Қазақ тіліндегі антропонимдердің тарихи-этномәдени тұрғыдан қарастырылуы [ 54 бет ]


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

І тарау
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ АНТРОПОНИМДЕРДІҢ ТАРИХИ-ЭТНОМӘДЕНИ ТҰРҒЫДАН ҚАРАСТЫРЫЛУЫ 6

1.1 Антропонимдердің шығу тарихы 7
1.2 Қазақ антропонимдерін зерттеудегі тіл мен мәдениет сабақтастығы 20

ІІ тарау
2 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕНГІ АНТРОПОНИМДЕР МЕН ЭТНОАНТРОПОНИМДЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-МӘДЕНИ НЕГІЗІ 34

2.1 Қазақ ономастикасындағы антропонимдік жүйенің қалыптасып дамуы мен қызметі 35
2.2 Қазақ лақап есімдері және антропонимдердің, эпонимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәні 44

ҚОРЫТЫНДЫ 58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 60

КІРІСПЕ
Халқымыздың ғасырлар бойы жинақтаған өмір тәжірибесі, адами ізгіліктері мен рухани құндылықтары, қоғамның әлеуметтік сипаты, сөйлеу әдебі принциптері, аялық білімі, жалпы этнологиялық кеңістігі туралы түсініктері ұлтымыздың қазынасы - оның тілінде, тілдік құрылымдарында көрініс тауып, сақталып , жианқталған. Жианқталу негізінде қазақ тіліндегі антропонимдердің әлеуметтік қызметі жүйелі түрде қалыптасып дамиды.
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына негізделген қағидаға сәйкес жүргізіліп жатқан зерттеулерде мәдениеттің өзі метатіл деп анықталып, оның коммуникативтік, кумулативтік, әлеуметтік қызметтерін талдауға қазақ тіл білімінде ерекше назар аударылуда. Осы тұрғыдан қарағанда, мәдениет метатілін этномәдени негізде сипаттайтын өзекті арнаның бірі жалқы есімдердің (антропонимдердің) әлеуметтанымдық жүйесі.
Тарихи дереккөздердегі, эпостық жырлар мен фольклордағы, прецеденттік жүйедегі тілдік деректердің ұлт санасындағы ізін анықтау мәселесі – қазақ тіл біліміндегі анторпонимдердің әлеуметтік бағытындағы зерттеулердің негізгі арқауы. Осымен байланысты ұлт пен тіл, ұлт пен мәдениет сабақтастығын қарастыратын үрдіс тіл табиғатын зерттеуде жаңа сапаға көтерілуде.
Халық есімдерінің жасалу, пайда болу тарихында маңызды орын алатын мәселенің бірі тарихи-әлеуметтік жағдайлар. Халық тарихындағы бұл елеулі оқиғалар түрлі қоғамдық құрылыстағы әр түрлі діни ағымға байланысты болса, кейде көрші елдермен жасаған алуан түрлі мәдени қарым-қатынас, достық байланыстармен ұштасып жатады. Әдетте, бұл тарихи-мәдени байланыстардың тіліміздегі есімдер құрамының молая түсуіне, антропонимдердің әлеуметтік мәнінің жетілуіне зор ықпал жасағаны аян.
Қазақ есімдерінің баюы, құрамының молая түсуінің енді бір кезеңі – шығыс халықтарының мәдениетімен де тығыз байланысты. Ең алдымен діни есімдер, дін иелерінің, әулие-әнбиелердің, сопы-қажылардың есімдері болса, екіншісі – құраннан қойылған діни мағыналы есім сөздер болды. Ал, үшінші топтағы есімдер – қарапайым тұрмыстық сөздер, халық арасында жиі қолданылатын күнделікті сөздерден жасалған есімдер болды. Мінеки, жалқы есімдердің тарихын, тілдік құбылыстарын жіті байқап, оның көнелері мен жаңаларын салыстыра зерттеу осы ретте антропонимдердің әлеуметтік мәнін тілдік тұрғыдан қарастыру үшін өте құнды болмақ.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Қазақ тілінде ұлттың этникалық сипатын айғақтайтын тілдік деректер аз емес. Солардың бастылардың бірі – антропонимдердің әлеуметтік мәні. Атап айтқанда ру, тайпа, ел тарихын зерттеуде батырлар жыры, әр түрлі сипаттағы тарихи шығармалардың мазмұнындағы антропонимдік атаулардың ұлт болмысын тану үшін маңызы зор. Осы кезеңге дейін ол жүйелер лексикалық құрылымдарда ғана қарастырылған.
Антропонимдердің әлеуметтік мәнін қарастыру үшін төмендегідей міндеттерді шешу қарастырылды:
- түркітану мен қазақ тіл біліміндегі ономастика жүйесінің, антропонимия саласының зерттеулеріне тарихи-лингвистикалық сипаттамаға ғылыми шолу жасау;
- қазақ антропонимдерінің ұлттық табиғатын айқындаудың лингвомәднеи, әлеуметтанымдық бағытына мән беру;
- қазақ антропонимдеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына мән бере отырып, этноантропонимдердің қалыптасуының әлеуметтік-мәдени негіздерін жүйелеу;
- қазақ ономастикасындағы антропонимдік жүйенің қалыптасып дамуын лингвомәдени сипатта түсіндіру, қазақ лақап есімдері мен эпионимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәніне талдаулар жүргізу.
- Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері. Тіл арқылы рухани көздерден жинақталған тарихи-этникалық үрдісті қоғамдық ой , этникалық сана мен оның тілдік бейнесі аясында алып, этникалық дереккөз ретінде қарастырғанда ғана қазақ тарихы мен мәдениеті соны тілдік мәліметтермен дәлелденеді. Осы тұрғыдан келгенде қазақ антропонимдерінің әлеуметтік қызметін сипаттайтын лингвомәдени бірліктер қарстырылды. Диплом жұмысының ғылыми негізінде А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, Ә.Қайдар, Т.Жанұзақ, Р.Сыздық, Ж.Манкеева, Н.Уәли, Е.Керімбаев, Б.Тілеубердиев, Г.Смағұлова, С.Иманбердиева т.б. тілші ғалымдардың ономастика саласына қатысты айтқан ой-пікірлері, тұжырымдары алынды.
Диплом жұмысының дереккөздері. Жұмыстың негізгі дереккөздері лингвомәдениеттану ғылымы пәніне қатысты Ш.Уәлиханов, М.Әуезов еңбектерінен бастап, Ә.Марғұлан, Е.Жұбанов, Е.Жанпейісов, Қ.Рысберген т.б. ғалымдардың еңбектері, сондай-ақ ауыз әдебиеті үлгілерінен антропонимге байланысты деректер пайдаланылды.
Жұмыстың әдіс-тәсілдері. Жұмыста тарихи-салыстырмалы, сипаттама, этнолингвистикалық, түйіндеу, жіктеу талдау әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының жаңалығы мен нәтижелері.
- антропонимдердің әлеуметтік саласының әдістанымдық, әлеуметтік тұрғысынан қалыптасуына талдау жасай отырып, төмендегідей тұжырым жасадық:
- антропонимдер этнотаңбалы, этномазмұнды, лингвомәдени жүйе ретінде қарастырылды;
- соңғы уақытта жазылған көркем мәтіннің кестесіне кіріп, белгілі бір функционалдық, әлеуметтік, этнотанымдық жүк арқалаған антропонимдердің қолданысы түсіндірілді.
- антропонимдердің, эпионимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәні тарихи этникалық дереккөз ретінде қарастырылды.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынұлы А.. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1999. 141б.
2. Гумилев Л.Н. Древни тюрки. М: Наука ,1967. 90-91с.
3. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. І бөлім. Алматы, 1966, 74-78 б.
4. Мусабаев Г.Г. Современный казахский язык. І лексика. Алма-Ата , 1959.
5. Шанский Н.М. Этимологический словарь русского языка, т.І. М., 1962.
6. Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы, ҚМБ, 1957 ,243-252 б.
7. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Доктор.дисс. авторефераты. Алматы, 1995. 8-10 б.
8. Хасенов Ә. Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері. Алматы: Мектеп, 1985. 66 б.
9. Саадиев Ш.М. Основные правила выбора имен для новорожденных ( по азербайджанской антропонимии) // Личныме имена в прошлом, настоящем, будущем. Проблемы антропонимики. М: Наука, 1970 . с 185-187
10. Жанузаков Т.Дж. Лично – собсвенные имена в казахском языке. Автореферат дисс.кан.филол.наук. Алма-Ата. 1960. с56,45
11. Самойлович А.Н. Запретные слова в языке казак-киргизкой замужней женщины // Живая старина. 24, Петроград. 1915 с 151
12. Самойлович А.Н. К вопросу о наречии имен у турецких племен // Живая старина. От этнографии, СПБ, 1911 вып 2с 299
13. Никанов В.А. Имя и общество. М: Наука, 1974 с 56
14. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. М: наука, 1999.
15. Мусаев К.М. Лексикология тюрских языков. М: Наука. 1984. 205 с.
16. Идирисов А. Кыргыз тилиндеги ысымдар. Фрунзе. 1971. 17-37с.
17. Джанузаков Т.Дж. Основные проблемы ономастики казахского языка: Автореф.дисс.доктора филол.наук. Алма-Ата. 1976. 15-24 с.
18. Саттаров Г.Ф. Некоторые вопросы татарской антропонимии. //Вопросы истории философии и педогоики. Казань, 1965, вып.1.
19. Гордлевский В.А. Кличной ономастики у османцев. – изб.соч. М: 1968. Т4, 131-136с.
20. Гарипов Г.М. О древних кыпчакских именах в антропонимии башкир // Ономастика Поволжья. Уфа. 1943, вып 3.
21. Валиханов Ч. Избранные произведения. Алма-Ата. Т.1, 1958.
22. Манкеева Ж. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. Алматы: Ғылым, 1997. 282б.
23. Фон Гумбольдт В. Язык и философия культуры. М:1985. 349с.
24. Воробьев В. Лингвокультурология. Теория и методы. М.: РУДН, 1997.
25. Маслова В. Введение в лингвокультурологию. М.: Наследие, 1997.
26. Тероия и методика ономастических исследований. М.: Наука, 1986.293с.
27. Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвокогнотивтік аспектілірі.Алматы:Арыс,2006.
28. Керимбаев Е.А. Казахская ономастика в этнокультурном номинативном и функциональном аспектах. Алматы.: Санат., 1995,248с.
29. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері. Алматы: Ғылым, 1998, 196б.
30. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Алматы: Қазақ университеті, 1999. 309б.
31. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы: арыс, 1998. 215б.
32. Сейсенова А. Лигвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына салстырмалы талдау. Филол.ғылым.дисс. авторефераты.Алматы, 1998.22б.
33. Снасапова Г. Ғ.Мүсіреповтың «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени бірліктер. Филол.ғылым.канд.дисс. Алматы,2003. 22 б.
34. Жанузаков Т. Очерк казахской ономастики. Алма-Ата., 1958. Т1.
35. Юркенас Ю.К. Онимизация апеллятивов и развитие индоевропейских антропонимических систем Автореф. дис… канд. филол.наук. М., 1979. 48с.
36. Керимбаев Е.А. Этнокультурные основы номинации и функционирования казахских собственных имен: Автореф.дисс... д-ра филол. наук. Алма-Ата., 1992. 48с.
37. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері. // Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. Алматы: Ғылым, 1988. 34 б.
38. Фон Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию (перевод с немец. языка). М.: 1984.10с.
39. Азадовский М. История русской фольклористики 2-х томах М.: Учпедгиз, 1963. Т2. 60 с.
40. Мадиева Г.Б. Теория и практика ономастики. Алматы: Қазақ университеті, 2003, 28-29 с.
41. Энгельс Ф. Семьяның, жекеменшіктің және мемлекеттің шығуы. Алматы,1967ж.
42. Мұхаммедова З.Б. Исследование по истории туркменского языка ХІ – ХІVвв. Ашхабад,1973.
43. Бегметов Э. Антропонимика узбекского языка Ташкент 1965, 18с.
44. Жанұзақов Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. Алматы: Ғылым, 1988. 140 б.
45. Жубанов Х. Исследования по казкхскому языку. Алма-ата. Наука.1966
46. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. Алматы,2002, 368 б.
47. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар.Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары, лингвистикалық серия, 6-шығуы, 1950, №82.
48. Махмудов Х., Мусабаев. Казахско-русский словарь. Алма-ата, 1964.
49. Жанпейсов Е. Этнокультурная лексика казахского языка (на материалах произведений М.Әуезова) Алма-Ата: Наука, 1989. 23,253-271 бб.
50. Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. Алматы:Ғылым, 1996. 126 б.194 б.
51. Олшанский И.Г., Кириллина А.В. Гендер: лингвистические аспекты.// Филологические науки. 2000, №3
52. Абдрахманова Т.М. Қазақ , орыс, неміс тілдеріндегі лақап есімдерінің ерекшелігі // Тілтаным, 2004, №4, 129 б.
53. Митрошкина А.Э. Бурятская антропонимия. Новосибирск, 1987.
54. Махпиров В.У. Имена далеких предков. Алматы, 1997, 302 с.
55. Жанұзақов Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы. Жетістіктері мен болашағы. Алматы, 2004. 43-44 бб.
56. Словарь русского языка. М.: 1935, Т.1.
57. Ағабекова Ж. Қазақ тілінде қалыптасқан араб текті кісі аттарының этнолингвистикалық сипаты: канд.дисс.автореф. Алматы,2005.
58. Әуезов М. Абай жолы. 3Т . Алматы,1957. 367 бет.
59. Мұқанов С. Таңдамалы шығармалары. 2Т. Алматы 1955, 303-304.
60. Байғосынова Г. Лақап ат туралы. // Тіл тарихы және сөз табиғаты. Алматы, 1997.
61. Марғұлан Ә. Қорқыт күйші. «Известия Қазахского филиала Академии наук», серия языка и литературы, вып.8. 1944.
62. Материалы по истории Казахской ССР , 1785-1882 г.г . М-л., 1940
63. Мурзаев Э.М. Местные географические термины и их роль в топонимии //Вопросы географии, 1970.
64. Рысбергенова К.К. Историко-лингвистический анализ топонимов Южного Казахстана. Алматы: Ғылым, 2000.
65. Күзембаев Г. Қазақ тіліндегі эпонимдік аталымдар // Тілтаным, 2001, №2.
66. Лотте Дистанцс. Изменения значении слов как средство образования научно-технических терминов // Известия АН СССР, Отд.Техн.Нук, 1941,Т.6
67. Шубов Л.И. Практическая транскрипция и эпонимические термины // Топонимика и транскрипция. М., 1964.
68. Жартыбаев А.Е. Орталық Қазақстан топонимиясының тарихи-лингвистикалық этимологиялық және этномәдени негіздері: Докт.Дисс.Алматы,2006.

      
      МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
4
І тарау
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ АНТРОПОНИМДЕРДІҢ ТАРИХИ-ЭТНОМӘДЕНИ
ТҰРҒЫДАН ҚАРАСТЫРЫЛУЫ
6
1. Антропонимдердің шығу ... ... ... зерттеудегі тіл мен мәдениет сабақтастығы
20
ІІ тарау
1. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕНГІ ... МЕН ... ... ... ... ... ... жүйенің қалыптасып дамуы мен
қызметі
35
2.2 Қазақ лақап есімдері және антропонимдердің, эпонимдердің,
генетопонимдердің әлеуметтік мәні
44
ҚОРЫТЫНДЫ
58
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... бойы жинақтаған өмір тәжірибесі, адами ізгіліктері
мен рухани құндылықтары, қоғамның ... ... ... ... ... ... жалпы этнологиялық кеңістігі туралы
түсініктері ұлтымыздың қазынасы - оның ... ... ... ... ... , ... Жианқталу негізінде қазақ тіліндегі
антропонимдердің әлеуметтік қызметі жүйелі түрде қалыптасып дамиды.
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің өзі метатіл деп
анықталып, оның коммуникативтік, кумулативтік, әлеуметтік қызметтерін
талдауға ... тіл ... ... ... ... Осы ... ... метатілін этномәдени негізде сипаттайтын өзекті арнаның
бірі жалқы есімдердің (антропонимдердің) әлеуметтанымдық жүйесі.
Тарихи дереккөздердегі, эпостық ... мен ... ... тілдік деректердің ұлт санасындағы ізін анықтау мәселесі – қазақ
тіл біліміндегі анторпонимдердің әлеуметтік ... ... ... ... ... ұлт пен тіл, ұлт пен ... ... үрдіс тіл табиғатын зерттеуде жаңа ... ... ... ... болу ... ... орын алатын
мәселенің бірі тарихи-әлеуметтік жағдайлар. Халық тарихындағы бұл ... ... ... ... әр ... діни ... байланысты болса,
кейде көрші елдермен жасаған алуан түрлі мәдени қарым-қатынас, ... ... ... ... бұл тарихи-мәдени байланыстардың
тіліміздегі ... ... ... ... ... ... жетілуіне зор ықпал жасағаны аян.
Қазақ есімдерінің баюы, құрамының молая түсуінің енді бір кезеңі – ... ... де ... ... Ең ... діни ... ... әулие-әнбиелердің, сопы-қажылардың есімдері болса, екіншісі
– құраннан қойылған діни мағыналы есім ... ... Ал, ... ... – қарапайым тұрмыстық сөздер, халық арасында жиі қолданылатын
күнделікті сөздерден жасалған ... ... ... ... есімдердің
тарихын, тілдік құбылыстарын жіті байқап, оның көнелері мен жаңаларын
салыстыра ... осы ... ... ... ... ... қарастыру үшін өте құнды болмақ.
Диплом жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... тілдік деректер аз емес. ... бірі – ... ... ... Атап ... ... ел ... зерттеуде батырлар жыры, әр түрлі ... ... ... ... ... ұлт ... ... маңызы зор. Осы кезеңге дейін ол жүйелер лексикалық құрылымдарда ғана
қарастырылған.
Антропонимдердің әлеуметтік ... ... үшін ... шешу ... ... мен ... тіл біліміндегі ономастика жүйесінің,
антропонимия саласының зерттеулеріне ... ... шолу ... қазақ антропонимдерінің ұлттық табиғатын айқындаудың лингвомәднеи,
әлеуметтанымдық бағытына мән ... ... ... тіл мен ... ... мән ... ... қалыптасуының әлеуметтік-мәдени
негіздерін жүйелеу;
- қазақ ономастикасындағы ... ... ... ... ... ... ... лақап есімдері мен
эпионимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәніне ... ... ... және ... ... Тіл арқылы рухани
көздерден жинақталған тарихи-этникалық үрдісті қоғамдық ой ,
этникалық сана мен оның ... ... ... ... ... ... ... ғана қазақ тарихы мен мәдениеті
соны тілдік мәліметтермен дәлелденеді. Осы тұрғыдан келгенде қазақ
антропонимдерінің ... ... ... ... ... Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... ... Е.Керімбаев, Б.Тілеубердиев, Г.Смағұлова,
С.Иманбердиева т.б. тілші ғалымдардың ономастика саласына қатысты
айтқан ... ... ... ... ... ... ... дереккөздері
лингвомәдениеттану ғылымы пәніне қатысты Ш.Уәлиханов, М.Әуезов еңбектерінен
бастап, Ә.Марғұлан, Е.Жұбанов, Е.Жанпейісов, ... т.б. ... ... ауыз ... ... ... ... пайдаланылды.
Жұмыстың әдіс-тәсілдері. Жұмыста тарихи-салыстырмалы, сипаттама,
этнолингвистикалық, ... ... ... ... ... жұмысының жаңалығы мен нәтижелері.
- антропонимдердің әлеуметтік саласының әдістанымдық, әлеуметтік
тұрғысынан қалыптасуына талдау жасай отырып, ... ... ... ... ... ... жүйе ... соңғы уақытта жазылған көркем мәтіннің кестесіне кіріп, белгілі бір
функционалдық, әлеуметтік, ... жүк ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәні
тарихи этникалық дереккөз ретінде қарастырылды.
Диплом ... ... ... ... екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І тарау
ҚАЗАҚ ... ... ... ... тіл білімінде социолингвистика ғылымы тілді зерттеудің бір саласы
ретінде кейінгі кезде қалыптасқаны ... ... бұл ... қазақ
тілінде негізі бар екеніне Ахмет Байтұрсынұлының , ... ... ... Бүгінгі таңда социолингвистика – (қазақша
–әлеуметтік лингвистика) –тіл білімі , ... ... ... және этнография ғылымдарының қиылысқан жерінде дамитын, тілдің
әлеуметтік табиғаты мен ... ... ... ... ... ... ... және қоғам өміріндегі тілдің қарым-қатынас құралы ретіндегі
коммунативтік қызметін ... тіл ... бір ... ... Осы тұрғыдан А.Байтұрсыновтың осыдан 85 жыл бұрын тілге ... ... ... деп бағалауға болады: «Тіл –адамның
адамдық белгісінің зоры, ... ... ... - деді ... ... ... мәні мен ... күнделікті өмірден өзінің
ерекше тілдік тұлғалық зердесімен байқаған, сезе ... ... ... ... қызметін айрықша қабылдауы, түйсінуі
–заңды құбылыс. Ал, социолингвистика болса, тіл мен ... ... ... қызмет барысында зерттейді.
Сондықтан да әлемдік социолингвистика ғылымы ... даму ... ... ... ... ... ... тілдің жаңаруы
(модернизация) және ... ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы тіл дамытарлық осы үш бағытта бірдей қалам тартты.
Осымен байланысты кез ... ... ... ... ... бір қабатын
жалқы есімдер құрайды. Оларсыз адамзат қоғамының қарым-қатынас қызметі ... ... ... ... бір ... ... . ... есімдердің жинақтық
атауын лингвистикада ономастика дейді де, оны ... ... деп ... Ономастика –кез келген жанды және жансыз
заттарды не құбылыстардың есімін зерттейді. Ономастика грек сөзі ... ... ... ... ат) ... –ат қою ... яғни атауларды
зерттейтін ғылыми сала. Ономастиканы ( кісі аттарын, жер, су, ру, тайпа
аттары т.б. ) ... ... ... мен ... қарастырылатын ұлттық этномәдени, ... ... ... ... ... ... С.Е.Малов, Н.К.Дмитриев, ... ... ... ... ... ... ... Қ.Рысбергенова, Г.Мадиева, А.Жартыбаев т.б.
