XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы [ 52 бет ]


Мазмұны

Кiрiспе

1-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуының ғылыми негiздерi

1.1XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялыларының психологиялық көзқарастарының қалыптасуының алғышарттары

1.2XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялылары еңбектерiндегi жан тану ғылымына деген көзқарастарының қалыптасуы

1.3ХХ ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан психология ғылымының мазмұны

2-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан психологиялық ой-пiкiрлердiң негiзгi идеяларын тәжiрибеде пайдаланудын мүмкiндiктерi

2.1Қазақтың психологиялық тұжырымдарының мақал-мәтелдердегi көрiнiсi

2.2ХХ ғасырдағы Қазақстандық психолог-ғалымдардың ой-пiкiрлерiн оқу-тәрбие процесiнiң мазмұнында пайдаланудың мүмкiндiктерi

Қорытынды

Пайдаланылған әдiстемелер тiзiмi

Кiрiспе

Зерттеудiң көкейкестiлiгi. Қоғамның бүгiнгi дамуы елiмiздiң тарихи қалыптасуы мен дамуындағы ұлттық құндылықтарымызды зерделеп, озық тұстарын тәжiрибеде пайдалануды қажет етедi. Себебi, ата-бабаларымыздың психологиялық көзқарастары бойынша айтқан өсиеттерi мен нақыл сөздерiнiң педагогикалық мәнi бүгiн де өз құндылығын жойған жоқ. Керiсiнше, нағыз сұранысын тауып отыр.
Қазақ психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуы көне замандардан бастау алып, қалыптасқан. Олар туралы пiкiрлер түркi халықтарының ортақ ғұдамалары әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари, Қ.Яссауи, М.Иугнеки және т.б. еңбектерiнде басталып, қазақ ағартушылары Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаев еңбектерiнде жалғасын тапқан.
XX ғасырдың бiрiншi ширегiндегi психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы Ш.Құдайбердiұлы, С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймаутов, М.Ж.Копеев және т.б. еңбектерiмен айрықша ерекшеленсе, ХХ ғасырдың екiншi жартысы Қазақстанда психология ғылымының дамуына үлес қосқан академик Т.Т.Тәжiбаев пен профессор М.М.Мұқанов, доцент Ә.Сыдықов, С.Балаубаев және т.б. қазақ ғалымдарының еңбектерiн қамтиды.
Қазақ топырағында ХХ ғасырдың басында тәлiмдiк ой- пiкiрлерi мен ұлттық нақышқа толы психологиялық көзқарастарымен барша жұртты тәнтi еткен қазақ жантану iлiмiнiң көшбасшысы ретiнде танылған Ж.Аймаутовпен қатар оқу - тәрбие iсiне тiкелей қатысты педагогикалық психологияға ерекше ден қойған М.Жұмабаевтың таңдаулы еңбектерi деп атауға болады.
ЖАймаутовтың психология саласындығы еңбектерiнiң басты бiр ерекшелiгi төл тiлiмiздегi тұңғыш психологиялық туындылар болуымен қатар, бұрыңғы Кеңес елiн мекендеген түркi тiлдес халықтар тiлдерiне алғаш жарық көрген бiрден - бiр ғылыми басылымдар екендiгiнде.
М. Жұмабаев сынды жыр дүлдiлiнiң тәлiм - тәрбие ғылымының (педагогика, психология және т. б.) теориялық мәселелерiне бой ұруы таңғаларлық жайт. Өйткенi бұл салада ғылыми еңбек жазған әлемдiк ақын - жазушылар некен-саяқ. Осы тұрғыдан алғанда Мағжанның "Педагогика" (1922 - 1923 ж.ж.) атты кiтап жазуы өмiрде өте сирек кездесетiн, тек аса талантты, данышпан адамдарға ғана тән қасиет.
Кеңестiк кезеңде Қазақстанда психология ғылымының дамуына өзiндiк үлес қосып, осы салада артына мол мұра қалдырған академик Т.Тәжiбаевтың ұлт психологиясына орай айтылған жеке пiкiрлерiмен қатар, Абайдың психологиялық көзқарастары туралы еңбегi; Қазақстандағы ғылыми психологияның дамуына ерекше үлес қосқан, өзiнiң 20 жылға созылған этнопсихологиялық еңбектерiнде қазақ халқының сонау ерте замандардың өзiнде - ақ ой - өрiсi өте жоғары болғанын эксперимент арқылы дәлелдеп берген ғалым. М.М. Мұқановтың 1979 жылы жарық көрген "Дәстүрлi мәдениет өкiлдерiндегi когнитивтi эмпатия мен рефлексияның зерттелуi" атты ғылыми мақаласы мен 1980 жылы жарық көрген "Ақыл ой - өрiсi" кiтабынан жекелеген тараулары да осы көзқарастың растығын дәлелдейдi.
ХХ ғасырдың екiншi жартысында, яғни 1930 - 1990 жылдар арасында қазақ елiнде, жоғарыда аты аталған ғалымдардан басқа, ұлттық психология ғылымына азды - көптi үлес қосқан басқа адамдар да аз емес. Олар психология ғылымдарының докторлары - профессорлар Жарықбаев Қ., Жақыпов С., Намазбаева Ж., Шериязданова Х., Хамзин Б., Бердiбаева С., Кәрiмова Р. және т.б. Бұлардың барлығының қазақ психологиясының бүгiнгi дамуында өзiндiк орны ерекше.
Ғалым Қ.Жарықбаевтың "Қазақтың психологиялық ой - пiкiрлерi" атты соңғы оныншы том, негiзiнен, елiмiздiң егемендiк алып, тәуелсiздiк алған кезеңiнде дейiнгi қазақ халқының он төрт ғасырлық психологиялық ой - пiкiрлерiн баяндайды. Яғни, бұл сонау VI-VIII ғасырлардан басталып, ХХ ғасырдың соңғы жылдарымен аяқталатын аса дүбiрлi үлкен кезең. Ал үстiмiздегi ХХI ғасырдағы қазақ психологиясының тарихын жазу бiзден кейiнгi ұрпақтың еншiсi болмақ деймiз.
Осындай ауқымды психологтар пiкiрлерiнiң жинақтары болса да олардың көзқарастарын толыққанды зерделеп, тәжiрибеде пайдалану өз деңгейiнде емес. Сондықтан бiз диплом жұмысымыздың тақырыбын "XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой- пiкiрлердiң дамуы" деп алдық.
Зерттеудiң мақсаты: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуына теориялық талдау жасау және оны бүгiнгi тәжiрибеде пайдаланудың жолдарын көрсету.
Зерттеудiң обьектiсi: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы психологиялық ой пiкiрлердiң мәнi мен мазмұны.
Зерттеудiң пәнi: XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы психологиялық ой - пiкiрлердiң даму процесi.
Зерттеудiң мiндеттерi:
- XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы зиялы тұлғалардың психологиялық көзқарастарына теориялық талдау жасау, мәнiн айқындау.

Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi

1. Қ.Жарықбаев. Қазақ психологиясының тарихы. -Алматы:Қазақстан, 1996. -160 б.
2. Қ.Жарықбаев. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы.-Алматы, 2006.-480 б. 10-том.
3. Қ.Жарықбаев. Кезiнде әлемдiк психологияға өзiндiк үлес қосқан қайран қазақ психологиясының қазiргi халi қандай? /Мектептегi психология. 2006. №4. Шiлде-тамыз.
4. Сабирова Ж. Мағжан Жұмабаевтың психологиялық көзқарастары. -Алматы, 2005.-25 б.
5. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлiм-тәрбиесi. -Алматы:Санат. 1995. -352 б.
6. Жарықбаев Қ., Құдиярова А. Жантану пәнiн орта мектептерде оқытудың мәселелерi. -Алматы, 2004.
7. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға кiрiспе.-Алматы, 2000.
8. Сейiтнұр Ж. М.Мұқановтың педагогикалық-психологияға қосқан үлесi. /Ұлағат.-Алматы, 2001. -38 б.б.
9. Уалиханов Ш. Шығармалар жинағы. - Алматы, 1961. 5 - том.- 89 б.
10. Құнанбаев А. Қара сөз, поэмалар. // Құрастырған К.Серiкбаева. - Алматы, "Ел", 1992. - 272 б.
11. Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. // Құрастырған М.Жармұхамедұлы, С.Дәуiтов. - Алматы: Жазушы, 1988. - 560 б.
12. Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы: Ана - тiлi, 1992. - 160 б.
13.Көбеев С. Баланы семьяда тәрбиелеу. - Алматы: Мектеп, 1965.-67 б.
14.Аймауытов Ж. Психология. - Алматы, 1995. -235 б.
15. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеулер мен өлеңдер. - Алматы: Ата мұра. 2003. - 208 б.
16. Әуезов М. Адамдық негiзi - әйел. 20-томдық шығармалар жинағы. Т-15. - Алматы: Жазушы, 1984. -7-9 б.
17.Ауезов М. Мысли разных лет. – Алматы, 1965. С.18
18. Алтынсарин Ы. Шығармалар толық жинағы. - Алматы: Жазушы, 1988. - 207 б.
19. Жарықбаев Қ.Б. Психология. -Алматы, 1993.
20. Алдамұратов Ә., Рахымбеков Қ. Қызықты психология. -Алматы, 1992.
21. Тәжiбаев Т. Жалпы психология. -Алматы, 1993.
22. Елеусизова С. Қарым-қатынас психологиясы. -Алматы, 1993.
23. Елiкбаев Н. Ұлттық психология.-Алматы, 1992.
24. Жарықбаев Қ. Әдеп және жантану. -Алматы, 1994.
25. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжiрибелiк психология. -Шымкент, 2006. 1-том. - 188 б.
26. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжірибелік психология. -Шымкент, 2007.2-том.
27.Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. -Алматы, 1981.
28. Жұмабаев М. Шығармалары.-Алматы:Жазушы. 1989.- 448 б.
29. Бейсембиев Қ. Қазақ ағартушыларының әлеуметтiк-саяси философиялық көзқарастары туралы. -Алматы, 1958.
30. Габдуллин И. Абай тағылымы. -Алматы, 1986.
31. Жарықбаев Қ. Әл-Фараби. -Алматы, 1977.
32. Дербiсалин Ә. Ы.Алтынсариннiң өмiрi мен қызметi туралы. - Алматы, 1968.
33. Қалиев С. Қазақ халқының салт-дәстүрi. -Алматы, 1991.
34. Псиқология./Кітапты араб жазуынан көшірген психология ғ.к. А.Т.Ақажанова. — Алматы: "Рауан". 1995, 2-1—32: 42— 57; 62—65: 69—77; 127—146; 178—198-6.)

      
      Қазақстан Республикасының Бiлiм және ғылым министрлiгi
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда ... ... ... ... XX ... ... ... Қазақстандағы психологиялық
ой-пiкiрлердiң дамуының ғылыми негiздерi
1. XX ... ... ... қазақ зиялыларының
психологиялық көзқарастарының ... XX ... ... ... ... ... жан тану ғылымына деген көзқарастарының
қалыптасуы
3. ХХ ... ... ... ... психология ғылымының мазмұны
2-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы қалыптасқан
психологиялық ой-пiкiрлердiң ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдердегi
көрiнiсi
2. ХХ ғасырдағы Қазақстандық психолог-ғалымдардың ой-пiкiрлерiн
оқу-тәрбие процесiнiң мазмұнында пайдаланудың мүмкiндiктерi
Қорытынды
Пайдаланылған әдiстемелер тiзiмi
Кiрiспе
Зерттеудiң ... ... ... ... елiмiздiң
тарихи қалыптасуы мен дамуындағы ұлттық құндылықтарымызды
зерделеп, озық тұстарын ... ... ... ... ата-бабаларымыздың психологиялық көзқарастары бойынша
айтқан өсиеттерi мен нақыл сөздерiнiң педагогикалық мәнi бүгiн ... ... ... жоқ. ... ... ... тауып отыр.
Қазақ психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуы көне замандардан
бастау алып, қалыптасқан. Олар ... ... ... халықтарының
ортақ ғұдамалары әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари, Қ.Яссауи,
М.Иугнеки және т.б. ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаев еңбектерiнде жалғасын
тапқан.
XX ғасырдың бiрiншi ширегiндегi психологиялық ой- ... ... ... ... ... ... және т.б. еңбектерiмен айрықша ерекшеленсе,
ХХ ғасырдың екiншi жартысы Қазақстанда психология ... үлес ... ... ... пен профессор
М.М.Мұқанов, доцент Ә.Сыдықов, ... және т.б. ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында тәлiмдiк ой- пiкiрлерi
мен ұлттық нақышқа толы психологиялық көзқарастарымен барша жұртты
тәнтi еткен қазақ жантану iлiмiнiң ... ... ... қатар оқу - тәрбие iсiне ... ... ... ... ден ... ... ... деп атауға болады.
ЖАймаутовтың психология саласындығы еңбектерiнiң басты бiр
ерекшелiгi төл ... ... ... ... ... ... Кеңес елiн мекендеген түркi тiлдес
халықтар тiлдерiне алғаш жарық көрген ... - бiр ... ... ... сынды жыр дүлдiлiнiң тәлiм - тәрбие
ғылымының ... ... және т. б.) ... бой ұруы ... ... ... бұл салада ғылыми
еңбек жазған әлемдiк ақын - ... ... Осы ... ... ... (1922 - 1923 ж.ж.) атты ... жазуы
өмiрде өте сирек кездесетiн, тек аса талантты, данышпан адамдарға
ғана тән қасиет.
Кеңестiк кезеңде Қазақстанда психология ғылымының ... үлес ... осы ... ... мол мұра қалдырған академик
Т.Тәжiбаевтың ұлт психологиясына орай айтылған жеке пiкiрлерiмен
қатар, ... ... ... туралы еңбегi;
Қазақстандағы ғылыми психологияның дамуына ерекше үлес қосқан,
өзiнiң 20 жылға ... ... ... ... ... ерте ... ... - ақ ой - өрiсi өте жоғары
болғанын эксперимент арқылы дәлелдеп берген ғалым. М.М. ... жылы ... ... ... ... ... ... мен рефлексияның зерттелуi" атты ғылыми мақаласы мен 1980
жылы жарық көрген "Ақыл ой - өрiсi" ... ... ... осы ... растығын дәлелдейдi.
ХХ ғасырдың екiншi жартысында, яғни 1930 - 1990 жылдар
арасында қазақ елiнде, жоғарыда аты аталған ... ... ... ғылымына азды - көптi үлес қосқан басқа ... аз ... Олар ... ... ... - ... Қ., ... С., Намазбаева Ж., Шериязданова Х., Хамзин
Б., Бердiбаева С., Кәрiмова Р. және т.б. Бұлардың барлығының қазақ
психологиясының бүгiнгi дамуында өзiндiк орны ... ... ... ... ой - пiкiрлерi"
атты соңғы оныншы том, ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының он төрт
ғасырлық психологиялық ой - пiкiрлерiн баяндайды. Яғни, бұл ... ... ... ХХ ... соңғы жылдарымен
аяқталатын аса ... ... ... Ал ... ХХI ғасырдағы
қазақ психологиясының тарихын жазу бiзден кейiнгi ұрпақтың еншiсi
болмақ деймiз.
Осындай ауқымды ... ... ... ... ... ... ... зерделеп, тәжiрибеде пайдалану өз
деңгейiнде емес. Сондықтан бiз диплом ... ... ... бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психологиялық ой-
пiкiрлердiң дамуы" деп ... ... XX ... бiрiншi жартысындағы
Қазақстанда психологиялық ой-пiкiрлердiң дамуына теориялық талдау
жасау және оны бүгiнгi тәжiрибеде пайдаланудың ... ... ... XX ... ... ... ... ой пiкiрлердiң мәнi мен мазмұны.
Зерттеудiң пәнi: XX ... ... ... ... ой - ... даму процесi.
Зерттеудiң мiндеттерi:
- XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы зиялы
тұлғалардың психологиялық көзқарастарына теориялық ... ... ... XX ... ... ... Қазақстандағы психологиялық
көзқарастардың бүгiнгi қоғамдық-педагогикалық мәнi мен тәрбиелiк
мүмкiндiктерiн айқындау.
- XX ғасырдың бiрiншi ... ... ... ... бүгiнгi оқу-тәрбие процесiнде пайдаланудың жолдарын
көрсету.
Зерттеу көздерi: XX ... ... ... ... ... ... ... психологиялық көзқарастары
жарияланған еңбектерi, тақырып төңiрегiндегi ... ... және ... ... ... талдау, салыстыру, жүйелеу,
топтау, және т.б.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кiрiспеден, негiзгi
екi тараудан, қорытындыдан және ... ... ... ... ... ... көкейкестiлiгi, оның
зерттелу жағдайы және ғылыми ... ... ... ... ... көздерi мен әдiстерi
айқындалды.
"XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстандағы психологиялық
ой-пiкiрлердiң дамуының ... ... деп ... бiрiншi
тарауда XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы Қазақстанда психология
ғылымының дамуының алғы шарттары, ... ... ... ... рөлi және ... психолог-
ғалымдарының еңбектерiнiң дамуы қарастырылады.
"XX ғасырдың бiрiншi жартысындағы ... ... ... ... ... ... ... екiншi тарауда Қазақстандық ... оқу- ... ... ... ... ... Қазақстандық психолог - ғалымдардың еңбектерiн оқу- тәрбие
процесiнде пайдалануға ұсыныстар берiледi.
Қорытынды бөлiмде ... ... ... ... ... нәтижелерiмiз қорытындыланып, тұжырымдалады.
1-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында ... ... ... ... ... XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялыларының психологиялық
көзқарастарының қалыптасуының ... ... ... ... қазақстанда психологиялық
көзқарастарының қалыптасуы мен ғылымның дамуын қарастыруда бiз ... ... ... ... әсер еткен факторларды
талдауды жөн көрдiк. Қазақ зиялыларының психологиялық ой-пiкiрлерiнiң
дамуына батыс философтары мен ... ұлы ... ... ... Сонымен қатар осы аталған ғұламалар еңбектерiнен сусындап өскен
қазақ топырағындағы ... ... мен ... көзқарастары
әсер еттi.
Адам бар жерде оны ... ... ... ... адамның
құрамдас бөлiктерi яғни тән. адамның жаны, рухы туралы ... ... ... дененің әр мүшесінде бір-бір жан бар деп жүретін,
мұндай философияны, мәселен, ... ... ... ... ... тіршілік етуші бір жан бар, ойлаушы ақылы
және тухы бар" ... ... ... тағы ... ... ... ... қабілет, пайымдайтын қабілет деген сықылды.
Ақылды тағы ... ... ... ... ... емес
(пассивиый) ақыл. Аристотельдің осы оқуынан XIX ғасырдың аяғына дейін
"қабілеттер қисыны" деген теория дәуірлеп келді. Бұл ... ... бір ... жанның көп құбылыстары жанның бір түрлі
қабілетінен шығады деп ... ... ... ... ... көңілдену, қалау қабілеттері. Бірақ, сол ерте заманда-ақ
осындай шатасқан қисындарға қарсы ... ... ... бірі ... Локк ... ... Локк былайша дәлел
келтіреді: "Зейін ұғады" деген сөйлем "билеу қабілетті ... ... ... ... — дейді. "Қабілеттер қисыны" Гербарт тұсынан
бері өте тексеріліп, сынға алынып, негізінен айырылды. Гербарт айтады:
"Жан қуаттары", "жан ... ... сөз жан ... ... ... ... ... зияндыі сөз. "Қабілет" деген сөздің
ешбір деректі мағынасы жоқ, ... бір ... да ... ... ... ... мамандары бұрыңғы психологияларда
айтылатын ақыл, көңіл, жад, ... ... ... ... де ... ... ... керегі жоқ деп табады. Бұлардың пікірінше,
соңғы кез-келген мектеп психологиясын ашып қарасаңыз, жан құбылыстары
бірнеше негізгі топқа ... ... ... ... Алдымен
ақыл, қайрат, сезім деп үшке бөледі. ... өзін ... ... жад, қиял, ойлау деп тағы бөледі. Ақыл , ... ... ... ... ... жан туралы жорығаны ... ... ... ... ... ... ... Осы
айтылған "қуаттар", "қабілеттер", "талаптардың" ... ... ... жанның бөлімдерінен бөтен дәнемесі жоқ. Мұнымен еш нәрсе
ұғынуға болмайды. Ол ... ... ... Өйткені түстерді тоқып
алатын "жады жақсы" деген сөз.
Сол сияқты психологияны сана туралы пән деп айтуда ... ... ... ... бiр сөз түрлі мағынада жүреді. ... ... ... ... ... ... кейде "сана" деген
сөздің астында бір болмыс ... ... деп те ... ... бір ... ... деп алсақ, онда жоқ деп отырған "жанды" екіншіі "сана"
деген ... ... бояп ... ... ... ойлау мәнісінде
алсақ, ол "білу қабілеті" деген үғымға тура келеді. ... ... ... бір тарауы ғана. Олай болса, "сана" туралы пән
психологияның біраз бөлімін ғана ... пән ... ... Бұрынғы
психологиялар адамның ең жоғарғы қабілеті — ақыл деп ... — сана ... пән ... мағына ескі психология кітаптарынан
қалған сарқыншақ. Сондықтан "сана туралы" пән деушілер ескі ... ... ... ... отыр деп ұғыну керек.
Айта берсек, психологияны жан құбылыстарын зерттейтін пән деп айту
тағы дұрыс емес. Ондай ... жан ... ... пәлендей
қара үзіп кетерлік жері жоқ. Психология жансыз бола тұрып, жан
құбылыстарын ... ... жоқ ... ... ... тірілткен
болады. Психология жан құбылыстары жайынан сөйлеуші пән деушілердің
дәлелі: "жан ... деп дене ... ... бар, көзге
көрініп тұрған заттардан басқаша, көлемдіктен орын алмайтын, саңылау
мүшелеріміз арқылы білуге ... ішкі ... ... бірі мен ... айырмасы бар біркелкі құбылыстарды айтамыз
дейді. Әлде менің ойым "ми" атанған көлемдіктен орын алмай, өздігінен
болуы ... бе? Әлде ... ... шет жағасын болса да сіз
көрмейсіз бе? ... ... ... бе? ... бәрін көре-біле
тұра, жан құбылыстары көлемдікке байланыссыз, өзімнен басқа ешкімге
мәлімсіз деп кесіп айтуға ... ма ... ... ... ... ... да кемшіліктен сау емес. "Жанның"
орнына "сана қабілеттерін", "жан қабілеттерін", я "жан ... ... ... Жаңа ... бұның бірі болмауы керек деген
тұжырым айтады.
Американдық психология ... ... ... ... Ол: ... ... ... болып жүрген жұтқыншақ пен танаудың арасынан
шығатын дем деген нәрседен данышпандар "сана" атты ... ... ... ... алды деп ... ... ... шығарылған
нәрсе. Бірақ деректі затта болатын "ой" ... ... не ... о да сол ... ... ... және жас ... психологиясының өмірге келуі XIX
ғасырдың екінші жартысына жатады жэне психология ғылымына генетикалық
идеяның енуімен байланысты. Даму үстіндегі психологиялык-педагогикалық
ой-пікірге көрнекті орыс ... К. Д. ... ... ... «Адам — тәрбие такырыбы» деген жұмысы едәуір үлес қосты. Адамды
жан-жақты тәрбиелеуге ұмтылған педагог, алдымен оны ... ... ... тиіс деп ... отырып, К- Д- Уишнский ... ... ... «...өздеріңіз басқарғыларыңыз келетін психикалык
кұбылыстардың заңдарын зерттеңіздер, осы заңдарға және ... ... ... ... ... ... деп
жазды. Жас ерекшелігі психологиясының дамуына Ч. Дарвиннің эволюциялык
идеяларының ... ... ... Олар ... ... кайнар
көздері проблемасына зейін ... ... ... ... ... ... психикалык іс-әрекеттің
маңызын кернекті орыс ғалымы Я. М. Сеченов те атап көрсетті.
Психология ғылымының ... ... рөлi мен ... ұлы ... еңбектерiнде де кеңiнен қарастырылған.
Солардың бiрi ұлы ғұлама әл - Фараби ... ... ... ... психикалық ахуалына тәуелді қалыптасатынын айтады. Ол өзінің
"Мемлекет қайраткерлерінің нақыл ... ... ... ... ... да ... тән денсаулығы және науқасы болады. Жанның
саулығы сол, оның ... және оның ... жайы ... ... ... ізгі ... көрсетіледі, игілікті істер істеледі
жамаша әрекеттер жасалады. Ал жанның науқастығы сол, оның өзінің және
бөлшектерінің жайы ... ... ... ... әрдайым жаман
қылықтар көрсетіледі, азғындық істер істеледі және сорақы әрекеттер
жасалады", - деп адам әрекетінің бәрі ... бір ... ... ... көрсетеді. Адамның игі қылықтары мен жақсы әрекеттерін
жасауға көмектесетін жан қасиеттері - ізгілікті қасиеттер, ал адамның
пасық істері мен оңбаған ... ... ... ... ... ... ... опасыздық болып шығады.
Әл - Фараби бала болмысы туа біткен қасиет ... ... ... ... ... ... маңыздылығын
ескерте отырып, ол үшін әр түрлі сыртқы әсерлер мен жағымды ықпалдарды
пайдаланудың керектігін айтады. Ол: "Адамның әуелден тоқымашы ... ... ... ... ... пен жаман қылық та адамға
әуел бастан жаратылысынан дарымайды. Бірақ қайырымдылықпен ... ... ... ... жаратылысынан бейім болуы мүмкін,
сонда оған қандай да болсын басқа әрекеттерден гөрі әлгі ... ... ... ... ... Сонымен, оны қандай да болсын
сырттан келген басқа бір ниет қарама-қарсы жаққа бағыттап жібермесе,
ол әуел ... - ақ ... ... ... ... әрекетке бет
қояды" - деп түсіндіреді. Бұдан ғұламаның айтпақ болғаны, адамның
қалыптасуында оның арғы ... ... ... ... ... оның тәрбиесі әртүрлі қосымша тәрбие ықпалдарын ... ... ... ... ... ... ... шешуші фактор деп санағанымызбен оның генетикалық ерекшелігі
оның индивидуалдық яғни жеке - даралық ... ... ... ... қасиеттерiне сай тәрбие әдістерінің әртүрлі болуының
қажет болатындығын түсiндiредi.
Фараби мінез - құлықтың ... ... ... ... - құлық қасиеттерді туа біткен емес, жаттығу, әдеттену,
машықтану, нәтижесі деген қағиданы басшылыққа алады. Ол ... ... - ... ... ерік - ... көп мән ... сезім мен рухани нәпсі және парасат мұқтаждықтары бір ... ... - ... келгенде санамен шешу ерікке, өзіне - өзі
билеуге ... ... ... ниет, оң істер бара - бара адамның
дағдысына, жақсы қасиетіне айналып, ол жақсы ... - ... ... ... - құлық сапаларының абзалы да, оңбағаны да ... ... ... ... ... ... - ... болмаса, онда ол
жақсы немесе жаман мінез - ... тап ... ... - ... ... ... өз ... көшіп кетуі мүмкін.
Адамның белгілі бір мінез - құлыққа ие ... ... ... ... бір ... - құлықтың басқа бір мінез - құлыққа
ауысуына себепші ... ... әдет ... ал әдет деп мен ... ... жиі - жиі және ұзақ ... қайталауын айтамын", - деп
пікірін білдіреді. Бұл көп жағдайда мінез - ... ... ... ... емдеуге қолданылатын медициналық тәсілдерге ұқсас
әдістермен сауықтыруды ұсынады. Басқаша айтқанда, әл - Фараби ... мен тән ... ... ... алып қарастыруды ұсынады.
Өйткені, адамның жетілуі оның мінез - құлқының жетілуіне сайма - сай
келеді.
Қалыптасып ... ... - ... үш ... халдің бірінде болады, -
деп түсіндіреді әл - Фараби. Ол: не орташа халде, не орташадан асыңқы
халде немесе орташаға ... ... Егер хал ... ... ... екінші қарама-қарсы жағына қарай жақындап одан асып түспесе,
онда қашан орташа халге жеткенше тағы ... сол ... ... ... ... ... рухани бет - пердесі, мінезі
мен жүріс - ... ... ... ... ... ... ... ауру
сияқты көптеген обьективті және субьективті себептерге байланысты
өзгереді.
Шоқан Уәлиханов (1835 - 1865) ... ... ... әр ... ... ... ... Осылардың
iшiнде басқа мәселелерден көбiрек сөз болғаны - халқымыздың ... оның ... ... психологиялық ерекшелiктерi туралы мәселе
едi.
Ғалым қазақ ... ... ... мына ... ... ... ... халқының медениетi мен
әдебиетiн, әдет - ғұрпы мен психологиясын осыншама жоғары бағалаған
Шоқанды ... қана ... ... ата- ... ... ... Шоқан бiр
еңбегiнде тағы да ... ... " ... ... ... ... ... рухы тамаша, бiрiншеден ақындарының еске тұту жайы
барынша ғажап болғандықтан… өз батырлары туралы деректердi бұл ... ... ... ... ... ... ... замандағы
аңыздары мен сенiм- нанымдарын ... ... ... ... Одан да ғажабы- әсiресе, ақырдарының эпикалық жырлары кең
даланың қай қиыр түпкiрлерiнде айтылмасын, бiр ғана ... ... ... ... ... осыншалық дәлдiгi
таңырқарлықтай, сөйтсе де бұл күдiк ... ... ... ... ... (1841-1889) де Шоқан ... ... ... ... ... кiсi, әйтсе де оның сан алуан
ойға толы шағармаларынан қоғамдық және педагогикалық психология
мәселелерiне ... ... ... деректер табылады. Бұл
пiкiрлер оның өзi айналысқан практикалық ... ... ... ... ... ... бала және оны тәрбиелеу жолдары, оқыту
процесiнiң психологиялық, педагогикалық негiзднрi, мұғалiм- ... ... ... ... т.б. ... өз ... жас өспiрiмдердiң жан дүниесiн,
ақыл- ойын қалыптастыруға ұдайы есептедi. ... ... ... ... ... алуы, осыған орай оның байқағыштық
қасиеттерiн арттыру, жетiлдiру мақсатын көздеген.
Бала ... ... ... ... бәрi- бәрi ... жас ерекшелiктерiне орай, тiлi жеңiл, мазмұны тартымды,
олардың жан- дүниесiне әсер етерлiктей етiп iрiктелiнiп ... ... ... мен ата- ... ... әр ... ... тәрбиелеу мақсаты көзделедi.
Қазақ зиялыларының психологиялық көзқарастарына қазақтың ұлы ақыны
Абай Құнанбаевтың (1845- 1904) да психологиялық ой-пiкiрлерi ... Ол ... ... бiлiм мен ... ... ... дей ... жақсы оқу үшiн есте ... ... ... т.с.с. психологиялық қасиеттердiң маңыздылығын айтады. Оқу
процесiнде ескеруге тиiс психикалық жаттығуларды нақтылап атайды.
Мысалы, абай ... ... төрт ... бар ... ... ... ... болу керек. Ой кеселiнен аулақ бола алмаса,
салынбау керек дейдi. Екiншiден, ... ... ... керек
дейдi. Үшiншiден, естiгенде бұрын белгiлi болған бiлiмдермен
байланысын ... ... ... ... ... ... етiп бекiтiп
қою керек деп ұсынады.
Ақын творчествосында психологияның ... ... жан ... ... ... ... даму жолындағы тәрбие мен
бiлiмнiң атқаратын қызметi, сондай- ақ бала ... мен ... ... жекелеген мәселелерi де көрiнiс тапқан.
Абай адамның танымдық қасиеттерiнiң ... ... ... ... ... және ... мәселелерiн де дәл осы
бағытта талдайды. Ақын сыртқы дүниенiң адамның сезiм ... ... ... әсер ... айта ... "Құлақ болмаса, не қаңғыр, не
күңгiр, дауыс, жақсы үн, күй, ән- ... ... ... ... ... ... ... мүшелерiнiң мимен байланысты ... ... ол бара ... Бiрақ түйсiну, қабылдаудың басқа да
танымдық құбылыстарымен, дәлiрек айтқанда, ... ... ... түйсiктермен байланысты екенiн ашып айтады. Осыған байланысты
Абай: "Ол хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен. ... ... ... өз ... ... ... ",- деп ... танып iс бiтпес, сырын көрмей,
Шу дегенде құлағың тосаңсиды,
Өскен соң мұңдай сөздi ... ... ... ... айтқанды ұқпай ".
1.2 XX ғасырдың бiрiншi жартысында қазақ зиялылары еңбектерiндегi
жан тану ғылымына деген көзқарастарының қалыптасуы
XX ғасырдың бiрiншi жартысында ... ... ... ... ... ... ... баяндалып, осы ғылымға деген ой-
пiкiрлерi мен оның адам ... ... ... ... бiрi ... Құдайбердiұлы (1858-1937) ХХ ғасырдың басындағы
қазақтың қоғамдық - әлеуметтiк, мәдени-әдеби ... ... ... ... iзгiлiк пен имандылық, ғылыми ағартушылық тарату жолында
ұлы Абайдың ұлттық нақышқа толы ... ... ... ... ... мол ... мұра қалдырған ғұлама.
Оның психологиялық көзқарастары өлеңдерi арқылы берiлiп, ... ... ... сан қилы ... ... ... ... құлақ естiп, көзбен көрмек,
Мұрын иiс, тiл дәмнен хабар бермек.
Бесеуiнен мидағы ой ... ... әр iстi сол ... өлең ... адам ... әр ... ... көрiнетiнiн айтады. Өзiнше
бұлардан орысша-қазақша термин ... ... ... ... ... жан, мысль- ойлайтын жан, ... ... ... ... тiзбектейдi. Дене әр түрге түскен сияқты
жан да өсiп, өнiп, ... ... ... ақыл адамнан шығады.
Ақын ми қызметi адамның сезiм мүшелерiнiң әрекетi арқылы ... дей ... ... ойға ... iсiн ... ... оның
әдiлеттi, әдiлетсiз болуы, iзгiлiктi қууы немесе жауыздық жолға түсуi
ақыл мен жүректiң қызметi дейдi.
Қазақ ғылымы мен мәдениетiнiң аса ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов оқу-ағарту, тәлiм-тәрбие саласында
артына аса бай мұра қалдырды. Ол психология ... ... ... ... дараланады.
А.Байтұрсынов сол сөз өнерiн меңгерудiң теориясын жасап, оны
үйретудiң әдiстемесiн көпшiлiкке ұсынған ... ... ... ... сөз болғандықтан, рухани байлыққа қол жеткiзудiң бiрден-
бiр жолы ... ... ... ғана ... ... ... ... Қазақ халқын тынымсыз ... ... ... ... ... жағымсыз әдеттерден аулақ болуға
шақырады. Ол өзiнiң "Жиған - терген" деген өлеңiнде еңбек тәрбиесiне
көңiл бөлу бала ... ... ... ... алып ... құрал деп есептейдi.
Балалық қалып
Ес бiлiп анық,
Ер жеткелi жиырма жыл.
Баяғы қалпы,
Баяғы салты,
- Бұл неткен жұрт ... деп , ... ер ... ... ... да әлi ... танытып әрекетсiз, еңбек етпей
ұйқымен өмiрiн өткiзiп жатқан кейбiреулердi ... ... ... болуы жұрттың ықпалы, көпшiлiк өнегесi, тәрбиенiң
осалдығы деп түсiнедi.
Ахмет Байтұрсыновтың ... ... дәл ... ... ... ... қарым-қатынастар мен мiнез-
құлықтардың көрiнiсiне арналған мәселелер көптеп ... ... ... адамды қалыптастыру немесе жас ұрпақты
тәрбиелеуде қажеттi тұлғалық қасиеттердi ... ... ... қасиеттерiне сай ерекшелiктерiн көрсетiп ... ... мен ... ... мен ... "жас ... және т.б.
өлеңдерiнде күнделiктi тұрмыста кездесiп жүрген ... ... ... ... айтылып, дұрыс әрекеттерге бағыт-
бағдар берiледi. Оларды адам мiнезi мен iс-әрекетiнде кездесетiн
қасиеттерiмен байланыстырып сипаттайды.
Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... және ... ... психологиялық көзқарастарын жеткiзе отырып, оны
жастар тәрбиесiнде пайдаланудың тиiмдiлiгiн ескертедi.
Қазақ зиялыларының тағы бiр көрнектiсi, ақын М.Жұмабаев.
Мағжан ... ... ... ... ... (қазiргi Солтүстiк Қазақстан облысының Булаев ... ... ... ... ... ( 1893- 1938 ) қазақ
әдебиетiнiң ХХ ... ... ... ... бiрi. Ол 1922 ... ... " атты оқулық жазып, бала ... ... ... ... ... көмек көрсеттi.
Сонымен бiрге педагогика, психология ғылымдарының қазақ тiлiндегi
терминдерiн ... ... ат ... Ол ... ... және
психология ғылымы туралы өз көзқарасын айта отырып, бастапқы кезде
жөпшендi бiлiнбейтiн баланың жан ... бала ... ... бiрте - бiрте
бiлiне бастайды. Сондықтан баланың дене тәрбиесi мен жан тәрбиесiн
қатар алып бару ... ... ... ... алып бару ... бала өскен
сайын тәрбиешi күшiнiң көбiн ... жан ... ... ... ... ... ... ұғу керек: адамның қымбат ... ... ... де сол жан. Қиын тәрбие тiлейтiн де сол жан. ... ... қылу үшiн ... жайын баяндайтын ғылыммен таныс болу керек.
Ал психологиялық көзқарасын оған анықтама беруден бастайды. Ол
психология - ескi пән. Бұл ... пән етiп ... ... ... ... болған, грек ұлтынан шыққан Александр Македонский -
Ескендiр Зұлқарнайын патшаның тәрбиешiсi Аристотель ... ... сөз ... екi ... құралған: psycht - жан, logos
- сөз. Яғни, жан туралы сөз, жан туралы пән деген сөз болып шағады.
Жанды ешкiм ... де, ... ... дау жоқ. ... жан ... не ... ... не нәрсе екендiгi туралы үш пiкiр бар.
Үшеуi үш түрлi ... ... ... ... - жан ... өз ... бiр ... дейдi. Бұл баяғыдан берi келе жатқан пiкiр.
Қазақтың "жан шыбын сияқты бiр зат, өлгенде ауыздан ұшып шығып кетедi,
ұйықтағанда мұрыннан шығып серуендеп ... ... ... осы
пiкiрдiң бiр сәулесi.
Бұл жан денеден тiптi бөлек, өз алдына қандай да ... зат ... пiкiр ... яки ... деп ... ... - жан дене iскерлiгiнiң бiр түрi дейдi. Яғни жан деген жеке ... жан ... ... бiр ... деген сөз. Бұл пiкiр "материализ"
деп аталады.
Үшiншi пiкiр - жан деген жан көрiнiстерiнiң жиынтығы
дейдi. Яғни жан ... ... сезу һәм ... ... жан ... аты дейдi. Бұл пiкiр "феноменализм", яки эмпиризм деп аталады.
Қайткенмен де, адамзат бұл күнге шейiн ... не зат ... ... жоқ. ... не зат екенi бiлiнбеуiнен жанның бар екенiне күмән
қылуға болмайды. Жан бар. Барлығы сол, оның ... ... ... ... ... ... айқын iзге түссең, алдымызда аңның барлығына
күмән қыламыз ба? Бұ да сол сықылды, жалғыз- ақ ... ... ... зерттеп отырып, адамзат аңды баяғыдан берi соғып келсе де, жанға
жете алған жоқ. Яғни iстерi, көрiнiстерi бойынша ... не зат ... ... болса да, әлi күнге бiле алғаны жоқ. Бiрақ ... ... ... ... ... жақсы тәрбие қылу үшiн жанды көзбен
көрiп, қолмен ұстамай - ақ, оның iстерiн, ... ... ... ... ғылымның адам тәрбиесiнде қажеттiгi мен осы ғылым
туралы ой-пiкiрдi қазақ зиялыларының келесiсi Ж.Аймауытов та ... ... ... ... ... ... ... қазіргі Павлодар облысының Баян ауыл
ауданындағы ... ... ... ... дүниеге келді. Сегіз
қырлы, бір сырлы дарынды ақын, ... ... ... ... ... ... педагогикалық- психологиялық ... ... ... Ол психолдогия не туралы сөз қозғайды,
жан деген ұғым қалай туған? деген сұрақтарға жауап iздейдi. Оған жауап
ретiнде психология грек ... ... — жан, ... — сөз, ... ... "жан сөзі" болады. Қазақша "жан тақырыпты пән", болмаса ... ... деп ... ... Біз бұл ... "псиқология"1 деп
ескі атын қазақ тіліне ... ... ... жан бар ма, жоқ па№ ... ... қоя ... оған мынадай жауап
қайтарады.
Жан бар деген наным ерте заманнан бері ... Бұл ... ... ... анайы адамдарда да болған. Содан бері "жан бар" деген
наным барлық адам баласына ... ... ... ... ... ... мен ... нәрселердің аіырмасын
бақылау себеп болған. Жанды зат туады, өседі, өрбиді, көбейеді, өз
еркімен қозғалады, ... ... ... затта бұл сипаттар не
түгелмен жоқ, не бір сыпырасы жоқ. Жанды заттардың осындай өзгешелігін
байқап, анайы адам ... ... ... болу ... деп ... ... "жан" болу керек деп түсінген.
Әр түрлі халық әр заманда "жанды" дененің әр жерінде болады ... ... Кей жұрт ... — бүйректе, кейбір ел — жатырда, ...... енді ... ... ... деп ... Берірек
заманда жан мида болуға тиіс деген ұғым туған.
Ж.Аймауытовтың көзқарасы ... "жан бар" ... тағы бiр ... араб жазуынан көшірген психология ғ.к.
А.Т.Ақажанова. — ... ... 1995, ... 42— 57; 62—65: 69—77;
127—146; 178—198-6.)
Бұл ... ... ... сай ... деп ... ... көрген. "Өлі мен тірініі" арасында үлкен
айырма бар. Өлген соң ... ... қан ... одан да ... ... дем алмайды, қозғалмайды. Өлген соң жануардың, адамның демі
бітеді. ... ... ... — дем, ... "дем алу" деп ... Дем бітсе не болады? Жан денеден шығып кетеді-мыс. Өлердегі
ауыр күрсініп, көкірек сылқ етіп, сап бола қалу, ... дем ... ... ... ... деп ... ... соң жан қайда кетеді? Бұрынғылардың ұгуънша, жан
өлмейді, өз бетімен өмір сүреді. ... ... жаны ... ұшьп
кетеді-мыс. Көк әлемінде жандардың тұратын жайы болады-мыс. Ол жандар
жаңадан ... ... жан ... денесіне кіреді-мыс. Адамньң
жаны кейде үрім-бұтағына, кейде айуандарға да жан бола кетеді-мыс.
(Ол, ... ... ... ... ... ... имансызына қарай
болса керек.) Осы тәрізді бұлдыр ертегілер жан туралы көп, әр жұртта
әр ... ... ... ... жылы ауаны да жан деп жорыған. Сондықтан
өлген адамның жаны ақ бұлт, ақ құс, ... ... ... ... кетеді деген әуезетлер де тараған. Кейде жанды құрт сүгіретіне
кіріп, құрт болып кетеді деп те ... ... ... ... ... ... құрт ... болганын бақылаудан туса керек.)
Жан тақырыпты осындай ұғымдардын ... дін ... да ... ... ... ... ... болған соң, Жебірейіл
періштені жіберіп, адамның денесіне үрлеп, жан салған екен. Жебірейіл
ақ көгершін ... ... ... Адам ата мен Хауа ... азғыртуға
Әзәзіл жұмаққа келгенде жылан суретінде көрінген екен деген сияқты.
Берірек келгенде адам баласы "жанды" ... ... ... ... тән — ... "жан" — "тәннің" көлеңкесі, елесі, сүлдері, ауа
тәрізді ... ... ... ... нанымға келген. Адамда екі
түрлі "мен" бар: біреуі — жан, біреуі — тән. "Жан" ... ... де ... ... ... ... жүргізіп тұратын
тетігі. "Тән" — жанның қабы. Кейбір ойшылдар адамның "мен" ... ... болу ... ... ... "менікі" болу керек деп ұққан.
"Ақыл мен жан — "мен өзім", "тән — менікі", "Мен" мен "менікінін"
мағынасы екі. "Мен" ... ... жоқ әуел ... ... өлсе —
өлесің, оған бекі", — дейтін Абайдың философиясы осыған келеді. Бұл —
Абай тапқан пікір емес. Еуропа ... ... ... ... бар ... деп ұғуға адамның түс көруі де
себеп болған. Ұйықтағанда адам еш нәрсені сезбейді, ... ... жоқ ... ... ... мен өлі тен" ... жұрт мәтелі. Бірақ
адам өніндегідей нәрселерді көреді. Дене сезбейтін болса, көретін не
болу керек? ... жан болу ... деп ... Сонымен, ұйықтаған
адамның жаны денесінен шығып, қыдырып кетеді, ... ... ... ... ... ... ... жүреді деген наным туған.
Жиып-теріп келгенде, "жан бар" деген ұғым жанды заттардың дем ... ... қаны ... өсу, өну, өлу, ... түс көру ... ... ... туғандары көрінеді. Қарапайым адам солай
түсінуге тиіс. "Көзінен басқа ойы жоқ", терең ұғым ... ... ... ұғым тірі ... ... ... ... зерттегенен туған жай бір жора-мал; аңқау тәжірибенің
қорытындысы. Білім күшейіп, өркендеген ... ... ... ... Өйткені тірі заттың белгісі — жаны бар. Жан ... ... ... ... қозғалады, өледі деген дәлелге бұл ... ... адам ... Өсетін, көбейетін, қозғалатын, өлетін
заттардың бәрінде жан ... ... ... ... ... де жаны бар деуге болар еді. Өсімдікте жан бар ... ... ... ... тым ... тым дәлелсіз қысыр сөз.
Т.Тәжiбаевтың (1910-1964) ғылыми iзденiстерi негiзiнен ... ... атап ... ұлт ... ... ... құрастыру мен халқымыздың педагогикалық және психологиялық
ой-пiкiрлерiнiң даму, ... және ... iсiне ... бұрын әр жерде шашырап, белгiлi жүйеге түспей жүрген
ұлттық психологиялық терминдердi саралап, бұл ғылымның төл ... жая ... ... ... ... ... ... деп
аталатын еңбегiнде (1992ж.) психология ғылымының теориялық негiздерi
баяндалады. Бұл еңбек 1940, 1946 жылдары ... ... ... ... ... ... атты ... ғылыми
принциптерiмен астарлас дүниежүзiлiк классикалық психологияның iргелi
теориялық қағидаларынан мол ... ... ... ... кесек психологиялық еңбек едi. Бұл еңбек мазмұнында "Жеке
адам", оның iс-әрекетiнiң түрлерi, ... ... ... ... ... басты-басты жан қуаттары, түйсiну мен
қабылдау, елестету мен ес ... мен ... ... мен ... қиял ... ... т.б. ғылыми талдауға алынды.
Т.Тәжiбаевтың еңбектерiнiң бiразы халқымыздың ғұлама ... ... Абай ... ... ... ... ... арналды.
Бауыржан Момышұлы (1910-1982) психология ғылымының шет елдерде
кең өрiс ... ... ... ... ... iргесiн қалаушы. Шын мәнiнде ол iрi әскери теориетик,
қазақтан шыққан алғашқы әскери ғалым.
Қазақ халқының жауынгерлiк психологиясы, жау жүрек ... ... ... қолбасшылық қабiлет-қарымы, әскерлердi ерлiк
жасауға жұмылдыра бiлу қасиетi, шешендiгi мен әмiр ете ... ... дәл ... ... тұлғадан таба алған жоқ. Ол
өзiнiң "Жауынгерлiк тәрбие" атты еңбегiнде ... ұят, ... ... ... ... ... т.б. сезiмдердi
тәрбиелеуге көңiл бөле отырып, солдат сезiмiн мынадай етiп топтайды:
1. Жоғары ... ... ... және ... жоғарғы сезiмдерге жауынгер бойындағы ең жақсы сезiмдердi
жатқызса, ... ... адам ... ең ұнамсыз сезiм-
эмоцияларды жинақтайды. Солдаттың жан-дүниесiндегi iшкi күрес те осы
сезiмдердiң ... ... деп ой ... ... ол ... салт-сана, әдет-ғұрып, дәстүрлердiң
яғни этнопсихологиялық ерекшелiктердiң маңызын Ұлы Отан соғысы
тәжiрибелерi арқылы ... ... ... Ол мұны ... ... ... маңыздылығын түсiне бiлдi.
1.3 ХХ ғасырдың бiрiншi жартысында ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы зиялы қауымның
психолдогия саласында жазған ой-пiкiрлерiнiң қай-қайсысын алып қарасақ
та, олар жан адам болмысын екi бөлiкке яғни жан және ... ... жан ... мен дене ... ... ... бар деп, оны ... түсiндiредi:
Бiрiншi. Сыртқы дүние заттарынның бәрi, ... ... ... ... бiр орын алып тұрады. Қандай зат болса да, орын алатыны
бiзге белгiлi. Егерде бiр заттың алып тұрған ... ... ... орын алып тұр ... ... болсақ, пәлен зат зор не
болмаса кiшi, яки пәлен зат пәлен заттың не оң жағында, не сол ... ... ... ... ... өзi ... ол заттың өзi де
белгiлi бiр орын ... яғни ... бiр ... болады, мысалы, жүру
адамның iсi. Осы iс белгiлi орында ... ма? ... Ал ендi, ... ... орын ... ... бiз бiр ойымызды пәлендей
орын тiлеп тұр, яки пәлен ой пәлен ... оң ... яки сол ... ... айта ... Бұл - бiр ... Сыртқы дене заттары һәм көрiнiстерi сезiм мүшелерi
арқылы ... ... бiр ... ... бiр иiстi иiскеп, жылылықты
сезiп бiлемiз. Ал ендi, жан көрiнiстерiн сыртқы сезiмдерiмен бiлуге
болмайды. ... ұялу деп ... жан ... не ... ... ... ... мүшелерiнiң бiреуiмен бiлiп бола ма? Әрине, жоқ.
Бiз екiншi ... ... ... жан ... ... өзiмiз
сынаумен ғана бiлемiз, мысал үшiн ұялу деген жан ... ... ... бiр кiсi бiр орасан iстi iстедi де, қызарып кеттi,
бiз осы ... ұялу жан ... ... бiле ... Мұны қалай
бiлдiк? Ұят деген бiр зат болып көзiмiзге көрiндi ме? Яки иiс болып
мұрынымызға ... ме? Жоқ, бiрi де ... жоқ. Бiз ... - ақ ... ... ... кенет қызылдық көрдiк. Басқа еш нәрсе
сезгенiмiз жоқ. Олай болса, жаңа қарсыдағы ... ұялу жан ... ... бiлiм ... ... ... ... мәнiсi мынау - күндерде
бiр күн бiз де, орасан бiр iс ... ... ... ... ... ... осы ұялу ... болып қалған уақытта бетiмiз
дуылдап, қып - қызыл ... ... бiз ... ... не ... жанда ұялу көрiнiсi
болғанда бет қызарып кетедi екен" деп. Жаңа ... ... ... оны ... дегенiмiз осы, яғни ана адамның ... ... ... өз басымыздан кешкен iс есiмiзге ... яғни бiз ... ... ... ... ... ... адам сыртқы сезiмдермен бiле алмайды, өзiн сынап қана
бiледi.
Үшiншi. Сыртқы денеде бiрнеше заттар, яки ... ... бола ... ... ... қан ... дем алу ... дене
көрiнiстерi бiр уақытта болып жатады. Бiр - бiрiне бiрiнiң бөгетi жоқ.
Ал ендi, жан көрiнiстерi бiр ... ... бар. Олар ... бiрi ... ... бiз бiр ... екi ой ... аламыз ба?
Жоқ. Кей уақытта олар ... ... бiрi ... тез - тез ... ... осы ойлар бiр мезетте
болған сықылды көрiнедi. Бiрақ бұл көрiнуi ... ... ... ... ... ... бiрi ... жатыр.
Сондай-ақ, М.Жұмабаев бұл ұғымдар мен түсiнiктер бiр-бiрiнен
айырмашылық бергенiмен олар ... ... ба ... Оны ... ... жан ... байлаулы, бiреуiнiң
бiреуiнсiз күнi қараң" деп сипаттайды.
Өзiмiзге мәлiм - денiмiз сау болса, жанымыздың iсi де ... ... Яғни ... ... ... дұрыс, қайратымыз берiк
болады. Егерде денiмiз ауру ... яки ... ... шаршаса, жанымыз да
ауру, жанымыз да шаршайды. Басқа ауру, мидың ауруы жан iсiне жаман
әсер ... ... ауа ... ... ... ... жүргiзбей, денеге
әсер қылады, жанға барып қол салады. Яғни ... iсi ... Ой ... ... сезiм топастанады. Қайрат жасиды. Денең
салбырап отырған кезде ыстық қою шайды iшiп жiберсең, ... ... ... ... ... соң, жаның жадырап кетедi. Бұл
мысалдармен бiз жанның денеге ... ... ... Бұл ... ... ... ұлы ... әл-Фарабидiң
көзқарасынан туындап отырғанын көремiз.
Ал ендi дене де жанға байлауы, жан көрiнiстерi денеге қатты әсер
бередi. ... ... ... аяқ ... ... қандай күйде
екенi көрiнiп - ақ тұрды. Қайғы һәм ойлау дененi жабықтырады. Қуаныш
адамды клдiредi. Қайғы һәм ойлау ... ... ... ... ... қан ... ... "Бетке шықпай қала ма жүрек
iзi?!" дегенi жанның жайын бiлетiндiгi. Қорыққанда дене ... ... ... Аса ... қорыққаннан, яки аса күштi қайғыдан бiрнеше
сағатта шаштары аппақ болып қалғандар да ... Мiне, жан ... әсер ... ... ... жетедi!
М.Жұмабаев жанды тәрбиелеудiң жолдарын да нақты көрсетедi.
Жан көрiнiстерiн үйрену жолы бiрiншi - өзiн бақылау. Адам ... ... өзi ... жан ... таныс
болмайды. Мысалы, ашу, қуаныш сықылды ... ... ... бiз ... ... ... ... һәм араларында
қандай айырма бар екенiн бiле аламыз. Бiрақ бiр жан ... сол ... ... ... ... оңай ... ... өзiн бақылау деген
сөз адамның, яғни жанның бiр уақытта екi iс iстеуi әрi бақыланатын зат
болуы деген ... ... Бұл iсте де ... аз. ... ... ... ашу ... жан көрiнiсi болып тұр, яғни мен ашуланып
тұрмын. Егерде мен осы ашуланып тұрғанымда, осы ашу ... ... яғни ... ... не ... болғанын қарастырсам, ашу деген
қандай нәрсе екендiгiн ойлай бастасам, сол ашу ... ... ... ... ... Мүндай ойға кiрумен ашудың күшi кеми бастайды.
Осы мен неге ашуланам деп ойлай бастасаң, ашуың бiтiп те қалады. ... ... оңай емес ... осыдан көрiнедi.
Әйткенмен де, жан көрiнiсi артық күштi болмаса, өзiн
бақылауға болады. Мысалы, жеңiл - ... ... ... адам ... ... тексерiп отыруға мүмкiн.
Бiрақ өзiн бақылау деген сөздiң шын ... ... ... ... сөз. ... ашу кiрген жан көрiнiсiн бақылау ... ... ... бiр ... яғни ... ушуымыздың не себептен
туғанын, қалай ... ... ... болғанын һәм қалай
басылғанын еске түсiрсек, сол уақытта бiз ашу кiрген жан ... ... ... ... ... Өзiн ... деген сөз бұл
мағынада бұрын болып озған жан көрiнiстерiн еске түсiрiп, тексеру
деген сөз ... ... ... өзiн - өзi ... ... - өзi ... ... оңай нәрселер емес. Өзiн - өзi тексерiп, қателерiн көруге
адамның менмендiгi бөгет ... ... де, ... өзiн - ... - оның жан тұрмысының өркендеуiне, түзу жолға түсуiне бiрiншi
шарт. Өз қатесiн көре ... адам ... сол ... ... ... өзiн - өзi, яғни өз ... өзi көре бiлуi оның
жанының идеялға, қасиеттi қиялға ұмтылатын ... ... ... осы ... де көптеген тәжiрибелi жазушылардың өздерi
жазған әсерлерiне көңiлi толмады. Қайта - қайта түзетедi. ... те, ... та ... ... ... көрмей, қате таппай, өзiне - өзi риза болып,
мәз болып жүретiн адам зор адам ... ... адам ... Жаны жабайы,
ауданы тар болады.
Бақылау. Жан көрiнiстерiн үйренудiң екiншi жолы - ... бiр ... ... ... ... жан ... бақылау.
Бiрақ бiз жоғарыда айтып өткенбiз, жан көрiнiстерiн сыртқы сезiмдермен
бақылауға болмайды деп. ... ... ... жан ... ... оның жан ... ... белгiлерiн бақылау,
тексеру деп ұғу керек. Мысалы, бiреудiң пiшiнiне, қозғалуына, сөзiне,
жұрыс - ... ... ... ... ... жан көрiнiстерiн
тексеремiз.
Бiз егер өзiн ... жолы мен ... ... ғана ... мына ... ... басқа адамдардың
жан көрiнiстерiн бақыламасақ, бiздiң жан көрiнiстерi ... ... ... едi. ... бұл бақылау әбден керек нәрсе. ... көп адам бiр ... ... ... - тұрысынан, бiр - екi
iсiнен, бiраз сөзiнен ол адамның қандай ... ... бiлiп ... Мүмкiн болғанша, тәрбиешiнiң пiшiншiл, "физиономист" болуы
керек.
Қазақстандың психолог ... адам ... ... жан
көрiнiстерiнiң қанша түрi болғанымен, оларды түп мiнездерi бойынша үш
тапқа бөлуге ... ой ... ... бiлу яки ақыл ... iшкi сезiм, яки көңiл көрiнiстерi,;
- һәм қайрат көрiнiстерi.
- Қазақтың данышпаны Абай, бұл үш тапты ақыл, жүрек, ... ... Бiз бiр ... яки ... ... ... яки көрiнiстер арасындағы байламды, яки айырманы
табамыз. Бұл - ақыл iсi. Бiз қайғырамыз, қуанамыз. Бұл - ... iсi. Бiз бiр iстi ... ... бiр ... ... Бұл - қайрат iсi.
Сұрау (анкета). Бұдан өзге де жолдарды байқап көруге болады. Өз
бақылауымызды місе ... ... ... көп ... ... ... екен деп өзгелерден де өтінуіме болады. ... яки ... ... қалап, мен оларды бақылап берсеңіз екен
деп тәрбиешілерінен сұраймын. Мен ... ... ... ... ретінде керекті нұсқаулар беремін. Бақылау жазған
қағаздарын маған жіберуін тілеймін.
Әрине, осы сықылды басқалар ... ... ... ... ... олардың бақылағанына да соқыр сене беруіме болмайды. Мұнда
да азды-көпті сын көзбен ... ... Мен ... ... ... ... ... бақылай алды ма? Олардан
жинаған мағлұматтарымнан бір ... ... ... ... бола ма?
Қайтсе де сұрау қажет. Ол түгілі, зерттеп жүрген кісінің өзіне
өзі бақылағандығымен ... оны өзін ... ... ... ... ... Мен әуелі өзінен ... ... ... ... ... ... ... өзіме
есеп бергіземін. Өйткені оның есебінде көп артық, керексіз мағлұматтар
болуы, керекті нәрселер болмауы, көп көмескі ... ... ... оның ... ... ... ... оны өзім де сұраймын. Бір
ондай өзін бақылау қандай толық, шын ... ... де сын ... ... Неге ... өз ... ... асырмай,
жасырмай, толық жазу өте қиын. Бір — екінші, көбейсе, талай қылықтарды
бақылай алмай қаласын. Мәселен, адам қызған ... ... ... жәпе өзің ... ... дәлдеп қолдана білмесең, басқаға
қалай дәлдеп жазып бермексің. Сенің жазғаныңды басқалар ... ... ... ... да ... Қандай тура,
шын айтамын деген айғақтар тергеу алдында ... ... ... естиміз. Бәрін айтып келгенде табатын ... ... ... ... ... ... мен бақыланушы адамның
өзін бақылағандығы мағлұматтарын және сұрау-жауаптарын дәйім қатар
қойып, салыстырып отыру керек. Өзін ... мен ... онша ... ... олардың жәрдемімен жасаған жай ... ... ... жақынырақ болады.
Мысал үшін балалардың арманы туралы берілген мынадай ... ... ... болганда әсіресе кімдей болғыім келер еді?
2.Неге ондай болғым келеді?
3.Өзім көрген, естіген не кітаптан оқыған кісілерімнің
қайсысына көбірек ... ... ... ... оған ... ... едім?
5.Көбінесе не тақырыпты оқығанды жақсы көремiн ?
6.Не үшін ол тақырыпты оқығанда жақсы көремін?
7.Мектепте көбінесе нсмен ... ... ... ол ... ... ... ... не ісетгенді артық көремін?
Оны істеуді не үиіін тәуір көремін?
Менің жақсы ... ... ... ойын ... ... сонша ұайды?
Бақылағанды қалай жазу керек?
"Адамдардың қылығын бақылағаныңды адармай дәл жаз", — дер ... оны ... ... керек. Қалайша жақсы аудармашы болу керек?
Айдан жарық: бақылау жад жалықпаған тың тұяқ ... ... ... ... ... адамның қозғалыстарын, ол
қолзғалыстардың қалай, қашан, қандай жағдайда ... ... ... ... осы үш сұрау дәйім болу ... ... ... ... болу ... Өз ... қосу, жору, шамалау не
топшылау сықылды нәрселер қатыстырылмауға тиіс. Біз адамның ... ... ... пластенкесі) тәрізді өзгертпейтін суретші
болуымыз керек.
Біз фотографиямен неге пайдаланбаймыз? Сөзбен суреттеу нәрсенің
ұзын ырғасы, ... ... ... ... мәлім. Бір
танысымызға бір адамның түрін суреттеп айтып ... ол ... ... ... мен ... ... сөзбен
суреттегеннен, фотографияға түсірген әлдеқайда сәл оңай емес пе?
Мұңайған, қиналған, ... ... ... лайықты сөз
суретінен анағұрлым дәл, анағұрлым көрнекірек, фотограф граммофон
бақыланушы ... ... ... гөрі ... ... ... ... жүйкенің қызметін, өкпенің қозғалысын жазатын
түрлі аспаптар бар. Міне, осындай ... ... ... ... байқап, түгел суреттеуі анық.
Әрине, бұл жазулар сөзбен жазуды мүлде керексіз
тауып шығарып тастамайды. Қайта сөз, сурет, ... ... ... ... ... ... көмектесіп,
пайдасы тиеді. Сөздің одан да пайдасы, арманырақ барғанда, ... ... ... ... анық ... Онда ... ... тура келеді. Біздің жад ететініміз: түптің түбінде тілсіз
жануарлар сықылды болмай, бәрін де сөзге ... ... ... дәл сөз ... ... ... сөзіміз емес.
Жан тұрмысының бiрлiгi. Адамның жан көрiнiстерi үш тапқа
бөлiнгенiмен, бұл үш тап бiр - бiрiне ... ... бұл ... ... ... бар. ... ... жан тұрмысында берiк бiрлiк
бар. Екiншi түрлi айтқанда, адам бiр iс ... осы ... ... ... де қатысады. Мысалы, бiздiң бiр саусағымыз
ауырады. Сонда бiз сол саусағымыздың ауырғанын сеземiз. Бұл - ... iсi. ... ... ... ... Бұл - ақыл iсi. Сол
ауруды жеңiлдетуге, бiтiруге, жазуға ұмтыламыз. Бұл - қайрат iсi. Ал
ендi ... ... iсiне осы үш тап жан ... ... де
қатысатын болғандықтан, сол ақыл, iшкi сезiм, қайрат үшеуiнiң бiрдей
тең тәрбие қылу тәрбиешiнiң мiндетi. Бiр ... осы үш тап ... тең ... ... таразыны басып билеп кетсе, ол адам
бақытты болмақ емес. Бұл туралы данышпан Абайдың ... сөзi ... ... бiр суық мұз - ақыл зерек,
Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек.
Тоқтаулылық, талапты шыдамдылық,
Бұл қайраттан ... ... ... ... ... ... ... толық боласың елден бөлек.
Жеке - жеке бiреуi жарытпайды,
Жол да жоқ жарыместi "жақсы" демек.
Ақыл да, ашу да жоқ, күлкi де ... ... бiр ... қылады әлек.
Бiреуiнiң күнi жоқ бiреуiнсiз,
Ғылым сол үшеуiнiң жөнiн бiлмек.
Қазақ зиялылары ақылдың көрiнiс беруiн ... ... деп ... ... нерв ... алып ... ... жанның ұғуы,
аңдауы әсерлену деп анықтама бередi. Жан алдымен бiлiмдi осы әсерлену
арқылы алады. ... ... ... ... ... ... ... бiздiң денемiзге, яғни нерв ұшына (периферия нервiлерiне) ... ... ... құлақ нервiсiне әсер етедi. Осы әсердi нерв
орталық жүйкеге, яғни миға алып ... Ми осы ... ... яғни мида бiр ... ... болады. Мiне, осы нерв системасы
алып келген әсердi жанның аңдауы әсерлену деп атаймыз деп қорытынды
жасайды.
Әсерлену көрiнiстерiнiң ... ... ... ... болу үшiн ... ... болуы керек деп табады.
1. Әсер бiлiнгендей күштi болсын. Яғни әсер тым әлсiз болса,
яки тым күштi болса, ... ... ... ... шаң
қонды. Сол шаң беттегi нерв ұштарына, ... әсер ... ... ... ... ... яғни жан бетке шаң
қонғанын бiлмейдi, аңғармайд. Мұның себебi әсердiң ... ... және әсер тым ... ... да ... Мысалы, күштi дауыс ... ... ... одан жан ... ... ала ... Бiр әсерден соң екiншi әсерге шейiн белгiлi бiр ... Яғни бiрi ... бiрi ... екi ... ... болу үшiн екi әсердiң арасында белгiлi бiр уақыт
өтуге тиiс. Мұның мәнiсi мынау: сыртқы бiр заттың ... ... ... ... де, ... өз - өзiнен
бiразға шейiн қытығы басылмай тұрады. Сондықтан екiншi
әсер бiршама ... ... iле шала ... екi ... кетiп, екеуiнiң де мiнездерi өзгередi. ... ... ... бiр ... ... көрiнедi.
Егерде сол зырылдауықты түрлi бояуға бояп, зырылдатсаң, ана
бояуларын бәрi көрiнбей, зырылдауық сұр болып көрiнедi.
3. Әсер миға ... ... һәм жан миға ... ... ... Егер әсер миға барып жетпесе, әсерлену
болмайды. Мысалы, көру нервiсiн ... ... ... ... ... миға ... ... жанның әсерлiгiн
жұмсау шарт. Бұлай болмаса, яғни жанның ... ... ... ... ... ... бiз бiр қызық
кiтап оқып, яқи қызу әңгiмеге кiрiп отырсақ, есiктен кiрген
адамды байқамаймыз.
Әсерленудiн сынсипаты әсерленудiң iшi деп аталады. Яғни бiз ... ... ... ... ... екiншi сыртқы сезiм ... ... ... бiз ... ... ... ... айырамыз.Және бiр сезiм арқылы болатын әсерленулердiң де
бiрiнен бiрiн айырамыз. Мысалы, ... ... ... иiсiн оның ерекше
иiсiнен айырамыз.
2-тарау. XX ғасырдың бiрiншi жартысында Қазақстандағы ... ... ... идеяларын тәжiрибеде
пайдаланудын мүмкiндiктерi
1. ... ... ... ... бойы ... ... ... түскен ұлттык, дәстүр,
салт-сапа, әдет-ғұрып, ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... ... ... ... дене ... т. б. нормалар мен принциптер, яғни халықтың жан дүниесі, өзіндік
мінез-құлқы, іс-әрекетінің ішкі астарлары сөз ... ... ... мен ... ... сіңген, тез өзгеріп ие
жоғалып кетпейтін ұлттық бітісі, ... ... ... ұзақ
дәуірдің жемісі.
Ұлттық дәстүр мен салт-сапашның адам психологиясында елеулі орын
алатын біркелкі тұрақты құбылыс екендігін әр ... ... ... еркіне атай көрсеткен еді. Халықтық психология — адамдардың
қоғамдық және жеке тәжірибесінен, өмірдегі пайымдауларынан туындайтын
қарапайым психологиялық ... ... Бұл адам ... жақтарын қамтып, этностың өзіне тән ... ... ... ... ... ... жүйесі. Әйтсе де
арнайы әділ ғылыми жүйе ізделмегендіктен, бұлар адам психологиясын жан-
жақты ажыратуға жарай ... ... ... тек ғылыми
психологияның деректеріне ғана сүйенеді. Халық ... ... ... этнографиямен сабақтас дамыған,
этнопсихология деп ... ... ... саласы шұғылданады.
Этнопсихология — әрбір халықтың рухани ... ... ... ... ... ... дін және т. б. ... сол халықтың
психологиясын, сана-сезімін көрсететін негізгі өлшемдердің бірі деп
есептейді. Этнопсихология жеке ... ... XIX ... ... Ресейде, кейінірек Батыс Еуропа елдерінде ... ... және т. б.) ... болды. Қазақ топырағында бұл
мәселемен көбірек айналысқан Шоқан Уәлиханов еді. Оның ... ... ... ұғым жиі ... Мұны ... ... синонимі деуге болады. Бұл жайт біртуар қазақ ғалымының сол
кездегі еуропалық этнопсихологгар ... ... ... ... ... ... ... психологиялық
жайттар фольклор, ауыз әдебиетінде өлшеусіз мол. Мәселен, қазақ
халқының аңыз әңгімелерінде, ... ... ... мен ... ... айтыс өнерінің сан алуан түрінде адамның (жас, еркек,
әйел, ер, қария және т. б.) ... ... ... ... ... сезім, ерік-жігер) әр қырынан көрініп жатады. Осынау ... ... ... ... (ой) деп ... ... де жиі
көрініс тауып отырады. Ойлау — бұл сұраққа жауап беру, қандай ... ... ... ... күрделі жан қуаты. Оның бірнешеуі бар.
Соның бірі — продуктивтік (өнімді) деп аталады. Ол адамға ... ... тың ... шешуде орын алып отырады. Тың
мәселелерді ... ой ... ... ... ... ой ... жұмбақ
шешуде ерекше байқалады. Мәселен, Сапарғали меи Нұржанның жұмбақ
айтысы ... ... ... Ондағы "Темірдей салбыраған
иегі бар, сабағы бірі қолда, бірі белде" дейтін ... ... "Бұл ... ... тізгіні қолда, шылбыры белде" деп шешеді.
Осы жұмбақты құрастырушыда да, оның шешуін тапқан кісіде де ... ой орьн алып ... ... ойлау айтыс өнерінің кез келген түрінде, әсіресе ... сөз ... ... көрінеді.
Бұған 1910 жылы Ақмешітте Қаңлы Жүсіп пен Кете ... ... ... Айтыста кетеріліп отырған мәселенің
мазмұнына ғана емес, оның ... сөз ... ... сөзбен
мәнерлеп жеткізуіне ерекше мән беріледі. Айтысқа түсушілер ... ... ... ... ... да бастайды. Бұл тәсіл тек
әріптесін мұқатып, ... үшін ғана ... ... ... ... қиыншылықтан құтылу жолдарын іздестіруіне кедергі жасап, оны
айтайын деп отырган дәлелді ... ... үшін ... Бұл, әрине, қарсы жақтың жағдайын ауырлатып, тұтқиылдан
жауап табуды қиындатады. Мұнданда айтыскер "қалай деп жауап қайтарсам
екен, ол ... ... ... ... — деп ... ойланады. Айтыстың
қандай түрі болмасын (жұмбақ айтысы, қыз бен жігіт, ақындар ... т. б.) ... ... ... тақырыпты, керемет
айлақорлықты қажет етеді. Айтыскерлер сөзім жұртқа қаншалықты әсер
етер екен деп, әр ... ... рет ... бір рет ... алдын ала,
болжап құрастыруға тырысады, орамды, ұшқыр, кең, ... ... ... ... әрi ... әрі ... салиқалы
дегендерін іріктеп алады. Өйткені бұлардың аузынан шыққан әрбір сөз
"пірдің ойындай" әбден іріктеліп, ой елегінен өткен, ... да ... ... ... ... ой ... ... келуі шарт.
Психологиялық мәні жағынан қазақ фольклорын түрлі жақтарының
ішінде мақал-мәтелдер аса қызықты зерттеу ... ... ... ... өмір ... сан ... ... онының
түйгендерінің нақты да дәл сипаттамаларының мәйегi сүзiлген. Әрине,
осынау халық ... ... ... білім-іліммен
қатар, қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... жаңсақ ойлар да жоқ ... ... ... ... ... ... күрделі де қайшылықты даму
процестерінің ... ... ... адам ... ... ... ... арқылы
өзінше түйіндейді. Сондықтан да олар ғылыми бақылаудан ... ... ... жоспарланбауымен
өзгешеленеді. Алайда ... жиі ... ... ... ... ... ретінде қорытыла келе, психологиялық ойдың мәйегіне
айналады.
Диалектикалық пікірталастың, ақиқат білімнің алғашқы ... ... мол. ... сонау ерте дәуірден-ақ бұларды
көп бiлуi әрi ойын ақылымен байыптай алатын адамды ерекше ... ... ... адам ... даналығының көзіндей саналатын. Мақал-
мәтелдер белгілі бір шешіммен істің дұрыстығын ... ... ... тәрізді, адамның ой-әрекеттерінде маңызды рөл
атқарып отырады. Осынау ел-жүрт даналығында тек ... ... ғана ... ... ... ... философиялық,
тәліми ойлармен қатар, мінез-құлық нормалары да кездесетіндігі даусыз.
Көшпелі ... ... ... ... пен ... пен ... қызметін алмастырды. Ол айналадағы сыры мол
дүние туралы білімнің сұрыпталған ... ... ... ... ... ғана ... ... тәлімгерлік рөль де
атқарды, адам ... ... ... ... жамандықты
жерлей, күлкіге айналдырды. Мұндағы ақыл-кенестер қысқа да нұсқа әрі
тұжырымды болды. Бұлардың бала тәрбиесіндегі орны да ... ... ... ата-анаға ұрпақ тәрбиесі жөнінде өзінен бұрынғылардың
моральдық-психологиялық, медициналық-гигиеналық, өнер-сайыскерлік ой-
пікірлерін де шоғырландырып, ... ... ... ... қалдырып отырды.
Бала ұғымына лайықты пайдалы кеңестерге айналадағы дүние мен
адамның өзара қарым-қатынастыәр қырынан ... сан ... ... ... ... оқу мен еңбек, ойын мен өнер, ... ... ... өліп сүю, ... ... ... ... т. б. үлгі-өнегелері бала санасына біртіндеп құйыла беретін.
Сондықтан да ... қай ... ... iлкi ... ... ... казіргі жалпы пидагогикалық жас ерекшелік,
медицина, музыка, спорт, ... ... ... ... ... негізделген қызықты идеялар топтасқаны хақ. Қазақ
мақалдары адамның ішкі жан-дүниесіне ... ... ... ... аша түсуде өнеге мектебі дерлік. ... ... ... — баға ... ... Бұл туралы халық: "Түйедей бойың
болғанша, оймақтай ойың ... ... ... ... ... ... — білім, тәжірибе, тәлім-тәрбиенің нәр алатын бастауы. Демек,
әрбір адам тіпті күнделікті күйден тіршілігінде де істі ... ... ... ... мақсатқа жету қиьн. Алдағы іс-әрекеттің
нәтижелілігін болжау да ... ... ... сөзді салмақтап,
ойлана айтуға үйретеді ("Ойнап сөйлесең де ойлап сөйле", ... ... ... Халық даналығы бөспе сөз бен мылжындықты
ұнатпай, ондайларды ... ... ... ("Құрғақ сөз бас ауыртар", "Көп
сөз — күміс, аз сөз — алтын", "Қытыр сөзде қырсық көп" және т. ... ... ... ... мен зерделіліктің сөйлеу
мәдениетiмен ұштасып отыратьнын меңзеді.
Жалпы, бейнелі сөз, ... ... ... о ... ... тән сипат. Ш. Уәлиханов "Қазақ шешендікке құмар, ол сөз
өнерін, әсіресе әзіл-оспақты қатты сүйеді", — деп ... ... жан ... ... ... яғни ... ... көрінуі де мақал-мәтелдерде кеңінен бейнеленген. Сөз — күшті,
қуатты, құдіретті қару. "Сөз өнері — дертпен тең". Халқымыз ойға ... олақ ... ... аз сөйлеп, көп ойлап, логикаға жүгініп
отыру ... ... ... Мәселен, "Тіл тас жарады, ... — бас ... "Сөз — ... таяқ ... ... "Жылы-жылы
сөйлесен, жылан інінеп шығады", "Шешеннің тілі — ... ... сөз ... табар" және т. б. мысалдар сөз құдіретінің психо-
логиялық ... ... ... ... аңғартады. Сөйтіп, шебер ... ... білу ... асыл ... бірі ... ... ой ... тәсiлi болып табылған.
Мақал-мәтелдер қоғамдық ой-сананың қалыптасу кезендерінен көптеген
соны мәлімет береді. Адам ақыл-ойының ... оқу, ... ... ... рөлі зор. Мына ... мақалдар: "Көп жасаған
білмейді, көпті көрген біледі", "Оқу — оқу түбі тоқу", "Көп ... көп ... ... ... асар ... жоқ", "Көре-көре
кесем болады, сөйлей-сөйлей шешен болады" және т. б. осы айтылған
түйіннің ... ... ... ... ... еңбекпен, маңдай
термен қонатынын жақсы түсiнген. ("Оқу инемен құдық қазған-дай").
Өйткені оқу табысты болу үшін ынта мен ... ... ... ... ("Шыдамды мiнез, алғыр ой — анық досың біліп ... пен ... ... іске ... тап" және т. ... ... жан қуаттарының бұлардан басқа да
толып жатқан жақтары бейнеленген. Бұларды психологиялық ... ... ... ... ... жалпы мәселелері:
а) жан қуаттары, олардың ортақ қасиеттері туралы түсінік;
ә) өскен орта және тұқым қуалаушылықтың жан құбылыстарына ... ... ... еңбек, тәжірибе және практиканың
рөлі;
в) ойын, оқу, өнер, еңбек, бұлардың сана-сезімді дамытудағы рөлі
және т. ... ... ... (көз, құлақ және т. б.) танымда алатын орны.
3) Тіл мен ... ... ... пен ... ... Ақыл және ... ... мен қиял;
6) Адам эмоциясы мен сезімдері (қорқыныш пен үрей, ... ... ... пен жек ... ... пен өтірік, достық пен
жолдастық және т. б.;
7) Қажыр-қайрат пен бос белбеу, жүрексіздік;
8) ... ... ... (мінез, қызығушылық,
зейінділік, қабілет, талғам, мұрат және т. ... ... топ ... ... ... ... ... туыс,
жекжат-жұрат және т.б.) әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері;
10) Әр түрлі жас мөлшерінің (бала, ... ... ... және т. б.) ... ... Ал кәрілік шақтың
рухани (мол тәжірибе, тоқталған ақыл, ескі ... ... ... және т. б.) және тән (көз бен ... ... ... бел бүгіліп, қозғалыстың нашарлауы, шаштың
ағаруы, ... ... және т. б.) ... ... ... өз ... бір төбе. Осы айтылғанға ... ... ... ... ... пері ... "Сақалға ақ түсті, көңілге
дақ түсті", "Көп жасаған көмбенің үстінен шығады" деген тәрізді мақал-
мәтелдер жақсы айғақ.
Мақал-мәтелдерде адамның ес, жад ... ... де ... ... ... ... ... ұштасып жатуы
таңқаларлық. Мәселен, біреу көзбен көру, ... ... ... ... қозғалыс мүшелерінің қатысуымен, ал төртінші біреуі бұларды
араластыра есте сақтайтындығын, біреу тез ... есте ... ... ... ... ... ұзақ ... машықтанатынын халық даналығы
жақсы керсеткен. ... ... еске ... адам ... бара алмайды,
ол өз есін оның басқа қасиеттерімен (беріктік, ... ... және т. б.) ... ғана ... ... Бұл айтқанды
"Ақпа құлаққа айтсаң, ағьп кетеді, құйма құлаққа айтсаң, қағып алады",
"Оқығаныңа мәз болма, тоқығаныңа мәз бол" және т. б. ... ... ... қарт адам ... ғана ... ... көрген
нәрселерін тез ұмытады, бұл естің ... ... ... ...... ... дана сөз де ... түссе, оқығанды миға
тоқуда қайталаудың маңызы зор екенін ... ... ... ... "Көз — ... құлақ естуге тоймайды" дейтін ... Ал сын ... ... ... ... ... ықпал
ететіндігін "Өз қатесін көрмеген кісі ... ... ... ... да, еске түсіру де материалдың эмоциялиқ ... ... ... шапағаты мол мәселелерді есте мықтап
сақтауға меңзейтін мақал-мәтелдер де баршылық. Мақалдарда ... ... ... ... баға ... ... жоғары дәріптеледі.
Мақал-мәтелдерде адам танымының езге қылықтары туралы да қызғылықты
ойлар аз емес. Мәселен, арман мен қиялдың адам ... орны ... жоқ ... ... жоқ" десе, сезім мен ойдың байланысы
туралы "Аузы ... үріп ... ал ... ... ... ... құстай, құмары қанбас аспанға ұшпай", әдет пен дағды туралы
"Ауру ... да әдет ... ... ... жайында "Жақта
жақсы әуес", "Саусағы ұзын биші болар" дейді.
Адам баласы әр түрлі жағдайда ... әр ... ... ... ... ... ... Осы фактордың бәрі оның жан ... ... із ... Кісі оқу, ... тәрбиелену арқылы
өзін-өзі сом-дайды. "Көре-көре көсем болар, сөйлей-сөйлей шешен
болар", "Адам туа білмейді, жүре ... деу осы ... ... ... ... ... ерекшеліктері
жай көрініс таппай, оны қалыптастырудың жолдары да сөз болған, бұларды
қалай тәрбиелеуге болатындығы жайлы түйіндер де ... ... ... ... ... жолдастық, кішіпейілділік,
қарапайымдылық, махаббат, сүйіспеншілік, ұстамдылық, шыдамдылық,
қайраттылық, табандылық және т. б. осы ... ... ... ... көп ... Адам ... ... ("Жұмыссыз
жастың жүргені сәз"), тағатсыздық ("Сабырлы жетер мұратқа, сабырсыз
қалар ұятқа"), ... ... ... және т. б. ... жирентіп, жақсы мінез-құлық қалыптастыруда еңбектің мәні
зор, орны ерекше ... ... ... ... ... ... артық", "Жігіттің күшіне қарама, ісіне қара", "Жігіт түсімен
емес, ісімен әдемі" және т. б. ... ... ... өнегелі тұлғаның тұрпаты да сомдалған.
Жас ұрпақты ... ... ... ... ... ... ұстаз, тәлімгерлерге бағытталған мақал-мәтелдер де
бір төбе. Баланың алғашқы ...... Олар өз ... ... ... қысқасы бар болмыс-бейнесімен, балаға үлгі
болуға ... ... ... ... ... ... қарап ұл өсер,
анаға қарап қыз өсер", "Әке балаға сыншы" және т. б.
"Адам туа жаман емес, жүре ... ... ... ... ... ... оның ... бірте-бірте қалыптасады деген ойды
ұқтырады. Егер ... ... ... ... ... оның ... ие болатыны даусыз. ... ... ... ... бойға дарытады. "Баланың тентек болмағы үйінен" деу осыған
меңзейді. Кісіліктің қалыптасуында туа ... ... де ... із ... халық дана-лығынан қалыс қалмаған ("Саусағы
ұзын биші болар, құлағы ұзын күйші болар").
Орта, тәрбие және ... ... ... ... ... ... көрсетілген. Бірақ халық түсінігінде адам дамуындағы
жетекші рөль тума қасиетке емес, жүре бара қалыптасатын ... ... ... ... бір аяқ асқа ... Жаманнан жақсы туады,
атасын айтса нанғысыз" және т. б.). Осы ... әр ... ... ... ... ... ұлттық
психология көріністері жақсы аңғарылып тұр.
Көшпелі халыққа тән ... ... ... балажандылық, конақжайлылық және т. б. туралы тамаша
түйіндер ("Қонақ ... ет ... ет ... бет ... "Қонақтың
алтынын алма, алғысын ал") мен дана сөздер қомақты ... ... не ... болу тәрбиенің, оқу-білімнің нәтижесі. Әрине,
адамның нақты іс-әрекетінің , ... ... ... ... жұрттың бәріне де тән қасиет. Әркім түйсік, ес, ойлау, зейін,
қызығу және т. б. ... ... ... ... ... ... адам болмайды. Жан қуаты мен сананың қалыптасуында білім,
шеберлік, икем, дағды зор рөль ... ... ... ... адам ғана өз ... жетілдіре алмақ. Өз кемшілігін
біліп, жағымсыз қасиеттерден арылу адамның өз қолында.
2. ХХ ... ... ... ... ... ... мазмұнында пайдаланудың мүмкiндiктерi
Бала психикасының даму және оны оқыту процесін бақылау эмперикалық
материалдарыкын жинакталуы және қорытылуымен қатар педагогикалық және
балалар ... ... ... еңгізе бастады.
Эксперименттік зерттеу балалар мен жеткіншектердің психикалык дамуына
объективті сипаттама ... ... мен ... ... ... ... ... педагогтар мен психологтарға айкьн ... ІХ ... аяғы мен XX ... басында психологиялык,
экспериментті педагогикада ... ... ... әлі ... ... ... психологиядағы едәуір жетістіктері
(Вебер мен Фехнердің психофизикалык заңды ашуы, Эббингауздың ... ... ... мүшелсрінің психофизиологиясын талдауы,
Вундтың түйсік пен физиологиялық психологиядағы ... т. б.), оны ... және жас ... ... ... жөнін де үміт туғызды. Ашылған
зацдылықтарды педагогикалык және балалар психолопиясына тек ... ... ... жататыи тәрізденуі болып көрінді. Психофизиология
заңдарын немесе мәселен кимыл-қозғалыс реакцияларының жылдамдығы мен
формасына катысты фактілерді біле отыръп, ... ... ... жан ... мен оқу ... игерудің заңдарьн түсіне
алады ... ... ... Орыс ... әрі психо-логы П. Ф,
Каптеревтің «Педагогикалык, психологиясы» (1877), ... ... ... ... жөнінде мұғалімдермен әңгіме» (1902) атты кітабы
жәме сол кездегі басқа да психологиялық-педагогикалық еңбектер осындай
сенімде жазылды.
М. Жұмабаев ... жыр ... ... - тәрбие ғылымының
(педагогика, психология және т. б.) теориялық мәселелерiне бой ұруы
таңғаларлық ... ... бұл ... ... ... ... әлемдiк ақын
- жазушылар некен - саяқ. Осы тұрғыдан алғанда Мағжанның "Педагогика"
(1922 - 1923 ж.ж.) атты ... ... ... өте ... кездесетiн, тек
аса талантты, данышпан адамдарға ғана тән қасиет.
Кеңестiк кезеңде ... ... ... ... үлес ... осы ... артына мол мұра қалдырған академик
Т.Т.Тәжiбаевтың ұлт психологиясына орай ... жеке ... ... ... ... туралы еңбегi; Қазақстандағы
ғылыми психологияның дамуына ерекше үлес қосқан, өзiнiң 20 ... ... ... ... ... ... ... өзiнде - ақ ой - өрiсi өте жоғары болғанын эксперимент
арқылы дәлелдеп берген ғалым. М.М. ... 1979 жылы ... ... ... ... өкiлдерiндегi когнитивтi эмпатия мен рефлексияның
зерттелуi" атты ғылыми мақаласы мен 1980 жылы жарық ... ... ой ... ... жекелеген тараулар да осы кiтаптан орын ... ... ... ... жартысында, яғни 1930 - 1990 жылдар
арасында қазақ ... ... аты ... ғалымдардан басқа, ұлттық
психология ғылымына азды - ... үлес ... ... ... да аз ... психология ғылымдарының докторлары - профессорлар Жарықбаев Қ.,
Жақыпов С., Намазбаева Ж., Шериязданова Х., Хамзин Б., Бердiбаева ... Р. және т.б. ... ... бiр ... ... ... оқырман қауымының есiне салады.
"Қазақтың психологиялық ой - пiкiрлерi" атты соңғы оныншы том,
негiзiнен, елiмiздiң егемендiк алып, ... ... ... ... халқының он төрт ғасырлық психологиялық ой - пiкiрлерiн
баяндаумен аяқталды. Яғни, бұл сонау VI-VIII ғасырлардан басталып, ХХ
ғасырдың соңғы жылдарымен ... аса ... ... ... ... ХХI ... ... психологиясының тарихын жазу бiзден
кейiнгi ұрпақтың еншiсi болмақ деймiз.
Ол 1922 жылы тұңғыш ... " атты ... ... ... ... ... мұғалiмдер қауымына үлкен көмек
көрсеттi.Сонымен бiрге педагогика, психология ғылымдарының қазақ
тiлiндегi терминдерiн жасауға белсене ат ... ... ... ... өмiр ... қазақ зиялыларының
психологиялық ой-пiкiрлерiн бүгiнгi күннiң ... ... ... Бұл ... балалардың жас ерекшелiктерiмен қоса олардың дара
ерекшелiктерiне байланысты да психологиялық қасиеттерiне қарай оқу-
тәрбие үрдiсiн ... ... ... ... Осы ... ... және басқа да тәрбие мекемелерiнде бұл зиялылардың
психологиялық ұсыныстарын ескеру тиiмдiлiк бермек. Нақтырақ айтатын
болсақ, ... ... ... оның ... ... Оның ... деп ... екi жағдайды атап көрсетедi:
1.Бала өзiнiң табиғатына сай жүгiруге, айқайлап ... ... ... ... әрекетте болуға мұқтаж.
2. Баланың елiктемпаз болуына сәйкес оны ... ... ... ... ... қамтамасыз ету қажет.
Бала тәрбиесiнде М.Жұмабаев қазақ әйелдерiне тән кемшiлiктер мен
оны түзетудiң жолдарын келтiредi. Ол бала ... ... ... жақтары мен өкiнiшке орай қазақ әйелдерiнiң оны
дұрыс ... ... ... келтiредi. Сондықтан бала
тәрбиесiнде аналардың педагогикалық сауаттылықтарын көретiп ... Онда ... ... ... ... ... ұйқысы тыныш
болуының өзi бала психикасына оң ... ... оның ... да ... ... ... ықпалының болатынын айтады.
Ал Ж.Аймауытов өзiнiң "Психология" деген еңбегiнде баланың жас
кезiнде ол қандай ... ... ... сол ... ... Себебi, бала сол кезде үлкен ықыласпен iске
кiрiседi де, оның ... ... ... ... ... берiк орнайды. Ал, күштеп тапсырма берiлгенiмен бала ... ... ... ... ... сипаттайды.
Ғалым латын, арап әрiптерiн оқуға ... ... ... ... ... ... ... ашылған адам жазылған немесе
басылған сөздi әрiпiне ... ... ... ... суретiн танып
оқиды. Таныс адамды көргенде мынау пәленше, анау түгенше деген сияқты
әр сөздi тұрпатына қарап, ... ... ... сөз ... ... ... ... жылдам танылып, шапшаң оқылмақшы. Немiстiң
Мейман деген профессоры …мынаны байқаған: басылған сөздiң iшiнде не
төмен, не жоғары ... ... ... ... әрпi бар ... ... ... қосымша белгiсi бар әрiп кiрiскен сөздер тез ... ... ... ... арап ... бiрi биiк, бiрi
аласа, бiрi ұзын, бiрi қысқа келiп, екiншi жағынан қосымша таңбалары
көп ... сөз ... ... ... етiп, ... тез ... ... қолайлы болады дедi.
А.Байтұрсынов адамда жазу дағдысының ... ... ... ... ... ... ада ... автор,-
жазғанда қол дағдысымен жазады. Жазып отырғанда әр әрiптi ойлап барып
жазбаймыз. Қолымыз дағдыланған күйменен өзi ... ... ... ... адам ... ... ... көп жазатын адам болса,
оның көз ... көрi қол ... ... болмақ… Оқыған уақытта
адамның көзiне күш түсiп, етiне күш түспейдi. Жазған уақытта көзiне
күш түспей, ... күш ... ... осы ... оқу мен жазуды қалыптастырудың психологиялық
заңдылықтарына ... ... Мұны ... ... ... бар
адам, арнайы түсiнiктемесiз ақ ұға алатыны хақ.
Б.Момышұлының психологиялық ұсыныстарына келетiн болсақ, ... ... ... ... ... тәрбиелеуде
қолдану өте тиiмдi. Жауынгер тәрбиесiнде ол ұлттық салт-сана, әдет-
ғұрып, дәстүрлердiң, яғни ... ... ... Отан ... ... арқылы айқын көрсетiп бердi. Ол мұны
терең ұғынып, оның ерекше маңыздылығын түсiне бiлдi. Б.Момышұлы ... ... ... ... ... аса ... ... әртүрлi
этностар (қырғыз, өзбек, тәжiк, түркмен, белорус) бойындағы жақсы
қасиеттердi көре ... ... ... ... ... ... үнемi зор мән берiп отырды.
Әскери тәрбиедегi басты ... ... ... ... ... оның мәжбүр етуге ... ... ... ... ... ... ... етiп, өз ықтиярына көндiргенiнен көрi
көз жеткiзгендiгiнiң пәрмендiлiгiне, ал көзiне жеткен адам өз ... ... ... түрде ғана емес, зор ... ... ... ... назар аудартады. Сондықтан ол бас
июшiлiкке, көнбiстiлiкке, көнтерлерлiкке ... - ... ... ... езiп, ... деп бiлдi.
Б.Момышұлы жаалпы шығыс халықтарына ежелден тән намысқойлық,
үлкендi ... ... ... имандылы, Отанға, атамекенге деген
сүйiспеншiлiк, үлгi-өнегеге мойынұсынушылық сияқты ана сүтiмен қанға
сiңiп, дағдыға айналатын ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарының (көкпар,
аударыспақ, сайыс, асық ойнау т.б.) солдаттарды ептiлiкке, штрақтыққа
үйрететiнiне, ал мұның өзi жауынгерлерге ұрыс ... ... ... ... ... ... пiкiрлерiнiң кесектiгiмен iрiлiгi,
терең талдаулары мен тұжырымдарының сонылығы- оның ... ... ... ... ... ... ... психологиялық ой-пiкiрлер мен толғаныс тұжырымдар
тек жауынгерледердi тәрбиелеуде ғана ... ... ... ... үшiн де ... зор. Мұны бiз әлi де қарулы күштерiмiзде ... ... ... ... ... ... осы бай да ... зерттеу-қазақ оқымыстыларының басты парызы болмақ.
Отан қорғау, соғыс өнерiн меңгеру де ер ... ... ... ... ... ... қару - жарақтың ... ... де ер ... ... сезiмi жоғары деп бағалайды.
Ол "Қысқа қылыш ер жүректiң қолында ұзын болады. ... ... ... ... мың ... болса да, бiреуiн қауiп - ... ... ... ... ... ... ... жеңiлiп,
өлiмге тап боласың. Жаман атағыңмен атыңды шығарсаң, қорқақтықпен
белгiлi боласың, қатар құрбыларың арасында қадiрiң ... ... өлiм ... - деп ер ... ... отбасы тәрбиесiнде
патриоттық сезiмдерiн тәрбиелеумен ұштастыруды ... ... ... ... ... "жаным арымның садағасы" деген ұлттық
психологияның сонау көне заманнан ер жүрек ... ... ... ... ... ... үйретуде қара күшке
шынығудың қажеттiлiгiмен қоса, ... ... да ... ... рөлi маңызды деп түйедi. Себебi, пайымдағыштықтың болуы ер
азаматтың жауды қалай жеңуде айла ойлап ... ... ... жете бағаламау да ер азаматты адастырар қате пiкiр деп санайды.
Сондықтан, жаудың қаншалықты азды - ... ... оның ... деп ... ... ... ... орындау барысында бiз Отандық психолог ғалымдар
еңбектерiне сүйене ... ХХ ... ... жартысындағы қазақ
зиялыларының психологиялық көзқарастары мен ой-пiкiрлерiне талдау
жасадық. Олар ... бала ... ... және ... ... ... ... топтастырдық. Қ.Жарықбаевтың 10
томдық "Психология" кiтабын негiзге ала ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарына ықпал еткен батыс және ... ... ... ... ... арқау болғандығын сипаттап
көрсеттiк. Сонымен ... ... ... ... ... ой-пiкiрлердiң көрiнiсiн және оның ... ... ... ... ... ... ... Абай
Құнанбаевтың психологиялық ой-пiкiрлерiнiң қазақтың мақал-мәтелдерiмен
сабақтастығын, салт-дәстүрдерiмен және тәлiмдiк ... ... ... Бұл ... ... ... ұлы ... әл-Фараби еңбектерi мен оның ұстазы
Аристотельдiң көзқарастарын да назардан тыс қалдырған жоқпыз.
Бүгiнгi қоғамның ұрпақ ... ... ... ... ... ұлттық тәрбие беруде қолдануды керек етедi. Осы тұста
зиялылар пiкiрлерiн мектептiң және отбасы ... ... ... ... ... жұмысын орындау барысында қол жеткен жетiстiктерiмiздi
қорытындылай отырып, мынадай тұжырым жасауды дұрыс деп ... ... ... ... ... ... ұлы ... психологиялық ой-пiкiрлерi ықпал
еттi;
- қазақ зиялылары көзқарасындағы психологиялық ой-пiкiрлердiң
өмiршеңдiгi мен бүгiнгi ... ... ие ... ... ... ... талаптарымен қоса ұлттық
құндылықтарымыздың бағалануын көрсетедi;
- қазақ зиялыларының психологиялық ... ... ... ... пайдалану ұрпақ тәрбиесiнде ... ... ... ... тiзiмi
1. Қ.Жарықбаев. Қазақ психологиясының тарихы.
-Алматы:Қазақстан, 1996. -160 б.
2. Қ.Жарықбаев. Психология. ... ... ... б. 10-том.
3. Қ.Жарықбаев. Кезiнде әлемдiк психологияға өзiндiк
үлес қосқан ... ... ... ... ... /Мектептегi психология. 2006. №4. Шiлде-
тамыз.
4. Сабирова Ж. Мағжан Жұмабаевтың психологиялық
көзқарастары. -Алматы, 2005.-25 б.
5. Жарықбаев Қ., ... С. ... ... 1995. -352 ... ... Қ., ... А. Жантану пәнiн орта
мектептерде оқытудың мәселелерi. -Алматы, 2004.
7. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға ... ... Ж. ... ... ... ... 2001. -38 ... Уалиханов Ш. Шығармалар жинағы. - Алматы, 1961. 5 - том.- 89
б.
10. ... А. Қара сөз, ... // ... ... ... "Ел", 1992. - 272 б.
11. Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер.
// Құрастырған М.Жармұхамедұлы, С.Дәуiтов. - ... ... 1988. ... ... Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы: Ана - тiлi, 1992. - 160 ... С. ... ... ... - Алматы: Мектеп, 1965.-67
б.
14.Аймауытов Ж. ... - ... 1995. -235 ... Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеулер мен өлеңдер. -
Алматы: Ата мұра. 2003. - 208 б.
16. ... М. ... ... - ... ... ... ... - Алматы: Жазушы, 1984. -7-9 б.
17.Ауезов М. Мысли разных лет. – Алматы, 1965. С.18
18. Алтынсарин Ы. ... ... ... - Алматы: Жазушы,
1988. - 207 ... ... Қ.Б. ... ... ... ... Ә., Рахымбеков Қ. Қызықты психология. -Алматы, 1992.
21. Тәжiбаев Т. Жалпы психология. -Алматы, 1993.
22. Елеусизова С. ... ... ... 1993.
23. Елiкбаев Н. Ұлттық психология.-Алматы, 1992.
24. Жарықбаев Қ. Әдеп және ... ... ... Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжiрибелiк психология. -Шымкент, 2006. 1-том.
- 188 б.
26. ... Т.Р. ... ... ... ... М. Жас және ... ... -Алматы, 1981.
28. Жұмабаев М. Шығармалары.-Алматы:Жазушы. 1989.- 448 б.
29. ... Қ. ... ... ... көзқарастары туралы. -Алматы, 1958.
30. Габдуллин И. Абай тағылымы. -Алматы, 1986.
31. Жарықбаев Қ. Әл-Фараби. -Алматы, 1977.
32. Дербiсалин Ә. ... өмiрi мен ... ... ... 1968.
33. Қалиев С. Қазақ халқының салт-дәстүрi. -Алматы, ... ... араб ... ... психология ғ.к.
А.Т.Ақажанова. — Алматы: "Рауан". 1995, 2-1—32: 42— 57; 62—65: 69—77;
127—146; ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге