы нәтижесінде айналымнан алынды.
Қағаз ақшалар-бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгілеген өзіндік номиналы бар құнның белгілері.Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және төлем құралы қызметін атқарады. Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттің қаржы жетіспеушілігіне байланысты шығарылуымен түсіндіріледі.Қағаз ақшалар өзінің табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді. Олардың құнсыздану себептеріне:айналысқа басы артық қағаз ақшалардың шығарылуын, эмитентке дкген сенімнің төмендеуін және төлем балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Несиелік ақшалар-тауар өндірісінің дамуымен яғни тауарларды сатып алу және сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге берілуімен байланысты пайда болған ақшалар. Несиелік ақшалардың шығуы банктердің несиелеу операцияларымен байланысты. Мұндай ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемді ету; нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкіндік жасау.Несиелек ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота және чек.
«Вексель» сөзі латынша bill note-міндеттемі шоты дегенді білдіреді.Вексель-белгілі бір соманы алдын-ала келісілген мерзімде және белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық міндеттемесі. Вексельдің екі түрі бар: жай және аудармалы.
Жай вексель (соло)-вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
Аудармалы вексель (тратта)- вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта алғашқы вексельді ұстаушыға төлеу туралы үшінші бір тұлғаға вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген ұсынысын сипаттайтын вексель.Жай және аудармалы вексель-коммерциялық вексельдің түрлері ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, экономикалық әдебиеттерде вексельдімынадай түрлерге бөледі:қаржылық, қазыналық, достық,бронзалық.
Қаржылық вексель-белгілі бір ақша сомасын қарызға беруден туындайтын қарыздық міндеттеме.
Қазыналық вексель-бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет тарапынан шығарылатын оның міндеттемесі. Қазыналық вексель бойынша мемлекет борышқор болып саналады.
Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу мақсатында бір-біріне беріледі.
Бронзалық вексель нақты қамтамассыз етілмеген қарыздық міндеттемені білдіреді.
Банкнота (ағылшын сөзінде «bank-note» аударғанда «банк билеті»)- орталық банктың айналысқа шығарған әртүрлі номинальдағы ақша бірліктері. Ол вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның вексельден мынадай айырмашылығы бар:
- мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді қарыздық міндеттеме болса, ал банкнота дегеніміз-мерзімсіз қарыздық міндеттеме.
- кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады және оның жеке кепілдігі болады, ал банкнотаны қазіргі кезде орталық банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және жай.
Классикалық банкнота-бұл банкнотаның алғашқы пайда болған формасы ретінде алтынға еркін алмастырылатын яғни алтынмен қамтамассыз етілген Орталық банктың билеті.Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан өзіндік айырмашылығы бар:
-жаратылысына қарай- қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметінен туындаса, ал банкнота ақшаның төлем құралы қызметінен пайда болған;
-эмиссиялау әдісі бойынша-қағаз ақшаларды айналысқа қазынашылық шығарса, ал банкнотаны Орталық банк шығарады;
-қайтарылуына қарай-классикалық банкноттар вексель мерзімінің аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал қағаз ақшалар қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала береді;
-ауыстырылуына қарай-классикалық банкноталар банкке қайтуына байланысты алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз ақшалар қашаннан ауыстырылмайтын болған.
Чек вексель мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің құрылып, олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына байланысты несиелік және айналыс құралы ретінде біршама кеш пайда болды.
Алғашқы чектер 1683 ж. Англияда пайда болды.
Чек-ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ақшалай соманы төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне берген жазбаша бұйрығы.Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек-банктен қольа-қол ақша алуға арналған төлем құралы;
атаулы чек- аударуға құқысыз белгілі бір тұлғаның атына жазылады;
ордерлі чек-бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ индоссамент бойыншабасқа бір тұлғаға беруге құқық береді;
мәлімдеуші чек-чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы төленеді;
есеп айырысу чегі-заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылады;
жол чегі- туристік сапарларға арналған төлем құралы;
кепілдендірілген чек-банктің чекте көрсетілген соманы төлеуге кепілдендіруін сипаттайтын төлем құралы;
Электрондық ақшалар-компьютер торабының, ақпараттарды автоматты түрде өңдеу құралдарын қолданатын байланыс жүйелері арқылы жүзеге асыратын банктер және олардың клиенттері, сатушылар мен сатып алушылар арасындағы төлемдер жиынтығы.Электрондық ақшалар пластикалық карточка формасында болады. Олар екі түрлі болып келеді:
Дебеттік(төлем) карточка-банкте арнайы карточкалық қаражаты бар, клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты пайдалануға, банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер үшін төлеуге арналған төлем құралы.
Кредиттік карточка-оның элементі мен карточка иесі арасындағы келісімшартқа сәйкес, несиелік көлемінде тауарлар мен қызметтер үшін төлемді жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктер дебеттік және кредиттік карточкалардың отандық және халықаралық түрлерін кеңінен қолдануда. Оларға «Eurocard», «Master Card», «Visa», «ALTYN», «Maestro» және т. б. жатады.

Қолданылған әдебиеттер:



1. «10 лет тенге» Айманбетова Г.З.
Жамаубаев Е.К.
Конкурбаева Б.М.
2. «Егемен Қазақстан» газеті
1999-№5-с.26-32б.

3.Честра Джон «Деловой этикет» М.: Файр-Пресс,200

4.Культура препренимательства Рютенгер Рольф


5. «Ақша. Несие. Банктер.» Көшенова Б.А.
Алматы,экономика,2000 ж.

6. «Ақша несие банктер» Сейітқасымов Ғ.С.
Алматы,2001ж. .
7. «Ақша айналысы және несие» Мақыш С.Б.
Алматы,2004 ж.

      
      Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
............................5
1 ТАРАУ. Ақша нарығының теоретикалық негіздері.
1.1 Ақша нарығының мәні, мазмұны,
түрлері...................................7
1.2 Ақша жүйесінің қызметтері,
принциптері..................................10
1.3 Құқық ... ... ... ... Оның ... ... мен ... ТАРАУ. Қазақстан Республикасының валютасының даму перспективасы
2.1 ҚР ұлттық валютасының нормативтік-құқықтық негізі.............20
2.2 ҚР ұлттық валютасының қалыптасу ... ҚР ... ... ... даму ... ... ... ..............................39
Аннотация
Нарықтық экономикаға өту заңдылығы еліміздегі өтіп жатқан
жекешелендіру ... ... ... өсуі, халықтың әл-
ауқатының төмендеуі барша адамзаттың ең бірінші проблемасына айналып отыр.
Осы проблемаларды ... үшін мен ... ақша ... мен ... ... ... болу деңгейін зерттеп,осы төңіректе үлкен ... ... қиын ... ... ... теңгенің
тұрақтылығы тәуелсіздігіміздің белгісі екенін дәлелдеп отырмын.
Осы зерттеулер нәтижесінде ақша ... ... ... ... ... ... ... табылып отыр.
Бұл өте ауқымды, сауатты жазылған жұмыс қатарына жатады деп
ойлаймын.
I Ақша жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады.Ақша жүйесі
–ол ... ... және ... ... заңдарымен бекітілген
біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі XVI-XVII ғғ. ... ... ... бастағанда пайда болды. Бірақ оның кейбір жекелеген
элементтері одан да ... ... жүре ... ... ... ... ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.
Дүние жүзінде әртүрлі ақша айналымының жүйелері бер, ол тарихи даму
кезеңдерінің өткен және әр ... ... ... Ақша ... ... ... Ұлттық ақша өлшемі (доллар, теңге, сом, франк,марка, крона,йена және т.
б.). Олар арқылы тауарлар мен қызмет көрсету бағалары белгіленеді.
2. несие және ... ... ... жүйесі, олар қолма-қол айналымдағы
заңды төлем құрамдары болып ... Ақша ... ... яғни ... ақша ... ... ... тәртібі.
4. Ақша айналымын реттеп отыратын мемлекеттік органдар.
Ақша массасы дегеніміз не?
Ақша массасы-халық шаруашылығындағы ... мен ... ... ... ... алу мен ... ... Олар жеке адамдарда,
кәсіпорындарда, бірлестіктер мен ұйымдарда және мемлекетте болады.
Ақша массасы құрылымының белсенді-активті ... ... ... ... ақша ... ал ... ... ақша
қорларының есепшоттағы қалғандары жатады, ... есеп ... ... ... ... айтқанда, ақша массасының құрылымы едәуір күрделі
және ол қатардағы тұтынушының ойлағанындай тек қолдағы қағаз ақша ... ... ... Шындығынды, қағаз ақшаның ақша массасындағы үлесі
өте төмен (25%-тей), ал басқа ... ... мен ... ... ... экономикада бөлшек сауданың өзі де банктік есепшот арқылы
жүреді.
Қазіргі рыноктык ... ... ақша ... басталды.
Банктік ақшаға чектер, несие карточкалары және т. б. жатады. Аталған есеп
айырысу құралдары (және т. б.) ... ... де ... ... мен
қызметті төлеуде сатып алушы чек пен ... ... ... ... ... ... соманы сатушының есепшотына аудартады немесе қолма-қол
беруді бұйырады. Ақша массасының құрамына тікелей сатып алу ... ... ... ... компоненттер де ... ... ... ... ... ... да ... қаржы
ұйымдарының қаржылары, депозиттік сертификаттар, инвестициялық қорлардағы
акциялар туралы болып отыр. Ақша айналымының аталған компоненттері «квази-
ақша» деп ... Ақша ... ... ең ... да және ең ... ... де осы ... П.Самуэльсон квази-ақшаларды өтімді активтер деп ... ... ... ақша ... ... үшін маңызды. Қандай
болмасын мүліктің немесе активтің өтімділігі дегенде оның оңай сатылуы және
құнын жоғалтпай ақша ... ... ... ... ... актив түрдің
ең өтімді түрі-ақша. Жоғары өтімді мүліктерге ... ... ... ... ... өнер ... ... Өтімі төмендеу болатындарға-үйлер,
құрал-жабдықтар (бизнесмендер оларнды «мұздатылған» құралдар деп атайды)
жатады.
Ақша ... ... ... жүруіне яғни жалпыға ортақ ... ... ақша құн ... ... ... ... қалыптасады.
Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:
- Металл ақша ... бұл ... ақша ... яғни толық құнды ақша
ацналыста жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін орындайды. Ал ... ... ... ... ... және ... ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай,
айналыстан толық құнды ақша яғни алтын біржолата ... ... ... ... ... өзінің дамуы барысында екі түрге бөлінеді: ... ... және ... құнсыз ақшалар.
Толық құнды ақшалар-номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты
құнымен сәйкес келетін ақшалар. Мұндай ... ... ... ... мыстан, күмістен және алтыннан жасалғандары жатады. Металл ақшалар
әртүрлі формада ... ... ... ... бұл олардың соңғы
формасы. Монетаның бет ... ... ... және жаны гурт деп
аталады.
«Монета» сөзінің шығуын римдіктердің ... ... ... ... ... ... яғни сол шіркеуден ... ... ... ... эпир ханы ... ... ... туралы аңыз бар. «Монета» сөзі латынша «moneo»- ... ... ... дегенді білдіреді.
Толық құнсыз ақшалар-номиналдық құны нақты құнынан яғни олардың
өндірісіне кеткен қоғамдық еңбектен жоғары болып келетін ақшалар.
Оларға ... ... ... ... ... ... жасалған ұсақ
монеталар, мысалға жез, алюминий т. б. ... ... ... ... ... қағаздай белгілері екіге
бөлінеді: қағаз ақшалар және несиелік ақшалар.
Қағаз ақшалар-бұл нағыз ақшалардың өкілдері. ... олар ... ... және ... ... ... ретінде пайда болды.
Қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті ... ... ... қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты. ... ... ... ... себебі мынадай:
-металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
-металл ақшалардың ... ... ... ... ... яғни ... қосымша табыс алу мақсатында металдық құрамын
төмендетуі ... ... ... ... ... ... шығаруға қарағанда
қымбаиқа түсуі;
-эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың
нақты құны арасындағы ... алу ... ... ... ... тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б. э. XII ғ. ... 1690 ж. ... ... ... ... 1762 ж. Австрияда және 1769 ж. Ресейде пайда
болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс ... ... ... ... ... Қазіргі кезде қағаз ақшалар қазыналық билеттер түрінде он елде
(АҚШ, Италия, Индия, Индонезия т. б.) ғана ... ... ... 1961
ж. болған ақша реформасы негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 ... ... ... соңғы рет айналымға ... ... 1991-92 ж.ж. және ... 1993 ж. ақша ... ... ... ақшалар-бюджет тапшылығын жабу мақсатында ... ... ... сондай-ақ мемлекет белгілеген өзіндік номиналы бар
құнның ... ... тек қана ... ... және төлем құралы
қызметін атқарады. Олардың ... ... ... ... байланысты шығарылуымен түсіндіріледі.Қағаз ақшалар өзінің
табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез ... ... ... басы ... қағаз ақшалардың шығарылуын, эмитентке
дкген сенімнің төмендеуін және төлем балансының ... ... ... ... дамуымен яғни тауарларды сатып алу
және сатудың уақытын кешіктіріп ... ... ... ... ... Несиелік ақшалардың шығуы банктердің ... ... ... ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемді ету;
нағыз ... ... ... ақша ... ... ... ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота және чек.
«Вексель» сөзі латынша bill ... шоты ... бір ... алдын-ала келісілген мерзімде және
белгіленген жерде төлейтіндігі туралы ... ... ... екі түрі бар: жай және аудармалы.
Жай вексель (соло)-вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы
белгілі бір уақытта немесе ... ... ... ... туралы вексель
берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
Аудармалы вексель (тратта)- вексельде көрсетілген соманы белгілі бір
уақытта алғашқы ... ... ... ... үшінші бір тұлғаға вексель
берушінің еш нәрсемен негізделмеген ұсынысын сипаттайтын ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Сонымен қатар, экономикалық әдебиеттерде вексельдімынадай ... ... ... ... бір ақша ... ... ... қарыздық міндеттеме.
Қазыналық вексель-бюджет тапшылығын жабу ... ... ... оның міндеттемесі. Қазыналық вексель бойынша мемлекет
борышқор болып саналады.
Достық ... ... ... оларды есепке алу мақсатында ... ... ... ... ... етілмеген қарыздық міндеттемені
білдіреді.
Банкнота (ағылшын сөзінде «bank-note» аударғанда «банк ... ... ... ... әртүрлі номинальдағы ақша бірліктері. Ол
вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның вексельден
мынадай айырмашылығы ... ... ... егер де ... ... қарыздық міндеттеме
болса, ал банкнота дегеніміз-мерзімсіз қарыздық міндеттеме.
- кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады ... жеке ... ... ал ... ... ... ... банк
шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және
жай.
Классикалық банкнота-бұл банкнотаның ... ... ... ... ... еркін алмастырылатын яғни алтынмен қамтамассыз етілген
Орталық банктың билеті.Классикалық ... ... ... ... ... ... ... ақшалар ақшаның айналыс құралы ретіндегі
қызметінен туындаса, ал банкнота ... ... ... ... ... әдісі бойынша-қағаз ақшаларды айналысқа қазынашылық
шығарса, ал банкнотаны Орталық банк ... ... ... ... ... байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал қағаз ақшалар
қайтарылмайды, яғни олар ... қала ... ... ... банкке қайтуына байланысты
алтынға немесе күміске ауыстырылып ... ... ... ... болған.
Чек вексель мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің құрылып,
олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына байланысты
несиелік және айналыс құралы ... ... кеш ... ... ... 1683 ж. Англияда пайда болды.
Чек-ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ... ... ... ... ... ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне
берген жазбаша бұйрығы.Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек-банктен қольа-қол ақша ... ... ... ... чек- ... құқысыз белгілі бір тұлғаның атына жазылады;
ордерлі ... ... ... ... ... индоссамент
бойыншабасқа бір тұлғаға беруге құқық береді;
мәлімдеуші чек-чекті ... ... ... ... ... айырысу чегі-заңды тұлғалар арасында ... ... ... ... ... сапарларға арналған төлем құралы;
кепілдендірілген чек-банктің чекте көрсетілген соманы төлеуге
кепілдендіруін сипаттайтын ... ... ... ... ... ... ... құралдарын қолданатын байланыс жүйелері арқылы жүзеге асыратын
банктер және олардың клиенттері, сатушылар мен ... ... ... ... ақшалар пластикалық карточка формасында
болады. Олар екі түрлі болып келеді:
Дебеттік(төлем) карточка-банкте арнайы ... ... ... арасындағы келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты пайдалануға,
банкомат арқылы қолма-қол ақша ... ... ... мен қызметтер үшін
төлеуге арналған төлем құралы.
Кредиттік карточка-оның элементі мен карточка иесі ... ... ... ... ... мен ... ... жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан Республикасындағы екінші ... ... ... ... ... отандық және халықаралық түрлерін кеңінен
қолдануда. Оларға «Eurocard», «Master Card», ... ... ... т. б. ... Ақша ... қызметтері, принциптері
Ақша экономикадағы ролін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы
орындайды. Ақшаның әр ... ... ... ... туындайтын тауар
өндірушілердің формасы ретінде ... ... және ... ... бір жақтарын сипаттайды.
Ақшаның қазіргі экономикадағы атқаратын қызметтеріне мыналар
жатады:
1. құн өлшемі және баға ... ... ... ... төлем құралы;
4. қорлану және қор жинау құралы;
5. дүниежүзілік ақша;
Ақша ... ... ... ... барлық тауарлардың құнын
өлшейді. Ақша құн өлшемі ретінде: «мөлшері жағынан аттас, сапасы
жағынан салыстыруға ... ... ... ... үшін ... ... беру» қызметін атқарады. Бірақ та тауарларды өзара өлшейтін ақша
емес, тауарлар өндірісіне ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасады. Барлық тауарлар қоғамдық еңбек өнімдері,
сондықтан олардың құнын өзіндік құны бар нақты ақшалар ... және ... ... құнының ақшамен бейнеленуі оның бағасы деп аталады. Баға
тауарды өндіруге және сатуға қажетті қоғамдық ... ... ... елде ... ... ... қабылданған және тауарлар бағасын өлшеуге
қызмет ететін металдың ... баға ... ... ақша бірлігіне
бекітілетін салмақты саны баға масштабы деп ... ... және ... ... құн заңы ... құн өлшемі қызметі мен баға масштабы арасында ... ... ... бұл ... ... ақшаның экономикалық қызметін
сипаттайды.Құн өлшемі қызметі құн заңына байланысты ... ... бұл ... ... ... ... құнын көрсету үшін емес,
тек оның бағасын бейнелеу үшін ... ... Баға ... ... ... сұраныс пен ұсынысқа байланысты белгіленеді.Сөйтіп баға масштабы
арқылы ойша ... ... ... ... ақша бірлігіндегі
көрсетілетін нарықтық бағаға айналды.
Бүгінгі таңда тауарлар алтынға тікелей ... ... ... алтынмен белгіленбейді.Ақшаның бұл қызметін алтынның орнында
жүретін оның құндық өкілдері немесе қағаз және несиелік ақша ... ... ... ... құны ... да, ... толық
бағалы емес ақшалар деп атайды. Өйткені, олар ... ... ... ... ... ... ... қызметінде ақша тауар айналысы процесінде
делдалдық рөл атқарады. Тауар айналысы мынадай процестерді ... ... яғни оның ... ... ... сатып алу, яғни тауардың ақшаға
айналуы. Бұл ... ... ... ... ... ... болады: Т
(ТАУАР)-А(АҚША)-Т(ТАУАР).
Ақша айналысының тауар айналысынан айырмашылығы ақша тааурларды
біртіндеп айналыстан шығара отырып, өзі ... ... ... отырады.
Ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметінің басты ерекшелігі, біріншіден,
бұл қызметті толық ... емес ... ... ... және ... ... ... нақты және қолма-қолсыз ақшалар атқарады.
Сонымен ақша, айналыс құралы қызметін атқаратындықтан да ... яғни ... ... сатылатын тауарлар массасы және баға негізінде
анықталады. Ал егер айналыстағы ақша массасы тауар массасынан артық болса,
онда ақшаның ... ... жол ... ... жағдайлардың болуына байданысты тауарлардың тек нақты
ақшаға ғана сатылмайтыны белгілі. Себебі әр ... ... ... ... айналыс мерзімінің ұзақтығының бірдей еместігі, сондай-ақ ... ... мен ... маусымдық сипатта болуы шаруашылық
субъектісінде қосымша қаражаттардың жетіспеушілігін ... ... ... төлемін кешіктіріп сатып алу және ... ... беру ... ... ... ... ретінде мынадай ерекше
қозғалыс формасына ие: Т (ТАУАР)- М(МІНДЕТТЕМЕ), ... ... ... ... ... ... мен айналыс құралы қызметтері
арасында өзара айырмашылық бар. Ақша ... ... ... ... ... ... ... құралы қызметінде ақша мен тауардың бір-біріне
қарама-қарсы қозғалысы болмайды, яғни қарыздық міндеттеме ... ... ... сатып алу процесінің аяқталғандығын білдіреді. ... мен ... ... ... кредиторға қарыз алушының төлемеу ... ... Ақша ... ... ... тек қана ... айналысына қызмет
етіп қоймай, сол сияқты қаржы және несие қатынастарына да қызмет етеді.
Жалпы барлық ... ... ... ... ... болады:
-тауарлар және көрсетілетін қызметтер бойынша төлем міндеттемелері;
-мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер;
-банктік ... ... және ... ... ... қарыздық
міндеттемелер;
-сақтандыру міндеттемелері;
-әкімшілік, сот алдындағы және өзге ... ... ... ... ... ... ... яғни қағаз және
несиелік ақшалар атқарады.
Ақша жалпыға ... ... ... оның ... тауар алуды
қамтамассыз етумен қатар, байлықты жинау құралы болып ... ... ... ... немесе қорлануға тырысады. Қорлану үшін ... ... ... ... сату және ... алу қозғалысы үзіледі.
Ақшаның қор жинау қызметін ... ... емес ... ... ... себебі
оларды, меншікті құны жоқ. Бұл қызметті ... ... ... ... ... ... ... толық бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар
өндірісі жағдайында қорлану екі формада жүзеге ... десе ... ... мен ... ... және ... шоттардағы, сол сияқты
банктегі ... ... ... ... қалдықтары түрінде қоғамдық
қорлану формасында;
2.Банктердегі халық салымдарында, облигацияларда жинақталған жеке ... ... ... ... заемдар, сыртқы
серіктестіктерге ... ... ... дүниежүзілік ақшалардың пайда
болуына ... ... ... ... ... ... ... құралы,
жалпыға ортақ сатып алынатын құрал және жалпыға ортақ қоғамдық ... ... ... ... ... ... құралы ретінде
дүниежүзілік ақшалар халықаралық байланыстардағы есеп ... ... ... ... ... дүниежүзілік ақшалар
елдер арасындағы нақты ақшамен төленетін тауарлар және ... ... ... бұзылған жағдайда қызмет етеді. Жалпыға
ортақ қоғамдық байлықты құрау ретінде дүниежүзілік ақшалар бір ... ... елге заим ... ... ... барысында қызмет етеді.
Егер де еліміздің ішіндегіақша мемлекетпен заңдастырылған ұлттық
ақша бірлігі формасында қызмет ... ... ... ... ... К.
Маркс өз еңбегінде: «Ақша өзінің ұлттық киімін шешеді де, өзінің бастапқы
формасы ретіндегі металл ... яғни ... ... ... формасына
өтеді»,-деп жазды.Сондай-ақ бұл жерде дүниежүзілік ақша қызметін алтын және
алтынға ауыстырылатын жекелеген ... ... ... ... АҚШ
доллары және ағылшын фунт стерлингі атқарған.
Қазіргі ... ... ақша ... ... валютасы-еуро, сол сияқты Халықаралық валюталық қордың СДР-
і (арнайы қарыз алу құқығы) ... ж. ... ... ... ... ... елдерінде жаңа
валюта «Еуро» енгізілді. Еуропалық Валюталық ... ... 11 ... Германия, Франция, Люксембург, Нидерландия, Австрия, Бельгия,
Финляндия, Ирландия, Португалия, ... және ... 1999 ... ... ... «Еуро» қолма-қолсыз төлемдер үшін және мемлекеттің жаңа
қағаздарын орналастыру үшін пайдаланылды. «Еуро» банкноты мен ... ... 1 ... және 6 ... ... ... енгізіліп, валюталық
одаққа мүше елдердің ұлттық ақша бірліктері 2002 ж. 1 шілдесінен ... ... ... ... ... ... айналыс аясындағы көрінісі. Ол
тауар-ақша ... ... ... ... ... тән.
Айналыстағы ақшаның саны К. Маркс ашқан ақша айналысы заңымен реттеледі.
Ақша айналыс заңы мына ... ... ... заңының мәні-ақшаның айналыс ... ... үшін ... ақша ... сатылуға тиіс тауарлар ... бір ... ақша ... ... ... ... ... тек айналыс құралы ғана емес, сонымен бірге төлем құралы
қызметін де атқаратындықтан ... ... ақша ... де ... тауарларсомасына байланысты азаяды. Қарыз ... ... ... есеп айырысқанда өтеледі, яғни олар ... мен ... ... ... ... де өтеледі. Сөйтіп,
несиенің даму дәрежесі ақша мөлшеріне кері әсерін ... ... көп ... ... ... айналысқа соғұрлым аз ақша мөлшері
қажет. Одан ... ... ... ... ақша ... және ... ... ақша қорын құрайды.
Экономикада сатылған тауарлар бағасынан айналыста әлдеқайда кем
ақша ... ... ... ... ... ... Ол кезде Y
мөлшері теріс сан болады. Бірақ бұл ... және ... да ... ... ... ... ... мемлекеттерде кездесіп отырған
кәсіпорындар арасындағы төлемеушілік проблемасы жай ақша жиынынұлғайтумен
шешеілді дегенді көрсетпейді. ... ... ... ... ... ... ... төлемеушіліктің тізбегінде әлуетті
күйретушілердің болуы, күйретушіліктің тиімді тәжірибесінің болмауы, ... ... ... ... ... дамымауы және т. б.
Сөйтіп, айналысқа қажетті ақша ... ... даму ... ... ... ... ... тауар мөлшеріне, тауарлар мен
қызмет бағасының деңгейіне және т. б. байланысты өзгереді.Айналысқа қажетті
ақша мөлшері ақша ... ... кері ... ... Ал
ақша айналысына әсер ететін жағдайлар мыналар:
-несиенің даму деңгейі, егер тауардың көп бөлігі ... ... ... мөлшерде кем ақша қажет;
-қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
-ақша айналысы санының өсуі.
Айналысқа ақша екі түрде ... ... ... ... айналымдағы банкноттар және ұсақ тиындар; банктік айналымдағы ақша
түрі, яғни банктегі шоттарға жазылған сома. Екі ... банк ... ... түрін, яғни қолма-қол ақшаны монополиялы құқықпен ... ... да, ... емес ақша ... ... ... ... Ақшаның екі түрі бірімен-бірі тығыз байланыста жүреді.
Егер банк ... ... ... өз ... ... ... ... банктік айналымдағы ақша белгілері нақты қолма-қол
банкнотқа айналады. Керісінше, клтенттің ... жазу ... ... ақша
сомасын салуды қолма-қол ақшаның банктік айналымдағы ақша ... ... ... екі ... ... ... бір түрінің екіншісіне
ауысуы жалпы ақша жиыны құрамын анйқтауды қажет етеді. Себебі ақша ... ... ... ... Белгілі бір мерзім аралығында ... бір ... ақша ... ... өзгерістерді твлдву үшін, сол
сияқты ақша ... ... және оның өсу ... ... ... үшін әр ... ... (ақша агрегаттары) қолданылады.
Өнеркәсібі өркендеген мемлекеттерде ақша жиыны құрамын анықтау үшін
негізгі ақша агрегаттарының төмендегі жиынтығын пайдаланады:
М1-айналыстағы ... ақша ... ... ал ... ... ... және банктік ағымдағы шоттардағы қаражат
жатады;
М2-оған М1 агрегаты және мерзімді 4 жылға ... ... ... және ... салым дары кіреді;
М3-оған М2 агрегаты және арнаулы ... ... ... ... М3 ... және ірі ... ... депозиттік
сертификаттары қосылады.
Қорыта айтқанда, әрбір келесі ақша агрегаты өзінен ... ... ... ... ... ақша ... ... Бірақ оның
алдыңғыға қарағанда өтімділігі төмен.
Ақша жиыны нақты әр мемлекеттің өзіне тән ақша-несие ... ... ақша ... ... үшін -4, ... ... Ұлыбританияда-5,Францияда-2 ақша агрегаты қолданылады.
Қазақстан Республикасының ақша жиынының құрылымына төмендегі ақша
агрегаттары кіреді:
М1-айналыстағы ... ... М1 ... және ... субъектілерінің
есепшоттары мен басқа депозиттерінің, заңды ... ... ... ... ... және ... ... қоғамдық
және басқа үкіметтік емес ұйымдар шоттарының ... және ... пен ... ... етіп ... ... ... агрегаттарының құрылымы тұрақты қалыпта болмайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... жолмен өсуі мүмкін:
-банкноттар мен тиындарды эмиссиялау есебінен;
-Орталық банктен коммерциялық банктердің несие алуымен;
-мемлекеттік ... ... жабу үшін ... ... несие беруімен;
-Орталық банктің асыл металдарды, шетел валютасын және ... ... ... ... ... немесе коммерциялық банктердің ... ... ... ... ... негізінде несие ақшаларын шығару).
1.3 Құқық жағдайы немесе ... ... ... ... ... ... ақша ... қатар, оның айналым жылдамдығы да әсер етеді. Ақшаның
айналым жылдамдығы ... ... ... ... ... эконмикалық дамудың қарқынына, бағаның өзгеруіне, сонымен
бірге таза монетарлық факторларға, яғни ... ... ... ... мен ... есеп ... дамуына, ақша нарығындағы
пайыз деңгейіне және т. б. ... ... ... ... ... жиынтық өнімді
орналастырукоэффициентінің төмен ... ... ... ... ... ол ... жағдаяттың (конъюнктура) барлығы
және ақша қаражатын жұмсаудың шапшаңдығын көрсетеді. Ақша ... ... ақша ... кері ... әсер ... ... ... көп айналыс жасаса, соғырлұм қосымша ақша эмиссиясының
қажеттілігі азаяды.Ақша айналысының баяулауы ... ... ... ... ... және жиынының құрылымында банктердегі ұзақ
мерзімді салымдардың ұлғаюын ... Айта ... ... ... ... және ... жүру жылдамдығы» деген ұғымдардың
бір-бірінен ерекшелігі бар. Соңғысы, сөзсіз, ... ... ... Оны
шапшаңдататын факторларға: өзара есеп айырысу жүйусін дамыту, банк ... ... ... және ... ақша ... ... жатады.
Біздің елімізде соңғы уақытқа дейін ақша агрегаттары есептелмеді
және пайдаланылмады.Теориялық жағынан ол ... ... ... ... ... ... ... өйткені олар әр ... ... ... ... мен ... ... ... негізделді.
Алайда ақша, инвестиция рыногы мен бағалы қағаздар рыногының арасында тығыз
байланыс бар. Мерзімдік есепшоттағы қалған ақшалары мен ... ... ... ... салымшылар оларды өз қажеттеріне жарата алады.
Бағалы қағазды сатудан түскен табыстар ... ... ... ақша ... ... есепшоттарда сақталады. Ақша агрегаттары күндеклікті өмірде
мемлекеттің ақша саясатының нысанасы ретінде оң қызмет атқарады.
1-кестеде АҚШ-та ақша агрегаттары мен ... ақша ... ... көрсетілген.
1-кесте
АҚШ-тағы ақша массасы және оның жылдық өсу қарқыны, млрд. доллар
|жыл |М1/М2 |М1 ... % |М2 ... % ... |45.4 |141.8 |0.6 |312.3 |4.9 ... |34.4 |216.6 |5.2 |628.2 |6.6 ... |25.4 |414.8 |6.6 |1631.4 |8.9 ... |24.6 |441.8 |6.5 |1794.4 |10.0 ... |24.6 |480.8 |8.8 |1954.9 |8.9 ... |24.1 |528.02 |9.8 |2188.8 |12.0 ... |23.5 |558.5 |5.8 |2371.7 |8.4 ... |23.4 |626.3 |12.1 |2654.1 |8.1 ... деректер АҚШ-та 1960-1985 жылдар арасында ақша ... ... ... Осы ... М1 көлемі 44 есеге, ал М2 көлемі 8,5
есеге ... ... ... өсу ... ... ... жоғары болған.
Ақша массасы көлемінің тез ұлғаю себебі неде?
Бұл процесс қалай жүреді? Бұл ... ... ... ... ... тыс ақша ... өсуі ... несие беруін кеңейтуі есебінен жүреді. Банктер жаңа ... ол ... беру ... ... және ... ақша ... ол банкке бұрын алған ақшаларын ... ... ... жаңа ақша ... процесін кеңірек мына мысалдан көруге болады.Нью-
Йорктегі «нэйшнл сити банктің» 100000 дана активі бар ... ... ... қор ... ... тиіс, оны ағымдағы шығындары үшін пайдаланылуына
болады, бірақ ол төленбеген сұраныс қауіпын азайту үшін ... ... ең аз ... ... заң ... тағайындалады және ол шешуші-
реттеуші роль атқарады (активтегі резерв үлесі 3- тен 20%-ке ... ... ... ... 10% болса, «Нэйшнл сити банк» клиенттерге қарызды
90000 доллар көлемінде береді, ал 10000 ... ... ... ... ... банк ... ... есепке аударады, оны ... кез ... ... ... ... ... Банк ... нәтижесі
90000 доллар көлеміндегі жаңа ақшалардың пайда болуынан ... ... ... ... немесе қолма-қол беру арқылы 90000 доллар алынып,
клиентке беріледі. Резервтік ... ... ... ... ... ... резервтік жүйесі) қадағалап отырады.Сонымен қатар қарыз
мерзімі бітіп, 90000 долларды клиент банкке қайтарңағда, айналымдағы ... ... ... ... де ... ... Банк жүйесінен тыс ақшалар
ғана ақша массасын көбейтуге қатыса алады. Алайда жаңа ақша ... ... ... Осы ... ... банкісі» депозитіндегі алғашқы
ақшаның сомасы ең соңында мультипликациондық нәтиже ... жаңа ... ... ... ... ... 90000 доллар алған
клиенттері бұл ақшаларды тауар және ... ... ... ... ... Ал ола ... ... «Ферст трест банкінің»
депозитінде қалдырды делік. Банктегі депозиттердің өсуі оған жаңа ... ... ... қатар резервке депозит сомасының ... ... (90000 ... ... 81000 доллар көлемінде жаңа қарыз
берілген, ал жалпы ақша массасының өсуі (екі банк ... ... 171000 ... ... ... ... ретінде 81000 доллар алған кісілер тағы да
оларды «Сити трест» банк депозитіне салады, ал енді ... ... 72,9 мың ... ... (81000 ... ... ... қалады деп
есептегенде). Ал бұл банктер жасаған жаңа ақша сомасын 243,9 мың ... ... ... ... ... ... ... жаңа
ақша жасау процесі жалғаса береді, бірақ белгілі шамаға ... бұл ... ... ... ... ... ... және оны
резервтік талапты ескере отырып есептейді.
Банктік депозиттердің ұлғаю шегі:
100 мың ... мың ... мың ... мың ... ... Оның ... түрлері мен құрылымы
Биржа (латынша bursa-әмиян деген сөз) нарықты ұйымдастыру, бақылау ... түрі ... ... ... ... деп ... тауарлардың көтерме сауда нарығын немесе
валюталарды, бағалы қағаздарды және жұмыс күшін сатып алу –сату жөніндегі
операциялар нарығын айтады.
Сатылған ... ... ... қор ... ... ... ... материалдар мен заттай объектілердің, ... ... ... ... және т. б. ... нарығы.Мұндай
биржалар мамандандырылған биржалар деп аталады.Әртүрлі ... ... ... ... деп ... ... алу-сату тікелей жүзеге асырылмайды, онда сұраныс
пен ұсыныс негізінде бағалар белгіленіп,сауда ... мен ... ... деп бағалы қағаздар нарығын айтады, онда бағаларды
белгілеу арқылы бағалы қағаздарды сатып ... ... ... ... ... ... ... сату принципі бойынша іске
асырылады, онда оларды ең жоғары бағаны ұсынған сатып алады.
Валюта биржасында көп ... ... ... іске
асыралады. Валюта биржалары қор биржаларының құрамында болуы мүмкін. ... ... ... яғни ... ... ... курсы
белгіленеді.
Еңбек биржалары ерекше тауар-жұиыс күшін сатып ... ... ... Олар ... ... ... ... делдалдық жасацды. Еңбек биржаларының ... ... алу және ... бос ... ... ... көмек көрсету, жұмыскерлердің мамандығын
жетілдіру мен ... ... ... ... және жеке ... болуы мүмкін, көпшілік
биржалар-акционерлік қоғамдар.
Биржа табысы сатылған ... ... ... ... ... ... ... құрылтай жарналары мен брокерлік
орындарды сатудан түсетін кірістерден құралады.
Биржа практикасында ... ... ... ... ... ... forward-алға) мәміле деп келісімге сай сатушының
қолындағы тауарлар мен оларды жөнелту (жеткізу) ... ... ... ... ... ... ... (ағылшынның future- болашақ) мәміле деп келісім жасалған
кезде қолда жоқ, болашақтағы ... ... ... ... болашақтағы тауар емес, тауарға деген құқық сатылады.
3. Опцион (немісше option- таңдау, қалау) деп тауарды ... ... ... ... ... сатып алу құқығын беретін құжатты айтады.
Бұл ... ... ... ауысады, оның иелері ондағы көрсетілген
тауарлар бағалы қағаздардың қымбаттауы кезінде, оларды сатып алып ... ... ... ... ... ... құбылмалы
өзгеруіне байланысты шығынға ұшырау қауіпінен сақтандыруды қамтамассыз ету
мақсатында жасалған мәмілені айтады.Хеджерлеудің мәні, бір ... ... ... ... ... жеткізу (жөнелту) туралы мәміле және
осындай тауарларды ... ... ... сату ... кері мәміле
жасалады.
Мұндай мақсат, тауарларды жедел жеткізу (жөнелту) кезінде ... ... ... ... ... ... орнын алдын-ала
келіскен мерзімде сатып алудың есебінен толтыру және керісінше, жедел
жөнелту ... ... ... ... пайда болған шығындардың
(залалдардың) орнын тауарларды алдын-ала ... ... сату ... ... ететін негізгі тұлғалар-брокер, маклер, дилер
«өгіз» және «аю» ... ... ... ... ... ... делдал) деп өз
клиенттерін (итальянша ... ... ... ... ... ... орындайтын сатушылар мен сатып алушылар ... ... ... өз клиенттерінің тапсырыстары бойынша мәміленің
барлық ... яғни ... ... ... және хеджерлеуді
жүзеге асырады.Жекелеген адамдар, брокерлік ... және ... ... ... ... айналысуы мүмкін.
2. Маклер (ағылшынша makler) деп биржа мүшелері арасындағы мәмілелерді
тіркеп және осы ... үшін ... ақы ... ... ... қатысушыны айтады. Маклер көп жағдайда өздері мәмілелерді жасауға
делдалдық жасайтын биржада қызмет етеді.
3. Дилер (ағылшынша dialer) деп өз ... ... және ... ... ... өздері сатумен айналысатын жеке және заңды тұлғаларды
айтады. Дилер тауарларды ... алу мен сату ... ... ... ... «Өгіз» деп тауар бағасын көтеруге қызмет ететін саудаға қатысушыны
айтады: ол ... ... ... сату ... ... ... алады.
5.«Аю» деп тауарлар бағаларын төмендетуге қызмет ететін ... ... ... ... бір ... ... ... кіреді, ал екінші жағынан, дербес кәсіпкерлік қызмет түріне
жатады.
II. Қазақстан Республикасы
2.1 ҚР ... ... ...... ... ... ... дейінгі Қазақстанда жүргізілген 1895-1897 жж. Ақша ... ... ... ... бар ... ... жүйесі енгізілді.
Айналыста алтын, күміс және мыс монеталары жүрді. Негізгі ақша белгілеріне
92% алтынмен ... ... ... ... несиелік билеттері
жатты.Ақша массасының басты бөлігін алтын монеталарға ауыстырылатын айналыс
құралдары құрады, ... да ... ... ... ... ... ж. жазда Уақытша үкімет 20 және 40 ... ақша ... олар ... ... ... этикеткаларға ұқсас, бұны халық
арасында «керенки» деп атады. Несиелік ақшалар мен «керенкилерден» басқа
Уақытша ... ... ... әр ... ... ... қысқа мерзімді міндеттемесі, займ купондары.
Мемлекеттік шығыстарды жабу мақсатында үкімет ірі купюрада қағаз
ақшаларды ... Ұсақ ... ... ... бондар, маркалар және басқа
да ақшалай суррогаттар атқарды. Ресейде ақша жүйесінің жалпы ... ... да ... ... ... ... ақша айналысының жағдайы біашаманашарлай түсті. Үш жыл ... ... ... ... ... ... 48 есеге дейін өсіп кетті. Ақша
10000 есеге дейін құнсызданды. 1919 ж. ... рет ... ... ... РСФСР-дің есеп айырысу белгілері айналысқа шығарылды.
Түркістанда, Солтүстік Кавказда, Кавказда, Қиыр Шығыста және басқа жерлерде
жергілікті ақша ... ... ... ... Ақша ... сан ... ... Жергілікті ақша белгілері Жетісуда, Верный қаласында (қазіргі
Алматы) шығарылды. Жетісулық несиелік билеттер ... ... ... және Жетісу облысының барлық байлығымен қамтамасыз етілді. Бұл
туралы несиелік билеттің бір жағында ... жазу ... ... ... ... ... ... емес. Жергілікті биліе
органдарының иелігінде мұндай бағалы дәрілік ... 275 пуды ... ... байлығы болып саналды. Бірақ бұлар қаржылық ... ... ... ... күн ... ... бастады.
Азамат соғысы мен шетел интервенциясы жағдайында ... және ақ ... ... өздерінің ақшаларын басып шығарды.
Олардың бағамдары әр ... ... және олар ... ... ... ... ... шаруашылық қатынастардың
натуралдануы мен ақшаның айналыстан шығарылуы болып табылады. 1920 ж.
соңынан бастап ... ... ... беру басталды.Келесі жылдары пәтерақы
және коммуналдық қызметтер үшін төлем төлеу алынып ... ... киім ... ... ... ... ақшасыз, яғни
кездейсоқ айырбас эквивалент (мысалы, етік жұбы 30 фунт крупаға ... ... қара ұнға ... 3 фунт ... және т. б.) ... ... асыралды.
1921 жылы наурызда болған РКП(б)-ның Xсъезінде жаңа экономикалық
саясат (ЖЭС) қабылданды. Шаруалар өнім ... ... ... артық өнімдерін базарға сатуға мүмкіндік туды.Қала мен ауыл арасында
нарықтық қатынас дами бастады.Жеке ... ... ... және ... ... жол берілді.
Біртіндеп еңбекақыны ақшамен төлеу қалпына келтірілді. ... ... ... ақшалай еңбек ақыны төлеу тек 10% құраса, онда 1923 жылы
бірінші тоқсанда, ол-80%-дан астамын құрады.Бұл ақша реформасының ... ... ... жылы ... ... ... ... Социалистік
Республикасында Мемлекеттік банкі ұйымдастырылып, ол елдің ... ... ... саналды. Мемлекеттік банктің басты міндеті ақша
реформасын жүргізуге дайындық жасау болды.
Ақша ... ... ... ... ... ... шаруашылық жағдайдың біршама жақсаруы: әр түрлі
өнеркәсіп салаларындағы өнімдер көлемінің өсуі, еңбек ... ... ... ... ... өсуі (бидай, мақта), тауар
айналымының артуы жатады.
Тауар шаруашылығындағы ақша ... ... ... ... бұл ақшаның алтынмен қамтамасыз етілуі. 1.01.1922 жылдан
1.01.1923 жылдар аралығында Мемлекеттік банктің алтын валюта резерві ... 31 млн. ... ... ... 1922 жылы ... ... ... тастарды еркін түрде иеленуге рұқсат берілді, оған дейін халық оларды
мемлекетке тапсыруға міндетті ... ... ... ... ... ... сатып алу мен сатуды Мемлекеттік ... өзі ... ... құқығы болды.
Ақша айналысын қалыпқа келтірудің басты бір қадамына 1922 жылы
мемлекеттік ақша белгілерін шығару ... ... 1 ... ... ... ... теңесті. Ақшаларды қайта есептеу олардың төрт нөлін сызып
тастау (деноминациялау ... ... ... жылы 1 ... бастап, барлық есептесулер жаңа ақшалармен
жүзеге асты.Айналыстағы ескі ақша белгілерін 1923 жылы 1 ... ... ... рет ... ... 1923 ... ... 1 рубль
1922 жылы 100 рубльге немесе бұрынғы кеңестік ақша белгілерінің 1 ... ... ... ... оңайлатты, ақша айналысын
бір қалыпқа ... ... ... ... ... де рубльді
тұрақтандыру мүмкін болмады. Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы жағдайында
жаңа ... ... ... ... де олар ... ... ... екі кезеңде жүргізілді. 1922 жылы 25 шілде және
11 қазанда Кеңхалком декретімен Мембанкке 1, 2, 3, 5, 10, 25 және ... ... ... ... ... туралы құқық берілді. Бір
червонец соғысқа дейінгі алтын монетадағы (7,74234 г. ... 10 ... ... ... ... вексельдік және тауармен
қамтамасыз етілген қарыздар беру ... ... ... Бұл ... ... ... ... шығаруға мүмкіндік
берді.
Червонецтерді эмиссиялаудың несиелік сипаты олардың қарызды ... ... ... ... етті. Вексельдер мен тауарлы
–материалдық бағалылықтардың басқа да ... ... ... 25%
алтынмен және шетел валютасымен қамтамасыз етілді. Банктік билеттер алтынға
айырбасталмады, ... банк ... ... ... ... ... ... Кеңес мемлекетінің барлық тарихында червонец
жалғыз ғана ... ... ... табылады.
Сауда-саттықтың және банктік несиелердің ... ... де ... ... ... Олар айналыстағы барлық ақша
массасының нақты құнының ... ... ... ... ... ... құрады. Кәсіпорындар арасындағы барлық ақшалай есеп
айырысулар, мемлекеттің кірістері мен шығыстары және ... да ... ... бастады.
Чераонцтер ірі ақша болғандытан да олар көбіне көтерме шаруашылық
айналымына қызмет етті. Кеңестік ақша белгілері өздерінің ұсақ ... олар ұсақ ... ... және ... ... ... ете ... мәнісінде елде екі валютаның қосарлы айналысынының жүйесі қалыптасты:
Мембанктің несиелеу барысында шығарған червонецтері және ... ... ... ... жабу ... ... ... ақшасының
белгілері.
Екі валютаның қосарлы айналысы ... пен ... ... қатты әсер етті. Жалақы червонец түрінде есептелгенімен кеңестік
ақшалық белгілерінде ... ... ... ... ... ... белгілеріне сатқылары келмеді.
1.05.1924 жылы айналыстағы ақша массасы астрономиялық санға-
762,3 квадрильон рубльге (квадрильон-бұл он бес нөлі бар ақша ... Бұл ақша ... ... құны ... 15,2 млн. ... ақша ... ... қарқыны орташа және ұсақ
купьюрадағы ақшалардың жетіспеушілігіне әкеліп соқты. Сөйтіп, ұсақ ... әр ... ... ... ... валюталарда бейнеленген
суррогаттарды шығарды.
Кеңестік ақша ... ... ... ... ... ... ... болды, іс жүзінде олар ауылдарға
жетпеді. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің тауарлығы ... ... ... ақша ... ... ... ... етті. Бұған деген өзіндік
экономикалық алғышарттары болды: бюджет тапшылығы 15%-ға дейін қысқарды,
өндіріс пен ... ... өсуі ... ... қоры ұлғайды (1.01.1923
жылы 10,9 млн. рубльден, 1.02.1924 жылы 153,6 рубльге млн. дейін). ... ... ... ... ... соғысының қарсаңындағы болған алтын
қорына қатынасты алғанда 9%-ға жуығын құрады.
5.02.1924 жыл ... ... ... ... және ... ... ... декретіне байланысты ақша реформасы
тоқтатылды. Айналысқа 1, 3 және 5 рубльдегі ... ... ... 10 ... рубльдің құны 1 ... ... ... ... ... тоқтатылды. Олардың қаржы Халық Комиссариятының қорында
болған қоры жойылды. 22.02.1924 жылдан бастап 10, 15, 20 және 50 ... ... және 1, 2, 3 және 5 ... ... ... шығарылды. 1924
жылдан бастап айналыстағы ақшаның кеңестік белгілерін нақты бағаммен ... ... 1 ... ... билет 50000 рубльге теңесті. Қазыналық
билеттердің шығарылу шамасы ... ... ... ... тиіс ... жылы ... ... Григорий Яковлевич Сокольников
(Бриллиант) 1922-1924 жж. ақша ... ... және ... 1921 жылы ... айынан бастап, ол ... ... ... ... Оның ... ... қаржы-несие жүйесі қалпына
келтірілді. Не бары үш жыл ішінде, 1924 жылдың ... ... ... ... Бұл ... ақша ... ... қысқартып,
тұрақты червонецтерге өтуге мүмкіндік жасады.Ол 1922 жылдың басынан бастап
валютаның тұрақтылығы елдің экономикалық ... ... ... ... Осы ... ... ... иелері, құнсыз кеңестік ақша
белгілерінің эмиссиялануы-ұлттық табысты ... ... ... ... ... ... болар тәсілі деп санады. Бұл көзқарасқа
қарсы болған Г.Я. ... ... ... ... ақша ... және төлем құралы болып табылмай, сондай-ақ құн өлшемі және
қорлану құралы болып ... деп ... ... екі ... ... ақша бірліктері атқара алмайды. Қорлану құралы ретіндегі ... ... ... тұрақты валютаның келуін талап етті. ... ... ... ... ... ақша жүйесінің
құлдырауына әкеліп соғатынын дәлелдеген болатын.қаншалықты сыртқы сауданың
дамуы ішкі ... ... мен ... ... ақшалар арасында
тұрақты қатынастың болуын талап ететіндіктен де, алтынға ... ... ... бағамы болуы қажет. Алтынға валютаның еркін ауыстырылуын
жақтаушы ретінде ғана емес, сонымен қатар Г.Я.Сокольников алтын ... ... деп ... ... қорының үш ролі болды:
1. Халықаралық есеп айырысуларда резервтік қор ретінде;
2. Ішкі нарықта червонец ... ... ... ... ... бірге ішкі нарықтан сатып алып отырды);
3. көзге көрінбейтін ... ... ... резерві;
Червонец тарихқа «алтын» деген атпен кірді, бұл ... оның ... он ... ... ... ... келуінің қатысы болғандықтан
емес.
Мембанк валюталық бағамды ... (1 ... тең 1 ... ... ... ... ... нарықта» алтынды және шетел
валютасын сатып және сатып алып отырды. ... ... ... және
шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныс қатынасына араласуын ... деп атай ... ол өз ... ... ... нығайтуға,
оның бағамын арттыруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, червонецтер кеден баждарын төлеуге де қабылданды.
Червонецке ... ... ... алу ... ... ... тұрақтылығының қамтамасыз етілуі, оған деген «сенімді» арттырып
қоймай, оның пайдалану аясын кеңейте түсті. ... жылы ... ақша ... 45%-н ... Ең ... ... тұрақты қорлану
құралы болып табылды. Валюталық нарыққа алтынның және ... ... ... басталды.
1922-1924 жж. ақша реформасында көптеген адамдар құнсыз қағаз
ақшалардың орнына мыс монеталардың ... ... ... деп баға ... ... реттеуді, ақша белгілерін эмиссиялауды қатаң
орталықтандырып Ұлы Отан соғысына тұрақты ақша ... ... ... жасады.
1947 жылғы ақша реформасы
Ұлы Отан соғысы елге- 679 млрд. рубльге ... ... оның ... ... 551,1 ... ... құрады.
Өндіріс пен халық тұтынатын тауарлардың сатылу көлемінің аяқ асты
қысқаруы мемлекеттік бюджеттің табыстарын азайтты. Осы уақыт ішінде ... өсе ... ... жабу мақсатында халықтан алынатын ... қоса ... ... баласыз адамдарға салық, шағын жанұялыларға
салық және жалғыз басты ... ... ... енгізілді.Халық
арасында мемлекеттік займдарға ерікті түрде жазылу және әскери техникаларды
құрауға ерікті жарналар беру жұмыстары ұйымдастырылды. ... ... ... 270 ... ... немесе мемлекеттік табыстардың 25,4%
шамасында қаражаттар ... ... ... есебінен жабылды. Өндіріс көлемінің
қысқаруымен айналыста ақша массасы ... Бұл ... ... ... ... ... Мемлекеттік сауданың тұтыну
заттарына соғысқа дейінгі ... ... ... халық тұтынатын
тауарларды сатуда карточкалық жүйе арқылы қол жеткізді. ... ... ... төмендей берді.
Соғыстың зардаптарын жою үшін экономика облысында рубльдің
тұрақтылығын және оның ... алу ... ... қажет болды.
Өнеркәсіпте және ауыл шаруашылығында ... ... ... ... ... кірістердің көбеюі ақша реформасын жүргізуге (КСРО
Кеңес ... ... ОК ... ... 1947 жылы 14 ... ... ... туралы және азық-түлік пен өнеркәсіп тауарларына
карточкаларды алып ... ... ... ... жаңа ... 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 ... купьюралар шығарылды. Қолма-
қол ақшалар ескі ақшаларға 1:10 ... ... ... ... ақша ... 10 ... ... Мемлекет жасанды ақшалардан
құтылды. Халықтың жинақ кассаларындағы 3000 рубльге ... ... ... ... жоқ, 3000-нан 10000 рубльге дейін 3:2 ... 10000 ... 2:3 ... қайта бағаланды.Мемлекеттік
кәсіпорындар мен ұйымдардағы ақша ... ... ... ... және несиелік мекемелердің шоттарындағы ақша
қаражаты жеңілдік ... 5:4 ... ... ... қысқа мерзімде 15-20 желтоқсан аралығында жүзеге асырылды. Ол
арнайы ... ... ... ... ... ... металдық монета айырбасталуға жатпады және айналыста номиналы
бойынша қала ... ... ... ... үшін жалақы бұрынғы
мөлшерде жаңа ақшамен төленді.
Реформаның басты элементтерінің бірі бұрынғы шығарылған ... 1948 жылы ... ... ... ... болды. Барлық
бұрынғы займдағы облигациялар 3:1 арақатынасымен айырбасталды.
Ақша реформасын жүргізумен қатар, барлық ... және ... ... ... жүйе алынып тасталынды және карточкалық
жүйемен салыстырғандағы нанның бағасы 10-12% төмендеді
Еркін мемлекеттік ... ... ... ... ... 1948 жылы бірінші тоқсанында рубльдің сатып алу күші 1947 жылдың
бірінші тоқсанымен салыстырғанда 41%-ға өсті.
1947 ж. ақша ... ақша ... ... қайта құрылуын
білдірген жоқ. Оны жүргізгеннен кейін де, реформаға дейінгі болған ... ... ... ... сәл айырмашылығы сол, Мемлекеттік
банктің билеттері ... ... ... түрінде шығарылатын болды.
Реформа ақша жүйесін нығайта отырып, ... ... ... ... Бұл ... өз ... ... рет төлем қабілеті бар
сұраныс пен тұтыну саласында ұсыныс арасындағы ... ... ... ... бұл ... ... басында –ақ бөлшек сауда ... ... ... ... ... ... ... және оны 1950 жылы алтын базасына
өткізу.
1947 ж. ақша реформасынан ... ... ... ... қол ... ... ... жүйесінің алынап тасталуы
өнімнің өзіндік құнының төмендеуіне, дүкендерде азық-түліктердің көбеюіне
жол берді. Жыл сайын ... ... ... ... ... ... 1948 ж. көктемінен 1954 ж. дуйін жүргізілді. Бұл уақыт ішінде азық-
тілік тауарларының ... 2,6 есе, ... ... ... 1,9 ... ... де, бағаның төмендеуі халықтың төлем қабілетінің сұранысы,
өндірістің әсіресе ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ақша ... ... тежеу мақсатында халықтың жұмыс
жасайтын барлық категорияларының жалақыларынан ... ... ... және ... ... ... ... төлеуге 10%
ұсталып отырды.
Үкімет рубльдің бағамын шетел валюталарына ... ... ... ... ... ... ... мойындады. Оған дейін рубльдің шетел
валюталарына қатысты бағамы алтын базасында емес, қандай да бір ... бар және ... ... ... ... базасында
белгіленіп келді.
Бастапқы кездері ... ... ... үшін база ретінде
француз франкі қабылданған болатын, ... ... ... ... құрамы болы, ал доллар және функт стерлинг болса, олар ... ... ... ... 1936 ж. ... ... ... сөйтіп оның бағамы біршама түсіп кетті. 1937 ж. рубльдің
бағамын АҚШ ... ... ... ... ... рубль 30 тиын
болды.
1950 ж. 1 ... ... ... ... алтындық құрамын
0,222168 г. Таза алтынмен белгіледі. Осы ... ... ... ... ... ... қатысьы бағамы анықталды. Осылайша
бұрынғы 5 рубль 30 тиынның орнына- 1 доллар үшін 4 рубль ... жаңа ... ... фунт ... қатысты алғанда- бұрынғы 14 рубль 84
тиынның орнына 11 рубль 20 тиын бекітілді. ... ... ... да ... алтындық құрамы немесе олардың ... ... ... ... КСРО ... өзінің түзетуін енгізуге тиіс
болды. Шетел валютасына қатысты рубль бағамының жоғарлауының зормаңызы бар.
Рубльдің ... ... ... ... оны ... ... ... кеңейтті.
1961 ж. деноминация.
Рубль бағамын алтын базасына өткізгеннен кейін он жылдың ... жж.) ... ақша ... ... ... ... сондай-
ақ өндіріс, ұлттық табыс көлемі және т. б. шамадан тыс ... ... ... ... миллиардтармен және
триллиондармен бейнеленді. Осындай үлкен сомалардағы шоттармен жұмыс жасау
іс жүзінде ... және ... ... ... ... ... өте ұсақ болып ... ... да ... ... 10 ... ... рубльдің алтындық құрамын көтеру және
айналыстағы ақшаларды жаңаға айырбастау туралы ... ... ж. ... ... ... жаңа ... мынадай ақша
бірліктері шығарылды: 1, 3, 5 қазыналық билеттер емн 10, 25, 50 және ... ... банк ... ... 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20 ... ... монеталар.Ескі үлгідегі ақша билеттері және монеталар жаңа
үлгіге 1:10 арақатынасымен ауыстырылды. 1, 2, 3, 5 ... ... ... айналыста номинал бойынша қала берді.
Айырбас 3 ай ... 1961 ж. 1 ... ... 1 ... аралығында
ешқандайда айналыста ескі және жаңа ақшалар қатар жүрді. Барлық ақшалай
операциялар 1:10 ... ... ... бірге осындай
арақатынасты тауарлар мен қызметтер бағасы, жалақы тарифтері, ... ... ... ... ... ... және ... жүргізілді.
Баға масштабын ірілендірумен бірге рубльдің алтындық құрамын
көтерді және оның шетел валюталарына деген ... ... ... ... ж. 1 ... ... ... алтындық құрамы 0,222168 г. Орнына
0,987412 г. Етіліп қайта белгіленді.
Рубльдің жаңа алтын құрамы ... ... ... ресми
дүниежүзілік бағасын тауарлар бағасымен теңестіріп, мемлекеттік бюджет пен
сыртқы сауда арасындағы ... ... ... қалыпқа келтірді.
1964 ж. Экономикалық ынтымақтастықтың халықаралық банкінің
құрылуымен байланысты, 1991 ж. дейін Экономикалық ... ... ... ... ... көп жақты клирингтік есеп айырысулар үшін қолданылатын
ақша бірлігі-аудармалы рубль енгізілді.
Қазақстан республикасының 1993 жылғы ақша ... ... ... ... ең ... мөлшері 1000 рубльден
аспады. Ал зейнеткерлерге 200 рубльден аспайтын ... ... ... ... лимиттен жоғары сомада ақшасы бар адамдарға
табыс көздері туралы декларациямен арнайы комиссияға бару ... ... ж. 23 ... ... бір уақытта салымдарды беруге де шек
қою енгізілді. Салымдарды тек қана жинақ банктері арқылы тұрғылықты ... ... 500 ... ... ... бере ... ол туралы
төлқұжаттарына белгі қойылды.
«Павловск» реформасы нәтижесінде айналыстан 8 млрд. рубль алынып
тасталып, оның иелік ету ... ... ... бұл шара рубльдің сатып алу қабілетінің ұлғаюына ... ... ... ... ... ... байқалды.
Қайта құру жағдайында өндірістің құлдырауымен бірге айналыстағы
ақша массасының өсуі қатар ... ... мен ... ... ... ... Бұл үшін қажетті валютадағы 1,63 млрд. доллар
сомасын алтынды сатудан түсірді: 1989 ж.- 300 т., 1990ж.- 234 ... ж. ... ... эмиссиясы 25 млрд. рубльді құрады, бұл 1981-
1985 жж. қоса алғандағыдан біршама үлкен. ... ақша ... бос ... ... ... ж. ... «1961 ... 50 және 100 рубльдік үлгідегі ақша
бірліктерін КСРО ... ... ... ... және олардың
айырбастау тәртібін тоқтату мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша
беруді шектеу туралы» Президенттің ... мен КСРО ... ... ... ... 1991 ж. ... жаңа ... енгізілді.
Жеке тұлғаларға ескі ақшаны жаңа ақшаға айырбастауына не бары үш ... ... соң ... ... бірінші кезеңде, ТМД-ға
кірмейтін елдеоді қоса алғанда, тәуелсіз мемлекеттер аумағында ... ... Әр ... ... ... ең ... жаңа ... тәуелсіздікке ұмтылысы, сондай-ақ тез қалыптасып үлгерген заңдармен
экономиканың социалистік директивті ... ... өтуі ... ... ... ... ... аумағы сәтсіз үзілді.
КСРО ыдыраған соң ақшаны дезинтеграциялау ... өте ... және ... кеңес мемлекеттерінің меншікті ұлттық валюталарын
енгізілуімен аяқталды.
КСРО республикаларының егемендігі жариялағаннан кейін барлық 15
ұлттық банктер ... ... ... ... банктер ролін атқара
бастады. Мұндай салдардың біріне несиелік экспанциялау ... ... ... 1992 ж. ... ... беру ... ... бойынша өзара есеп айырысуды өткізді. Бұл ... ... ... ... ... ... Ресей қолма-қол рубльді
шығаруда монокомитетке айналғанымен де ... ... ... ... ішкі ... нарығын басқа республикалардың сатып
алушыларынан «қорғау» мақсатында өздерінің валюталарын айналысқа шығаруға
тырысты. Мұндай жағдайлар, ... ... ... және ... 1992 ж. ... айында орталық банктердің корреспонденттік
шоттарындағы ақша ... ... және ... мен ... ... ... ... күнделікті екі жақты өзара усуп айырысу
талабын ескере отырып, енгізілгенде ғана бұл іс жүзінде ұлттық қолма-қолсыз
рубльдердің құрылуына ... ... ... ... валюталардың
шығарылуы екені, осы бастан белгілі болды, сөйтіп 1992 ж. ... ... 1992 ж. ... ... 1992 ж. ... Украина мен
Беларусь мемлекеттері өз ұлттық валюталарын енгізе бастады. 1993 ж. ... ... ... ... ... енгізді. Бұл жерде соңғы болып
енгізгендер қатарына (1995 ж. Тәжікстанды ... ... ... Молдава және Қазақстан (1993 ж. қараша) болды.Бұл елдер
тобы ... ... ... орталық банкінің 1993 ж. рубльдік банкноталарды
жаңаларына ... ... соң ... ... ... елдердің, оның
қатарында Қазақстанның рубль аумағын қалпына келтіруге деген ұмтылысынан ... ... ж. 9 ... ... 8 ... қол ... ... төлем құралы ретін,де пайдаланатын мемлекеттердің біртұтас ақша
жүйесі мен ... ... және ... ... ... соңынан 1993
ж. қыркүйекте 6 мемлекеттің ... ... ... жаңа ... ... да ... жасалды. Бұл сұрақ бойынша Ресецдің екі жақты келісім
сөздер ... тек қана ... ... қоймай, бұрынғы кеңес
мемлекеттерінің макроэкономикалық тұрақтылыққа ... ... ... ... ж. ... ... ыдырағаннан кейін Қазақстан ТМД-ның ... ... ... ... қала ... 1992 ж. ... ... 1000 рубльдік купюралар шықты. Олардың ... ... ... КСРО ... ... атап ... 1992 ж. маусым айында
алғаш рет Ресейлік 5000 рубль, кейін 10000 және 50000 ... ... ... ... және одан ... жерлердегі айналыста ақшаның
3 түрі: 1961-1991 жж. ... ... 1992 ж. ... ... (200, ... руб.) ... Орталық банктің шығарған ақшалары, 1993 ... ... ... Ресейлік ақшалар жүрді.
1993 ж. 23 шілдесінде Ресейдің Орталық банкі 1961-1991 жж. ... ... ... 1992 ж. 5000 және 10000 ... алу ... ... ... ... ... 1 апта
берілді. Айырбастауға 35000 рубльден аспайтын сомалар жатты.
Қазақстан ... ... ... екі күн ... соң
айырбас мерзімі 1993 ж. 1 қыркүйек айына дейін ұзартылып, айырбас шегі бір
адамға жүз мыңға дейін ... ақша ... ескі ... ақшаларды ТМД елдеріне,
оның ішінде Қазақстанға қарай жаппай ығысуына жол берді.
1992 ж. 1-жартысында-ақ Қазақстан ... ... ... ... күдер үзіп, өз валютасын шығаруға бетбұрыс жасаған
болатын. Жаңа ақшаларды шығаруға ағылшынның ... ... ... ... 1993 ж. 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... қолдан жасаудан қорғанатын 18 дәрежесі бар.
1993 ж. 12 ... ... ... ... ... Республикасына Ұлттық валютаны енгізу туралы»
Жарғыға қол қойды. Осы ... 1993 ж. 15 ... ... 8-ден ... ... ... ... және 1992-1993 жж. Ресей үлгісіндегі қазыналық
және банктік билеттерді айырбастау 20 ... ... 18-де ... ... рубльдік шоттардың, салымдар мен
міндеттемелердің теңгеге айырбасы 1 теңге үшін 500 ... ... ... ... Республикасының 19 жастан асқан барлық азаматтары 100
мың рубль шегінде ақша ... ... ... бір рет қана ... ... төлқұжатқа белгі соғылды. 100 мыңнан асатын рубльдер арнайы жеке
бет шотына аударылып, оны 6 ай мерзім ... ... ... ... ... ... шығу ... заңдылығын заңдылығын арнайы
құрылған комиссия тексерді. Комиссияның шешімі ... бұл ... ... босатылды.
15 қарашадан 18 қарашаға дейінгі аралықта халық теңгемен және
рубльмен де есеп айырыса алды. ... ... ... сол ... ... жүзеге асырушы және халыққа ақылы қызмет ... ... ... күнделікті қабылданды: теңгеде- шексіз, 1961-
1993 жж. 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 ... ... 1993 ... ... түсімдердің орташа шамасынан аспайтын сомада, 1,3
коэффицентке түзетілген ... ... ... ... ... активтер мен
пассивтер екі күн ішінде (15-16 қарашада) қайта ... ... ... және ... мен пассивтерді қайта есептеу ... ... ... ... ... Ұлттвқ банкі теңгенің валюталық бағамын:
1 доллар=4 теңге 70 тиын шамасында ... ... ... ол бірден өсіп
кетті. Соған сәйкес баға мен жалақы да өсті.
Инфляцияның өсуі біршама ірі ақша ... ... ... 1994 ... 200, 500, 1000 және 2000 ... ... айналысқа шығарылды.
1995 ж. ұсақ тиындар біртіндеп айналыстан шығып қалды. Олардың орнына ... ... 1, 3, 5, 10, 20 ... монеталар шыға бастады.
Сонымен қатар, Абай Құнанбайұлының 100 ... ... ... ... күміс монеталар шығарылды.1995 ж. аяғында «Жібек жолы» жиынтығын
құрайтын жоғары сыныпты 4 алтын монеталар шығарылды.Жалпы ... 57,54 ... ... 1, 2, 5 және 10 мың ... ... ... кірді.
Жиынтық 816 доллар тұрды.
Сонымен Қазақстан теңгесі соңғы жылдары тұрақты төлум құралы ... ... ... ... валюталарға шексіз айырбасталады және
біршама тұрақты валюталар ... ... ... ... ... енгізілуі, әрі қарай оның
сыртқы және ішкі тұрақтылығын қамтамассыз етуді ... ... ҚР ... ... ... ерекшеліктері
Ғалымдардың ойынша теңге атауы бізге орыс тілінен енген. Профессор
М.Балақбаев «Қазақ ... ... (1971) атты ... ... «Орфографиялық ережелер жинағында орыс тілінен енген сөздердің
жазылуы екі ... ... Бір ... ... ... ... сот,
бәтеңке, минут, газет, сиса тәрізді біраз сөздер осылай ... ... ... ... орыс ... ... ... «тұлғасы сақталып, орыс орфографиясы бойынша, ... ... ... ... ... ... жанынан 1997 жылы
ақша мұражайы ашылды. Осы шаңырақта әлемнің көптеген елдерінің ақша, ... ... ... көрмеде қазақ сахарасының Жібек жолы бойынан
табылған, он бес ғасырға жуық ... ... ... қолдан-қолға
өткен мыс, жез, алтын, күміс, қола ақшалардың ғажайып үлгілері қойылған.
Олар Атыраудан Алтайға дейінгі ... ... ... ... дәлелдейтін асыл белгілер.
Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы-теңге. Ол 1993 ... ... ... енгізілген. Сондықтан да отандастарымыз жыл сайын бұл
датаны атаулы күн ретінде атап өтеді. Теңге-бейнеленуі, ... ... ... ... ... әрі ... ... сай ақша
белгілерінің бірі. ... ... ... ... ... ... ... орта ғасырларды қазіргі ел аумағында өмір сүрген
бабаларымыздың қолданысында ... тиын ... ... ... ... өз ... фабрикамыз ол кезде жоқ болғандықтан,
Англияда «Харрисон және ұлдары» ... ... ... ... ... ... ... қағаз ақша белгісінің жеткілікті мөлшердегі қорына
да әзірлеп берді. Әрі сол ерен ... үшін ... ... ... ие болды. Әрине бұрын-соңды өз ақшасы болып көрмеген жас ... үшін бұл оңай ... емес еді. ... ақша ... қандай болуға тиіс
дегеннен бастап, оның кескін-келбетін айқындау, сызба-суретін салу, шығару,
су белгілері мен қорғау ... ... ... алып ... ... бұрынғы айналымдағы рубльмен алмастыру, қолданысқа
енгізу, қалыпты қызмет атқаруын қамтамассыз ету, айырбас ... ... ... та ... ... ... жүзеге асырылғандығын санамалап
шығудың өзі айтуға ғана жеңіл. Болмаса ол дегеніміз-қауіпсіздікке тікелей
қатысы бар стратегиялық аса маңызды іс ... ... ... ... ... кескін-
келбетін жасауға Қазақстан Дизаинерлер одағының ... ... ... ... бас ... Меңдібай Әлин, сондай-ақ Ағымсалы Дүзелханов
пен Хайролла Ғабжәлелов сынды суретші-дизайнерлердің қосқан үлесі ... ... ... ... мен мәдениеттің көрсеткіші
ретінде де аса құнды. Тіпті сол ... ... ... мен ... соғылғанының өзі ғана елдің материалдық және ... ... ... ... ... де ... ... табыстарын, мәдени
мұралары мен айтулы азаматтарын, мерейлік даталарды, мәдениет пен ... есте ... ... ... ... да өз ... бар. ... валютамыз айналымға
енгенде 2, 5, 10, 20 және 50 ... ... ... Олар ... ... соң, ... деп аталатын қоспадан жасалатын 1, 3, ... 50 және 100 ... ... ақшалар шығарылды.Сондай-ақ Абай мен
Жамбылдың 150 ... ... 50 ... ... тәуелсіздігінің 5
және10 жылдықтарына ... ... ... ... ... ... ... пен еске алу жылы», «Қазақстанның жаңа
астанасы» металл ... ... ... ... ... ... 100 жыл», «Дуадақ» күмісметалдарын қосуға ... ... ... атын ... әлемге танытып жатқан «Жібек жолы-қауышу жолы»
сериясымен шығарылған 1000, 2500, 5000 және 10000 ... таза ... ... ... ... ... ... Ондай монеталар
«инвестициялық алтын ақша» деп аталады. Әрі олар дүниежүзінің кез ... ... ... ... ... ... Н.Наурызбаев, М.Байтақов, В.Ивженко, ... ... мен ... ... ат салысып келеді. «Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... ... ... Республикасының 1995 жылғы
30 наурыздағы №2115 заңына сәйкес Қазақстан ... ... ... жылғы 11 қарашадан бастап «Қолданбалы өнер» монеталар сериясынан
номиналы 500 теңге ... ... ... ... ... монетасы
айналысқа шығарылуда. 2004 жылдың 7 қарашасынан ... ... ... 500 ... ... сапасымен ескерткіш күміс монеталар айналысқа
шығарылуда. «Жетіген» ескерткіш күміс монетасы қазақтың ұлттық ... ... ... 4-ші ... ... ... ... өзіндік ақша, банк жүйесі, алтын-валюта қоры қалыптасқан тұрақты
даму жолындағы іргелі ел.
Міне, былтыр тұсауы ... ... алға ... ... қадам
басып барады. Осы бір жылда біздің теңгеміз де 10 ... ... ... ... ... төңірегінде қазір әртүрлі әңгіме бар. Мұның бәрі
теңгенің бүгінгі ... ... ... сөздер. Егер теңгеміз ... ... ... ... та еді. ... ... төмендеуінің
бірнеше себебі бар.Ең әуелгі кінарат ұлттық валютаны енгізген кезде оның
нарқын тым асырып, бір теңгенің 4,5 ... ... 1 АҚШ ... ... ... жатыр. Алғашқы кезде ақшаның тез құлдырауы осыдан басталды.
Екінші кезеңде экономикадағы орын алған ... мен ... ... ... орындары мен мекемелердің талабы бойынша ... есеп ... ... ... ... алды. Ал бұл операциялар басталған
кезде теңгенің құны он есе ... ... еді. ... министрлігінің
нұсқаулары мен ескертпелеріне ... ... ... ... ... ... есеп ... соң республикалық бюджетарқылы өтелетін
қаржының көлемі бюджеттің ауқымынан шықпауы керек-ті. Алайда, іс жүзінде
есеп-қисапты ... ... ... ... ... шамасы жетпей
қалды. Үкіметтің соңғы кездегі тежеу ... ... ... ... ... ... болды:
Нан бағасының босатылуына да осы жәйт себеп болды. Қазір бюджетте
ондай қауқар жоқ. Көптеген ауыл еңбеккерлері ... ... ... ... ... ... ... ақысын неге ала алмай отыр? Ол банкіде
ақша жоқтықтан емес. Ауыл ... ... ... қана ақша ала ... ... ... тек ... Несие проценті өте жоғары. Ауылдың ... ... жоқ. ... ақша мен ... ... ... жер мен ... ғой.
Нақты ақша еңбек өнімін сатып түсірген пұл. Ауыл еңбеккерлері мұны түсінеді
деп ойламаймын.
Өз ... ... ... ТМД елдерінің, Қазақстанның жіберген
бір ортақ кемшілігі-ақша енгізілер алдында өзара есеп жүагізетін ... ... ... еді. ... ... ... сонда шоғырланып,
операциялар сол арқылы өту керек еді. Іс жүзінде олай болады. Әр республика
өзі енгізіп жптқпн валютасының ... ... ... бұл мәселеге көңіл
бөлмеді. Соның салдарынан ТМД елдерінің ұлттық ... бәрі ... ... ... келеді. Тіпті мұны былай қойғанда, республика көлемінде де
теңге енгізілгенде ол бір банк арқылы өтуі керек еді. Банк операциялары ... ... өтуі ... ... ... бос ... тағы бір
себебі осында. Мұның бәрі уыстан шығып ... ... де ... ... жиналады. Ондай олқы тұстарымыз бен
алдағы істеріміз мұқият ескерілсе, әлі-ақ ... ... өсер күн ... бүгінгі реніш те, қиналыс та тарқар.
Көп кешікпей долларға 4,7 ... ... ... ... ... тым ... қойылғаны айқын болды. Үкімет 1 долларға 20
теңге ... жаңа ... ... ... ... ... ... шешім қабылдады. Алайда, бұл шешім де айтарлықтай дұрыс ... өмір ... ... ... одан да көп ... Бұл
қателіктің үстіне басқа қателік келіп жамалды. 1994 ... ... ... ... бойынша қарыздар дұрыс есептелмей,
мұның өзі біздің бюджетке ауыр соққы болы. Алайда, ... ... сол бір күрт ... ... ... бір ... ... еді.
Айтпақшы, бұл қателіктер сол тұста ХВҚ ... ... ... Өз ... ... ала ... ола біз үшін ... «жобалапты». Олардың пікірінше, АҚШ-тың бір долларына шаққанда
1994 жылғы қыркүйукте бағам 150, ал ... ... 200 ... болуы
керек еді. Ал іс жүзінде, қабылданған ... ... ... төмендеу барысы байыптыдан да басалқалы болды.Алғашында бағам
айына 3-4 % жеделдікпен ... жылы ол ... ... Тек алты ... ... ... жылы ол бір ... 146 теңге болды. Қазір Қазақстандық валюта осы
аралықта тербетіліп, енді Орталық Азияның барлық ... және ... ... ... ... үшін ... ... сынағы» 1998 жылғы
Ресейдегі қаржы дағдарысы болды. Әлемдік қаржы рыноктарындағы ... ... ... ... ... ... ... елдердің ұлттық валютасының айтарлықтай құнсыздануы орын алды.
Мұның өзі Қазақстандық теңгенің нақты ... ... ... ... ... ... ... туғызды.
2.3 ҚР ұлттық валютасының перспективалық даму жолы
«Нұрсұлтан Әбішұлы, ... ... ... ... және тәуелсіз
сарапшылар әр қилы бағалар береді. Оның қазірші ахуалын сіз өзіңіз қалай
бағалар едіңіз?» ... ... ... ... ... бізге
халықаралық қаржы институттары берген бағалар бәрінен гөрі ... ... ... ТМД ... ... ... болып 2002 жылғы
қыркүйекте ... ... ... агенттігінен шетелдік валютадағы
міндеттемелер бойынша 2003 жылғы мамырда ... энд ... ... ... елдің рейтингін алды.
Қазақстан экономикасына берілген көптеген оң бағалардың арасынан
сондай-ақ 2003 жылдың тамызында Қазақстаннан өздерінің тұрақты ... ... ... ... ХВҚ ... сарапшылары 2002 ... ... ... ... ... былай делінді, Қазақстан
соңғы жылдары экономиканы тұрақтандыруда айтарлықтай ... ... және ... әрі ұзақ мерзімді кезеңдерге арналған төтенше қолайлы
перспективаларға ие болып отыр, ... да ... ... ... дамыған инфрақұрылымы бар қаржы рыногы және ТМД-ның
басқа елдерінде ... ... ... жүйесі жұмыс істеуде.
Экономиканың осы секторының ... ... аса ... ... ... сенімнің деңгейі болып табылады деп санаймын. Іс жүзінде көрініп
отырғандай, банктердегі халық салымдарының ұлғаюы тұрақты өсу ... ... ... ... ... ... ... саясатымызды қалыптастырып, ел
экономикасын дамытуға ... ... ... валюта ұйымдарының бірнеше моделі
бар.Әзірге оның бәрі оңтайландыру сатысында тұр. Онда доллардың ықпалы өте
күшті.Африкада екі ... бар: ... ... ... ... және ... валюта одағы. Олар франктің бұрынғы аймағы базасында құрылған. Үш
жыл бұрын Батыс ... ... ... 16 ... 8-і өз
валюталарын –афроны жасауға қарай ұжымдық қозғалысын бастаған. Ол 2004 жылы
әрекет етеді деп жоспарланған.
Ал қазір ЕурАзЭҚ аясында 2007 жылы ... ... көшу ... ... Иә, ... ... осы ... кіретін барлық
мемлекеттер экономикасының ... ... ... ... қаржы,
экономикалық, институттық, заңнамалық жағдайлар үйлесімді етілгеннен кейін
қабылданады деген ескерпесі ... ... ... біз ... ... Қазақстан, Ресей және Украина кіретін біртұтас экономикалық
кеңестік туралы келісім аясында барынша ... ... ... деп ... президнтіміз.
Ұлттық валюта енгізілгеннен кейін алғашқа екі жыл біздің ... өте қиын ... ... ... экономикалық сипаттағы объективті
қиындықтар шетел валютасына сұраныстың өсуіне, ал ізінше, бағамның өсуіне
әкеп соқты. ... ... ... есеп ... жүргізілген кезде ұлттық
валютаның тұрақтылығына ықпал ете алатын барлық негізгі факторлар ... ... ... ... ... төмендейді деп күтілген болатын. Алайда,
мысалы,1994 жылы кәсіпорындардың сәтсіз жүргізілген ... ... ... сияқты өкінішті экономикалық жаңалықтар алғашқы айларда теңге
айналысының жағдайын біржама қиындатты. ... ... ... ... ... ... 8 есе құнсызданды. 2-кеседе АҚШ долларының ... АҚШ ... ... |
|1995 жыл |17,9% ... жыл |15,4% ... жыл |5,17% ... жыл |3,25% ... жыл |4,2% ... осы он ... тарихын қандай кезеңдерге бөліп қарастыруға
болады және олардың басты ... ... ... ... Ұлттық валютаның және қаржы
рыноктарының қалыптасуы.
1995 жылдың аяғында -8,2% ... ЖІӨ өсу ... ... ... осы ... ... ... деңгейін 60,3%-ға
дейін төмендетуге қол жетті.
1993 жылғы қарашада ... ... ... қарай Қазақстанның
ьанк жүйесі кдәуір дәрежеде реформаланған болатын: екі деңгейлі банк жүйесі
жұмыс істеді, барлық мамандандырылған ... ... ... ... ... ал ... банкке орталық банктің бірқатар ... Бұл өз ... және ... ... саясатын
жүргізуін едәуір жеңілдетті.
Банк секторын сауықтыру жөніндегі іс-шараларды ... ... ... ... ... ... ... саны 204-тен 101-ге дейін азайды.
2-кезең. Экономиканы тұрақтандыруға қол жеткізу және ... ... ... үш деңгейлі зейнетақы жүйесіне көшті.
3-кезең. Экономикалық тұрақты өсу, ... ... ... және ... ... ... халыаралық стандарттарға көше бастауы.
ЖІӨ-нің жиынтық өсуі ... үш ... 33%-ға жуық ... ... ... даму қарқыны жағынан әлемдәк лидерлердің бірі
болуына мүмкіндік жасады. 2003 жылдың 9 айында экономикалық өсу 8,6% ... ... ... ... ең ... және тез дамитын бөлігі болып
табылады. Бүгінгі күні Қазақстанның банк ... ... ... ... ... ТМД ... ... ең реформаланған, қаржылық
тұрғыдан тұрақты және тез ... келе ... банк ... деп ... ... ... Қазақстанда 36 банк жұмыс істейді, оның үшеуі
мемлекеттік Қазақстан даму банкін, Эксимбанкті және Қазақстанның Тұрғын ... ... ... ... ... ... жеке ... болып
табылады. Соңғы 3 жылда банк жүйесіндегі ... 5,1 ... ... ... ... 3 есе, ал халықтың салымдары 2,1 млрд. АҚШ долларына дуйін
4 есе өсті.
Ақша кредит саясатының негізгі құралдары ашық ... ... ... сату және ... алу ... ... Олар ең ... қысқа
мерзімді банкноттар шығару және өтеу ... ... ... бірге,
Ұлттық банк вексельдерді қайта есептеу арқылы ... ... ... және ... ... ... ... өтімділігін
қолдау үшін банктерге қысқа мерзімді кредиттер беруді жүзеге асырады. Соңғы
уақытта банк ... ... ... ... деңгейдегі банктерге
кредиттер сирек берілетін болды. ... ... ... негізінен
индикативтік сипатта болады және Ұлттық банктің қысқа мерзімді инфляциялық
күтулерін көрсетеді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, ақша деген ... ... ... ... құнның эквивалиенттік формасымен тұтыну құны ... ... ... ... ақша ... ... ... мен оны айырбастау
процесінде басқа тауарлардан бөлініп шыққан ... ... Оның ... ... ... ортақ балама ролін атқару.
Ақша жүйесі –ол ... ... және ... ... ... біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі XVI-XVII
ғғ. Капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ оның
кейбір ... ... одан да ... ... жүре ... ... және ... айналысының қарқынды дамуы ақша
жүйесіне өзгеріс енгізді.
Жалпы айырбасталмайтын несие ақшаларына көшу эмиссиясының біржақты
икемденуіне және ақша ... ... ақша ... объективті
қажеттілігінен туындайтын-ақша шығаруды шектеу принципінің бұзылуына әкеп
соқтырады. Ақша жүйесі шаруашылық механизімінің ... ... ... өндіріс ретінде қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі диспропорцияны
шұғыл сезінеді. Кез келген диспропорция ақша жүйесінің ... ... ... ... яғни ... ... өзіміздің ұлттық валютамызға келер ... оның ... 14 жыл ... біз ... ... деп анық ... ... жерімізден табылған ескі тиындағы «барс бейнесі» мен «теңге»
жазуы, ... ... ... ... ... ... бен ... «Қазақстан-2030» стратегиялық жолдауындағы айшықты бедер
етіп алынған барс ... ... ... ... мен бүгінін, тілі мен
ғылымын, экономикасы мен мәдениетін жалғастыратын алтын көпір іспеттес ... ... ойға ... 1997 жылы ... айында ұлттық банкіміз ашылу
кезінде «Құрметті қонақтардың қолтаңбасы» жазылатын ... «ҚР ... ... ... ... ... және еліміздің көркемденуі жолында қызмет
қылсын!»-деп жазды.
Тәуелсіз елдердің ... ... ... туралы біз
бұрынырақта айта келеп, Қазақстанның Туы, елтаңбасы және Әнұраны жайлы ... ... Одан өзге ... ... ... елдіктің
еаекше белгілері ретінде айрықша қажетті рәміздері де кездеседі. Солардың
бірі-мемлекеттің ұлттық валютасы-ақшасы. ... ... ... ... экономикалық тәуелсіздігінің нышаны, ... ... ... «10 лет ... ... ... ... ... Қазақстан» газеті
1999-№5-с.26-32б.
3.Честра Джон «Деловой этикет» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ғ.С.
Алматы,2001ж. .
7. ... ... және ... ... ж.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан республикасындағы валюталық реттеуді жетілдіру жолдары және оның даму перспективасы21 бет
БАНКТІК ҚЫЗМЕТТЕР НАРЫҒЫН ТАЛДАУ69 бет
Банктердің депозиттік саясаты30 бет
Валюта бағамымен валюта нарығының түсінігі35 бет
Валюта нарығының дамуы және оның тарихи аспектілері29 бет
ГФР мен Қазақстан Республикасы арасындағы экономикалық қатынастар61 бет
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ БАНКІНІҢ АҚША-НЕСИЕ ЖӘНЕ ВАЛЮТАЛЫҚ САЯСАТЫ65 бет
Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеу мәселелері93 бет
Қазақстан Республикасының халықаралық валюта-несиелік институттармен ынтымақтастығы99 бет
Қазақстан Республикасының қаржы секторларының негіздерін талдау74 бет