ғалымдар өздерінің еңбектерінде ... ... ... өз ... ... ... ... ( жер, су, қала атауларын зерттейтін
ғылым ), антропонимика ( адам аттарын ... ... ), ... ... ел, ... ... зерттейтін ғылым), зоонимика ( хайуандар аттары ),
гидронимия ( теңіз , өзен, су, көл ... ... ) ... тіл білімінде жан-жақты зерттеліп, ... ... ... ... бір ... –антропонимика . Антропонимика кісі
аттары , әке аты patronim ( отчество ), ... ... ... ( ... ... ... ( псевдонимы ) зерттейтін ономастиканың бір саласы.
Қазақ ономастикасының зерттелу тарихына ... шолу ... бұл ... ... 4 ... ... Соның ішінде жалқы
есімдерге қатыстылары мыналар:
1 кезең: ... ж.ж. ( ... ... ... ... ... 1961ж; «Қазақ тіліндегі жалқы есімдер» 1965ж; ... ... 1971ж. )
2 ... ... ж.ж. ( Т.Жанұзақов «Очерк казахской ономастики» 1982;
Е.Керімбаев «Атаулар ... 1986; ... ... 1988; ... ... в памятнике Х в. «Дивану ... ... ... 1980 ж. ... дисс. )
3 кезең: 1990-2000 ж.ж. ( ... ... ... предков» 1997;
М.Мұсабаева «Қазақ тіліндегі антропонимиялық ... ... 1995ж ... ... ... ... ... казахского и русского языков» 1996 канд. дисс.
Е.Керімбаев «Этнокультурные основы номинации и ... ... ... 1992ж. док. ... ... «Сопоставительный анализ
идиоэтнических топонимов и антропонимов русского и казахского языков»;
К.Жаппар ... ... имен ... в ... О.Сулейменова»
2000ж ).
4 кезең: ХХІ ғасырдың ... жаңа ... ( ... ... бейонимдену үрдісі» 2001 ж; Б.Досжанов «Қазақ ... ... 2003ж; ... ... ... ... ... мен этнолингвистикалық ... ... ... ... и лингвостилистическая функции
собственных имен в ... ... 2004; ... «Уйгурские
прозвища и их этнолингвистическая характеристика» 2004; ).
Сонымен бірге ономастикалық лингвокультуремалардың ұлттық ... ... ... ... ... ... ономастика өзінің
бойына лингвистикалық, тарихи, өркениеттік және мәдени деректерді ... ... ... ... болып табылады. Олар халықтың бітім
болмысы мен өмірге ... ... ... ... ... ... т.б. ... еңбектерінде арнайы зерттелген.
1.1 Антропонидердің шығу тарихы.
Антропонимия (anthropos «кісі» және onoma «ат», «есім» деген сөзі) деп
бір тілдегі яки бір ... кісі ... ... айтады. Жер жүзі
халықтарының бәрінде әрбір ... ... тән ... бар. ... ... аты жоқ адам кездесуі мүмкін емес. Бірақ кейбір елдерде
фамилиясыз, фамилия ... ... ... ... ... ... , исландықтарда фамилия болмайды екен).
Қазақ есімдері де санаулы жыл ішінде ... ... бола ... ... тән ... ... пайда болу жолы бар. Қазіргі есімдеріміздің ... ерте ... ... ... қарт куәсі, жұрнағы ретінде өмір сүріп
келе жатқандары да , орта ғасырға тән және жаңа ... ... ... адамдардың өткендегі тұрмысын, қоғамдық-әлеуметтік
құрлысын және материалдық әрі мәдени өмірдің құбылыстарын да ... ... ... ... қазақ ауылының ертедегі тіршілік, іс-әрекетінен
және шаруашылық күйінен мағлұмат ... ... төрт ... ... , тұрмыстық сөздерге байланысты есімдер. Халықтың әдет-ғұрып,
тарихи дәстүрлері мен кісі аттарының ... ... желі бар. ... ... жиналған мыңдаған мысалдарды және есімдердің морфемын
талдап ... ... ... ... ... ... олардың әр кез, әр ... тән ... ... ... ... болудың өзіндік сыры бар. Өйткені әрбір кісі
аты ... ... ... мен дәуіріне, оның тілдік заңына тікелей
байланысты. Соған орай олардың шығу себебін ... ... ... ... мен сан қилы ... бары ... ... бойы басынан кешірген өмір жолында табиғат пен
аңға , құсқа сыйыну, ай мен күге ... ... ит, ... ... тотем ету – бәрі кісі аттарының қойылуына әсер ... ... ... ... ... ... шет елдермен байланыс жасау
нәтижесінде ... ... ... ... кісі ... да ... ... Қазақ халқының құрамына енген бөлек тайпалар мен рулардағы
кісі аттарының сіңіп кетуінен болған субстрат, ... ... ... ... ... ... ... байи түсуі ислам дінінің тарауымен де байланысты
болды. Х ... ... ... діні қазақ даласының түпкір-түпкіріне
тарап, мүмкіндігінше сіңісе бастайды. Сөйтіп, мұсылман дінінің ықпалы күшті
болып, тұрмыстық, қоғамдық жағдаяттың ... ... ... ... ... ... ... сөздер мен сөз тіркестері, кісі ... ... ... Араб ... ... ... көбеюі төл есімдеріміздің
дамуына белгілі дәрежеде тежеу жасап, кедергі болды. Бірақ, ... ... ... есім қою дәстүрі кеңінен қолдау тауып отырғаны аян. Ал араб-
иран тілдерінен енген есімдер ... ... ... бастапқы тұлғасында
айтылмай, аса қатты дыбысттық өзгеріске ұшырап, жаңа формаға ие ... ... ... әсіресе ХV – ХVІІІ ғасырда құрамы жағынан байып,
толыса түсті. Мұның өзі ... ... ... ... ... Бұл дәуірлерде , алдымен , қазақ тайпаларының ... ... ... ... нығайған кезі еді. Осымен байланысты жер мен жер , ... ел ... ... ... ... ... тіл бірлігі күшейе
түсті. Бұрын Қазақстаның бір ғана жерінде айтылатын ... ... ... ... мен кісі ... енді ... ... де тарап, барып
жатады.
Қазақ антопонимдерінің ... ... ... , ... байып
отырған кезі – Кеңестік дәуір. Қазіргі тіліміздегі антропонимдер құрамында
барлық дәуірге тән антрополекскмалар бар. ... бұл ... ... жаңа ... ... ие ... ... Бұл күнде дәстүрлі
есімдермен қатар, жарқын дәуірімізге лайықты мыңдаған ... ... ... ... ... заманымыздың мәдениеті мен өнерінің ,
ғылымы мен техникасының ... ... ... ... ... ... ... даму негізі
халқымыздың өткендегі тіл және азаматтық тарихымен тікелей байланысты болса
, ... ... ... ... болу жолдарын белгілі бір дәуірлерге бөліп
қарамайнша , тиісті дәрежеде ... ... ... ... ... антропонимдердің тарихын, шығу, пайда болу
кезеңдерін ... , бір ... тән ... ... ... ... ... Қазақ антропонимиясының даму тарихынан төрт дәуірдің
көрінісі байқалады.
Бірінші дәуір – көне ... ... яғни V – VІІІ ... қамтиды. Бұл дәуірде үй хайуандары мен жабайы аңдардың,
табиғат атаулары мен өсімдіктердің және қымбат ... ... ... ретінде қойылып отырған. Мысалы: Айкүн, Айжарық, Айтолық, Айтолды,
Күнай, Күнсұлу, Күнтуар, Бөрі, Барысбек, Арыстан, ... ... ... Күміс, Қаршыға, Сұңқар т.б. Ол кезде ай мен күнге ... ... ... ерекше күш санау, кейбір хайуандарды ( мәселен,
бөрі, ит, бұқа) шыққан ... , ... ... деп, ... ету ... болғаны мәлім.
V – VІІІ ғасырларға тән жазба ескерткіштерде кездесетін ... ... ... және кісі ... жасауға арқау болған компоненттер ... ... ... ... Өйткені олрады тудырған, тиісті
дәрежеде қолданған қоғамдық ... ... ... ... ... ол
антрополексемалардың кейбіреулері біздің заманымызға жетіп отыр. ... кісі ... ... ... принципі мен лексикалық номинациясы
тіпті кейбір компоненттері қазіргі антропонимдер системасында ... V – VІ ... ... ... ... ... ... тюрки» атты еңбегінде берілген есімдер, титулдар мен лақап аттар
ішінде қазіргі антропонимдерге ұқсастары өте көп.
Ескерткіштердің мәтінін ... ... ... ... ... құрылымын, синтксистік конструкциясын зерттеуде В.В.Радлов,
С.Е.Малов, И.А.Батманов, В.И.Насилов, Ғ.Айдаров, т.б. көп ... ... ... ... ... есімдерді талдауда тарихшылар мен
лингвистер арасында әр түрлі болжам, ... мен ... ... Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі ... ... ... ... В.В.Бартольд, А.Бернштам,
Л.Н.Гумилев еңбектерінен де көрініс тапты.
Ескерткіштегі ономастиканың саны мен құрамы әр ... ... ... ,
әсіресе, антропонимия материалдары көбірек көңіл бөледі. Олардың құрамы ,
жасалу тәсілі, ... ... ... ... ... мен
этнонимдерден әлдеқайда кең. Құрылымдық типіне сай ол ономастиканы былайша
бөлуге ... 1) дара ... 2) ... ... 3) екі ... 4) ... немесе күрделі тұлғалы.
Дара тұлғалы есімдер: а) антропонимдер: Анар, Эсин, Умач, Йола, Буга, Чур,
Тонг, Барс, Баз, Куч; в) ... Кам ... ... ... ... ... в) ... Аз, Огуз, Тюрк, Чік т.б.
Туынды есімдер: а) ... ... ... ... ... ... Туграк; б) топонимдер: Тогла, Отука, Когман, Болчу, ... т.б. ... ... ... ... Толас, Басмыл, Согды, Табач т.б.
Күрделі тұлғалы есімдер: а) антропонимдер: Ал Туган Тутук, Яш Ак ... Борі ... Учін ... ... ... ... Ток Боди(т), Ынанчы Кулуг
Чігші баг, Туз бай Куч барс ... т.б. ... мен ... ... тұлғалы тип байқалмайды. ... ... ... ... , екі ... және ... тұлғалы
есімдердің компоненттері: Улуг, тутук, алп, тіріг, ... куч, ... баг, ... ... барс т.б. Бұл сөздердің бәрі көне түріктер
қоғамында әлеуметтік-саяси терминдер ... ... сол ... қоғамдағы орнын, титул, атақ-дәрежесін көрсеткен. Ал күрделі
есімдермен қатар тұрғанда ол ... ... ... ... ... ... ... ретінде де жұмсалған.
Қазіргі түркі халықтары тіліндегі кісі аттарының құрылысы, жасалу
тәсілдері көне түркі есімдерінің ... ... ... ... ... номинациясы т.б. есім ... көне ... ... ... ... сақталып отырғанын көрсетеді.
Енисей дәуіріндегі кісі аттарының ... ... ... ... ... ... толық айғағы бола алады. Оны мына мысалдардан анық
көреміз. Тува тілінде Ақпаш, шор тілінде ... ... ... Ақбай,
Ақпас; тувада Буга, қазақта Бұқа, тувада Мөңге, қазақта Мөңке, тувада
Тарган, қазақта ... ... шор ... ... қазақ тілінде Жарық т.б.
Ономастика материалдарына жіті көз ... ... ... ... ... ... ... сөздердің кейбіреулерінің қазіргі түркі
тілдеріндегі кісі аттарының компоненттерінде ... ... ... ... ... қырғыз тілдерінде Қушбек, қазақ тілінде құсбек, шор
тілінде Кушпег, тува, қырғыз, қазақ тілдерінде Қарабай, ... ... ... т.б. Орхон-Енисей ескерткішіндегі және көне ... ... ... қазіргі кісі аттары ретінде кездесетінін
көрсете кету орынды сияқты. ... ... ... Бүке ... ... Қазіргі тілімізде кеңінен қолданылып жүрген Батыр, Батырхан,
Батырбек, Байбатыр ... ... ... ... көне ескерткіштерде
Багадур тұлғасында кездеседі. Біздегі батыр сөзі осы бағадурдың өзгерген
түрі екені даусыз. Ал ... ... ... ... ... ... көне түркі тіліндегі ябга, ябгу болса керек. О баста титул ретінде
қолданылған бұл сөз бара-бара ... ... ... ... ... қиын ... Оны былайша ... ... ... ... болса да кездесіп, қолданылып ... ... ... Бөкебай көне түркі тілінде көбіне кісі аты емес,
лақап ат ... ... ер» ... қолданылған. Мұны қарапайым
адамдар емес, хандар иемденген. Мәселен, түріктер ханы Қара Журун Турк алып
денелі, зор ... ... үшін Бокэ ... Атақты Билге ханның лақап
аты да Богю «батыр» болған. Бұл сөз осы ... ... ... ... ... ... жалпы есім сөз ретінде викä, пöкö,бөкэ – «батыр», ... ... ... Минусинск музейі ескерткішіндегі
Шогур, Ярук Тегин, Алп ... ... ... Қапаған
антропонимдеріне қазіргі қазақ тіліндегі Шоқыр, Жарық, Әли, Анар ... ... – VІІІ ғ. тән ... ... сөз ... ... ... есімдердің нормативті аффикстерімен сәйкес. Есімше тұлғаның ... ... көне ... кісі аттарын жасауда белсенді роль
атқарған. Мысалы: Туган, Ал Туган, Капаган, Куч ... т.б. Бұл ... ... жалқы есімдерді жасауға да кеңінен жұмсалады. Мысалы: ... ... ... ... т.б. ... ... ұқсастықтан басқа грамматикалық формалардағы ортақ жайлар
қазақ тілінің шығу ... ... ... ... ... ... және ... тарихи жағдаяттарында
жатыр. Көп реттерде түркі қайраткерлерінің есімдері олардың ... ... ... отырған. Көне түркі тарихын зерттеген ғалым
Л.Н.Гумилев бұл жөнінде былай ... ... ... шын ат иемденсе,
жігіт кезінде - шен , ер болғанда титулмен аталған. Егер хан ... ... ... ... ... ... ... Кушу – есімі, Сыгин (йегин
– жиен) – ... Янды ...... ат» [2, ... V – VІІІ ... және ... мен тарихи деректердегі
тарихи ономастикалардың тіл ... ... ол ... ... ... ... ... құрылысын білуде қосымша ... да құны ... ... ... лексикалық номинация, мағына,
форма жағынан, жасалу тәсілі тұрғысынан қазіргі антропонимдермен ұқсас.
Екінші дәуір. Орта ... тән ... ... ... ... бір-бірімен жалғас, тығыз байланысты ... ... ... Ал ... ... ... ... өмірінде елеулі
өзгешіліктер барын айтпақпыз. Егер бірінші ғасырдан ... орта ... ( І – VІІІ ғ.) көне ... дәуірін, үйсін, қаңлы мемлекеттерінің
мәдениетін және шаруашылық, ... ... ( ... ... мен ... ... арқылы бізге жеткен тіл тарихын, ондағы
эпостық антропонимдерді) баяндаған ... енді Х– ХVІІ ... ... одақ ... ... , одан кейін халық болып қалыпасу
кездеріндегі әдебиеті мен мәдениетін, фольклор мен тіл ... дін ... ... тиек ете ... антропонимдердің шығу, даму кезеңдерін сөз
етеміз.
Бұл дәуірде қазіргі Қазақстан ... ... ... ... , ... ... ... қыпшақ бірлестігі (Х-ХІІғ.),
монғол үстемдігі (ХІІІ- ХІV ғ.), қазақ ... (ХV – ... ... ... ... ... ... Сол ХІ – ХІV ғасырлардағы
қазіргі қазақ тіліне тән сөздер мен ... ... ... Махмуд Қашқаридің «Девону луғотит турк» (1072-1074) ... ... ... «Кодекс Куманикус» сияқты еңбектерден ... ... ... ... ... дулу ... талдай
отырып, оларды осы күнгі қазақ болып ... ... деп ... ... Ғ.Мұсабаев [3, 74-84]. Бұл ескерткіштегі лексиканың көпшілігі ,
грамматикалық форматтары ... ... ... ... де ... ... аба ... ау (ау аулау), аушы, аз, азук, айғыр, эркак, эрлік, бай,
буғра, бүрді, кэлді, кәсілді т.б. ... ... ... ... ... ... де ... қиын емес. Бұл үш томдық сөздікте саны 400-
дей ономастика берілген. Орта ... ... ... ... ... дінінің ықпалымен болды. Ислам діні алғаш, Оңтүстік
Қазақсанға, кейінірек Х ғасырда ... одан ... ... ... тарихтан білеміз. Исламды дамытуға Қараханидтер көп күш жұмсаған.
Дін және діни кітаптар арқылы көптеген араб сөздері мен кісі ... ... ... діні ... ... бәріне тез тарап, жете қоймай,
ХVІІІғасырдың аяғына дейін созылды.
Қазақ антропонимдерінің шығуына, даму ... ... ... ... ХV ғ.) аз да ... ... тиді. Моңғол тілінен енген сөздердің тарихын тек
моңғол шабуылына байланысты кірген демей, моңғол халқымен тым ерте ... ... ... ... да ... ... ... соңғы жылдары
жасаған зерттеулердің өзі-ақ моңғол-қазақ халқына ортақ лексиканың ерте
дәуірге тән екенін дәлелдеп отыр. [4,58].
Моңғол үстемдігі ... ... кісі ... сан ... онша көп ... ... ... мен әскер басыларының аттары және әскери атақ, мансапқа
байланысты санаулы сөздер. Мысалы, ... ... ... ... ... ... Түмен, Түменбай, Сайын т.б.
Бұл кісі аттары тіліміздің дыбыстық заңына бағынып, халықтық ... ... сай ... ... ... Оның ... ол ... аттарын жасауда бай, бек ... ... ... тәсілін
қолданған.
Қазіргі тілімізде қолданылып жүрген антропонимдер: Жұбан, ... ... ... ... ... ... ... Махмұт,
Темірболат, Рүстем, Зухра, Жамал, Бану, Ордабек типтес есімдер – ХІ – ... тән ... ... ... ... ... ... Сарысу өзендері алқабынан табылған ХІІ ғасырға тән
архитектуралық ескерткіштер :Жұбан – ана, Қайп – ата, ... ... ... сол ... өз ... аталған. ХІV ғасырға тән хан
жарлықтарындағы кісі аттары: Тоқтамыш, Эдеку, Бекбулат, Бек хажы, ... ... Осы ... ... кісі ... ... Али, ... Ләйла, Мустафа, Әбәд, Зухра, ... ... ... Ол ... ... мен қазіргі қазақ есімдерінің арасында ... ... ... да . ... ... айырмашылығы тек
дыбыстық құбылыста ғана болып ... айта ... ... ... өзі ... ... ... ол кездегі сөздер мен кісі аттарының ... ... ... ... ... ... сол дәуірдегі
біздің айтылу нормамыз, дыбыстық таңбамыз ... ... ... ... , тіл ... ... бар үлкен ескерткіштің
бірі – «Кодекс Куманикус». Бұл ескерткіштегі кісі аттары мен ру, ... ... ... өте ... ... ... Бекжан, Жөнкен, Тұрды,
Жақып, Қахан, Садық, Қалкен сияқты кісі аттарының нұсқасы ... Zokan Jwachan Turdun Jacobos Chaxan Zaduk Kalken ... ... , бұл ескерткіштерде көрсетілген антропонимдердің ... ... ... қолданыс тапқанын байқаймыз. Ескерте кететін бір
жәйт, ескерткіштер мен тарихи ... ... ... мен әкімдердің,
әскер басылары мен шожарлардың, қысқасы, ... ... ... ... ... ғана жазылған. Ал қарапайым бұқараның,
әсіресе, әйелдердің аттары өте сирек ... ...... ... ... халқының мәдениеті бұрынғы дәуірлерге
қарағанда ерекше дамып, ... ... Бұл ... материалдық мәдениет, сәулет
өнері, ауыз әдебиеті саласында ... ... ... ... ... ... дамуына, сөздік қорының толысып баюына игі әсер жасады.
Осымен байланысты халық есімдерінің де ... ... ... отырды. Көшпелі
халықтың тұрмысы мен өмір тіршілігіне қажет заттардың бастылары - киіз үй
жабдықтары мен ... мал ... еді. ... осы киіз ... ... түлік мал атаулары адамдардың есімдері ретінде қойылып отырды. Осыдан
келіп киіз үй жабдықтарына орай: ... ... ... ... тағам аттарына байланысты: Сүттібай, ... ... ... ... кісі ... ... ... істер мен шеберлік өнерге байланысты сөздерден де кісі аттары
қойылып отырған. Мысалы, Моншақ, Маржанкүл, Ақық, Түйме, Шолпыбай, ... ... - ... ... ... ... ауыз ... кеңінен дамыған еді.
Ауыз әдебиетінің түрлі жанрларында төрт ... мал ... ... ... төрт ... мал атауына байланысты ат қою дәстүрі кеңінен етек алды.
Бұрынғы дәуірлерде төрт түліктен жылқы, қой, сиыр, ешкі ... ... есім ... қойлған болса, енді олардың түрлері мен жас ... ... ... ... Құнантай, Дөнентай, Қаратай, Сарытай,
Құлыншақ, Құлынбек, Бота, Тайлақ, атанқұл, Тоқтыбай, ... ... ... ... т.б. Бұл кезде ауыз әдебиетінің ертегілер ... ... ... ... ... ... кеңінен
тарайды. Әрбір ата-ана балаларын халық қамын ... елін , ... ... ... деген мақсатпен ер балаларына : Қобыланды, Қамбар,
Алпамыс, Қожақ, қыз балаларына : ... ... ... ... аттарды
қойған. Сонымен қатар, махаббат, сүйіспеншілік жырларындағы есімдер ... ... ... ... , ... ... Қарлығаш, Баян, Қозы,
Мақбал, Сұлушаш, Зылиха, Жүсіп, Ләйлі т.б.
Халық құрметіне бөленген қадірлі ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Сондықтан бастыларын ғана айттық.
ХV - ХVІІ ғасырларда қолданылған ... сол ... ... ... және ... авторлардың еңбектерінен анық
көреміз. Мырза ... ... ... ... ... и ... Бұл
шығармадағы автордың ата-бабалары: Бабдаған→Үртубу ... ... ... ... ... → Сайид Али Хайдар ... ... ... ... ел аттары және кісі аттарын кездестіреміз. ... ... ... ... ... Мир карим-Берды, Пир-Хакк Берды, Мир
Ибрахим, Санисиз ... Дуст ... ... ... ... ... ... (ер аттары;) Хуб-Нигар-ханим, Кутлук-Нигар-Ханим, Михр-
ханим, Қара-Куз-Бегим (әйел аттары). Бұл еңбектегі ... ... ... ... ... Сонымен қатар, қазақ сөзінен
жасалған кісі аттары да бар. Қадырғали Жалаиридың ХV ... ... ... ... ... Бабурдың «Бабырнама», Абулғазының «Шежіри-и
Турки» атты ... ... ... тән ... көп. ... қазақ тарихына қатысты жер атаулары мен кісі аттарын кездестіреміз.
Мәселен, «Ат -тауарихта» мынандай ... бар. Ер ... ... ... сұлтан, Есен, Жолан, Оразмұхаммәт, Шагай хан, Мәлик ... ... ... Көжік сұлтан т.б. Әйел аттары: Жағым бекім,
Сұлтан ханым, Дауым ханым, Татлы ханым т.б. ... ... ... дәуірдің, феодалдық қоғамынң сипатымен байланысты шыққаны байқалады.
Бұл қоғамдағы үстем тап ... ... мен ... ... ... ... ... Біріншісі – хан, сұлтандардың есімдерінің
басым көпшілігі араб-парсы сөздерінен қойылса, екіншісі - ... ... ... болуы. Бұған басты себеп, ХV - ХVІІІ
ғасырдағы қазақ ... ... және ... ... болуы еді.
Екінші дәуірде пайда болған ... шығу ... ... ... ... ... бұл ... Х - ХVІІІ
ғасырларда халқымыздың ұзақ өмір жолы, үлкен тарихы қамтылады. Олай ... ... ... ... ... ... да алуан
түрлі себептер мен жағдайлардың ... ... ... ... ... ... төл ... қойылған,
халықтың тапқыр ой, алғырт қиялынан туған.Олардың ішінде жыл ... ... жер, ел ... ... ... есімдер
бар. Мысалы,Тышқанбай, Қоянбай, Жыланкөз, Барысбек, Жылкелді, ... ... ... ... ... ... Жамбыл, т.б. Сол ғасырларда
шыққан есімдердің кейбірі туыстық ... да ... ... ... ... ... ... атаулардың көне заманда шыққаны ... ... Ал, ... ... ... ... кісі ... халық арасында көп кездеседі. Ондай антропонимдер: Бабахан,
Баба, Атабек, Аталық, Аналық, ... ... ... ... ... ... ... ( бала - әмір) т.б.
Кейбір туыстық атаулардың негізінде Орта Азияда таптық шендер жасалған.
Мәселен, ата сөзінен таптық ... ... ... ... Атабек үш түрлі
мағынада қолданылған: 1) ... ... ... ... ... ... ... басшысы; 3) Орта ғасырдағы Египеттегі
әскер басы [5,169].
Әйел адамдарға қойылған есімдер құрамы орта ... , ... ХV ... ... ... дами ... Бұл кездерде ертеден келе жатқан дара
тұлғалылы есімдерге жаңа сөздер қосу арқылы біріккен тұлғалы есімдер жасау
дәстүрі ... ... ... ... ... Айжамал, Бижамал,
Айбаршын, Айғаным, Айғанша, Айтолқын, Алтынгүл, ... ... ... ... ... Бибісара, Бикамал, Дәметкен,
Күлшайым, Қаншайым, Мариямбике, Нұрғайша, Орынбасар, ... т.б. ... әйел ... ең ... ... гүл ... қосу ... есім
жасау. Бұл тәсіл арқылы жасалған есімдер өте көп. Мысалы: Алмагүл, Айгүл,
Айымгүл, ... ... ... ... ... Гүлпаш, Гүлсара,
Гүлжазира т.б. Қымбат бағалы металдар мен ... ... ... ... ... атауларынан қойылған есімдер тек әйелдерге берілетін. Олар:
Алтыншаш, ... ... ... ... Меруерт, Гәуһар, Моншақ, Жібек ,
Торғын,Батсай, Мақпал, Қамқа , Баршын т.б. Осы кезде ең көп тараған , ... да молы ... ... ... ... ... ыңғайлы есімдер
еді. Мұндай есімдер әйел адамдарға ... ... ... ... мен ... айқындылығы ескеріліп отырған. Мысалы:Әдина,
Әдина, ... ... ... ... ... ... ... Зғипа, Зылиқа, Зура,
Зәуре, Жамал, Ләтипа, Нағима, Нәзипа, Раушан, Дана, Тәбия, Фатима т.б.
Ер адамдарға тән антропонимдердің көбі ... ... ... төл ... ... ... ... мен формасы сай келіп,
халықтық ерекшелігін көрсетіп тұрады. Мысалы: ... ... ... ... ... Айнабек, аққозы, Алтынсары, ... ... ... ... ... Есенаман, Жайлаубай, Жанбота, Жандар,
Жандарбай, Жарылқасын, Жоламан, Игілік, ... ... ... ... ... ... ... Нарбай, Нартай, Отарбай, Өскенбай,
Өтеміс, Өтеп, санабай, Сансызбай, Сақтаған, ... ... ... Тасыбай, Тасқара, Тастан, Тоқсан, Төленді, ... ... ... ... Шоң, Шоңбай, Шолпан, Шуақ, Шымырбай, Шымтемір,
Шынтас, Шырқабек, т.б
Жоғарыда айтылған антропонимдердің бәрі ... ... ... ... ұрпақтарға жетіп, бұрынғылардың дәстүрлі жалғасы ретінде өмірде
қолданып отыр. Сөйтіп, ХV- ХVІІ ... ... ... ... типті қамти отырып, жаңа түр –мазмұнға ие болып, дами ... ХV – ХІХ ... оның ... ... да толысып, көп сатылы
қасиетке ие ... ...... жаңа ... ... ХVІІ - ХІХ ... көп ... антропонимдерді қамтиды. ХVІІ - ХІХ ... көбі ... ... ауыз ... бай ...... ... Ғашықтық жырлардағы кісі аттары халық арасына жазба
түрінде де, ауызша айтылу үлгісінде де тарап ... ... ... ... ... ... Көрпеш – Баян сұлу» жырындағы кейіпкерлер
есімдері қазақ халқының ауыз әдебиетінде ... орын ... ... ... ... түсінікті төл сөздерден жасалғаннын байқаймыз.
Мысалы, Кемел ... ... ... ... ... ... Тайлақ,
Қозы, Танас, Баян, Ай, Таңсық. (Қарабайдың қыздарының аттары) , Нұрқара,
Көсем ... ... ... ... ... ... Күліп (Қозы Көрпештің
баласының аты). «Айман-Шолпан» поэмасындағы ... ... бай, ... Шолпан, Арыстан, Әлібек, Теңге т.б.
ХVІІ - ХІХ ғасырлардағы антропонимдер шығу, ... болу ... ... ... тән ... Өйткені олардың кейбір топтары орта
ғасырлардағы деректерде кездеспейді. Тарихи ... шығу , ... ... көбіне осы дәуірлерге тән саналады. Өйткені ... ... орта ... ... кездеспейді. Траихи антропонимдердің
көбі «Қазақ ССР тарихында » ... ... ... ... ... ... бөліп қараймыз. Бір тобы - тарихта аты белгілі хан, сұлтан, билаер
мен ірі феодалдардың ... ... ... тобы – ... ... мен ... ... адамдардың есімдері. Бұл тарихи антропонимдердің
құрамы мен тілдік материалы әр түрлі. ... ... төл ... ... ... да ... грамматикалық нормамызға сәйкес болып
келеді Мысалы, Тәуекел (1590ж.), ... ... ... (1595ж.), Жәңгір
(1643ж.), Тасым батыр (1697ж.), Бекболат Екешов, Байдәулет Нұриев (1716),
Құтты би (1718), ... ... (1726), ... ... ... Аралбай, Ырыскелді (1735), Құлсары батыр (1741), Қазыбек, Қабанбай
(1770), Қаратай (1797), Тінәлі Тайсойғанов (1836), ... ... ... би , ... ... би (1785), ... , ... Тоқсанбай,
Серкебай, Қойсары, Медет, Жиенбай, Қарабатыр, Елшібек, Өмір батыр, Жандар,
Кенжеқара, Тіленші батыр, Отарбай, Ақбура ... ... ... ... ... Асау батыр, Балтабек Отанұлы, Бағлан ... ... ... ... ... ... Бердібек
(1817ж.), Естемес, Байтақ, Орақ, Сүгір, Мыңбай, Дәуқара, Табылды, Тілеубай,
Жақсылық, Бесбай, Тоқбай, Күнту (1824.)т.б.
Осымен қатар ... ... ... есімдер біршама кездесіп
отырады. Олар сол кездегі қазақтардың ... ... ... ... ,
түрлі дыбыстық өзгерістерге ұшырып, бастапқы тұлғаларынан айырылған еді.
Мысалы: Хақназар , ... , ... ... ... , ... Уәли, Шерғали, Мұхаметмырза, Абдуллатиф, Хасан, ... ... ... ... ... ... ... Шерғазы, Әлғазы, Мырзалы , Сейталы, Мырза ... ... ... ... ... ... Сейфулла,
Нығметұлла, Махамбет т.б. Талдап отырған антропонимдаердің, негізінен , екі
компоненттің ... ... көне ... ... тән, ескі ... жолымен жасалғаны аңғарылады және бұл дәуірде араб-иран тілдерінен
енген есмідер ... ... ... ... ... ... ... себебі, территория жағынан Орта Азияның Бұхара, ... ... ... ... ... және ислам дінінің тез тарауынан болса
керек.
Бұл дәуірдегі ... көбі ... ... ... ... ... ... Бұдан айтылып отырған үшінші дәуірде,
жаңа антропонимдік типтер тумады, жасалмады деген ұғым тумаса ... ... ... пен ... ескі наным мен сенімге байланысты есімдер
қою бұл дәуірде де кеңінен етек ... Және ол ... ... ... ... ... дамуымен байланысты да шыққан еді.
Мәселен, Теңге, Теңгебай, Ақша, Сомбек, ... ... ... ... ... ... ... де көптеген есімдердің қойылғаны
байқалады: олар: Бегіс, Тегіс, Сырым, Арынғазы, Тілеке, ... ... ... Садыр батыр, Түрке, Жалтыр, Жиен, Дәуірбай, Отан, ... ... ... Тәтіқара, Шал, Жанкісі, ... ... ... Жапақ, Марабай, Жамбыл, Біржан, Болық, Елентай, ... ... ... ... де ... тараған – орта ... ... ... - бай, ... төре, хан компонентті антропонимдік
композит. Олардың бұл дәуірде ... ... ... ...... ... ... тікелей байланысты еді.
ХVІІ - ХІХ ғасырларда шыққан әйел ... ... ... ... ... бір тобы араб-иран тілдерінен енген еді. Әсіресе Орта
Азия халықтарына тараған қисалардың бас кейіпкерлерінің есімдерін қою ... ... Бұл ... де ... ... қайталап қою, болмаса
тыңнан есімдер талғап қою дәстүрі өріс ... ... ... көп ... ... ... ... көбірек
назар аударатын мәселелер - патроним (әке аты) мен ... ... ... дәуірлерде ресми түрде бір ғана есіммен аталу дәстүрі болса ,
ендігі жерде патроним иемдену, яғни әке ... ... олар шын ... қатар
айтылатын болған. Потронимдердің көрсеткіштері болып, ілік септіктің –ның,
-нің формасы және ұлы, қызы тәрізді сөздер ... Бұл ... ... ... халықтың сөйлеу тілі мен ауыз әдебиетінде кеңінен орын
алғаны байқалады. Мысалы, Базарбай ұлы ... ... қызы ... қызы ... , ... ұлы ... ... ұлы Қосдәулет, Өмір
ұлы Сыбан, Қарасай ұлы Көбен, Алшағыр ұлы ... ... ұлы ... ұлы Қарт ... т.б. ... фольклорда бар есімдер).
ХVІІІ ғаысрдың орта кезінен бастап ресми ... ... ... ... бин сөзі қолданылған. Мысалы: Тіленші батыр бин
Бөкенбай, ... бин Дат, Алла Жар бин ... (1794). ... ... ... тұрақтанбай , оның орнына қайтадан көне ... ... ... ... ... ұғлы, Сұлтан Мырза ұғлы, Бердіқожа Қадырбай
ұғлы, Сатай Бұлан ұғлы т.б.
Фамилиялардың шығу, пайда болу тарихы ... ... ... ... Ол ең ... қазақ хандарының Ресеймен экономикалық және
саяси байланыстар жасау кезінен бастап ... бола ... Сол ... ... іс ... әке ... ... , -ов, ... ... ... ... ... ... Ең алғаш рет,
мұндай ... 1716 жылы ... ... ... қазақ хандарының
елшілері орыс құжаттарында Бекболат Екешов және Байдәулет Нұриев болып,
1726 жылы Әбілқайыр елшісі ... ... ... соң ... ... , одан ... Сейтқұл Құндағұлов, Құтлымбет Көштаев болып
жазылған көреміз. [6,243-252].
Сөйтіп, ... ... ... орыс ... ... әке ... орысша –ов, -ев жұрнақтары арқылы көріне бастайды, Мысалы, ... ... ... ... ... ... Асан ... Кайгиликов, Асан Барашев, Джанали Инбаев, Арангазы Абылғазиев,
Байгана Куниев, ... ... ... ... ... ... – ХІХ ғасырларда әке атына орыс ... –ов, ... қосу ... ... ... ... Ондай
фамилияларды иемденген адамдарды тарихи деректемелерден көптеп кезестіруге
болады. ... ... Шөке ... ... ... ... ... Қалдыбаев, Сарт Ералин, Сымайыл Өтемісов, Жанқожа
Нұрмағанбетов, Бекет Серкебаев, Ерназар Кенжалин, Есет ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан
басталады. Бұл кезде оқып , білім алған халқымыздың тұңғыш ... ... мен ... да ... ... жазылғаны белгілі.
Мысалы, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай ... Абай ... ... ... ... ... оның ... бастауының бастапқы
кезеңі еді. Сонымен үшінші дәуірде – төл есім, патроним және фамилия – көп
салалы антропонимдік типтің ... ... ... ... төңкеісінен кейінгі Кеңес заманында туып, дамыған
антропонимдік типтерді қамтиды.
Қазіргі қазақ тіліндегі есімдер негізінен ... ... ... төртінші дәуірде қалыптасып, толасып көбейген антропонимдер.
Оның құрамына ... ... ... көне ... ... де, ... діні
әсерімен араб-иран тілдерінен енгендер де, аз да ... ... ... ... ... есімдер де бар.
Кеңес өкіметі орнаған Қазақстанда ірі мәдени ... ... Жаңа ... ... заманға лайқ мәдениет, ... ... ... ... ... жаңа мағыналы сөздер енді. Бұл ... ... ... жаңа ... ... ... жаңа ат қою ... жүзі жұмысшы қозғалысының көсемдері мен қайраткерлерінің есімін жас
балаға қою 30-жылдары кеңінен дамыған еді. Бұл кезде Мэлс, ... ... ... ... ... ... Диас, Хозэ, Долорес деген есімдер
қойлды. Ким, ... ... ... ... ... ... Армия,
Большевик, Октябрина сияқты есімдер де сол кездерде шыққан.
Мәдениет пен әдебиет, ғылым мен экономика, ... ... ... атулар туады. Осымен ... 30-40 ... ... ... ... , ... ... Облыс, Өндіріс, Сайлау, Колхозбек,
Совхозбек есімдер қойылды. Отан соғысы жылдарныда және ... ... ... ... ... ... Қайсар, Солдатбек, Жеңіс,
Жеңісбек, Бейбітгүл, Гулмира, Мира, Гүлжеңіс, Талап т.б. ... ... ат ... ... ... ... , ең ... айшықтыларын талғау
принципі басым болды. 50 жылдардан бастап балаларға өте әдемі , ... ... ... көбіне , жалаң түбірлі есімдер қойылып ... ... ... ... ... Айбарша, Айгүл, Айдай, Айзада, Айша,
Ақлима, Алтын, Бағила, ... ... ... ... ... Ғайша, Дана,
Данила, Дидар, ... ... ... ... Майса, Маржан, Нағима,
Нәзипа, Нұрша, Тана, Тәбиа, Тәмина; Абай, Абзал, Адай, ... ... ... ... ... ... ... Ғани, Ғали, Ғазиз, Данай, Досан,
Елдос, Елжан, Есен, Қайрат, ... ... ... ... ... ... ... балаға қою
әдетке айналды. Мысалы: Ботакөз, Асқар, Амантай, Сәуле, Мекер, Нұрлан ... ... ең көп ... ... ... ардагер батырлары:
Аманкелді, Бекболат және көрнекті революционер ... ... ... Кеңес
дәуірінде даңқы шыққан еліміздің атақты ғалымдары мен жазушыларының,
Қазақстан ... ... ... ... де ... ... ... Қаныш, Мұқтар, Сәбит, Күләш, Шара, Роза, Рашид т.б.
Кеңес өкіметі кезіндегі есімдердің баю, даму ... ... Әйел ... көбі орыс ... әйел ... мәнерімен жасалды.
Мысалы: Гүлнара, Сұлтанша, Алтынша, Нұрша, Айгуля, Аймана, Айнаша,
Бакиша, Гауһария, ... ... ... т.б.
2. Туысқан республика азаматтырының есімін қою арқылы жасалды. Мысалы:
Динара, Дилара, Замира, Зарема, Карима, Карина, ... ... ... ... Орыс тілінен енген есімдер Қазақ халқы орыс халқымен ... ... ... ... келді. Бұл жағдай әсіресе Қазақстанның
Ресейге өз ... ... ... ... ... еді. Қазан
төңкерісінен бұрынғы орыс тілінен көптеген кісі аттарының енуі елеулі
тарихи себептерге байланысты. Ол, ... орыс ... ... ... дамуының игі әсері болса, екіншіден, екі ... ... ... ... бірге көптеген отбасылар
арасындағы ортақ, аралас некенің себебі де үлкен әсер ... ... ... ол ... егінші, колхозозшы болсын, мейлі
оқыған интеллигент ... ... ... ... орыс достарының,
яки олардың ... атын ... ... Сонымен бізге: Алексей,
Максим, Виктор, Клим, Ждан, ... ... ... ... ер ... Анна,
Валентина, Галина, Лиза, Зина, Зоя, Ирина, Ира, Наташа, ... ... ... ... ... Муза ... әйел ... қосылды. Бұлар орыс
орфографиясы бойынша жазылды.
4. Қазан төңкерісінен кейін ... ... ... ... ... байи түсті. Мысалы: Артур, Марат,
Эрнест, ... ... ... ... ... ... Софья, Элеонора,
Анжелла, Арагония т.б.
5. Халықтың өз ... , ... ... ... ... Айқын, Айдын, Арман,
Байтақ, Дарын, Дастан, Дәурен, Ерлан, Жаскілең, Келіс, Қуаныш, Қуат,
Нұржан, Нұрлан, Айдай, Айтолыс, Арайша, ... тағы осы ... ... ... ... ... ... заман талғамына сай жаңа есімдермен
үстемелеп, байытып отыру бағыты байқалады. Ата-ана мен ... ... ... , ... ... есімдер қояды. Сөйтіп , дүниеге жаңа келген
сәбиге ат қоюда жарқын , бақытты дәуір талғамын ... ... ... бір
принцип дәстүрге сүйенеді.
1.2 Қазақ антропонимдерін зерттеудегі тіл мен ... ... кең ... ... пен тіл ... әдет-ғұрып, салт-сана
тұтастығының негізі. Мысалы, бұл көзқарас қазақтардың ... ат ... ... бар ... көрінеді. Себебі олар бұл рәсімде
ұлт болмысының барлық этномәдени, әлеуметтік ... ... ... тіл мен сөздің магиялық күшіне сенген олар әдетте қарғыстан,
балаларын мақтаудан қорыққан. ... ... ... ... ... ... Кенесары сынды жалқы есімдер дүниеге келген. Олар
«көз тимесін», «балам аман болсын» деген ырымнан туған ... ... ... ... ... ... ... Бекенбай, Мырзагелді сияқты ат
қою арқылы оған белгілі бір қасиеттерді дарытуды көздеген ... ... ... ... ... ... лингвокультуремалары ұл күту,
бала тілеу, балалары ... ... ... ... ( кісі аттары ) –тіл тарихын, ұлт ... ... да ... ... ... ... адамдардың өткендегі тұрмысын,
қоғамдық-әлеуметтік құрылысын және материалдық әрі ... ... да ... ... ... ... ... қазақ ауылының
ертедегі тіршілік, іс-әрекетінен және шаруашылық күйінен мағлұмат ... төрт ... ... ... ... ... ... Немесе қазақ халқының ұлттық әдеті бойынша жас ... ... ... ... ... атамайтын. Сөйтіп жас келін
күйеуінің ағасын, інісін я қарындасын тура атымен атай ... ... ... ... Атап айтқанда, қайынсіңілілерін -шырайлым, бикеш, бойжеткен,
әке қыз, еркем, ержеткен, ерке қыз, ал ер адамдарды төрем, ... ... ... ... т.б. деп атайды.
Әйелдер күйеуінің атын атамай ... ... ... «от ағасы»
немесе баласының атымен атау (Баймырзаның әкесі деп) дәстүрінің қалдығы әлі
де ... ... ... ... ... атауды да ұят санап
құрдас, замандас немесе аттас деп атау дәстүр ұстанған. Сөйтіп, ... жас ... ... оның ... ... ат ... міндет
санаған.
Ат тергеу салтында түрлі әдістің болғаны байқалады. Кейде адамдарды түр-
келбеті, дене пішініне қарай: «бауырсақ», «айыр сақал», «бай ... ... ... ... деп атау ... Кейде кісі есімдерінің басқы
әріптерін өзгертіп айту дәстүрі де болған. ... ... ... ...... ...... Ахмет – Сахмет, Жақып демей Мақып деп ... ... мен егде ... ... ... атын атамау былай тұрсын,
жалпы кісі аттарын тура атауға тиым салынып отырған. Ат тергеуде ... ... ... қолданғаны байқалады. Бұның өзі ... ... ... және тіл ... ... ... Ат тергеу
дәстүрінде олардың ерекше тапқырлығы, ойының ... қара ... ... ... ... тұрады.
Сөзге тиым салу дәстүрі тек әйелерге ғана тән ... ... ... ер ... ... де анық ... болады. Әсіресе жастар жасы
үлкен адамдар мен беделді ақсақалдардың немесе ... ... тура ... ... ... ... және лауазымына сай, «би ата»,
«төре», «болыс аға», «сұлтан», «батыр » деп атаған.
Осымен ... ... мен табу ... ... ... да,
антропонимдердің лингвомәдени, әлеуметтік т.б. аспектілерінің архетиптік
сипатын көрсетеді. Яғни, эвфемизм –бір затты ... ... ... өз
атымен емес басқа сөзбен атау. Айтуға дөрекі, қолайсыз сөзді сыпайы сөзбен
ауыстырып айтудың негізінде ... Оның ... ... ... ... көптеп кездеседі. Мысалы өтірік айту -қосып айту, ұрланыпты –қолды
болыпты, өлді –қайтыс болды, үзілді т.б.
Ал, табу ерте ... ... ... ... ... ... ... тікелей айтуға қорқып, тыйым салынуынан қалыптасқан. Бұл
құбылыс әдетте табу деп аталады. Бұл проблеманың қазақ және түркі ... ... ... ... ... арнайы зерттелген[7,8-10].
Солардың нәтижесінде оның дәстүрлі мәдениетпен сабақтастығы, оның генезисі
анықталады.
Тілші-ғалым Ә.Хасенов эвфемизм мен табу құбылысын лексиканың ... ... ... ... семантикалық тәсіл қатарында қарастырып,
нақты антропонимдерге ... ... деп ... - кісі ... ... мына сықылды болып келеді: ауылдағы үлкен кісінің аты
Жаман болса -Соқпақ жол, ... ... ... уыз, Бұқабай – Сүзербай,
Өгізбай, Қарабас – Боран шеке, Сарыбас – ... ... Сары – ... Бейсембі
– Күн жұма аттас, Көжекбай – Қоян ата, Үзікбай – Дөдеге, Жамантай – ... ...... ата, ...... ... – Кене, Жусанбай-
Сыбақ, Қойлыбай – Жандық ата, Қамшыбек – Ат жүргіш, Бүйенбай – Жуан ішек ...... ... ...... Асыл – Бекзат ата, Ақылбай – Ой ата,
Мергенбай – Атқышыл, Жылқыбай – Туар т.б.[8,66].
Әлем халықтарының көпшілігінде, оның ішіндегі ... ... де ... көбі ... ... ... мәліметі бойынша,
әзірбайжанда күні бүгінге дейін шын аттар жасырын ... ... ... чын ады ... аты және ямен ады – ... аты ... ... ер адамдарда екі ат болады, оның бірі –шын ат, ол ... ал ... ... ... ат ... ... [9,42].
Қазақ жалқы есімдерін –антропонимдерді зерттеуші Т.Жанұзақ ... ... ... слов ... имел свое ... и ... личнособственных
имен. Казахские замужние женщины давали свои имена Төрем, Шырақ, Жарқын,
Тетелес, Мырзажігіт, Шырайлым, Бикеш и др»[10,56].
Оңтүстік ... ... ... ... А.Самойловичтен
кейігі зерттеушілер күйеуі мен оның туыстарының атын ... ... ... ... ... байланысты деп есептейді. Әйел басқа
тектен ... ... ... ... оған бірқатар сөздік
тыйымдар салынады: «Большинство ... ... было ... ... во ... сватовства и свадьбы, постепенно снимались, но оставался
минимум символов, который на протяжении всей ее ... на ... ... ... ... женщины – пришелицы, единственного существа «со
стороны», находившегося в роде. Она не имела права произносить в слух ... ... ... Для нее их имен ... бы не ... как ... ... мен жалқы есімдерді қолданған кезде мұндай сөздік тыйымдар
(табу), жоғарыда атап өткендей, қазақ әйелінің де сөздік ... ... ... сөздігіндегі табуға айналған жалқы есімдер эвфемизмдермен
алмастырылған. ... ... ... деп ... «Личные имена
заменялись нарицательными по определенной системе. Мужчин ... ... ... қайынаға (деверь) . При запрете личное имя определенного
человека употреблялось в искаженной форме, например ... Али – ...... . Для ... ... ... запретными и нарицательные
имена » [10,45].
Акдемик А.Н.Самойлович ХХ ... бас ... бұл ... ... ... мән беріп, түркітанудың болашағы өзекті
мәселелерінің бірі ретінде мән берген: «чтобы исследователи разных тюркских
народов обратили ... ... на ... ... о том, что ... бы
составлять полные алфавитные списки личных имен, как ... так ... по ... ... и племенам с подробными указаниями, в ... в ... ... ... кому и почему давалось то или иное
имя, что в ... ... бы ... ... ... в
культурно-историческом отношении сравнительное исследование личных ... ... ... ... тіліндегі антропонимдерді тарихи-этномәдени, әлеуметтік
тұрғыдан анықтап, ... ... ... көне ... ... ... қана қоймай, түркі тілдерінің басқа халықтарымен ... ... да ... ... ... ономаст-ғалым
В.А.Никонов антропонимика саласының негізгі міндеттерін кезінде былай деп
анықтаған: ... ... ... драгоценным источником, помогая
выяснить былой этннический состав и ... ... в ... ... письменные памятники и т.д... Антропонимика
образует в языке особую подсистему, разобраться в которой ... ... ... без ... ... с ... историей,
социологией, правом» [13,56].
В.Гумбольдттың концепцияларын басшылыққа ала ... оны одан ... ... ... ... мына ... «тіл әлеуметтік шындықты
түсіндірудің құралы адамдар белгілі мөлшерде, өз тілінің ықпалында болады,
тіл мінез-құлық нормасына да әсер етеді, ... ... ... оның
тілін зерттемей тұрып түсінуі мүмкін ... тіл ... ... ... ... » дегенге саяды[14,29]. Бұл мәселе өткен
ғасырдың ІІ жартысында орыс ... ... ... ... рет сөз болды. Олар тіл ерекшеліктерін пайдалана
отырып, орыс халқындағы ... ... ... ... ... әртүрлі
наным-сенімдерді зерттеу негізінде көптеген мифтеріне талдау жасады.
Атап айтқанда, антропонимдік зерттеулердің басы ... ... ... ... сипатта қарастырылған. Мысалы, Қазанда 1905 жылы жарық
көрген В.К.Магницкийдің «Чувашские языческие имена» ... ... ... 10587 ер ... аты ... ... берілген [15,206].
Қырғыз есімдерін зерттеген А.Идрисовтың (Кыргыз ... ... ... ... ... кезеңдері қоғамының
тарихи – экономикалық даму кезеңдеріне сәйкес анықталады: 1) Алтай дәуіріне
дейінгі ... ... Оған ... ... географиялық атаулармен
байланысты антропонимдер жатады. 2) Хун ... ... ... ІІ, ... Оған мал жануар, құс, өсімдік,
жәндік, аспан денелері, т.б. байланысты аттар жатады.3) Көне ... ... ... Хғ ). ... ... ... ... мысал ретінде ескі
түркі ескерткіштеріндегі антропонимдер – Чур, Барс, Шумкар, Арстан ... 4) ... ... (Х – ... аттарға араб есімдері
қосылады. 5) Жаңатүркі ... ... ... есімдерге ескіеврей
(библиялық) араб, парсы аттары қосылады. 6) Қазан ... ... ... ... революционерлер, әдеби кейіпкерлер, мемлекеттік
ресми тұлғалар атауларымен сипатталған [16.17-37].
Қазақ тіл білімдегі ономастика, антропонимика ... ... ... ... қалыптасуын, даму кезеңдерін басқаша
жіктегенін байқаймыз. Атап ... 1) Ескі ... ... ... ... байланысты жалқы есімдер. 2) Ортағасырлық кезең (Х-ХVІІғғ.) –
туыстық ... ... ру ... ... мен өсімдіктер,
астрономиялық атаулар, қымбат тастар мен материалдық мәдениет пен тұрмыс,
әлеуметтік-саяси ... ... 3) ХVІІ – ... ... ... аппелятивтік лексикамен байланысты қалыптасқан жаңа атаулар:
Жібек, Баршын, ... ... Алау т.б. 4) ... кезеңі – жаңа дәіурге
сәйкес жаңа ұғымдармен байланысты есімдер ... ... ... ... ... ... ... нақтылығымен дәйектелген
[17, 15-24].
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... көне түркі және ежелгі бұлғар ... ... ... ... ... сәйкес - аспанға
табиғатқа табынуды ... ... ... ... ... Кугәй, (Кук+ай), Айсылу, Чулпан т.б. [18,69].
Сол сияқты түркімен тілінде де ежелгі антропонимдер ретінде атмосфералық
ылғал, күн, ай, ... мен ... ... ... есімдер
көрсетіледі. Мысалы, Ягмур, (жаңбыр) ХІғ. Түркіменнің қолбасшысының аты.
Академик В.А.Гордлевскийдің түркі антропонимдер жүйесінің түркі ... ... деп ... ... ... ... бойынша
антропонимист ғалымдардың пікірлерінде ... ... ... ... осы ... ... ... мифотанымдық сипаттама
космонимдік лақап аттардың т.б. негізі осы қабатқа тән [19,131-136].
Башқұрт антропонимиясындағы қыпшақ қабатын ... ... ... ... ... ортақ, байырғы, түсінікті этностың терең
қайнарларынан деректер беретін тарихи көздер [20, 52-54].
Түркі тілдерінің лексикологиясын ... ... ... ... ... қатысты топтастырудың 7 принципін
береді.
Өз дәуірінде ардақталып, ата-бабадан әулетке мұра болып ауысып, ... ... ... дәстүрдің бірі осы атқоюмен байланысты. Бұл
қазіргі тіл білімдегі, соның ішіндегі ... тіл ... ... сол ... ... ... т.б. ... байланысты зерттейтін
антропоцентристік бағытқа, оның ... ... сай ... әдет-ғұрып, тарихи, дәстүрлері мен кісі аттарының арасында
байланысы бар ... ... ... Ал оның ... тәні
ерекше екені жоғарыда атап ... Мұны ... тіл ... бағыттағы лингвомәдениеттанымдық, этнолингвистикалық,
әлеуметтанымдық зерттеулер дәлелдеп отыр. Мысалы, балаға ат ... ... ... ырым мен ... ... болған. Ал, ырым мен
әдет-ғұрып Ш.Уәлиханов атап көрсеткендей, салт-санаға тән [21, ... ұлы жоқ ... қыз ... ... онда ол ... ... немесе
Ұлболсын деп ат қояды. Ондағысы «кейігі бала ұл ... ... ... ... ... ат қою ұлттық тарихымен, рухани мәдени өмірмен,
әдет-ғұрпы, салт-дәстүрімен тығыз ... Ал, ... ... ... деген ұғымдар мәдениетпен байланысты. Мәдениет дегеніміз
адамдардың өмірі мен іс-әрекетін ұйымдастыру ... ... ... және ... ... ... ... қоғам мен адамның
белгілі тарихи даму дәрежесі.
Тіл мен мәдениетті сабақтас зерттейтін ... ... ... ... ... Е.Жанпейісов, Ж.Манкеева, ... ... ... ... алып ... тіл – ... бір ... ол
екеуінің арақатынасы ерекше де маңызды деп санайды [22,282]. Себебі, кез
келген мәдениеттің түрлері, ... тіл ... ... ... ... ... ... айтқандай «Ұлттың өзіне
тән, іштей дамитын рухы бар, сол рухтың ерекшелігіне сыртқа ... ... ... күш – тіл» ... тектес тұжырымдардың қалыптасуында, тілді зерттеудің барысында
ұлттық мәдениеттің, дәстүрдің ... ... ... ... ... ... қайта жанданып жатқан қазіргі қазақ
қоғамындағы рухани-әлеуметтік құбылысты дұрыс бағалап, ... ... ... ... ... ішкі ... ... жалпы заңдылықтарды
адам рухымен байланысты түсіне білудің маңызы зор. Себебі, дәстүр әркімнің
жеке басының ... ... ... ол ... ... ... тұрмыстық, дүниетанымдық жағдайына байланысты
қалыптасқан- жалпыхалықтық құбылыс. ... ... тағы бір ... ... ... Ол оңайлықпен өзгере салмайды, тіл арқылы ол ұрпақтан-
ұрпаққа ... Сол ... ұлт ... ... ... ... Сол себепті әртүрлі ұрпақ болғанымен, бірін-бірі түсініп бір
ұлтқа жатады. Осы жайт ... ... ... ... ... тілдік
табиғатына да тікелей қатысты.
Мәдениеттің әр ... ... мен ... ... белгілі, өйткені лингвистика мен мәдениеттану ... ... ХХ ... 90-шы ... өз ... жеке, жаңа бағыт
пайда болды, бұл бағыт В.Н.Шаклейн, В.А.Маслова және т.б. ... ... ... ... ... ... байланысты тіл мен мәдениетті біріктіріп қарастыратын сала –
лингвомәдениеттану (лингвокультурология) деп ... ... ... ... ... ... «Лингвокультурология
– это комплексная научная дисциплина синтизирующего типа, изучающая
взаимосвязь и ... ... и ... в его ... ... этот ... как целостную структуру единицу в единстве их
языкового и внеязыкового ... ... при ... ... с ... на ... ... и культурные установления (
система норм и общечеловеческих ценностей)» [24,37]. ... ... ... ... ... ... ғылым деп санап, былайша анықтайды:
«Лингвокультурология – это наука, ... на ... ... ... и ... ... ... народа, которые отразились
и закрепились в языке» [25,8].
«Теория и ... ... ... атты ... ... пен ономастикалық байланыс былай деп ... «Біз ... ... ... ... ... ... мәдениет өзінің жан – жақты көрінісі арқылы бейнеленеді,
алайда ол әр ... ... ... ... Бір ... алып ... тілде ғана жасалады, осы тұрғыдан алғанда олар үшін ең ... ... ...... ... Басқа бір жағынан қарастырғанда, жалқы
есімдер сөз ретінде тек қана рухани ... ... ... мәдениеттің
кез-келген фактілеріне мән береді»[26.129].
Кез – келген тілдік құбылыстың табиғатын оның тек тілдік заңдылықтарына
сүйеніп қана қоймай, ... ... ... ... салт-дәстүріне,
ұлттық болмысына назар сала қарау лингвомәдениеттану пәнінің үлесіне тимек.
Ал ... ... Linqua – тіл, Cultura – ... Logos ... ... терминдердің жинақталуынан туындап, лингвистика мен мәдениеттану
пәндерінің тоғысуында ... ... ... ... тілдегі әсерін
зерттейтін сала.
Демек, этнолингвистикамен сабақтас, этнос тіліне жалпы қатысы бар
ғылымның бір ...... Бұл сала ... ... ... ... ... болмас да, этностың мәдениетін таныту
мүддесін көздеген мәдениеттанумен сабақтас [27.37].
Тіл ғылымында лингвомәдениеттану – ... мен ... ... ... ... ... ... жаңа ғылым.
Сонымен, лингвомәдениеттану - ұлттық сипаты бар деп танылатын әлеуметтік,
танымдық, этникалық, ... ... , ... ... қағидалар мен заңдылықтарды тілдік құралдар арқылы жеткізуді
зерттейтін тіл білімінің бағыты. Лингвомәдениеттанудың ең негізгі мақсаты ... ... ... ... тіл ... мен халықтық танымдық,
этика-эстетикалық категориялары арқылы рухани мәдениетін танытып, олардың
қызметі мен орнын анықтау деп түйіндеуге болады.
Білімнің жаңа бір өз ... жеке ... ... лингвомәдениеттаным
ерекше міндеттерді шешіп, бірқатар мәселелерге жауап ... ... ... ... келесі түрде атап көрсетеді:
1) мәдениет тілдік концептілердің жасалуына қалай қатысады;
2) тілдік таңба мағынасының қай бөліміне ... ... ... ... осы ... сөйлеушілер мен тыңдаушылар тарапынан таңбалана ма
және олар тілдік стратегияларға қалай әсер ... ... тіл ... ... - ... хабарлардағы,
копетенциясы бар ма , соның негізінде мәдени мағыналар мәтіндерде
орын алып, тіл тасмалдаушылар ... ... ... бір ... ... ... ... бағытталған
мәдениет дискурстары, концептілік саласы (осы ... ... ... осы таілдік таңбаларының мәдени
семантикасы әр түрлі екі сала ... ... тіл мен ... ... ... қалай қалыптасады;
6) осы ғылымның негізгі ұғымдарын қалай ... яғни ... ... ... ... ... ... жоғарыда қойылған міндеттерді ономастикада
да қолдануға болады, өйткені атап айтқанда нақ осы онимиялық бірліктер,
онимиялық ... ... және ... ... ... сол этностың
мәдениетімен тығыз байлаенысты болып келеді. Бұл ... ... деп ... ... ... ұлттық-мәдени ерекшеліктерін зерттеу
қазақ тілінің ономастикалық жүйесін ... ... ... ... ... тілі онимдерінің генезисіне, қалыптасуы мен
дамуына қазақ халқының этномәдени өмірі ... ... әсер ... ... ... ... ... бір жиынтығы қазақ онимдерінің ... ... ... ... мен қызмет атқаруының негізі мен себебі
болып ... ... ... және ... ... ... ... болмысмен өзара байланысты, этностық тұрғыдан өзіндік таңбаға ие
болған онимиялық бірліктер өзіндік бейнеге ие ... [28, ... ... ... ... ... онимиясының ұлттық
ерекшелігінің қалыптасуына шешуші ретте әсер ... деп ... ... ... ... ... – мәдениеттің пайда болуы мен
бейнеленуі» деп ... [28, ... ... ... ... мен дәйектері ұлттық
мәдениеттің және рухани құндылықтардың тілдегі көрінісі әдебиет, фольклорда
т.б. Қазақ тіл білімде лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... ... бастап, Ә.Марғұлан, ... ... ... ... Т.Жанұзақов, Н.Уәлиев,
Ж.Манкеева, А.Жылқыбаева, Қ.Рысбергенова, ... т.б. ... ... ... ... ... танудың да негізі екені соңғы
кездегі біраз ... ... ... ... ... ... т.б.) анықталып, лингвомәдениеттану
ғылымының пән ретінде қалыптасуынан қазақ тіл білімінде жеке сала ретінде
қарастырылуынан көрінеді.
Г.Смағұлова өз ... ... ... ... былайша
көрсетеді: Лингвомәдениеттану бұл тіл-ұлт-мәдениет дейтін ... ... ... ... нысанасы болмақ) .[29,196]
А.Салқынбайдың пікірі бойынша , тілдік ... ... ... – ең ... тілдер арасындағы жалпыадами, гуманитарлық,
мәдени, өркениеттік ... ... ... ... ... ... қоғамдағы сана мен салт, әрі тілде өз көрінісін табатындықтан,
атау мен оның ... ... ... ... ... [30,309].
А.Алдашева бұл пәннің зерттеу көздерін ғылыми тұрғыдан анықтап әрі
лингвистика ... ... ... ... өте кең, ол
әрбір тілдік единицаның белгілі бір халықтың төл элементі, халық ... ... келе ... ұлттық «бет-пішіні» бар деп ... ... ... ... ... ... тұрмыстық нормаларға
сай деп тұжырымдайды [31,15].
А.Сейтова лингвомәдениеттану мәдениеттің ... ... ... ... яғни фактор мен адам бойындағы тілдік факторлардың байланысын
қарастырады[32,22].
Сол сияқты тіл мен ... ... ... ... ... Ш.Елемесова, Г.Абдрахманова, Ф.Қожахметова,
А.Әмірбекова, т.б. зерттеулеріне арқау болған.
Мысалы, Г.Ж.Снасапова Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі ... ... ... лингвокультуремаларды қарастырады. Солардың
қатарында антропонимдердің лингвомәдени коннотацияларын талдайды. Осы
тұрғыдан қазақтардың ... ат ... ... бір ырымдардың негіз болуы
сөздің құдіретті күшіне сенуді көрсетеді: Жаманбала, ... ... ... т.б. ... көз ... балам аман болсын деген мәнді
аңғартса, Тілеуімбет, ... ... ... Ұлпан т.б.
лингвокультуремалардың прототипі ұл күту, бала тілеу тәрізді тілек ... ... ... ... ... Байдалы,
Қайыргелді, Несібелі т.б. жалқы есімдердің прототипі дүниеге ... ... қою ... оған ... бір ... дарыту дегенге
меңзейді[33,22].
Қазақ есімдерінің осындай ... ... ... ... ... бір ... және ритуалдармен байланысты болып келеді. Адам
есімінің құдіретті, сиқырлы ... ... ... ... мен ... ... ... ХІХ ғасырдың өзінде Ш.Уәлиханов былай деп жазған
болатын: «Ырым , яғни әдет-ғұрып деп алдын - ала бір ... ... ... ... ... атайды. Мәселен, ұлды болмай, үнемі қыз
көретін ата-ана өзінің соңғы ... ... ... ... есім ... өзі ... перзентінің ұл болсын деген үміт – тілегінен туындайды
»[21,163].
Антропонимдердің мұндай типтерінің ... ... ... ... ... ... ... сипаттама береді: «Мұндай
түрдегі есімдер барлық түркі тілдерінде ... ... кең ... ... ... ... ... Ұлтуар, түркіменше Турсын,
Турды, Иетер (жетер); ... ... ... Олмес, Қалсын. Егер отбасында
бірнеше қыз дүниеге ... бір де бір ұл ... ең ... ... ... туылмау үшін Қызтумас деген есім беретін. Құм. Қыстаман – қызтумау
немесе Улангерек – ұл ... ... ...... ...... »[34,9-10].
Ілгеріде қазақтар сәтті таңдап алынған сәби есімі оны өмірде кездесетін
түрлі апаттардан, мезгілсіз ... аман ... ... ... ... ... ... Жүзбай, Өмірұзақ т.б. Сондай-ақ мынандай ... ... ... ... ... ... ат беретін болсақ, оның өмірі
ұзақ болады, ... ... ... ... Сол ... ... ... Жаманбай, Жылангөз т.б. да есімдерді сәбилеріне ... ... ... жаңа ... сәбиге мұндай есімдер берілмейді, ... ... ... ... ... ... ескі салты бойынша отбасында бала қайтыс бола ... ... ... ... ... ... ... Орынбасар есімдер
берілетін.
Қазан төңкерісіне ... ... ... қазақ отбасыларында шала
туылған балалар жиі кездесетін. Оларға осы себепті Шалабай, ... ... ... ... Егер ... қыз көп болса, кезекті жаңа туылған
қызға Жаңыл, Жаңылхан есімдері қойылды, мұның өзі ... та ... ... ... ұл туса ... ниетінен келіп туындаған. Қазақ қыздары мен
әйелдері ... ер ... ... ие және керісінше ер адамдар
арасында әйелдердің есімдерін иемденгендер жиі кездеседі. Мұның өзі ... ... ұл ... екен ... ... ... Алтай, Болат,
Қанапия, Асыл сияқты ер адамдардың есімдері берілген отбасында қызды ерте
жасынан бастап ерекше киіндірген, ... ұл ... ... ... Бұл ... ... жасқа толғанша ұлдармен дос болып, бірге
ойнаған. Қазіргі таңда бұл құбылыс қазақ отбасыларында ... ... ... келтірілген дәйексөзден көрініп ... ... ... ... ... ... ... бір
түрлері немесе типтерін тудырады, я болмаса пайда болуына ықпал етеді.
Сонымен қатар атап ... бір ... ... ... ... яғни олар хронологиялық тұрғыдан өзгерістерге ұшыраған, ... ... ... ... ... мен құбылыстар өзгеруі
немесе мүлдем құрып кетуі де мүмкін. ... ... ... ... жүйесінде де жеке есім түрлері мен тұтас бір ... ... да ... бұл ... ... деп ... « Кеңес дәуіріндегі қазақ
антропонимиясы құрамында қазіргі тұрмысты, ғылым, техника және мәдениеттің
дамуын бейнелейтін ... жаңа ... ... ... ... ... сәйкес келмейтін кейбір ескі есімдер қолданыстан шығып
қалды»[34, ... ... ... ... келесі сипаттағы жаңа есімдер
пайда болды:
І. Орыс тілінен ... ... ... ... ... ... Александр, Ефим, Ждан, Борис,
Валерий, Владимир, ... ... ... ... ... Петр, Сергей;
ә) әйелдердікі:Анна, Валентина, Галина, Зоя, ... ... ... Ирина,
Нина, Мария, Рая, Лариса, Рада, Светлана ... және ... ... жасалған есімдер тобы: Генерал,
Маршл, Октябрь, Совет, Съезд, Докторхан, Фермехан, Колхозбек, ... ... Ким, ... ... ... ... Орыс тілі арқылы енген интернационалдық есімдер:
а) ерлердікі: Август, Артур, Базен, Эдуард, Диас, Карл, Марат, Спартак,
Сократ, Суньят, Роман, Ричард, ... ... ... ... ... ... Арагония, Долорес,
Колонтай, Марго, Клара, Маргарита, Роза, София, Элеонора, Эльмира т.б.
ІІІ. КСРО халықтары тілдерінен алынған есімдер:
а) ... ... ... ... ... Тайыр, Тарас, Габдулла,
Жалил, Салават;
ә) әйелдердікі: Альфия, Бэла, Дила, Дилира, Карима, , ... Лола ... ... сөздері негізінде пайда болған:
а) ерлердікі: Әдебиет, Ауданбек, Мәдениет, Өндіріс, Талап, ... ... ... ... Майдан, Нұрлан, Серік, Мұрат т.б.
ә) әйелдердікі: Алма, ... ... ... ... ... Бейбіткүл,
Мейрамгүл, Әсем, Жанар т.б.[34, 22].
Жоғарыда келтірілеген ... ... ... ... пен қоғамның
мәдени және әлеуметтік өмірі тарихи жалқы есімдер жүйесінде де бейнеленеді.
Мәдени, ... және ... ... ... ... ... ... белгілі бір типтерінің ауысуына ықпал ... әрі ... де ... ... ... ... ... болады, ол
синхрондық кеспе тұрғысынан алғанда ... ... көп ... ... Оның ... немесе қатпарлары тарих, архиология, тіл білімі,
этнография т.б. ғылыми пәндерге, түрлі әдістер мен тәсілдерге ... ... ... жағынан этностың рухани және ... ... ... бастау алып ... ... ... ... ... болады.
Жалқы есімдердің ономастикалық (онимиялық) бірліктерінің түрлі ... ... ... ... және ... ... әр ... келеді, бірақ міндетті түрде онда өзіміз байқағандай диахрониялық
(хронологиялық) аспект болады.
Әр ... ... ... ... яғни ұлттық,
этникалық реңк өзгешіліктері болатындығы белгілі. Ұлттық есімдер ... ... ... ... бір есімдерде ұлттық-тарихи
болмысы айқын көрінсе, ал басқаларында оның қарқыны ... ... ... ... ... ... ... мәдениетімен байланысы жоқ есімі
табыла қоймайды. Ұлттық есімдерде мейлі ... ... ... ... бойында алуан түрлі тарихи-мәдени ... ... ... : «... ... ... бір мәдени мәтін ретінде
қабылдану тиіс» , - деп тұжырымдайды [35, ... ... ... ... ... ... ... қазақ ономастикасының ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындау мен
суреттеу арқылы зерттеуді қарастырады. Профессор Е.Ә.Керімбаев бұл бағытта
едәуір маңызды ... ... Ол ... ... есімдерін мәдениеттпен
байланыстыра зерттеу ономастикадағы басты бағыттардың біріне айналуы мүмкін
деп есептейді. Бұл жөнінде өз ... ... ... «Қазақ жалқы
есімдерін этномәдени аспектіде зерттеу қазақ ономастикасының этнографиялық,
материалдық және рухани мәдениетінің кең әрі алуан түрлі байланыстарын ... ... ... ... жайғасқан орны мен этникалықт құрамы
туралы ақпарат, материалдық және ... ... ... ... діни ... мен ... әдет-ғұрыптар мен салттар және
халықтың рухани әрі әлеуметтік өмірінің басқа да салалары туралы мәліметтер
орын алуы мүмкін» [36, ... пәні ... ... ... де ... ақпарат
береді яғни бір ұлттың көршілес ұлтпен туыстығын немесе дәстүр ... да ... ... ... ... мұның мәдениаралық
коммуникация, оның тіларалық ... ... ... ... ... тануға тікелей қатысы бар.
Тіл мен мәдениетті зерттейтін пәндердің ... ... ... , ... т.б. ... Аталған пәндердің зерттеу нысаны ортақ
болып қана қоймай, кей ... ... ... ... кейбір
теориялық принциптері мен негіздері ұқсас болып келеді. Жалпы тіл ... ... ... ... ... лингвомәдениеттанудың пәні ретіндегі жалпы және ... мен ... - ұлт тілі ... ... ... ойлау жүйесінің
ерекшеліктерін анықтау , қысқаша айтқанда, ұлттық металитетті ... ... ... ... ... ақын, жазушыларының шығармалары бойынша қазақ
тілінің рухани мәдениет лексикасына талдау ... ... ... ... т.б. ... лексикасының
негізгі тақырыптық топтарын және олардың қалыптасу көздерін ... бұл ... ... этнолингвистикалық аспектілерін
халқымыздың этномәдени өміріне қатысы тұрғысынан алып қарастырып, ... ... ... ... ... жасау тәсілдерімен
даму жолдарын айқындап көрсетуіне арналған ... ... ... ... ... антропонимдердің лингвомәдени сипатын ашуға арналған
жұмысымызда тіл мен мәдениет ... ... ... тіл ... ... ... Е.Жанпейісов, Р.Сыздық, Т.Жанұзақов,
Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, Қ.Рысбергенова, Б.Тілеубердиев т.б. жалпы тіл білімі
мен орыс тіл ... ... ... ... Э.Сепир, Б.Уорф,
К.Леви-Стросс, Е.Верещагин, В.Воробьев, В.Маслова, И.Толстой, С.Толстая
т.б. ғалымдардың теориялық ой-пікірлерін ... ... ... бетінде 3 мыңнан астам тіл бар. Әрбір халықтың тілі ... ... ... ... қазынасын, мәдениетін білуге болады. Бұл жөнінде
академик Ә.Қайдаров: «Әрбір халықтың тілі – тек қатынас құралы ғана ... ... ... болмысы мен мәдени бйлығының күзгері барлық болмысы
мен өмір тіршілігін, ... мен ... ... ... ... асыл ... ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отыратын қасиеті
бар» деп тілге анықтама береді[37,34]. ... да ... тілі ... және ... ... ... тығыз байланысты. Бұл жөнінде
көптеген зерттеуші ғалымдардың пікірлері бір ізділік табады.
Лингвистика тарихында тіл ... сол ... ... ... өмірімен, салт-сана, әдет-ғұрпымен байланыстыра зерттеу жөнінде
алғашқы пікір ХVІІ ғасырдың ... ... өмір ... ... жазушысы
және әдебиетшісі Иоганн Гердердің поэзияға байланысты зерттеулерінде, одан
кейінгі ... ... ... ... ... тіл ... ... салт-санамен байланыстыра зерттеуге ерекше ... оған тіл ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 20-30
жылдарда белең алды. ... ... ... білу ... ... рөлін түсіндіре келе, тілге мынандай түсініктеме береді: ... ... сила ... ... не ... друг от ... и не
последовательно одни за ... а ... ... не раздельно
одно и тоже действие интеллектуальной способности. Хотя мы разграничиваем
интеллектуальную ... и ... в ... ... ... ... ... М.К.Азадовский өзінің еңбектерінде ... және ... ... ... тіл үшін ... ... береді. Ол бір еңбегінде тіл мен мифологияның байланысы
мен ... ... ... ... ... ...язык это основной
слой народности, мифология народная словестность в ... и ... ... ... преданий нравов и обычаев народа [39,60].
Сонымен коммуникативтік қызметімен ерекшеленетін ... ... ашу ... тіл ... ... ... ... мен практикасын осы бағытпен бір байланыста
қарастырған ... ... ... осы ... ... тіл ... іске ... нақты тілдік социум мүшелерінің жалқы
есімдерді қабылдауы;
- тілдік тұлғаның санасындағы жалқы есімнің қызметі;
- ұжымдық ... ... ... қызметі;
- жалқы есімдердегі ұлттық танымда бекітілуінің әдісін сипаттау;
- жалқы есімдердің инварианттары мен варианттылығын ... ... ... ... когнитивтік қорды құрайтын өзекті жалқы есімдерді
анықтау;
- жалқы есімдер жүйесінің ұлттық қорының ... ... ... жіктеу;
- жалқы есімдер мен мифтік танымның байланысы, т.б. [40,28-29].
ІІ тарау
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ... МЕН ... ... ... адамдардың өткендегі тұрмысын, қоғамдық, әлеуметтік
құрылысын және материалдық әрі мәдени ... ... да ... Біз ... ... ... ... бар профессор Т.Жанұзақов
зерттеулеріне ерекше назар аудардық. Профессор Т.Жанұзақов зерттеулерінен
бастап, кейінгі ... ... ... ... ... ... ... А.Жартыбаев, Б.Тілеубердиев
т.с.с. ғалымдардың зерттеулері қазақ антропонимиясына тән бір ... оның ... ... өте кең ... ... ... де ... тән тарихи, шығу пайда болу жолы бар. ... ... ... ... өте көне замандарға, алғашқы рулық қоғамға
барып тіреледі. Әуелде ру, тайпа аттарының, ... ... кісі ... күні ... ... ... ... отыр.
К.Маркс, Ф.Энгельс неке мен отбасы қалыптасуы туралы еңбегінде алғашқы
қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... түрде
кеңінен сипаттайды:
«Әрбір рудың белгілі бір есімдері немесе бірнеше ұқсас есімдері болады,
ол есімдермен бүкіл тайпа ішінде сол ... өзі ғана ... ... ендеше
әрбір мүшесінің есімі де оның қай рудың адамы екенін көрсетеді» - дейді
Ф.Энгельс [41,47]. ... ... ... ... ... ... ... болғанын көреміз. Ол ... ... ... ... ... ... де ... болған. Сенеке тайпасында
қасқыр, , аю, тасбақа, құндыз, ... ... ... бүркіт деген сегіз
ру бар екен. Халық аузындағы аңыз бойынша, басқа рулар аю мен бұғы ... ... ... Бұл ... ... әрі сол ру басының
есімдері ретінде жұмсалған. Кейінгі ... осы ру ... адам ... ... ... ... ажырату үшін арнайы ат беріледі. Ол ат
бала туғаннан соң жеті күннен кейін ... ... ... ... ... төл ... ... байқалады. Мысалы: Бөрібай,
Қойлыбай, Жетібай, ... ... ... ... ... ... ... т.б. Байқап отырғанымыздай, бұл есімдердің қойылуынан
этномәдени уәж анықталады. Атап айтқанда, ай мен ... тау мен ... ... ... ... ... ... негізінде қалыптасқан есімдер мыналар
еді: Айсұлу, Айхан, Айдай, Күнай, ... ... ... Таубай, Көлбай,
Көлтай, Бөрібай т.б.
Бұл жай ... ... ... ... ... ... , на наш взгляд, ... ... ... ... ... атмосферных осадков, солнце, луны, растений, и животных» ... [42,45], ... ... туралы Э.Бегметов: ... ... ... ... ... ... связаны с
культом неба, солнца, и луны, являются ярким свидетельством поклонения и
почитания ... этих ... и ... «божеств»», - дейді [43,18].
2.1 Антропонимдік жүйенің қалыптасып дамуы мен қызметі.
Қазақ ономастикасының негізін ... ... ... ... ... ... мақалалар ХІХ ғасырдың екінші жартысынан
шыға бастағаны, ондай алғашқы ... ... А. ... жағынан тым шағын мақалалар жататыны көрсетілген [44,140].
Профессор Қ.Жұбанов «Қазақ сөйлеміндегі сөз тәртібінің тарихынан» деген
тамаша еңбегінде біріккен ... кісі ... ... ... ... аударып, жан-жақты талдау жасайды. Автор біріккен тұлғалы кісі
аттары компоненттерінің орын ... ... ... ... ... ... грамматикалық құрылысының даму жайын, өзгеру
сатысын, ... ... бұл ... ... құнды материал болатындығын
көрсеткен. Тіліміздегі Қойлыбай, Малдыбай тәрізді есімдер мен ... ... ... ... ... әрі құрылымдық жағынан бірдей
еместігін аса көрегендікпен байқаған ... ... ... сөз тәртібіне, олардың орналасу принципіне сай болатыны
еңбекте терең ... ... ... ... ... бай ... ... мағынасына байланысты,
екіншіден, зат есім не сын есім ... ... ... ... иә ... ... ... бұл еңбегі қазақ антропонимика тарихында мәні зор тұңғыш еңбек
санатына қосылады. Кісі ... мен ... ... алғашқы мақалалардың
бірі академик І.Кеңесбаев қаламынан туған. Бірақ бұл ... ... таза ... сипанты, атап айтқанда, дара, біріккен
тұлғалары, араб-иран ... ... ... қосымшалары және
олардың жазылуы, орфографиясы сөз болады. Ал, ... ... ... ... ... ... деректер академик І.Кеңесбаевтың
«Фразеолгиялық сөздігінде» молынан кездесетіні белгілі. Ол жұмыс ... ... ... пайдаланылды.
Профессор С.Аманжоловтың мақаласы кісі аттарының сөздік қорға ... ... ... ... және ... ... қойылу ретіне қарай
топтастыру, жіктеу мәселелеріне арналған.
Бұл мәселенің нақты ... ... ... ... былайша
түйеді: «... жер мен су аттарын алсақ та, кісі ... ... та, ... белгілі бір заңдылықтың барын байқаймыз. ... кісі ... ... жол яки тоғыз мақсатқа тірелетіні ... ... ... бірі – ... жақсы өмір сүргісі келуіне байланысты.
Бұл мақсатқа жету үшін ... өз ... ең ... ең ... ... сол ... бастықтары, я сол дін үшін күрескендер болып көрінеді.
Мысалы, ислам дінін қабылдаған жұрт үшін қадірлі, ... адам сол дін ... ... ... ... ... ... аты бірде таза
Мұхамед, Ғали, Омар, Оспан, Ахмет, Садық... ... ... ... ... ... танымның ең асқан көрінісі шын мәнінде, адамдардың есімдері,
олардың қойылу ... ... да ... атты сол ... ... не
болмаса аса беделді ... ... ... де этникалық салт-
дәстүрдің, әдет-ғұрыптың айғағы. «Тоғыз ... ...... ... жақсы болуын тілеуден туатын аттар. Мысалы, жібектей болсын ... атын ... ... ... ... ... ... Жомарт я Мырза деген
ат қояды...» [46,368].
Профессор Ғ.Мұсабаев, Ғ.Айдаров еңбектерінде көне түркі ... ... мен кісі ... ... ... ... ... еркелеткіш, ұлғайтқыш жұрнақтардың қызметі, өзіндік
ерекшелік сипаттары ... ... осы ... ... ... «Қазақ тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар» атты мақаласы
арналған. Автор кісі аттарындағы еркелеткіш –ш, -қан, -жан, -тай ... ... мен ... ... ... құрметтеу қосымшаларының кісі аттарын өзгертіп,
түрлендірудегі ролі тым ерекше [48,570]. Бұл тілде жиі қолданылатын өнімді
қосымшалар. ... және ... ... ... бір-бірінен ерекшелігі
және еміле, жазу, орфография мәселелері ... оқу ... ... мен ... ... үнемі айтылып келеді. Бұларға
берілген анықтама мен түсініктеме тым қысқа, ... ... ... ... ... ... Оның ... жазылу мәселелерінің негізгі
әсері мектептерде орнықты өтеді. Антропонимика мен ... ... ... Олар жасалуы әрі семантикалық тегі жағынан бір-біріне көп
ұқсас.
Бұдан әрі ... ... ... тіл ... ... ... ... тереңдете түсті. Қазақстан картасындағы көптеген елді
мекендер, оронимия ( тау,шың, шоқы, төбе атаулары), гидронимия ( ... ... ... ... ... микротопонимия ( сай-сала, жайлау, шабындық,
қыстау атаулары) кісі аттары мен ... ... ... Бұл екі
ғылым арасындағы ұқсастық пен тығыз байланыс ( ... ... ... ... О.Султаньяев
еңбектерінен анық көрінетіні қазақ ... атап ... ... ... ... ... ... этимологиясы
талданып, тарихи мағынасы ашылады. Бүкілодақтық конференцияларда жасаған
баяндамалары арқылы ғалым еңбегі кеңінен қолдау ... мәні ... ... ... ... ... жаңарып, көбейе
түсуіне әсер еткен деп көрсеткен әлеуметтік мәдени факторының бірі ислам
дінінің тарауымен ... ... атап ... Х ... ... діні қазақ даласының түкпір-түкпіріне тарп, мүмкіндігінше
сіңісе бастайды. Сөйтіп, мұсылман дінінің ... ... ... ... ... барлық саласына әсерін тигізді.
Антропонимдердің этномәдени, әлеуметтік мәнін, мазмұнын сипаттайтын
құжаттық қызметін анықтаудың қазіргі ... ... ... ... қолданудан әлдеқашан шығып қалған, бірақ тілімізге тән, жалқы
есім сөздер антропонимияда сақталып ... ... ... ... ... ... т.б. ... антропонимдер арқылы берілетін ақпаратта өзіндік
ерекшелік болады. Балаға ат қою әр халықтың ... ... ... мен наным-сенімдермен тығыз байланысты. Мысалы ... ... ... ... Айгүл, Азамат, Айбек, Дәулет, Дархан, Бексұлтан,
Айнұр, Күнсұлу, Гүлім, ... ... ... ... т.б. ... игі ... қойлған. Бұл атаулардың астарында ата-анасының, ат
қойған адамның баланың бойында осы ... ... бар ... мол ... ... деген арман-тілегі, ниеті жатыр.
Кейбір есімдер баланың ... ... ... ... ... Мәселен: Наурызбай, Майгүл, Маусымжан, Маусымбай, Қазанбек,
Қаңтарбай сияқты есімдер ... ... ... ... қойылған. «Наурыз» мейрамы, «Жеңіс күні» мерекесі күндері
туылған балаларға да Наурызбай, Жеңіс, ... ... ... ... Ал ... Меңсұлу, Қалдыгүл, Қалдыбек сияқты есімдерінің меңі,
қалы бар нышанды балаларға қойылатыны белгілі.
Профессор Т.Жанұзақовтың қазақ ... ... ... есімдер, мал шаруашылығына байланысты есімдер, асыл металдарға
байланысты ... ... ... ... ... туыстық
атаулармен байланысты есімдер, ... ... ... ... ... ... байланысты есімдер, тағы аңдар мен үй хайуандары ... ... ... деп, он лексика-семантикалық топқа жіктейді
[44,40]. Осы еңбектің және содан бастау алған осы ... ... ... ... ... З.Жанғабылова т.б.) нәтижесінде
қазақ антропонимдерінің лексика-семантикалық топтарына ... ... ... мен ... факторларды көрсетуге болады:
1. Қазақ антропонимиясын ... ... орны ... ... ... ... ... образдылығымен, жоғары дәрежеде
типтене отырып, жалпыұлттық символдарға айналады. ... ... ... ... ... ... мәдениеттің негізгі
тұжырымын білдіреді. Мысалы: ... ... Қыз ... ... мен ... кейіпкерлер аттары.
Қазақ ертегілеріндегі антропонимика құрамын шығыс фольклоры ... ... ... ... ... ... мұнда Ескендір,
Рүстем, Фархад, Шырын, Сүлеймен, Дәуіт т.б. ... ... ... ... Қазақ қиссалары мен дастарында араб-парсы ... ... ... . Қазақтың кең байтақ даласы, оның әр тасы мен ... ... ...... келе ... ұлттық дәстүрінің бірі. Осы жер, су, ... қала ... ... ғылым топономика. Топонимдердің құрамында
жеке есімдер мен фамилиялар өте көп кездеседі. Мысалы: Аякөз, Жамбыл, Нияз,
Абай т.б. ... кісі ... мен ... ... ( көл,
өзен, су, құдық) аттаулардан жасалған. Мысалы: орыс ... ... ... ... ... т.б. ... тілінде; Еділ, Есіл, Ертіс,
Ілебай, Кегенбай, Орал т.б.
3 .Қай тілдің болсын антропонимиялық қазына байлығы тек төл ... ... ... ... ... антропонимдер де құрайды және олардың жалпы
антропонимиялық қордағы үлесі мол болады. Қазақ ... араб ... ... ... ... және дінінің енуімен
байланысты. Жалпы араб текті қазақ есімдерінің қазақ антропонимия қорындағы
жалпы саны – 2000 деп ... оның ... ... ... 900- дейі ... ... Алланың көркем есімдері мен ... ... ... ... Абдулла, Али, Мұқаммет, Кәрім т.б.
мәліметтер Ж.Ағабекованың жұмысынан ... ... ... , ... атаулары кісі аты ретінде қойылып
отырған. Еркіндікте, бостандықта ... ... әрі ... ... хайуандардың аттарын бала күшті, қарулы болсын және солардай ... ... деп ... ... Арыстан, Бүркіт, Жолбарыс, Қарақат т.б. Ата-
бабамыздың негізгі кәсібі мал ... ... да төрт ... ... кісі ... жиі ... ... қойға немесе жылқыға бай
болсын деген мақсатпен төрт ... ... ... ... ат қойған.
Мысалы: Қойшыбай, Жылқыбек, Нартай, Малбағар, Жылқыайдар, Ақбота, Жанбота,
Түйебай, Бурабай т.б.
5. Қазақ халқы ерте кезден-ақ ... ... ... ... әрі ... ... сәйкес табынған. Осымен байланысты аспандағы
жұлдыздар сияқты жарық болсын деген ... кісі ... ... Есекқырған, Үркер деп атаған. Табиғат құбылысына ... ... ... ... шыққан есімдер .Мысалы: Нұрсұлу,
Нұржан, Айсұлу, Күнай, Айжарық т.б. Осы ... ... ... болсын
деген мағынаға байланысты: Таусоғар, Айтуар, Күнтуар т.б.
6. Тарихи қайраткерлердің, хандардың, белгілі ... ... ... ... тілінде қолданыста. Осы әйгілі, беделді тұлғалар
сияқты ... ... ... ... деп ат қойған. Шынғысхан,
Махамбет, ... ... ... т.б. Сол ... ... өмірлік
сүйген жарларының аттарын қыз балаға қояды: ... ... ... Гүлдана
т.б.
7. Көшпелі халықтың тұрмысы мен өмір ... ... ... ... ... Тоқаш, Сүттібай т.б. Сондай-ақ материалдық
игіліктер, үй бұйымдарына байланысты қойылған аттар да көп ... ... ... ... бала бай, хан, ... бек, ... ... мағынада қойылған аттар: Баймырза, ... ... ... Ал ... ... ... қойылған аттар қазақ халқының ... ... ... ... таныстығын көрсетеді. Қымбат металдардың
атаулары, зергерлік ... мен ... ... ... кісі ... ... ... Маржан, Әшекей, Сырғабай, т.б. Қазақтың дәстүрлі қару-
жараққа байланысты кісі аттары:Қылыш, Садақ, ... ... ... Әр ... ... ... ... аттар. Бала сұлу, көрікті
сүйкімді, бойшаң, мінезі ашық, жомарт болсын деп ... ... ... т.б. Бала тұрақтасын, көз тимей өлімнен амал болсын, өмір ... ... екен ... ... ... Тұрар, Өмірзақ, Жанұзақ, Мыңжасар
т.б. Көптен ... ... ... ... немесе көп бала ... ... ... ... Қуандық, Сағындық, Тілепберген, Сүйіндік,
Жалғас, Ілес, Ұлас ... Ру, ел, ... ұлт ... негізінде жасалған есімдер; Дулат,
Ноғай, ... ... т.б. ... ... біразы көрші туыстас
халықтар аттарынаң да жасалып отырған. Олар: Орысбай, Ойрат т.б. ... ат ... ... ...... халқының аты аталып отырған
халықтармен ұзақ ғасырлар мәдени ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясының тілін жүйелеп
зерттеген профессор ... ... ... ... ... ... тіл ... этноантропонимия саласын
қалыптастыруда маңызы ерекше [49]. Осы еңбектің негізінде ... ... кісі ... ... ... ... бөлуге
болады. Араб-парсы тілдерінен енген есімдер: Әбді, ... ... ... Әбділда, Әбілқасым, Әнуар, Әлима, ... ... ... Әлі, ... ... ... ... Әутәлип,
Әріп, Әлімқан, Әлімқұл, Әлжаппар, Әли, Әлия, Әлизаде, Әлмағамбет, Әлмәмбет,
Әсма, Әшім, Әшір, Әшірбай, ... ... ... ... ... ... Афтап, Асхат, Ахмет, Бәтима, Бағила, Бісмілда, Бағлан, Гүлжәмила,
Гүлқаныс, Ғаббас, ... ... ... ... ... ... ... Ғайни, Ғали, Ғалия, Ғайса, Ғұбайдолла, Данияр, ... ... ... ... ... ... Жәмиля, Жауһар, Жаппар,
Зурә, Зуһра, Зағира, Зариф, Зәуре, Зейнеп, ... ... ... Камила,
Кәдіржан, Кәктай, Кәмали, Кәмшат, Кәрім, Күлпаш, Күлпан, Күлиза, Күлия,
Күлшат, ... ... ... ... ... ... ... Қамза, Қанипа, Қасен, Қасым, Қасымбек, ... ... ... Мадияр, Мәлік, Мәлике, Мәли, Мәлікжан, Мәулен, Мекапар,
Мекәлі, Мағауия, Мағрипа, Мұса, ... ... ... ... ... ... ... Мүслім, Мүсірәлі, Насыр,
Науаи, ... ... ... ... Назымбек, Науан, Низами, Нияз,
Нұрғали, Неғматулла, Нұрфолла, ... ... ... ... ... ... Пәрман, Пәрмен, Рабиға, Рамазан, Рахила, ... ... ... Рәш, ... ... ... Сахип, Саяділ,
Сәбит, Сәду, Сәдуақас, Сәкен, Сәлім, Сәлімжан, Сәлімқан, ... ... ... ... Сеитқан, Сейполла, Сләм, Смайыл, Таһир, Уәли,
Уәлихан, Уәсила, Үмбетәлі, Файзырахман, ... ... ... ... Хайдар, Хакима, Хакімжан, Халил, Халима, Халиолла, Хамит, Хасан,
Хасен, Хасейін, Хәмза, Хисрау, Хожа ... ... ... ... ... Шарафия, Шарипа, Шахмет, Шаяхмет, Шәкір, Шәмил, Шәмші,
Шәмси, ... нұр, күн ... ... есімдер: Ай, Айбала, Айшат, Айшуақ,
Айбарша, Айбас, ... ... ... Айдар, Айдарбек, Айдос, Айжан,
Айни, Айкүміс, Айман, Айманкүл, ... ... ... ... ... Күнту, Күнбала, Күнекей, Күнікей, Нұралы, ... ... ... Нұреке, Нұржан, Нұрила, Нұрке, Нұрқан, Нұрқара, Нұрқат,
Нұрқожа, Нұрлан, Нұрлыбек, Нұрмағанбет, Нұрмұқамбет, Нұрпейіс, ... ... ... бей, бай, мырза, сұлтан, хан, ... ер ... ... Бек, ... Бекбау, Бекберген, Бекбол, Бекболат, Бекежан, Бекей,
Бекет, ... ... ... ... ... ... Бейғазы,
Бейсек, Бейсембі, Бейсембай, Бейімбет, Бейсен, Байәділ, ... ... ... Байбұлақ, Байдалы, Байділда, Байжан, Байжұман, Байжігіт,
Байкөкше, Байқадам, Баймағамбет, Баймұқамет, Баймұрат, Баймұрын, ... ... ... ... Байтоқа, Байторы, Байтөре, Байтұяқ,
Байұзақ, Байшуақ, Байымбет, Байып, Байсыбай, Мырзабай, Мырзабек, Мырзағұл,
Мырзатай, Мырзахан, ... ... ... ... Батырхан,
Батыраш, Ербол, Ералы, Ерғазы, Ерден, Ержан, Ержігіт, Еркімбек, Еркін,
Ерман, Ермұса, ... ... тай, ... ... есімдер: Жанай, Жанйдар, ... ... ... ... ... Жансаейіт, Жансүгір, Жантас,
Жантемір, Жантөре, Жанұзақ, Жаныс, Жанысбек, ... ... ... ... ... ... метал, ру атауына байланысты кісі ... ... ... ... Айдос, Ерболат, Есболат, Жаппас, Керей, Дулат, Қамбар,
Қарабас, Қожа, Қуандық, Қуатжан, Қызай, Мамай, Найман, ... ... ... Шор, ... ... жоғарыда атап көрсетілген антропонимия мәселесін тіл
мен ұлт, тіл мен мәдениет сабақтастығында зерттейтін жаңа ... жаңа ... ... Оның алғашқы ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... Нақты айтқанда, этнонимдер (ру, тайпа ... ... ... ... ... ... ... атайды.
Бұл термин антропонимияның бір тармағы болып саналады. Тіліміздегі ру,
тайпа, халық аттары мен кісі ... ... ... ауысу процесі
тарихи – дәуірлермен ұштасып келе жатқан құбылыс.
Профессор Е.Жұбановтың тұжырымдауынша: «тілдің сөздік құрамының ... ... ... ... ... мен этнонимдерді, әлеуметтік
топтардың жыр-дастандарда сақталған жинақ аты ... ... ... ... этнонимдерді, яғни, эпос қаһармандарының генеалогиялық
тегін ... ... ... олардың көркемдік сырына, табиғатына зер
салу әлеуметтік лингвистиканың бүгінгі ... ... ... жалқы есімдерді зерттеу барысында әлеуметтанымдық тіл
білімінің гендерологиялық саласын, негізінен, мынадай бағыттарды қарастыру
қажет:
1) ... бір ... ... ... ... ер ... ... есімдерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
2) Ер және әйел адамдар есімдерін статистикалық тұрғыда ... ... ... жынысқа қатысты зерттеу.
Гендерология мәселесі – тіл білімінде жаңадан зерттеліп жатқан сала. ... ... ... : ... ... ... ... «Гендерные исследования это ... ... ... ... находящийся сейчас в процессе становления. В центре его
внимания – культурные и социальные, а также языковые факторы, определяющие
отнощение ... к ... и ... поведение индивидов в связи с
пренадлежностью к тому или иному полу, стереотипные представлния о ... ... ... – все то, что ... проблематику пола из области
биологии в сферу социальной ... и ... деп ... ... жылдары жалпы тіл білімінде тілдік бірліктерді антропоцентристік
бағытта зерттеуге көп көңіл бөлінуде, яғни негізгі ғылыми ... ... ... ... қарай бағытталуда. Гендрлік зерттеудің
басты ерекшелігі - ... ... мен ... ... және ... факторларды, ерекшеліктерді анықтау, белгілі бір
жынысқа жататын индивидтердің өздеріне тән мінез – ... ... ... ... ... ... ассоциативті ойлау жүйесіне көбінесе адамгершілік,
ізгілік, жылылық, күнделікті ... ... ... да , ер ... ... жүйесіне ерлік жасау, батырлық көрсету, кәсіппен
шұғылдану т.б. ... ... Сәби ... ат қою ... оның ... ... ... мен қызға қойылған аттарды саралағанда ... ... ... ... ... Тек ұл ... ... есімдер: Абылай, Қабанбай, Бөгенбай т.б.
2. Тек қыз балаға қойылатын есімдер: Айна , Айгүл, Әсем ... ... мен ... бірдей қойылатын есімдер: Жанат, Дидар, Асыл т.б.
Кісі есімдерінің гендрлік жүйесінде кей сөздер тірек сыңар ... ... қыз ... не ұл ... ... ... ... болып келеді.
Олар: шаш, көз, гүл, сұлу, бике, бибі, ... ... ... ... ... бек, мырза, сұлтан, ғали, хан, жан, тай, ақ, ай, нұр, т.б. Мысалы:
Шаш сөзі ... ... кісі ... ... да қыз ... қойылады.
Өйткені шаштың әдемі, ұзын, бұрымды болуы негізінен қыз балаға тән ... Шаш ... ... ... ... ... мағыналы кісі
есімдерінің парадигмалық сипаты ... ... ... Сүмбілшаш,
Сұлушаш, Қарашаш т.б.
Туынды сөздің себепші негізі сан есімдермен байланысты болып келгенде
дерлік көбі ұл ... ... ... ... ... ... ... есімі: Ұл ... ... ... ... ... кісі ... ... ондық және жүздік,
мыңдық сандар тобынан жасалатынын да ескеруіміз керек.
Қыз баланың есімі: Ұл ... ... ... ... ... есімдері» анықтама сөзігі мен «Есімдер сыры»
еңбегінде туынды ... ... ... сан ... ... ... қойылған бірде-бір есім кездеспейді.
Бірханым сөздерінің алғашқы мағыналары Бір+ханым мағыналық деңгейде
дамумен қатар, бір сөзі ... ... ... ... ... байланысты. Қыз балалардың аттары бала ... ... ... ... ұл ... есімі бала тірек сыңарына қарағанда , ұлан,
жігіт сөздерімен ... ... кең ... ... ... ... ... нұрдың, айдың, күннің,
жұлдыздың т.б. қыз бала есіміне негіз болуының мәнісі халық ... ... ... ... ... ... сұлулық пен
әдеміліктің, жақсылық пен биіктіктің, ... пен ... ... қыз есімін таңбалаған.
Ұл баланың да, қыз баланың да есімдерінің метафораланып, атауға айналуы
сөйлеуде, лебізде іске асады. ... ... ... саралауда
халықтың дүниетанымдық, ментальдық ... ... ... ... ... өзгерістерді ескермеуге болмайды.
Қазіргі таңда қыз балаларға ат ... шет ... ... еліктеу ер
балалармен салыстырғанда мол ұшырасады. Мысалы: Анель, Анеля, Аида, Адель,
Жанна, Жанель, Элеанора, Диана, ... ... ... т.б
Бұған керсінше, ұл балаларға ат қоюда ... ... ... келе ... ... батырлардың, хандардың , үлкен ғалымдар мен ... беру етек ... ... ... ... Бекболат, Нұрсұлтан,
Абылай, Кенесары, Қазыбек, Міржақып, Мұстафа, Шыңғыс, ... ... ... ... т.б. ... келеді.
Мұның өзі егемендік алған еліміздің ертеңін халық өз ... жаңа бір ... ... ... ... ұлттық үмітпен
қарайтынын анықтаса керек.
Т.М.Абдрахманованың зерттеуіне қарағанда ... ... ... ... ... бойынша олардың көбі ер адамдарға қойылады. Бұл әр тілдің
өзіне тән ерекшелігі бар ... ... ... және орыс ... ... ... ... өзгешеленеді, ал қазақ тілінде бұл
ерекшелік байқалмайды, себебі род категориясы тек ... ... ... Бұл ... дейді автор: «ер адамдар мен әйел ... ... ... ... ... Кез ... елде әйел адамдар ер адамдармен
салыстырғанда жұмсақ мінезді, нәзік жанды, инабатты болады, сондықтан да
әйел ... көп ... ... ... ... Осы ... ... ,
орыс, неміс есімдері қарастырылған, соның ... ер ... ... – 70-пайыз, ал әйел адамдардың бейресми аты – 30- пайыз.
Сонымен, ... ... ... ... ... саны әйел адамдарға
қарағанда ер адамдарға біршама көп ... ... ... бұл ... ... ... ғана тән ... ер адамдар мен әйел адамдардың ресми
есімдеріне де тән ... ... ... ... ... ... да ерекше
әлеуметтік-мәдени мәні болған. Бурят тіліндегі ... ... ... мұны ... деп ... «Имя ... как слои и ... атрибутов. Имя не только имеет функцию ... ... ... ... ... общения а пределах
определенных социумов, но и сложным ... ... ... ... ... ... ... бірге антропонимияның динамикалық сипатын да дәлелдейді.
Түркі антропонимикасын зерттеуші ... ... ... ол ... ... «Для ... ... закономерностей
формирования и функционирования древнетюркской ономастики ... ... и ... ... ... ... поскольку многие факторы данной ... ... ... на ... ... которая живо реагировала на ... в ... ... ... тюркского общества, четко
фиксируя в ... ... ... ... ... ... в
политической и социальной сфере, культурные и экономические ... ... ... ... народов древности и средневековья»[54,4].
Антропонимдік жүйенің қызметі әрбір қоғамның әлеуметтік-экономикалық
және мәдени өрісінің дамуымен ұштасып жатады және ... ... ... ... ... онмастикасы. Жетістіктері мен болашағы» атты
осы саладағы зерттеу ... ... ... бағдарлаған Т.Жанұзақов
пен Қ.Рысбергеннің еңбегінде антропонимияның ... ... ... ... «1) тіліміздегі анторпонимдік жүйенің қалыптасып
дамуы мен қызмет аясының жалпы мәселелерін теориялық әрі методологиялық
тұрғыдан ... ... ... 2) антропонимдерді тұтас бір жүйе
ретінде зерттеу; 3) кісі аттарын әлеуметтік-қоғамдық, ... ... ... 4) кісі аттарының пайда болу, жойылу заңдылықтарындағы
тарихи-әлеуметтік жағдайлардың себеп-салдарын анықтау; 5) кісі ... тілі мен ... ... қызметін, қос тілдегі орны мен мәдени қарым-
қатыстағы ... ... 6) кісі ... экспрессивті-
эмоционалдық қызметін тексеру (көркем әдебиетте, баспасөзде, күнделікті
тұрмыста ... ... ; 7) ... жүйесіндегі
интернационалдық, ұлттық ерекшеліктерді, олардың өзара ... ... 8) ... ... ... басқа ұлт антропонимдерінің
әлеуметтік мәні: а) ... ... ... ... қолданылуы мен қызмет аясының ... ... ... тілдік және тарихи тұрғыдан топтастыру»[55,43-44].
2.2 Қазақ лақап ... және ... ... әлеуметтік мәні.
Қазақ дәстүрінде адамның жалқы есімнен басқа да толып жатқан (жанама,
бүркеме лақап, балама т.б.) қосымша ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастардың ыңғайына қарай ... әр ... ... ... ... ... ... ізет-құрметін, көңіл-күйін, ішкі сезімін, дәстүрлі әдептілік пен жол-
жоралғыны таныту үшін, жан дүниесін паш ету мақсатында жұмсалады.
Лақап ... ... ... Т.Жанұзақов, Т.Абдрахманова,
А.Бахамова, Г.Байғонысова т.б. Ономастиканың антропонимика саласының
негізгі мәселелерінің бірі – ... ... ... ... ат). Бейресми
жалқы есімдер барлық халықтарда бар. Орыс тілінде лақап атқа – ... ... ... в ... в шутку и.т.п.» обычно содержащее ... ... на ... ... ... его ... ... и.тд» деп анықтама берілген [56,156]. ... ... ... ... да ... ат қою ... ... мінез-құлқына,
істейтін кәсібіне немесе бір ерекшелігіне байланысты қойылады. Кейбір тура
тауып қойылған ... сол ... өмір бойы ... ат ... ... ... ... жалпы лақап есімдер өзіндей белгілері бойынша
лексика-сематикалық топтарға бөлінеді.
Сонымен, тілімізде ресми шын аттармен қатар, лақап ... да бар. ... ... тым ерте ... ... ... V-VІІІ
ғасырларға тән түркі халқының жазба ескерткіштеріндегі ... Яш Ак ... Шад, ... ... ...... аттар. Халық ертектеріндегі
Шіңкілдек, Желаяқ т.б. – халық ойынан шексіз қиялынан қойылған лақап аттар.
Лақап аттар ертеректе қазіргі ... ... ... ... ... алғашқы қоғамда-ақ адамдар дене бітімі мен тұлғасына ... ... ... ... Ал кейінгі кезеңдерде кісі аттарының
түрлері дамып, функциясы, ... ... ... ерекшелене бастағаны
байқалады. Сөйтіп, қоғамның даму сатысына лайық адамдарға ат қойылып, оның
мәніне де көңіл бөліне ... ... Ал ... ... жазба
әдебиеті қалыптасқан халықтарда фамилия шыққан соң лақап аттар ... бұл ... орыс ... ХV ... ... ... ... өте сирегенін, текэкспрессивтік мәнерге ғана ие болып қалғанын
көреміз.
Ерте ... ... тек ... ғана ... ... ... рулардың да
лақап аттарының болғаны байқалады. Бұл ... ... ... ... ... байланысты лақаптар қазақ рулары арасанда да біраз ... ... ... Ақ ... қара ... сары қаңлы, сары
үйсін, ... ... таз, ... ... ... ... найман,
көкірек, шуылдақ, қайшылы, алғалы, ошақты, ... ... ... ... ... жаулы, сарықасақа, төртқара, ақкете
т.б. [55].
Лақап ат адамның екінші бейресми аты ретінде қоғамның ... ... ... өз ... ... ... жеке адамның қадір қасиетін,
оның объективті шындыққа қарым қатынасын сипаттайды. «Лақап ат (жалған ат
араб.) жеке ... ... ... аты ... ... аттар адамның дене бітім, пішіні тұлағсына және психологиялық
ерекшелігіне қарай, кейде істейтін ... ... ... ... сәби ... ... лақап аты оның есейгенде де сақталуы мүмкін.
Лақап аттар ауыл адамдары арасында, әсіресе ... ... ... көп кездеседі. Бойы қысқа баланы Қортық, Быртташ, басы үлкен болса
– Бартбас, тез сөйлегіш болса – ... деу ... ... ... ауыз ... ... орын ... Ертеректерде
кездесетін Алдар Көсе, Жиренше Шешен, Асанқайғы, ... т.б. ... ... ... ... ... әдебиеттерден де лақап аттардың алуан түрін
кездестіреміз. Оқиғанын баяндап отырған жазушы лақап ... ... ... ... ... толық сипаттап отырады. Бұл жайды, әсіресе көркем
сөз ... ... ... ... пен ... айқын көреміз.
М.Әуезов «Абай жолы» романында Кеңгірбайдың лақап атын былайша баяндап
берген. ... ... ... аты «Қабан » болатын. Жем үшін,
осындайда ... ... ... ... атанған» [58.392].
Лақап ат әдетте халық тарапынан қойылады. Өйткені ... өз ... ... ... сыншы, кемшілігін байқағыш мінші. Сондықтан ондай
лақап аттар көбіне өзгермейтін, тұрақты ... атты ... ... өн ... ... ... ... қараумен қатар, бұрынғы қойлған атының ыңғайлы-ыңғайсыз жағына да
назар аударады. Бұл ... тағы да ... ... ... романына
үңілейік.
«Ертеңінде, Абай мен Ербол Шілікті кезеңінен аттанып шығысымен Шүкіман
жайын ... ... ... ... ... ... – деді Абай.
- Әй, керім! Әй, керім! – деп, ... да ... ... ... «қалай айттың, қалай айттың» - деп ... ... ... қайыртты да :
- Ал , мен бір нәрсе айтайын ба? ... ... ... аты сұлу емес, сай
емес! Жаңа ат қоямыз. Оны дәл осы арада сен ... ... ... ... аты ... ... ... - деді. »[58.40]
Ат қоюшылар бұл жерде Шүкіманның ... , ... ... ... ... оның асқан сұлулығына ерен көңіл бөледі. Осыдан барып,
таңданудың, сұқтанудың, өте қызығудың нәтижесінде Әйгерім деген ... ... ... ... ... ... да ... келтірейік:
«Құлым қажының аулынан ... ... ... ... ... Нұртазасы мен Жыланкөз Ыбырайдың Ахметі жүр. Балтабай
аулынан «қарақасқа сорлылардың» қатарына қосылатын Өстемірдің ... ... ... Ұзын ... ... Әбдіман, Омардың таз
Сұлтанқайы жүр; Крестадан өмір бойы ... ... ... ... ... ... Уәлиі жүр. Қараталдан –
Көкшебайдың шұбар Өтегені, Құсайынның бұжыр Ережебі, суылдақ ... және ... ... ... ... жүр ... Жазушы бұл
ретте әрбір кейіпкердің бой бітімін, кемістігін, мінез-құлқын суреттеу,
әсірелеу ... ... ... есімін жасаған.
Аты Мұстафа болғанмен жұрт оны Сақау деп кеткен. ... мен ... Оның шын аты ... Бала ... ... ... оны тауықтың дамылсыз шақырытын әтешіне ұқсатып, ... да, ... ... ... кеткен. Қасқұлақтың шын аты – ... ... ... ... болғандықтан, бала кезінде жеңгелері
«Қасық ... ... да, ... ... ... кеткен.[59.26]
Бұл сияқты көркем әдебиеттерде қолданылған лақаптар Ғ.Мүсірепов,
Ғ.Мұстафин, Ә.Нүрпейісов, ... т.б. ... ... ... аттар дара күйінде де, кісі аттарымен тіркесе де ... ... ... ... Жалаңтөс, Жылпос, Хамит, Жылауық
Хамит, Сал хамит т.б.
Соңғы есімдердің бірінші ... ... үш ... әрқайсысына тән
қасиетін, мінез-құлқын көрсетіп тұр. Бұл ... ... ... тұлғада тұрады. Ал Аладар Көсе, Жиренше ... ... ... ... ... анықталушы ретінде кісі аттарының ... Бұл ... ... ... орын ... белгілі тәртіп,
заңдылық жоқ сияқты, тек белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... заттардың бейнелеу қызметін
атқаратын, заттық ... ... ... ... ... ... ат ... бір ресми аты, жеке адамның екінші, қосымша аты қызметін атқарады.
Мәселен, І.Есенберлиннің «Алтын құс» ... ... ... ... ... ... мен есі білгелі осы қарт әжемнің қолынан газет, журнал
түсекнін көрген ... ... болу ... келіндері, қыздары оны
«Газет-апа» деген лақап ат әженің оқымыстылығына ... ат ... ... объектіге деген жылы да ... ... ... ... ... ... түрде (әке аты, фамилия болып) қалыптасады.
Өйткені олар ресми паспорттың ... ... ... өңі қара ... ... ... ... көзі қара болса Қаракөз деп кету болған. Лақап ат
әдетте халық тарапынан қойылады. ... ... өз ... ... ... ... ... байқағыш сыншы болған.
Профессор Т.Жанұзақов лақап аттарды лексикалық ... ... ... ... ... ... ... бет-әлпет түріне, көзі, шашына байланысты. Мысалы: Қаракөз
Айша, Қасқыркөз, ... Сары ... ... Малыбай, Жылтырбет Төрехан,
Күлімкөз Ботан, Бұжыр ... ... Әли, ... әзім, Қасқабас Сәлім,
Шоңмұрын Кәдір, Жылтыр Хасен, Шегір ... ... ... т.б. ... ... ауыз ... Қарашаш, Қара Көжік, Қаракөз Айым ... ... ... ... ... лақап аттарға жатқызуға
болады.
б) адамның жүріс, тұлғасы, мүсініне байланысты. Мысалы: жорға Жұмабай,
Ұзын Ахмет, ... ... ... ... Ұзын ... ... ... Майысқақ Қаратай, Шойынқұлақ, Шойықара, Қортық Сәми т.т
в) адамның дене мүшесінің кемдігіне байланысты. ... ... ... Шолақ Шаймерден, Таз Сұлтақай, Балуан-Шолақ, Пысылдақ Омар,
Қалтақбас Әспет, Төкір ... ... таз, ... Ораз ... ... ... ... ерекшелік қасиеттерге байланысты.
Мысалы: Найзағай Асан, Қиясбай, Қисық, Дарабоз.
ІІІ. Негізгі кәсібі, ... ... ... ... ... ... Саятшы Ораз, Ұста Сұлтанбек т.т. қазіргі кездегі: Мұғалім Оспан,
профессор Балапанов, ғалым Әсел сияқтылар ... бір ... ... ... ... Бұларды сондықтан да лақап аттар ... ... ... яки қоғамдық жағдайғаға байланысты лақап аттар. Ерте
кезде үстем тап өкілдерін атағанда оның әкімдігі қоса ... ... би, ... ... Сағыр батыр, мырза Боранбай т.т. Мұндай лақап
аттар қазір жоқ.
Лақап аттар кісінің бастапқы шын ... ... өмір ... ... ... ... нағыз адмның шын атына айналады да , сол адам ... ... Ал ... ... ... ... айтылып жүргенне кейін,
ескерусіз, ұмыт ... ... ... ... ... ... аты жеңіп
шығады. Ал кейбір лақап аттар кісінің бастапқы атымен тіркесе ... ... Олар осы ... ... келіп, тұтас кісі атын
білдіреді. Оған мынандай тарихи аттардан мысал келтірейік. ... ... ... ... Жиренше Шешен, Ақан сері, Біржан сал т.б. Осылардың
тіркесіндегі «көрпеш», ... ... ... ... ... пішінін
және сапасын аңғартып тұр. Бұл сөздердің ... жеке ... ... оның
мынандай тарихын байқаймыз.
Көрпеш - қозының көрпелдес жүнді әдемісі. Көсе – сақал, мұрт шықпаған
қу ... Ал ... - қара ... дес ... сөзге шебер адам. Моңғол
тіліндегі мағынасы данышпан. Бұлар кейде көсе, көрпеш, ... ... ... ... ... ... сипаттай келіп, профессор Ә.Марғұлан:
«Бұрынғы кездегі қария жыраулардың жиренше деп аталуы ... ылғи ... ... ел ... ... ... ... болған, бұл әдет, әсіресе,
оғыз, қаңлы, ... ... ... ... орын ... Халық аузында
айтылатын жиренше бір кісінің аты емес, ол үйсін заманынан келе жатқан
қария ... ... әрі ... аты» ... ... бір түрі ... ... аттардың да (псевдонимдердің)
әлеуметтік мәні мен коммуникативтік ... ... ... ... деп шын ... ... ... шығарылған, көп реттерде фамилия мен
есімдер орнына жүретін атауларды айтады. Ол ... ... ... ... ... ... ұғымды білдіреді. Бүркеншек аттарды
әлеуметтік саяси ... ... ... ... ... ... ... мен көркем өнер мамандары пайдаланған. Бүркеншік
аттарды пайдалану ... ... ... орыс ... ... ... орыс ... мен актерлері арсында ХІХ ғасырда
кеңінен тарағаны белгілі. Мысалы: ... өз ... ... деп
А.П.Чехов – Анче, Антоша; Н.Н.Борисов – Кисляев, Крапива, Рувер, Лаэрт деп
қол қойып отырғаны ... ... ... ... бүркеншік аттарды пайдаланыпты.
Мысалы: Горький, Некто, ... ... ... ... ... ... жазушылары мен ғалымдарының саяси-қоғам және ... ... ... ... шығармаларын жинап,
авторлығын анықтап, ол бүркеншік аттардың шығу себебін ... ... Иван ... ... еді. Оның «Орыс ғалымдары мен
жазушыларының және ... ... ... ... сөздігі»
(М., 1956-1960) деген төрт томдық еңбегі ... ... ... ... ... оның ... мен тарауындағы түрлі себептері ... ... ... Орыс ... ... есімдерінің
тарихын зерттеуші ғалымдар бұған аса назар аударып отыр.
Қазақ жазушылары мен журналисттерінің , саяси қоғам қайраткерлері ... ... ... ... туу ... ... Қазақстан тарихында белгілі саяси ... ... ... ... пайдалану Қазақстанда Кеңес ... ... ... (елді ұжымдастыру) күресу жылдарында
қолданылған.
Бүркеншек аттар құрлысына қарай ... ... ... Ол кезде
пайдаланылған бүкеншік атар көбіне төл ... ... ... бас ... ... бас ... ... Кейбір авторлар
туған жердің атын не шаққан руын, кейде өз атын бүркеншік атпен ... ... аса ... ... , жіті ... ой ... жайт – бір адамның
бірнеше бүркеншік атпен аталуы. Мұның өзінде де белгілі бір себеп ... ... ... аттар баспасөз беттерінде жиі кездесетіндіктен
оқушы жұртшылыққа ... ... бола ... Міне , осы ... аттарды жиі өзгертіп, жаңартып отыру басты амал болған.
Кейбір бүркеншік аттар бір ... ... ... ... ... ... параллель, ұқсас болып келе бергені байқалады.
Мысалы, Матай – Жансүгіровтің де, ... де ... аты ... - псевдонимі Өтенов Құлмырза, Шамкенов Қайкенге тән болған.
1917-1930 ... ... ... ... ... ... жұмбақ бүркеншік аттар кездеседі. Бұл материалдарға
қарағанда , сол кездегі ... мен ... ... ... ... ... Сол кезде жиі ... ... ... ... ... ... ... «Екеу», «Жөнеу»,
«Қапсыңқа», «Матай», «Таңқыбай», ... ... ... «Ж.С.», «М.Б.»,
«Ш.», «А.» т.б.
Бүркеншік аттардың кімге, қай жазушыға тәндігі, мән-мағынасын ашу үшін
Т.Жанұзақов екі ... жол бар ... ... ... сол кездегі жазушы,
журналистерді жақсы білетін, олармен бірге ... ... ... ... ... қайраткерлерінен сұрап білу, ... - сол ... ... ... қару ... ... ... ,
Б.Кенжебаев пен Берік Қорқытовтың ... ... ... ... ... табылған. Б.Кенжебаев бүркеншік аттардың төрт ... ... ... Оның бірі – ... өз есімінің, не есімі мен
фамилиясының басқы әріпттерінен алынған: «М.», «М.Ә.» - ... ... - ... ... ... - Сайділ Омарұлы Талжанов, екіншісі -
фамилиясын жазбай , ... қоя ... ... ... «Елтоқ»,
«Шиялп», «Шлопан». Бұл есімдер сол кездегі белгілі журналист әдебиетшілер::
Балқай ... ... ... Шияп ... ... өз ... ... – авторлар өздерінің туған, өскен
жерлерінің, ру-тегінің атын да бүркеншік ат есебінде пайдаланатын ... - ... ... ... аты, ... - ... ... Матай
руынан байланыстырып алынған Ілиясытың ... аты. ... ... ... бір айрықша белгіге байланыстыра, не ойдан шығарып
та қоя салатын болған ... ... ... ... - жазушы
Тайшықовтың бүркеншік ... ... ... оның шашының бұйралығына
байланысты алынса, «Мәлтең» басының үлкендігіне сай қойылған»[44].
Әдебиеттанушы ғалым Б.Кенжебаев бүркеншік ... қою ... ... Бүркеншік аттардың жасау, туу жайымен байлансыты немесе географиялық
принцип бойынша (туған жер ру атымен қою) ... ... ... ... ... ... әдіс ... (өз атының немесе фамилиясын бас ... қою) ... М.Ә. – ... Әуезов, М.Ж. – Мағжан Жұмабаев,
С.С. – Сәкен ... ... ... атау ... ... ... ... Мысалы: Қараша бала – Б.Майлин, Зайсан жігіті, Жаны ... ... ... ...... т.б.
С.Талжановтың, Б.Кенжебековтың, Е.Байболовтың материалдар бойынша
С.Сейфуллин, «Манап», «Дүйсенбі», «Жұмақан»; Майлин Бейімбет – ... ... ... ... «Қойшы», «Кедей», «Шаңқа», «Қара бала»; Ілияс
Жансүгіров – «Таңқыбай», «Матай», «Мерген», « ... ... ... ... ... ... - «Арқар», «Арғын»,
«Қоңыр»; Тайшықов Қадыр - «Бұйрас», ... ... ... ...... , «Студент», « «Сартай», «Е.А. Сәбит Дөнентаев
... ; ... ...... «оқушы», «Сыншы көз»; ... - ... ... ... – «Тоқпақ», «Тарпаң», «Замандас»;
Әбдіқадіров Қалмақан – «Жалшы»; Шанин Жұмат – «Ш», «Атығай»; ... - ... ... С.ж. ... ... ... ... [44].
Антропонимика ғылымында фамилиялар мен әке атының (отчество) шығуы,
дамып қалыптасуы – ... ... ... ... ... ... ... орыс тілінің әсерімен қалыптасып отырғанын тарихтан
белгілі. Бұл күндегі фамилия орыс тілінен қабылданған –ев,-ов, -ева, ... -ина ... ... ... Мысалы: Ахметова, Оспанов, Смаилова,
Тураров т.б.
Орта ... өмір ... ... ... ... я ... ... көпке дейін фамилия рөлін атқарған. Орта Азия және ... ... ... фамилиялары Махмұд Қашқари, ... ... ... т.б. ... ... бұл ... ... айналып отыр. Фамилиялар негізінде адамның бір ... ... ... ... ... ... редакциясымен жарық көрген
«Түсіндірме сөздікте» - ... это ... ... ... ... берілген.
Әке атымен аталу ғылым тілінде патронимия деген ... ... ... pater (patros) ... және onoma ат ... ... Орыс тілінде
«отчество» десе қазақ тілінде ... ... ... ... Әке ...... халықтарда бар және болған дәстүр. Қазақ өмірінде ертеден-
ақ ұлы, қызы, баласы ... ... өз ... ... айтылып, әкенің
балаға қатсын, баланың әкеге тәндігін ... ... Бұл ... ... ерте ... көне ... халықтарына тән (Орхон-Енисей)
жазбалардан да көреміз. Мысалы: Баіырку Улуғ Іркін, Тінасі ... ... Оғлы ... Чур, ... ... оғлы бан Кулуг Тоған, Бала-Туғма арді
оғлы бан т.б.
Халық ауыз әдебиетінің нұсқаларында , батырлар ... мен ... әке ... ... жиі ... Олар «ұлы», «қызы»
сөздері арқылы толық, кейде изафеттік конструкцияда қолданылып отырады.
Мысалы: ... ... ... ... болмаса, Базарбайдың
баласы Төлеген ... ... қызы ... ... қызы ... ұлы Қараман, Өмір ұлы Сыбан, Қарасай ұлы Көбен, Алшағыр ұлы ... ұлы ... ... ұлы Қарт ... ... ұлы, қызы ... ... патроним жасалуы ХV ғасырда кеңінен
дамыған. Демек, бұл дәуірлерге дейін әке атының жасалу, ... ... иран ... ... ... ықпалы болмағаны байқалады. Сол
дәуірлердің заман жыршылары: Қазтуған ... ... ... ... деп әке ... ... ғасырға тән жазба ескерткіш, Қосын Жалаири еңбегі «Жами тауарихтан»
біраз мысал келтіре кетейік. Бұл шығармада «ұғлы» сөзімен ... ... ... (сирек болса да) қолданып отырғанын көреміз. Мысалы: Есенұлы
Болай, Ескеұлы Жолай, ... оғлы ... ... ... ... оғлы
Кемсин, Усаңханның оғлы Болат сұлтан, Бауыш Бойдашның оғлы Әдик ... оғлы ... ... оғлы Дәуриш хан, Жағат қызы Яқшымбек, Бұрындық
ханның қызы ... ... ... әке атын бір ғана ұлы ... Сол ... ... ... басқа
да отбасы мүшелері иемденген, Ақжанның ұлы Баян, Ақжанның қызы ... ... ... Ол ... ... ... әйел адамдар да
күйеуінің атымен - Асқарбайдың әйелі деген формада айтылатын. Демек, ... ... әке аты ... ... да ие ... ... атымен аталудың өзі бұрын түрліше формада болған. ... ... әке ... ... өз ... феодалдық тегін қосып айтқан.
Мәселен, Тоқал бай Қоңырбай ұлы, Кебек Байназар ұлы старшина, Хан бахадур
Нұрмахамбет Әлиұлы, ... хан ұлы ... ... ... ... ұлы. Осы
ХVІІІ ғасырда ұлы сөзінің орнына арабтың бин сөзін ... ... ... ... ... ... бин Ертай, Екілік бин Бөкенбай,
Сапақ бин Ербай, Бөдене бин Байтілеу, Медет бин, ... бин Бай, ... ... ... ... ұлы, қызы сияқты зат есімдерден басқа орыс тіліндегі
–ев, -ов жұрнақтарын да қолданған. Ол ... ... ХІХ ... кездеседі. Мәселен, Сырым Датов, Тленши Батыров, ... ... ... ... Әке ... ... ... орыс тілі
жұрнақтары ол кезде қазақ тіліндегі ұлы сөзін білдірген.
ХVІІІ-ХІХ ғасырларда әке аты мен бала аты ... ... ... ... сөздермен тіркеспей-ақ айтылған. Мұндай жағдайда бала аты алдымен, әке
аты соңынан ... ... ... ... ... ... Марқабек,
Майқөп Ысқақ, Тұраш Кесікбай, Мәкежан Жұмағұл, Кененбай ... ... ... бас ... әке аты ұғлы сөзі арқылы және –ев, -ов, -ин орыс
жұрнақтары ... ... ... ... Сәбит Дөнентай ұғлы, Кәрім
Батыш ұғлы, Ысқақ Бердіқожа ұғлы, ... ... ... ... ... т.б. Бұл ... ... (-ев ,-ов) фамилиялық
болғанымен әке ... ... ... ... ол ... ... ... әке аты болып саналған.
Сонымен , Қазан төңкерісіне дейінгі әке аттары ... ... ... -ов жұрнақтары арқылы берілсе, енді бірде «оғлы», ... ... ... ... ... ... және Қазыбек Сәлім, Асан Базарбай
сияқты тіркес арқылы берілгенін көреміз.
Қазан төңкерісінен соң әке атының ... ... ... ... Атап айтқанда –ев, -ов, -ева, -ова ... ... ... да , әке аты оның ... –ич, ... - овна ... арқылы
берілетін болады.Қазіргі кезде қазақ тілінде әке аты ұлы, қызы сөздері
мен немесе орыс ... ... ... - овна ... ... ... Бұл екі формада екеуі де бізге қолайлы.
Қазақтың фамилия туралы ұғымының ... ... ... оны айту ... түсіру көрінісі де ғасырлар бойы әр түрлі болып ... Бұл ... ... әр кезде әр алуан пікірталасын туғызып ... ... ... бас ... ... Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуезұлы,
Қаныш Сәтбайұлы ... ... да ... ... ... ... ... керек. Өткен ғасырдың 80-90 жылдары мерзімді
баспасөз беттерінде, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... пікірталастарынан кейін арнайы тұжырымдама
бойынша мемлекет басшысының бұл ... ... 90- ... ... тұрақты шешім қабылданғаны белгілі. Ол шешім негізінде қазақтың
аты-жөні бұрынғы –ов, - ев және –ин ... алып ... ... ... ... немесе ұлы сөзін біріктіріп (Аман Жақсыбайұлы
Алдаберген немесе Аман Алдабергенұлы) жазып айту дағдыға ... ... ... ... ... ... қарамастан, «Қазақ
әдебиеті» газеті биылғы 24-қаңтарда «Атың қайсы, фамилияң ... ... ... ... ... тағы ... 14-ақпанда сол газетте осы
мәселелерді сөз еткен материалдар топтамасы жарияланды.
Қазіргі кезде қазақтардың өз ... ... ... жүргендігі көзге
түседі. Демек, түрлі-түрлі ұстанымдарды алға ... ... ... ... ... ... ... Әзімбайқызы)
ештеңе жоқ; енді біреулер ұрпағы, немересі, келіні, шөбересі ... ... ... ... ... ... шөбересі) деген тұлғаларды
ұнатады. Біздіңше, бұлар фамилияның шынайы көрсеткіші ... ... ... жеке ... ... күн тұрғысынан ешқандай
мағынасы жоқ, тек кісі есіміне қосылғанда ғана ... ... ... ... лақап есімдердің табиғатын, оның әртүрлі қасиет-сипаттарын
әлеуметтанымдық тұрғыдан зерттеудің мәні де ... ... ... ... адамның мінез-құлқы, жүріс-тұрысы, адамдардың өзара
қатынасына т.б. ... ... ... ... ... аз ... ... қарағанда, олар көбіне өзгергіш, экспрессивтік мәнге ие, бірақ
этномәдени сипатқа негізделген.
Қазақ ... ... ... ... негізінен,
лингвомәдени негізде анықталады. Оңтүстік Қазақстандағы топонимдерін
зерттеген ... ... ... ... Қазақстанда
Б.Бияров, А,Әлімхан, Батыс Қазақстанда Ұ.Ержанов т.б. ... ... ... ... жеке ... мен ... жасалған топонимдер көп кездеседі. Негізінен елді мекендер
кісінің жеке ... ... ... ... атауында әулетесімі
қосарлана айтылады. ... ... аты ... ... ... ... сол нақты елді мекеннің негізінен қаланған немесе сол
төңірегінде тұрған, халық арасында, өз ... ... ... ие ... ... ... ... Абай, Жамбыл, Аманкелді, Қошқарата,
Қалдыкөл, Асан, Алтынбек құдықтары т.б. ... ... ... ... ... кісі есімдері, фамилиялары, лақап аты жиі кездесіп
отырады дейді»[63,7]. ... ... ... ... ... орнына жұмсалуын көрсетеді. Өйткені
антропонимдер, топонимдер, этнонимдер, гидронимдер өзара ... ... ... ... ... рухани байлығы, мәдени мұрасы, тіпті
белгілі бір кездегі саяси ... да ... ... адам ... жасалған антропонимдер қандай да ... ... ... ... бейнесі көрініп тұрады. Сондықтанда болса ... ... ... ... ... ... аймақтағы елді мекендер жер су, өзен,
көл, құдық т.б. атауларында мифтік бейнелер, ... мен ... ... ... жиі ... Қоғамдық орта, әлеумет өмірінің оқиға,
өзгерістері ... ... ... ... өз ізін қалдырып
отырған. Осы орайда аймақтағы елді мекен, жер су атауларының ... ... ... ... айту керек. Мысалы: Амангелді, Лесбек
батыр, Қазыбек, Қабанбай, Рысқұл т.б. ауылдар. Осы заңдылықтың өзі ... ер ... орны ... салмақты істердің ер азаматтың мойнында
екенін көрсеткендей, ер адамды ... ... ... ... саясатының салдарынан Кеңестік кезеңде ... ... ... ... ... ... орыс ... атаулар көбейді.
Мысалы: Түркістан ауданында Пушкин, Чапаев, Максим Горкий; ... ... ... ... Карл ... ... Мақтарал
ауданында Гагарин, Жданов, Киров, Чкалов, Чехов ауылдары; Отырар ауданында
Ильич ауылы; Түлкібас ауданында ... ... т.б. ... жағдай тек
Оңтүстік Қазақстан топонимдеріне ғана тән ... ... да ... ... ... да ... Еліміз тәуелсізідгінің
арқасында ежелгі ... ... ... Бұл ... ... ... көрініс сонымен бірге Оңтүстік Қазақстан аймағының
топонимдік ... ... ... ... діни ... әдет-ғұрпы мен
дәстүрі, әулие әмбиелердің есімдері географиялық атауларда кеңінен орын
алып отырған. ... ... ... ... ... ғалым
Қ.Рысбергенов аймақ агиотопонимдердің сипаттау және топтастыруда ертедегі
ислам қайраткерінің есімдеріне байланысты қалыптасқан ... ата, ана, ... ... ... никронимдер: Әзірет Сұлтан, Баба ... ... ... ... ата, ... Ана, ... ана, Қара ... Ақ
баба, Әулие Ата, Укаш Ата әулие, ата ... ... ... табынудың
іздері болғанынын көрсетеді [64,11].
Ұлы әулиелердің бұрын қараусыз қалып қалған мавзолейлері, ... ... ...... қалыпына келтіріп, халық көп жиналатын
жерге айналады. Мысалы: Түлкібас ауданындағы Шақпақ ... Дәу ... ... ... Ұзын ата ауылы, Төлеби ауданындағы Әңгір ... ... ... Қошқар ата, Диқан баба ауылдары қасиетті құтты
мекендер. Бұл елді мекендердің атауларына ... ... ... ... ... ... қасиетті адамдардың патронимдерінен
тұрады. Оңтүстік Қазақстан аймағы топонимдердің құрамында жеке ... мен ... ... ... микротопонимдер көптеп кездесіп
отырады. Қорыта келгенде Оңтүстік Қазақстан аймағының бірқатар географиялық
атаулар қасиетті жерлерді мекендеген ... ... ... ... кез келген халықтың болмысын, оның жер бетіндегі өмір
тіршілігін дәйектейтін деректердің бірі – ... ... ... ... сәйкес антропонимдер құрайды.
Сондай мәдени-әлеуметтік таңбаның бір саласы – қазақ тіліндегі эпонимдік
есімдер.
Зерттеуші Г.Күзембаеваның «Қазақ тіліндегі эпонимдік аталымдар» ... ... ... ... ... ... және ... білімі саласында қолдануындағы ... ... ... әдебиеттерде «эпоним деген сөз біреуге өз есімін беретін деген
мағына береді» деп анықталады. Басқаша айтқанда эпоним – ... оним ... ... ... адам ... ... ... терминінің басқа да аталымы бар. Мысалы,
мәдениеттанушы ғалым Д.С.Лотте оны ... ... ... Л.И ... бұл терминдер туралы : «Эпонимдік терминдер біз
жеке адамдар есімдерімен жасалған терминдерді айтамыз», ... ... ... ... ... ... алғашқы ғалым Д.С.Лотте (
1961ж. Ал оны әрі қарай дамытқан - ... ... ... мәселенің бірі – жеке адам ... ... ... ... ғылым, әдебиет, ... ... ... ... ... тарихында алғаш жаңалықтар ашқан
адамдар есімдері де жатады. Мысалы, ... ... ... ... еімдерінің семантикасының бір ерекшелігі бұлардың әртүрлі білім
салаларындағы көптеген ұғымдарға атау ретінде жұмсауға болатындығы. Мысалы,
философиядағы ... ... ... ... және ... ... аттары. Мысалы, Кант мектебі, Энгельс мектебі т.б.
Медицина да ... ... ... ... ... ... ... зерттеген және ойлап тапқан ... ... ... ... модельдер, құбылыстар, заңдар,
өлшем бірлігі т.б. Эпоним терминдер – белгілі бір ... ... ... ... Эпоним атауларына әр саладағы ... ... ... ... өмір ... ... ... басқа да
белгілі адамдар есімдері енеді. ... ... ... ... жол, ... туы т.б. ... ... пайда болатын семантикалық өрістер
білімінің нақты саласындағы, ұғымдық ... ... ... ... ... байқалады. Ол терминология теориясында
қарастырлады.
Қазіргі ... ... ... ... химия, математика,
геология және басқа да білім салаларында көбірек ұштасады, ... ... және тағы ... ... да ... келе
жатыр. Ежелгі атақты философтар есімдері, олардың идеяларын жүзеге асырған
ағымдар мен мектепке ... : ... ... ... ... теоремасы» деген термин, физикада «Архимед заңы»,
«Архимед күші» деген сөз тіркестері қолданылады.
Қазіргі тіл ... ... ... ... жыл ... ... ... құрамын байыта түседі. Қазіргі эпонимдер: филологиядағы -
Абайтану, ... т.б. ...... кіші ...... тау шыңы, және т.б. Демек, ол атаулар тілдің
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жағынан антропонимдермен сабақтас
қалыптасатын атаулар жүйесі – генотопонимдер.
Генотопонимдік атауларға негізінен жер ... ( ... көл, ... т.б.) мен ... (әулие, киелі кісілердің жерленген жерлері)
жатады.
Орталық Қазақсатндағы геронократиялық ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
1.Рулар құрамындағы аталық тармақтардың аталған жерлерді мекендеулеріне
қатысты және ру басы ақсақалдар мен билердің ... ... ... Ел ... ... ... байланысты қойылған топонимдер.
Осы зерттеудің мазмұны мен нәтижелеріне сәйкес рулық ... ... ... қойылған атаулар Орталық Қазақстан өңірінде Бес мейрам
бірлестігіне жататын ... ... ... сипатталады. Атап
айтқанда, Бес мейрамнан тарайтын Болатқожа ... ... ... ... екі ұл ... Қаз дауысты Қазыбек би Ақшадан туатын Бошаннан тарайды.
Қарқаралы қаракесектерінің ауызша ... былй ... бес ұл ... ... ... ... ... Машай мен Манат, Жанат
Бәрі де қошқар туған арыстандай.
Осы бір атадан тарайтын бес ұлдың ... ... Бес ... деп ... олар
мекендейтіні Қарқаралы өңірі Бауыр Бошан елі деп те ... ... ... ... туады. Қаракесек шежеріесінде Наманайдан
Бұлбұл, Бұлбұлдан Шаншар, Шаншардан Келдібек, Келдібектен Қазыбек ... ... ... белгілі, аты аңызға айналған Қазыбек би. Өмірінің
соңғы жылдарын Арқа даласында өткізеді.
Бес ... ... ... ... ... ... болған дадан
тобықты, тама, бағаналы, тарақты , ... ... да өмір ... ... мен аңыз ... ... Олардың арасынан да әйгілі
билер шығып, Арқа даласындағы ел ... ... ... ... ... мен тапқырлығын бағалаған халық олардың есімдерін топонимдермен
таңбалап, бүгінге дейін ... ... олар ... ... солардың
атымен атап келеді. Солардың бірі Жобалай би көп жылдар бойы дадан тобықты
руның болысы болған. Оның ... ... ел ... ... ... ... соң оны болыстық қызмет атқарған үшін қыс айында шанаға
салып, орталыққа алып ... ... қолы ... ... ... ... орныныа тұрып шанаға отыруын бұйырған ... ... ... ... ал» ... сөз ел ... мәтелге айналған.
Орталық Қазақстандағы ел қорғаны батырлар есімдеріне байланысты қойылған
геронократиялық атауларының қоғамдағы орны ... ... ... ... тарихи-әлеуметтік жайлардың бәрі де Орталық Қазақстан ... ... хан мен ... хандары ту тіккен Шыңғыстау мен Ұлытау өңірлері ... ... ... Осы ... ... шапқан Жалаңтөс (Соқыр),
Жидебай, Сеңкібай, ... ... ... ... ... ... ... елде жақсы сақталып қалған.
Соқыр – өзен, бейбіт. Қарағанды қаласының оңтүстік ... ... ... руынан шыққан Жалаңтөс батырдың есіміне байланысты
қойлған. Жалаңтөс батырдың Соқыр атауына ... ... бір ... ... ... ... Өз өсиеті бойынша жерленген өзен бойы Соқыр – ... ... ... өзен ... өзені деп аталған. Жидебай батыр ... ... . Атау ... әлтеке – сарым ... ...... өлке ... Шет ауданындағы, Қуандық ішіндегі алтай
қареке руынан тарайды, халық батыры. Байғозы бейіті Ақадыр станциясынан ... ... ... ... ... ... Күшікбай – бейіт, әрі
жергілікті халық әулиелі жер ретінде құрмет тұтады. Қуандық, тоқа ... ... ... ... ... ... Қаракесек, шұбыртпалы
руынан, хан Кенесарының бас қолбасшыысы ... ... ... ... ... ... ісін ... алған [68,81-82]. ХVІІ ғасырдағы
қазақтың ұлт ... ... ... бірі ... ... руынан тарайды. Батырдың бергі ұрпағы академик Ә.Марғұланның
айтуынша, Олжабай ... 1709 жылы ... 1785 жылы ... ... ... ... ... қайтыс болған. Ол қазіргі Ақмола облысы,
Ерейментау ... ... ... – көл және ... ... асу . ... Жасыбай батыр атымен
аталуына осы көл жағасында қалмақтармен ... ... ... ... ... қалмақ Құбамергеннің тасадан атылған оғынан осы
жерде қайтыс болған. Ол туралы Жанақ ... ... ... ... Жол салған тасты бұзып Жасыбай ер,
Әркімнің ертедегі-ақ ауызындағы ер.
Арқадан қалмақ ауып өз жеріне
Кеткен соң ат қойылған «Жасылбайкөл»
... ... кім ... ... тап руы ... ... ... қазақ халқының белгілі би, батырлардың
есімдері генотопонимдер ретінде кешенді ... ... ... мәні ... ономастикалық жүйенің, оның ... ... ... ... бір ... тілге емес, қандай мәдени ортадада
қалыптасқанына ... ... ... ... ... ... сабақтастықта зерттелуі көрсетіліп отыр.
Осы бағытта жүргізілген жұмыстың негізгі қорытындыларын былай көрсетуге
болады:
Тіліміздегі антропонимдердің тарихын, шығу, пайда болу ... ... тән ... ... ... ... қарастырылды. Қазақ
антропонимиясының даму тарихынан төрт дәуірдің ... ... ... халықтың болмысын, оның жер ... өмір ... ... бірі – ... ... өзегінде мәдени-танымдық
коннотацияға сәйкес антропонимдер құралатындығы зерттеу барысында тілдік
деректер арқылы анықталып отыр.
Антропонимдер этнотаңбалы, ... ... жүйе ... кең ...... пен тіл бірлігі, әдет-ғұрып, салт-сана
тұтастығының негізі. Бұл көзқарас қазақтардың балаға ат ... ... бар ... ... Қазақ халқы бұл рәсімде ... ... ... ... ... ... ... жинақталған бай тілдік деректер көрсетіп отыр.
Қазақ антропонимдері қазақ халқының дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... Кісі ... мен тыйымдарға байланысыты қойылатындығы, танымдық сипаты ғылыми
негізде сараланды.
Қазақ ұлттық антропонимдерінің басым көпшілігі жеке адам атынан ... ... ... прецеденттік есімдер мен этнонимдерге ... ... ... ... ... ... есімдерді
этноантропонимдер деп анықтап, антропонимияның бір саласы деп ... ... ... ... бай тілдік дәйектер көрсетіп отыр.
Ұл бала мен қыз балаға ат қоюдың сандық, символдық, ... ... Кісі ... ... ... ... тілдік деректермен талданып,
ғылыми түрде көрсетілді. Есімдердің гендерлік жүйесін саралауда халықтың
дүниетанымдық, ментальдық ... ... ... ... ... әлеуметтік өзерістер ескеріледі.
Қазақ мәдениетінде сәбилерге әр заманға сәйкес көрнекті ... қою ... ... ... ... ... Талғат, Бауыржан т.б.)
біріншіден, антропонимия даму ... ашық ... ... ... көрсетсе, екіншіден, антропонимдердің әлеуметтенуімен байланысты
екенін көрсетеді.
Этноантропонимика құрамының өзекті бір ... көне ... ... ... ... ... ... Тоқтасын, Ұлболсын, Жаңылсын,
Тәңірберген т.б.) атаулар құрайтындығы тілдік деректер арқылы дәлелденді.
Зерттеу нысанына сәйкес көркем ... ... ... ... ... ... қолданысы мен қызметіне лингвомәдени
сипаттама берілді.
Қазақ тіліндегі антропонимдер – көне дәуірлерден этникалық ... ... ... және ... ... ... Осы жүйеге
кіретін этноантропонимдердің этномәдени және тарихи болмысында түрлі этнос
және этникалық топтардың ... тегі мен ... ... көрініс
табады.
Антропонимдер - әртүрлі ұлттық ассоциацияларға меңзейтін ұлттық
символдарға ... ... ұлт ... ... бүтіндігін
сипаттайтын, ұлттық арқаудың бірі ретінде ... ... ... ... ... ... сақталуы мен жалғасуы,
жаңғыруы оның ұлттық-ұжымдық сүрсананың терең қатпаларында ... ... ... тілдік бейнеде сақталған этнотаңбасы екенін
көрсетеді.
Зерттеу барысында қол ... ... мен ... ... ... кеңістіктің жалпы сипаты мен ұлттық-мазмұндық құрылымын,
номинациялық қағидалары мен атау ... уәж ... ... ... таңба ретіндегі коннотациялық сипатын тануға
мүмкіндік берді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынұлы А.. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1999. 141б.
2. ... Л.Н. ... ... М: Наука ,1967. 90-91с.
3. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. І бөлім. ... 74-78 ... ... Г.Г. ... ... язык. І лексика. Алма-Ата , 1959.
5. Шанский Н.М. Этимологический словарь ... ... т.І. М., ... Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы, ҚМБ, 1957 ,243-252 б.
7. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен ... ... ... 1995. 8-10 ... ... Ә. Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері.
Алматы: ... 1985. 66 ... ... Ш.М. ... ... выбора имен для новорожденных ( ... ... // ... ... в ... настоящем,
будущем. Проблемы антропонимики. М: Наука, 1970 . с 185-187
10. Жанузаков Т.Дж. ...... ... в казахском языке.
Автореферат дисс.кан.филол.наук. Алма-Ата. 1960. ... ... А.Н. ... слова в языке ... ... // ... старина. 24, Петроград. 1915 с 151
12. Самойлович А.Н. К вопросу о ... имен у ... ... // ... От ... СПБ, 1911 вып 2с ... ... В.А. Имя и общество. М: Наука, 1974 с 56
14. Сепир Э. Избранные ... по ... и ... М: ... ... К.М. ... ... языков. М: Наука. 1984. 205 с.
16. Идирисов А. Кыргыз тилиндеги ысымдар. Фрунзе. 1971. 17-37с.
17. Джанузаков Т.Дж. ... ... ... казахского языка:
Автореф.дисс.доктора филол.наук. Алма-Ата. 1976. 15-24 с.
18. Саттаров Г.Ф. Некоторые вопросы ... ... ... ... и педогоики. Казань, 1965, вып.1.
19. Гордлевский В.А. Кличной ономастики у ...... М: ... ... Гарипов Г.М. О древних кыпчакских именах в антропонимии ... ... ... Уфа. 1943, вып 3.
21. Валиханов Ч. Избранные произведения. Алма-Ата. Т.1, 1958.
22. Манкеева Ж. ... ... ... ... ... ... 1997.
282б.
23. Фон Гумбольдт В. Язык и философия культуры. М:1985. 349с.
24. Воробьев В. Лингвокультурология. Теория и методы. М.: РУДН, 1997.
25. ... В. ... в ... М.: ... 1997.
26. Тероия и методика ономастических исследований. М.: Наука, 1986.293с.
27. Тілеубердиев Б. ... ... ... ... Е.А. ... ... в этнокультурном номинативном и
функциональном аспектах. Алматы.: Санат., 1995,248с.
29. ... Г. ... ... ... ... ... Ғылым, 1998, 196б.
30. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Алматы: Қазақ университеті, 1999. 309б.
31. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер.
Алматы: ... 1998. ... ... А. ... мәдениеттану: этикет формаларына
салстырмалы талдау. Филол.ғылым.дисс. авторефераты.Алматы, 1998.22б.
33. Снасапова Г. ... ... ... ... ... Алматы,2003. 22 б.
34. Жанузаков Т. Очерк казахской ономастики. Алма-Ата., 1958. Т1.
35. Юркенас Ю.К. ... ... и ... ... ... ... ... канд. филол.наук. М., 1979.
48с.
36. Керимбаев Е.А. ... ... ... и ... собственных имен: Автореф.дисс... д-ра филол. наук. ... 1992. ... ... Ә. ... ... тарихи лексикологиясы: проблемалары мен
міндеттері. // Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының ... ... 1988. 34 ... Фон ... В. ... ... по языкознанию (перевод с немец.
языка). М.: ... ... М. ... ... фольклористики 2-х томах М.: Учпедгиз,
1963. Т2. 60 с.
40. Мадиева Г.Б. Теория и ... ... ... ... 2003, 28-29 ... ... Ф. ... жекеменшіктің және мемлекеттің ... ... З.Б. ... по ... ... ... ХІ ... Ашхабад,1973.
43. Бегметов Э. Антропонимика узбекского языка Ташкент 1965, 18с.
44. Жанұзақов Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. Алматы: Ғылым, 1988. 140 ... ... Х. ... по ... ... Алма-ата. Наука.1966
46. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. Алматы,2002, 368 б.
47. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар.Қазақ ... ... ... лингвистикалық серия, 6-шығуы, 1950,
№82.
48. Махмудов Х., Мусабаев. Казахско-русский словарь. Алма-ата, 1964.
49. ... Е. ... ... ... ... (на ... ... Алма-Ата: Наука, 1989. 23,253-271 бб.
50. Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. Алматы:Ғылым, 1996. ... ... ... И.Г., ... А.В. Гендер: лингвистические аспекты.//
Филологические науки. 2000, №3
52. Абдрахманова Т.М. Қазақ , орыс, неміс тілдеріндегі лақап ... // ... 2004, №4, 129 ... ... А.Э. ... ... Новосибирск, 1987.
54. Махпиров В.У. Имена далеких предков. Алматы, 1997, 302 с.
55. Жанұзақов Т., Рысберген Қ. Қазақ ... ... ... ... 2004. 43-44 бб.
56. Словарь русского языка. М.: 1935, Т.1.
57. Ағабекова Ж. Қазақ ... ... араб ... кісі ... сипаты: канд.дисс.автореф. Алматы,2005.
58. Әуезов М. Абай жолы. 3Т . ... 367 ... ... С. ... ... 2Т. ... 1955, 303-304.
60. Байғосынова Г. Лақап ат туралы. // Тіл ... және сөз ... ... Марғұлан Ә. Қорқыт күйші. «Известия Қазахского ... ... ... ... и ... вып.8. 1944.
62. Материалы по истории Казахской ССР , 1785-1882 г.г . М-л., 1940
63. Мурзаев Э.М. Местные ... ... и их роль в ... ... ... ... К.К. Историко-лингвистический анализ топонимов ... ... ... ... ... Г. ... тіліндегі эпонимдік аталымдар // Тілтаным, 2001,
№2.
66. Лотте Дистанцс. Изменения значении слов как ... ... ... // ... АН ... Отд.Техн.Нук,
1941,Т.6
67. Шубов Л.И. Практическая транскрипция и эпонимические термины //
Топонимика и транскрипция. М., ... ... А.Е. ... ... ... ... және этномәдени негіздері: Докт.Дисс.Алматы,2006.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі23 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет
Pascal тіліндегі айнымалылар типі21 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
XV ғасырдағы тарихи жағдай11 бет
XV ғасырдағы Қазақстанның тарихи жағдайы11 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет