Мемлекеттік дума [ 71 бет ]


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.......................................................................................................................3

1 1905-1907 ЖЫЛДАРДАҒЫ РЕСЕЙ МЕН ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ
ҚОҒАМДЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ–ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙ..................................9
1.1 Ресейдегі 1905—1907 жылдардағы революциялық қозғалыс және
казақ зиялылары....................................................................................................9
1.2 Ресейдің отаршылдық саясаты және қазақ халқы өміріндегі рухани
өзгерістер................................................................................................................20

2 МЕМЛЕКЕТТІК ДУМАДАҒЫ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ
ҚЫЗМЕТІ...............................................................................................................30
2.1 Мемлекеттік Дума: мәні жөне мазмұны........................................................... 30
2.2 Дала және Түркістан өлкелерінен Мемлекегтік Думаға
депутаттыққа сайланған кайраткерлердің тағдыры.........................................50
2.3 Мемлекеттік Думадағы қазақ депутаттары және жер-су мәселесі.................68

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................72

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................................................................75

КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Казақстан халықтарының тәуелсіздікке ұмтылған асыл арманы, қасиетті мұраты 1991 жылы желтоқсан айында жүзеге асты. Ал одан бір жыл бұрын 1990 жылдың 25 қазанында қазақ елінің терең құқықтық сипаты бар Мемлекеттік егемендігі туралы тарихи маңызы зор кұжат - Декларация кабылданды. Сөйтіп, біздің мемлекетіміз осыған дейін кей ретте аумақ көлемі, тұрғындарының саны, санаткерлік қуаты жағынан өзінен әлдеқайда төмен болса да саяси салиқалықық теңестіруге мүмкіндік беретін мәртебеге ие болды.
Тәуелсіздікті жариялаумен бірге Декларация шалғай және таяу көршілермен қатынастың жаңа үлгілерін орнатып, ұлтгық мемлекеттілікті қорғау, сақтау және нығайту жөніндегі жан-жакты сипатгағы шараларды белгіледі, билікті бөлу қағидаларын, меншіктің көп нысандарын, саяси және идеологиялық плюраллизм, азаматтардың құқыктары мен еркіндігінің кепілдіктері жайлы тұжырымдар жариялады. Біздің мемлекетіміз алғашқы кадамдарынан бастап, бүкіл әлемде танылған саяси-құқықтық принциптерге сүйеніп өмір сүре бастады.
Осы жылдар кезінде саяси сахнаға бірнеше Жоғарғы Кеңес, Парламент келді. Жаңа Конституция қабылданды. Казақстан тарихындағы тұңғыш кәсіби заң шығарушы орган - XIII сайланған Жоғарғы Кеңес пен оның орнына келген қос палаталы Парламенттің депутаттарын ойландырған мәселелер аз болған жоқ. Соның бір сауалы - Казақстандағы заң шығару қызметінің бастау көзі кайда? Ол неден басталады? Заң шығару қызметіне қатысқан алғашқы заңгерлер кімдер еді? Олар туралы не білеміз? - деген сауалдарға жауап беру ойға алынды.
Өлкенің қателіктерінен сабақ алу. Ресей империясының ұлан-ғайыр жер аумағындағы өзіндік ерекшелігі мол сайлау жүйесінің тетігін қадағалаудың, Мемлекеттік Дума депутаттарының заң шығару қызметін, монархиялық құрылыс жағдайындағы өкілді және атқару органдарының өзара катысы мен бір-біріне ықпалын зерттеудің бүгінгі кәсіби парламентін қалыптастырып отырған Казақстан үшін маңызы аса зор. Сонымен қатар, Ресейдегі парламентгің өмірге келуіне пәрменді ықпал еткен 1905-1907 жылдардағы демократиялық революцияның дүмпуі нәтижесінде күллі жұртшылықтың сайлауы арқылы кұрылатын Заң Кеңесін шақыру жөніндегі 1906 жылғы бастама империяны мекендеген халықтар мен шет аймақтағы қазақгар үшін де тарихи аса маңызды оқиға болды.
Дала және Түркістан өлкелері тұрғындарының булыгиндік, виттелік сондай-ақ үшінші маусымдық заңдарды қамтитын Думаларға катысуының елдегі демократиялық өзгерістерді іске асырудағы маңызы айрыкща болатыны анық еді. Бірақ, бұл халықтар сайлауға катысуға тең кұқық ала алмады. Олардан сайланатын адамдардың саны мейілінше шектеулі болды. Соның өзінде елде демократиялық өзгерістерге бетбұрыстың басталғаны оған шет аймақтағы халықтардың қатысу мүмкіндігі бар екені сезіле бастады. Метрополиядағы, яғни Ресейдегі орыс халқының озық ойлы зиялылары да, отар болып бодандық қамытын киіп отырған шет аймақтағы халықтардың өкілдері - қазақ зиялылары да жеке-дара ел билеудің келмеске кетіп бара жатқанын түсінді.
Егемен Қазақстанды құру жағдайында ұлтгық сананың қалыптасуы, қазақ этносының тарихи өткенін зерделеудің мейлінше қажеттілігін танытады. Соңғы кезге дейін казақ этносының тарихы жекелеген индивидиумдар мен тарихи үрдістер субъектілері түрғысынан қаралған жоқ.
Осы түрғыдан қарағанда, ақтаңдақтарды анықтап, өткеніміз бен кеткенімізге, кешегіміз бен бүгінгімізге талдау жасаған кезде Ресейдің І-ші және П-ші Мемлекеттік Думаларына депутат болған казақ зиялыларының қоғамдық-саяси көзқарастарын талдап, зерттеудің маңызы зор. Думадағы әрбір қазақ депутаттарының қоғамдық-саяси қызметі ұлттық тарихымыздың құрамдас бөлігі болып табылады.
– көп жылдар бойы әкімшіл-әміршіл жүйе зерттеуші-ғалымдарымызға шет елдерді айтпағанда, өз еліміздегі қажетті кұжаттармен танысу мүмкіндігіне шектеу жасап, тыйым салынды;
– І-ші және П-ші Ресей Мемлекеттік Думасын, оған қатынасқан қазақ депутаттарының қызметтерін, көзқарастары мен ұстанған бағыттарын талдап, олардың кейінгі күрделі де қайшылықты тағдырларын зерттеу қажеттілігі, елімізде жүріп жатқан бүгінгі саяси-әлеуметтік мәдени-рухани ахуалға, қоғамдағы жаңғыру, жаңаруға тікелей байланысты және үндес. Сонымен бірге Қазақстан Республикасының саяси өміріндегі елеулі оқиға:
– Мемлекеттік Думаның мәнін және мазмұнын ашу, ондағы қазақ депутаттарының сөз сөйлеу мәселесінің ішкі жүйесін көрсету;
– жер-су мәселесіндегі Дума депутаттарының көзқарастарын арнайы талдау.
Алға койылған міндеттерді жан-жақты шешу — қазақ қоғамының ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік даму эволюциясының ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. Ал бұл мүмкіндік бүгінгі мемлекеттік биліктің белгілері мен кызметі жайлы тұжырымдар жасауға, ұлтаралық қарым-қатынас мәселелерін және қоғамды демократияландырудың қиыншылықтарын өткендегі тәжірибе негізінде шешуге жол ашады деген ойдамыз.
Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбсрі. ХХ- ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының Мемлекеттік Думадағы саяси қызметтерінің кезеңдері қамтылады.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазакстан тарихындағы "ақтаңдақтардың" бірі болып келген бұл мәселеге еңбекте бұрынғыдай таптық немесе үлттық көзкарас тұрғысынан емес, жаңаша жалпы адамзаттық түрғыдан баға беріледі;
– Бітіру жүмысында Думадағы қазақ депутаттарының саяси қызметтерін бүгінгі уақыт талабына сай тарихи-ғылыми жағдайда жан-жақты ашып көрсетуге әрекет жасалды. Осыған байланысты бұл енбектің тоталитарлық жүйе жылдарында жазылған зерттеулерден өзіндік ерекшелігі бар еңбектер мүмкіндігінше қарастырылады.
Бітіру жұмысының методологиялық негізі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуына байланысты елде демократия

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Аманжолова Д.А. Казахи - депутаты Государственной Думы / Д.А. Аманжолова // Отечественная история. - 1994. –№ 1. –С. 57-73.
2. Аманжолова Д.А. Движение Алаш в 1917 г. / Д.А. Аманжолова. –М.: Наука, 1993. – 526 с.
3. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш /Д.А. Аманжолова. - А.: Шыгыс, 1994. – 330 с.
4. Аманжолова Д.А. Алаш: история и историография. –Семей: Асу, 1994. – 329 с.
5. Аққұлыұлы С. І - Мемлекеттік Дума және оған мүше болған казақтар / С. Аққұлыұлы, Д. Қамзабекұлы // Ана тілі. - 1993. – 4-ақпан.
6. Асылбеков М. Айтұлы Ақан еді (Академик Ақай Нұсіпбекұлы туралы сыр) / М. Асылбеков // Егемен Казақстан. - 1996. –5-маусым.
7. Асфендияров С.Ж. Казақстан тарихының очерктері / С.Ж. Асфендияров. –А.: Ғылым, 1994. – 255 бб.
8. Ахмедов Ғ. Русия думасындағы казақ депутаттар / Ғ. Ахмедов // Жұлдыз. –1994. –№ 1. – 169 - 174 бб
9. Байтұрсынов А. Ақжол /А. Байтұрсынов.-Алматы: Жалын, 1991.-464 б.
10. Бөкейхан Ә. Таңдамалы / Ә. Бөкейхан. Бас редакторы Нұрғалиев Р.Н. - А.: Ғылым, 1995.-475 б.
11. Балашев П.Н. Записки о необходимости изменения закона о выборах в Государственную Думу / П.Н. Балашев.–СПб.: Ретрос, 1996. – 392 с.
12. Бөкейханов Ә. Шығармалар / Ә. Бөкейханов.–А.: Ғылым, 1994. -384 б.
13. Бөкейханұлы Ә. Казақтар / Ә. Бөкейханұлы // Ана тілі.–1990. – 20 караша.
14. Букейхан А. Выборы в Степном крае. 1906 г. Семиреченская область / А. Букейхан // Простор. –1993. –№ 10. –С. 217-223.
15. Бурмистрова Т.Ю. Национальная политика партии большевиков в период первой русской революции 1905-1907гг. / Т.Ю. Бурмистрова.–Л.: Наука, 1962. – 239 с.
16. Дахшлейгер Г.Ф. Историография советского Казахстана / Г.Ф. Дахшлейгер. –А.: Наука, 1969. – 350 с.
17. Зайчиков Г.И. Думская тактика большевиков (1905-1917 гг.) / Г.И. Зайчиков.–М.: Поилтиздат, 1975. – 329 с.
18. Калинычев Ф.И. Государственная Дума в России, Сборник документов и материалов / Ф.И. Калинычев. –М.: Наука, 1957. – 659 с.
19. Кемеңгерұлы Қ. Тандамалы / Қ. Кемеңгерұлы А.: Атамұра, 1996. - 396 б.
20. Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. ІІІ-ші, –А.: Ғылым, 1982. - 550 б.
21. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері /С.Қирабаев.-А.: Білім, 1995. -288 б.
22. Қожахметов Ғ. Думаға сайланған қазақтар / Ғ. Қожахметов, Қ. Әбішев // Орал өңірі. - 1990. – 19 қыркүйек.
23. Қозыбаев И. Историография Казахстана / И. Козыбаев. Уроки истории. –А.: Наука, 1990. –256 с.
24. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты / М. Қозыбаев. –А.: Наука, 1992. –272 б.
25. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы / М. Қойгелдиев. –А.: Ғылым, 1995. –352 б.
26. Қойгелдиев М. Алашорда / М. Қойгелдиев // Егеменді Қазакстан. – 1992. –18 - каңтар. – 49 б.
27. Қойшыбай ұрпағы Б. 1905 жыл. –А.: Ғылым, 1988. –227 б.
28. Қойшыбаев Б. Бақытжан Каратаев / Б. Қойшыбаев. –А.: Ғылым, 1993. –257 б.
29. Қойшыбаев Б. Тәлімі мол тақырып / Б. Қойшыбаев // Зерде. - 1990. –№6.
30. Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері. Ж.Ақбаевтың саяси-құқылық көзқарастары / М. Құл-Мұхаммед.–А.: Атамұра, 1996. - 224 б.
31. Құлмаханова Л. Мұхаметжан Тынышбаев және қырғыз трагедиясы / Л. Құлмаханова, М. X. Қойгелдиев // Акиқат. –1996. –№ 5. –85-88 бб.
32. Ледницкий А. Национальный вопрос в Государственной Думе. // В книге Первая Государственная Дума / А. Ледницкий. –СПб.: 1907. – 654 с.
33. Ленин В.И. Шығармаларының толық жинағы / В.И. Ленин. - 16-том. –А.: Саяси баспа, 1973. - 782 б.
34. Локоть Т.В. Первая Дума. Статьи, заметки и впечатления / Т.В. Локоть.–М.: Изд. Акад. Наук СССР, 1986. – 312 с.
35. Материалы по истории политического строя Казахстана.–А.: Политиздат., 1960. – 652 с.
36. Мектепов А. Халел Досмухамедұлы. Халқының рухани жаны мен тән саулығының шипагері / А. Мектепов // Ана тілі. –1990. – № 15-16.
37. Шоқай М. Естеліктер / М. Шоқай, М. Шоқай. –Стамбул: 1997. - 271 б.
38. Нұрпейісов К. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы / К. Нұрпейісов, М. Құлкенов, Б. Хабижанов, А. Мектепов. –А.: Алаш, 1996. - 276 б.
39. Нұрпейісов К.Н. Алаш һәм Алашорда / К.Н. Нұрпейісов. –А.: Алаш, 1995. - 351 б.
40. Очерки революционного движения в Средней Азии. –Сб. ст. –М.: Наука, 1976. – 329 с.
41. Озғанбаев Ө. Казақ депутаттары І жәнс II Мемлекеттік Дума жұмысына қатысуы // Ө. Озғанбаев // Дәуір бел-белестерінде. –А.: Алаш, 1996. – 32-62 бб.
42. Озганбаев О. Власть и общество / Ө. Озганбаев // Фемида. – 19. - № 9. - 9-11 бб
43. Озғанбаев Ө. Демократия бастауында... / Ө. Озғанбаев //Ақиқат. - 1996. –№ 10. – 45-50 бб.
44. Озғанбаев Ө. Демократия бастауында... / Ө. Озғанбаев // Ақиқат. - 1996. –№ 31. – 40-45 бб.
45. Озғанбаев Ө. Демократия бастауында.../ Ө. Озғанбаев // Ақиқат. - 1996. –№ 12. –52-57 бб.
46. Озганбаев Ө. Некоторые вопросы историографии Российской Государственной Думы и о депутатах Государственной Думы из Степного и Туркестанского краев / Ө. Озғанбаев // Саясат. - 1997.– № 2.– 99-109 бб.
47. Озғанбаев Ө. Патшалық Ресей Думасындағы казақтар / Ө. Озғанбаев // Егемен Қазақстан. – 1996. – 24 сәуір.
48. Омарбеков Т. Қазақстан Парламентінің конституциялық өркеңдеуі / Т. Омарбеков // Ақиқат. –1996. – № 12. – 39-44 бб.
49. Өтениязов С. Тарихтың ащы акиқаттары / С. Өтениязов. –А.: Ғылым, 1990. - 125 б.
50. Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов / С. Өзбекұлы.–А.:–1996. – 112 б.
51. Петрищев А. Два избирательных закона / А. Петрищев. –СПб.: Тип. Н.Н.Клобукова, 1967. - 215 с.
52. Пясковский А.В. Революция 1905-1907 гг. в России / А.В. Пясковский. –М.: 1966. – 479 с.
53. Революция 1905-1907 годов в Казахстане / Под ред. Б.С. Сулейменова. –А.: Наука, 1949. – 541 с.
54. Сидельников С.М. Образование и деятельность первой Государственной Думы / С.М. Сидельников.–М.: Наука, 1962. – 567 с.
55. Спанов Ә. Қарашаңырақ / Ә. Спанов, Ж. Нұрмақанова.–А.: Атамұра, 1995. – 459 бб.
56. Сулейменов Б.С. Казахстан в первой русской революции / Б.С. Сулейменов. –А.: Ғылым, 1949. – 247 с.
57. Субханбердин.С.Ү. Айқап /С.Ү. Субханбердин.–А.: Дәуір, 1995. -366 б.
58. Тынышбаев М. Великие бедствия (Ақтабан шұбырынды) / М. Тынышбаев. –А.: Ғылым, 1991. – 548 с.
59. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдырлары / Құраст. Серікбайұлы Қошым-Ноғай. –А.: алаш, 1992. - 184 б.
60. Юзумов К.П. Деятельность депутатов I Государственной Думы от Степного края / К.П. Юзумов. // "Известия АНРК".–1992. –№ 3. –53-57 бб.

      
      ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақстан және
шет елдер тарихы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы : МЕМЛЕКЕТТІК ДУМА
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..................................................3 1 ... ... МЕН ... ЖӘНЕ ... ЖАҒДАЙ..................................9
1.1 Ресейдегі 1905—1907 жылдардағы революциялық қозғалыс және
казақ
зиялылары................................................................
....................................9
1.2 Ресейдің ... ... және ... ... ... рухани
өзгерістер................................................................
................................................20
2 МЕМЛЕКЕТТІК ДУМАДАҒЫ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ
ҚЫЗМЕТІ...................................................................
............................................30
2.1 ... ... мәні ... ... Дала және ... ... ... Думаға
депутаттыққа сайланған кайраткерлердің
тағдыры.........................................50
2.3 Мемлекеттік Думадағы ... ... және ... ... ... халықтарының тәуелсіздікке ұмтылған
асыл арманы, қасиетті мұраты 1991 жылы желтоқсан айында ... ... ... бір жыл бұрын 1990 жылдың 25 қазанында қазақ елінің терең құқықтық
сипаты бар ... ... ... ... маңызы зор кұжат -
Декларация кабылданды. Сөйтіп, біздің мемлекетіміз ... ... кей ... ... ... ... ... қуаты жағынан өзінен
әлдеқайда төмен болса да саяси салиқалықық теңестіруге мүмкіндік ... ие ... ... ... ... ... және ... қатынастың жаңа үлгілерін орнатып, ұлтгық ... ... және ... ... ... ... шараларды
белгіледі, билікті бөлу қағидаларын, меншіктің көп нысандарын, ... ... ... ... құқыктары мен ... ... ... жариялады. Біздің мемлекетіміз алғашқы
кадамдарынан бастап, бүкіл ... ... ... ... өмір сүре ... ... ... саяси сахнаға бірнеше Жоғарғы Кеңес, Парламент
келді. Жаңа ... ... ... ... тұңғыш кәсіби заң
шығарушы орган - XIII сайланған Жоғарғы Кеңес пен оның орнына ... ... ... ... ... мәселелер аз болған жоқ.
Соның бір сауалы - ... заң ... ... ... көзі ... ... ... Заң шығару қызметіне қатысқан алғашқы заңгерлер кімдер
еді? Олар туралы не білеміз? - деген сауалдарға жауап беру ойға алынды.
Өлкенің ... ... алу. ... ... ... жер
аумағындағы өзіндік ерекшелігі мол сайлау жүйесінің тетігін қадағалаудың,
Мемлекеттік Дума ... заң ... ... ... ... ... және ... органдарының өзара катысы мен бір-біріне
ықпалын зерттеудің бүгінгі кәсіби парламентін ... ... үшін ... аса зор. ... қатар, Ресейдегі парламентгің өмірге
келуіне пәрменді ... ... ... жылдардағы демократиялық
революцияның дүмпуі нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі 1906 жылғы бастама империяны мекендеген
халықтар мен шет аймақтағы қазақгар үшін де тарихи аса ... ... ... және Түркістан өлкелері тұрғындарының булыгиндік, виттелік
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерді іске асырудағы маңызы айрыкща болатыны анық ... бұл ... ... ... тең кұқық ала ... ... ... саны мейілінше шектеулі болды. Соның өзінде елде
демократиялық өзгерістерге ... ... оған шет ... ... мүмкіндігі бар екені сезіле бастады. ... ... орыс ... озық ойлы зиялылары да, отар болып ... киіп ... шет ... ... өкілдері - қазақ зиялылары
да жеке-дара ел билеудің келмеске ... бара ... ... ... құру ... ... сананың қалыптасуы, қазақ
этносының тарихи өткенін зерделеудің мейлінше қажеттілігін танытады. Соңғы
кезге ... ... ... ... ... ... мен ... субъектілері түрғысынан қаралған жоқ.
Осы түрғыдан қарағанда, ақтаңдақтарды анықтап, өткеніміз ... ... бен ... ... жасаған кезде Ресейдің І-ші
және П-ші Мемлекеттік Думаларына депутат болған ... ... ... ... ... ... маңызы зор. Думадағы әрбір ... ... ... ... ... ... ... табылады.
– көп жылдар бойы әкімшіл-әміршіл жүйе зерттеуші-ғалымдарымызға шет
елдерді айтпағанда, өз еліміздегі қажетті кұжаттармен танысу мүмкіндігіне
шектеу ... ... ... І-ші және П-ші ... ... Думасын, оған қатынасқан қазақ
депутаттарының қызметтерін, ... мен ... ... ... ... күрделі де қайшылықты тағдырларын зерттеу қажеттілігі,
елімізде ... ... ... ... ... ахуалға,
қоғамдағы жаңғыру, жаңаруға тікелей байланысты және үндес. Сонымен бірге
Қазақстан Республикасының ... ... ... оқиға:
– Мемлекеттік Думаның мәнін және мазмұнын ашу, ондағы ... сөз ... ... ішкі ... ... ... ... Дума депутаттарының көзқарастарын ... ... ... ... шешу — ... ... ХХ ғасыр
басындағы саяси-әлеуметтік даму эволюциясының ... ... ... Ал бұл ... ... мемлекеттік биліктің белгілері
мен кызметі жайлы тұжырымдар жасауға, ұлтаралық қарым-қатынас ... ... ... қиыншылықтарын өткендегі тәжірибе
негізінде шешуге жол ашады ... ... ... хронологиялық шеңбсрі. ХХ- ғасырдың басындағы
қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазакстан ... бірі ... ... бұл ... ... бұрынғыдай таптық
немесе үлттық көзкарас тұрғысынан емес, жаңаша жалпы адамзаттық түрғыдан
баға ... ... ... ... ... ... саяси қызметтерін
бүгінгі уақыт талабына сай тарихи-ғылыми жағдайда жан-жақты ашып көрсетуге
әрекет жасалды. Осыған байланысты бұл ... ... жүйе ... ... ... ерекшелігі бар еңбектер мүмкіндігінше
қарастырылады.
Бітіру жұмысының методологиялық негізі. ... ... ... байланысты елде демократия орнап,
бұрынғы бір жақты,әміршіл идеологиядан арылып, халқымыздың төл ... ... жазу ... алына бастаған шакта оның "ақтаңдақ" беттерін
жан-жақты ашып ... ... ... ... ғылыми объективтілік
және жүйелілік тәрізді принциптерге, сыншыл талдауға сүйенеді.
Тарихи салыстырма ... ... ... ... ... мәселелерді талқылау барысында еліміздің тарихындағы
айқындалған ойларды бағытқа алуға ұмтылдық.
Бітіру жұмысының деректемелік көздері. Қазақстан өз ... ... ... ... "ақтаңдақ" болып келген беттерін,
оның қатарында Ресей Мемлекеттік Думаларындағы ... ... ... мен оның ... ... ... ... қарастыруға
мүмкіндіктер туды. Зерттеу жұмысымызда төмендегідей деректемелік негіздерге
сүйендік:
– Патша үкіметінің ресми ... Дума ... ... ... баспасөзінде жарық көрген деректемелік мағлұматтар;
– жеке адамдар жасаған кұжаттар, еңбектер, естеліктер, шығармалар,
туындылар;
Бітіру жұмысының тарихнамасы. 1905-1906 ... ... ... ... ... талдау, жүйелеу жүмыстарына және оған ... ... ... ... тарихнамалық еңбектер1 айтарлықтай көмек
береді.
Ғасыр басындағы Ресейдін, Мемлекеттік Дума ... ... шет ... отар елдің қоғамдық-саяси өміріндегі орны ... ... ... ... даму үрдісі кезінде Думаның өз
тарапынан реакциялық, монархиялық, либералдық деп бағаланғаны ... ... ... ... басқарушы өкімет билігін сақтауды
жақтайтын көзқарастағы еңбектер де жоқ ... ... бірі ... "Сайлау жүйесінде
партиялық үгіттің пәрменді ықпалы, әрі шет ... орыс емес ... кері ... [16] ... ... ... ... көлемі де едәуір баршылық. Осы бағыттағы
саясаткерлер Дума Ресей халықтарының тағдырын шешеді, немесе осы ... ... ... ... ... ... айтты. Сөйтіп, Думаның орыс емес
халықтар өміріндегі рөлі мен маңызын барынша ... ... ... ... ... орыс емес бөгде ұлттар мен ұлыстарға тек «Халықгар
бостандығы» партиясы ... ғана ... пен ... ... ... қажет — деп жазды .
І-ІІ-ші Мемлекеттік Думаның жұмысына және оның қызметінің сан алуан
қырына орыс ... ... баға ... ... ... начало в государственном
строе и при выборах депутатов в представительное ... [16] ... ... ... ... мазмұнын бірден өткір ... ... ... ұлы ... ... ... Зерттеуші федеративтік
бастамаға негізделген балама ... ... ... және ... ... ... Дума депутаттарының саны аймақтың халықтар есебінен
екі есеге жуық өсетін еді — ... ... ... ... ... да осы ... өздерінің еңбектерін арнаған. Шаруашылық
мәселесі адам ... жеке басы ... ... ... ... кадеттердің мұндай ұсыныстарына қарсы: "...Мемлекеттік
Дума... бостандық жолында тек қана ... ... ... [32, 56 б.] ... пікірді айтады.
С.М.Сидельниковтың "Образование и деятельность первой Государственной
Думы" деп ... ... ... зан ... ... Дума сайлауындағы таптар мен партиялардың және сол кездегі
үкіметтің алғашқы саяси ұйымдар ... ... ... баса ... Ол Дума ... аграрлық мәселе бойынша жобаларына талдау
жасайды. ... ... ... шет ... оның ішінде
Қазақстанның да осыған қатысты мәселелері ... ... жөн, тар ... ... ... тұрғысынан қоғамдық
өмірдегі ұлтаралық қатынастар ... ... ... көп ... ... ... Т.Ю.Бурмистрованың [15] еңбектерін бөле-жара айтуға
болады. Автор 1905-1907 жылдардағы Ресейдің ұлт ... шолу ... ... ... ... ... ... талдау
жүргізген. Ол өзінің келесі В.С.Гусаковамен бірігіп жазған жұмысында
"ұлттық және ... ... ... ... ұйымы Мемлекеттік Думада
еліміздің таптары мен партиялары бір-бірімен қақтығысып, жан аямай күресті"
– деп жазады. Е.Д.Черменский өзінің "Буржуазия и ... в ... ... атты енбегінде патшалық Ресейдің Мемлекеттік Думаны төңкерісті
жаншу ... ... ... архивтік жаңа құжаттар негізінде
дәлелдеуге тырысқан.
Біздің зерттеп отырған ... ... ... ... ... еңбектерінен кездестіруге ... Бүл ... ... ... аудандарындағы жағдайлар
мысалға алынып, оларға ... ... ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейханның [12, 13] ертеректе жарық көрген
кейбір мақалалары мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастады.
Сондай-ақ, бүл мәселе Тәуелсіз ... ... ... ... штаб-пәтерінде 1996 жылы 29-30 сәуірінде
"ТМД ... ... ... ... ... ... ... Думасының 90-жылдығына орай шақырылған конференциясында кеңінен
қарастырылынды.
Бітіру жұмысының құрылымы.Кіріспеден, екі тараудан, ... ... ... ... 1905-1907 ЖЫЛДАРДАҒЫ РЕСЕЙ МЕН ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ –
ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙ
1.1 Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революциялық қозғалыс және ...... ... ... әлем ... атап ... Азия мен Латын Америкасы құрлықтарында демократиялық революциялық
дүмпулер болып, ұлт-азаттық қозғалысы өріс ... ... ... ... Ресейде болған революцияның орны ерекше болды. ... ... жаңа ... ... еніп жатқан дәуіріндегі алғашкы
революция еді. Екіншіден, бұл өзгеріс әлем ... өз ... ... бір саты ... ... тікелей әсерін тигізді. Сонымен бірге, ол
Ресейге қараған ұлттар мен ұлыстардьң бұқаралық ... ... ... ... жағынан демократиялық-халықтық революция болды [52, 56
б.].
Бұл дәуірде Ресейде жаңа өндірістік қатынастар енді ғана ... ... ... тұсау болып келген ескі феодалдық-патриархалдық қоғамның
қалдықтары әлі де ... ... жоқ ... ... ... ... үшін жаңа нарықтық қатынастардың ... елде ... ... ... ... сипаттағы күштердің күресін өрістетуге
төңкеріс кең жол ашты. Соңғы кездерге шейін бұл ... ... ... ... ... ғана ... оқып үйреніп
келдік. Сондықтан да, елдегі саяси ахуалды объективті ... ... ... ... ... кенжеледік. 1905 жылдың 9-қаңтарында
басталған бұл төңкеріс ... ... ... ... ... тарихнамасына
еніп, мектеп қабырғасынан санаға сіңіп келгенмен, бүгінгі күн ... ... ... оралып, байыпты зерттеп, пайымдауды қажет етіп отыр. Ендеше
соған тоқталайық. Халықтың наразылығы өсуіне орай, елде саяси жағдай күннен
- ... ... ... ... ... басу үшін 18-ші ... 1905
жылы патша Ішкі істер министрі Булыгиннің атына ... ... ... заң ... ... ... мақсатында қол қойылады. Осы
уақыттан бастап булыгиндік думаның сайлауына мемлекет тарапынан дайындық
басталды [52, 75 ... ... ... ... жөнінде, Қазақстанда помещиктік жер
иелігі болмағандықтан; үкімет "образование их едва ли ... ... ... шек ... — деп ... Сонымен бірге "Сіздердің
облыстардың атынан алдын ала есеп ... ... ... бір адам
шақырылатыны" айрықша айтылды" [52, 75 б.].
Осылайша булыгиндік дума сайлауына ... ... ... ... ... ... ... таныстыру қызметіне
амалсыздан бас тартуға тура келді. Бірақ ол кездегі қүжаттар куә ... ... ... көпшілігі өлкенің орыстар тұратын бөлігін ... ... ... ғана ... ... ... ... болсақ, алғашқы дайындық кезеңінде
жергілікті билік өкілдеріне мемлекет ... ... деп ... ... к ... в этих ... кочевых и бродящих инородцев,
составляющих преобладаюший разряд населения в управляемой Вами ... ... ... ... ... бергісі келмеуі, әрине халық
арасында наразылық туғызбай қоюы мүмкін емес еді. Мысалы, Верный қаласының
тұрғылықты адамдары 1905 жылы 31 ... ... ... Жетісудан
Думаға депутаттыққа 4 адамды жіберуді өтінді [53, 12 ... ... 6 ... Манифесте Думаның заңдары жөнінде хабарлады.
Сайлау заңдары бойынша Ресей империясына енетін бодан елдердің халықтары,
соның ... Орта Азия мен ... да ... ... ... акт Ресейді мекендеген күллі халықтардың наразылығын туғызды.
Казақстан халқының ... ... жоқ ... ... наразылық кең
канат жая бастады. Осы белсенді ... көш ... ... ... ... сол ... ат ... ғана зиялылар болғанын тарих
теріске шығармайды. Олар патшалық Дума ... ... ... ... белсенділігін көтеруге ықпал жасады.
1905 жылдың қазан айынан шыға бастаған саяси ... ... ... мазмұны патша "сыйға тартқан" бостандықты
әшкерелеуге арналған-ды.
Революция күн санап өріс ала ... ... ... ... ... қалың бүқараны күшпен басуға талпыныс жасады. Дала генерал-
губернаторы 1905 жьілы 14-қазанда Ішкі істер министрі мен әскери министріне
жеделхат ... Онда Дала ... ... ... ... енгізуді өтінді.
Жедел хатта былай деп көрсетті: «бұл ... ... пен ... өркендеуі, "бұқараны таңдатарлық "әсер етіп, дүрбелең тудырып,
тыныш жатқан басым билігін оятады»-деді [40, 57 б.].
XX-ғасырдың басындағы ... ... ... және ... ... жауап беруге атсалысқан ұлт интеллигенциясы 1905-1907 жылдардағы
революциялық қозғалыс барысында барлық ... орыс ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси көзқарастарының
қалыптасып, бірыңғай саясатпен араласуына осы 1905-1907 ... ... ... дәрежеде ықпал жасады. Бұл жөнінде профессор
К.Нұрпейісов "Алаш һәм ... атты ... ... да ... ... қозғалысының белгілі жетекшілерінің бірі Халел Досмұхамедұлы
1903-1909 жылдары Санкт-Петербургте императорлық ... ... ... Оның ... ... ... мен саясатқа белсене
араласып, көріне бастауы осы ... дөп ... Оған ... ... ... ... 1931 жылы 14 қыркүйекте Біріккен мемлекеттік саяси
басқармасының (ОГПУ) тергеушісіне өз қолымен жазып берген мәлімдемесі: ... ... орыс ... қарсаңында келдім. Бұл кезде
демократиялық күштер, оның ішінде студенттер қауымы да ... ... ... ... ... өмірге араласумен қатар саяси
білімімді жетілдіруге ... Әр ... ... ... ... Мені және басқа казақ студенттерін ешбір саяси
партия бағдарламасы қанағаттандырмады. Солшыл-демократтар тек ... ... ... ... ... ... ... Кадеттер орыс халқының ұлылығы ... ... ... ... ... аузын ашпайтын, ал оңшылдар болса, орыс емес ... ... ... ... Сол ... ... ... кездейсоқ тап болғанымызда сонда сөйлеген Милюковтың (кадеттердің
жетекшісі-авт.) айтқан сөздерін осы күнге ... ... ... Ол: ... орыс емес ... аса ... канап отыр» [40, 83 б.] деп
еді.
XIX-ғасырдың соңы мен XX-ғасырдың бас кезінде Ресейдің бір ... ... 20-ға жуық ... ... ... ... ... М.Шоқай,Ж.Ақбайұлы және басқалар. Сондай-ақ,
Мәскеу мен Санкт-Петербургтың басқа жоғары оқу ... ... ... ... қазақ жастары бітірген.
Бұл дерек сондай-ақ, ... ... ... легі ... ... ... ... Қаратай, Бақыткерей Құлман,
Мүхаметжан Тынышбайұлы, ... ... ... ... сияқты ірі
өкілдерінің көпшілігі Ресейдегі ... ... ... ... алған саяси хал-ахуалға сергектігін әрі сын көзбен қарағандығын ... ... ... үлгі алу ... шешкендігін көрсетеді [52, 75 б.].
Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы төңкеріс Қазақстан үшін де ... ... ... дала ... ... тартылып, азаттық үшін қозғалыс
тасқыны құрсауына ... ... В.И. ... дәл атап ... ... 1905 ... ... қозғалысы мен "ортағасырлық тоқырауда тағыланған жүздеген
миллион" шығыс халықтарының, соның ішінде қазақ елінің де өз ... ... ... түсуі арасында тікелей байланыстың бар екендігін ешкім ... ... Бүл ... ... бір-біріне тәуелді де, әрі ... да бар. Орыс ... ... негізгі көздеген мақсаты-
Ресейді басыбайлы мешеулік пен шексіз, қатал әкімшілік ... ... даму мен ... ... алып шығу ... Ал, ұлт зиялылары
бастаған қазақ азаттық қозғалысының басты ... - ... ... ... алып, бұғаудағы казақ қоғамының мемлекеттік саяси дербестігін қалпына
келтіру арқылы ұлттық өркендеуге жол ашу ... ... бұл ... ... ... ... дәрежеде әлеуметтік-таптық міндеттерді де
көтергенін жоққа шығаруға болмайды, дегенмен ол үшін ... ... ... ... еді. ... ... ... айтқанда, 1905-1907
жылдары отарлық бұғаудағы казақ қоғамында таптық санадан гөрі ұлттық
сананың ... ... ... ... алғышарттар басым түсіп жатты [52,
95 б.]. 1905 жылы ... ... ... ... жаңа ... ... ... берді, ал саяси күрес әдісі ең алдымен патшаға, орталық
билікке петиция ... ... ... көрінді. Жетісу облысы Лепсі уезінің
қазақтары дайындаған петицияға 1000 адам ... ... ... ... ... ... Орал және Торғай облыстары
қазақтары атынан жазылған ... 44 адам қол ... Бүл ... ... ... ... ... болған Қарқаралы ... жөн ... жылы жаз шыға ... ... қазақ жеріндегі губерниялық, уездік
орыс әкімшіліктерін де мазасыздандыра бастады. Олар Омбыға, Дала ... ... ... ... ... ... ... жіберіп тұрған.
«Күллі Ресей өз өмірін түгелімен қайта өзгерту керектігін мәлімдеп
жатқан казіргі тұста тағдыры Ресеймен ... ... ... ... да ... өтіп жатқан оқиғалардан тыс қала ... ... ... ... ... делінген. Шындығында да, Ресейден бастау алған
демократиялық қозғалыстың қазақ даласына әсер етуі заңды еді. ... ... ... ... ... ... діни-рухани тұрғыдағы
істерінен қағажу көргені сонша, әкімшіліктің рұқсатынсыз бір қадам да жасай
алмайтын болды. Мешіт салуға, мұсылман мектептерін ашуға, Меккеге ... және ... ... беру не ... құқы заң бойынша тек әкімшілік
билігіне ... . ... ... ... ... отарлау саясатын
жүргізгенде әр ... ... ... түрліше әдіс, айлалар қолданып отырған.
Түпкі мақсаты- шикізаттың мол қоры саналатын ұлан-байтақ даланың ... ... ... ... еді. Ол үшін тұрғын халықты сахараның
байырғы тіршілікке ... ... ... ... кұмды,
шөлейт жерлерге ығыстырып, оның орнына Ресейдің халқы келіп ... ... ... әкеп жерсіндіруге тырысты. Осыған орай,
отаршыл әкімшілік қол ... ... ... ... ету ... ойын жүзеге асыру жолында әр түрлі заңдар мен ... ... ішкі ... жойып, дәстүрлі ел билеу жүйесін өз пайдасының
ыңғайына көшіруге күш салды. "Бұл рұқсаттың өзі де іс ... ... ... ... салу, медреселер мен мектептер ашу жөніндегі
тілектер көп ... ... ... Соңғы кездерде қазақтардың діни-рухани
істері тұрғысында тартып отырған қысымшылықтарын ... айту ... ... ғалымдар алдымен қазақ елінің рухани болмысы ... ... ... психологиясын, мінез-құлқын, салт-сана дәстүрінің
ерекшелігін, билеу жүйесін, яғни өздеріне қажет буынды да ... ... ... ... отырып, миссионерлік саясатының стратегиялық
негіздерін, мақсаттарын анықтап отырды.
1912 ... ... ... ... ... қазақтан он екі миллион
десятина жер алынған.
Жер алынғанда қыстаулар да ... ... һәм ағаш ... де ... барлығына да қазынадан ақша төленген, әзірше алыну
ықтиярсыз болса да... 1905-1910 ... ... ... ... ... ... ... яғни екі жүз қырық мың жанұя, әр жанұяға
төрт жүз ... ... ... Патша өкіметі 1900 жылы ... ... ... ... ... Бұл ... құрамында
белгілі саяси және қоғам қайраткері, ... ... І-ші ... ... ... ... да ... мал-жанның, жайылымдық
жерлердің санағын жүргізді; шаруа деңгейіне сәйкес тиісті жер ... де ... ... бойынша қазақта "артық" жер аз ... ... ... көзі ... ... ... ... әкімшілігі экспедицияға Лев ... ... Ұлы ... досы ... жақын жолдасы Лев Карлович айтқанынан
қайтпайтын бір беткей, қазақтың шаруа жайын көп ... ... адам ... шаруаға қолайлы жердің малға шаққанда артылмайтындығын ғылыми байламмен
дәлелдеп шығады. Бірақ мұнымен тынбай ... ... ... әкімшілігі
тарапынан бірнеше рет экспедициялар шығарылып, "артық" деп ... ... ... ... ... ... жоқ. ... негізіне сүйенген "Қоныстандыру басқармасы" қазақ иелігіндегі
шұрайлы жерлерді еріксіз тартып алып, мұжықтардың пайдалануына ... ... 98 б.]. ... ... ... ... Ресейдегі
шиеленіскен аграрлық мәселені шаруаларды Дала өлкесіне қоныс аудару арқылы
шешуді ұсынған жобасынан соң, бұл қозғалыс қарқыны ... ... ... Осыған орай, жер мәселесінің төңірегінде XX- ғасырдың басында
шығып тұрған ана тіліндегі төл ... ... ... ... екі түрлі
пікір жарыса айтылды. Біреулері — қала ... ... ... ... ... деп ... ... — жоқ, қазіргі патша
өкіметінің жүргізіп отырған ... ... мал ... күнін
көргендер — көшпелі, егін салғандар — отырықшы қалыбында қала бергені ... уәж ... Бүл екі ... де ... еді.
Отырықшылықты жақтайтындардың дәлелі — қазақ жері патшалықтың
меншігіне айналуы, қара бұлттай ... келе ... ... ... ... жем болудан алдын -ала қам жасасақ, ... ... 15 ... ... да өз үлесімізді алып қалуымызды ойлауымыз
керек. Егер халық жиылып қала ... ... бар ... ... бар" ... ... ... мүмкіндігіміз туып, мәдениетті елдердей өнер-білімге
қолымыз жетер еді дегенге саяды. Бұл ... ... ... ... Сералин, Мемлекеттік ІІ-ші Думаның депутаты
Бақытжан Қаратай, Жаһанша Сейдалин сияқты ... ... ... енді бір тобы — Мемлекеттік І-ші Думаның депутаты
Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мемлекеттік ІІ-ші
Думаның ... ... ... ... Досмұхамедұлы екінші пікірді
қолдады; яки мал ... ...... ...... қала ... жөн деді. Өйткені қазақтың
жеріне мұжықтарды неғүрлым көбірек қоныс аудару арқылы патша ... ... ... — ішкі ... қалыптасқан аграрлық шиеленісті
оңай шешуді көздеді. Ал бұл ... ... ... ... ... басқармасы" Дала өлкесін жан-жақты ғылыми зерттеуге мұрындық
болып, жерге орналастыру үшін қазақтың жаны мен малын ... ... ... белгіледі. Министрлер Кеңесінің мақұлдауымен 1909 жылы 9 маусымда
бекіген бұл нұсқау ... екі ... ... енгізілді. Бірі-көшпелі,
екіншісі-отырықшы калып нормасы. Осы екі ... ... ... алғаны
дұрыс дегенге байланысты, Әлихан Бөкейхан кезінде ... ... ... еді: ... һәм ... оқушылар көріп жүр, біз қазақ жұртына
ақыл берушілерді екіге бөлдік. Біріміз- қазаққа ... ... ... жер ... ... — бұған жуыма, түк олжа болмайды дейміз. Талас ... ... ... ... жоқ ... ...... болар еді. Айыр сөзде
айып жоқ,— дей келіп: "Біздің ақылымызша, адам баласының шаруасы бірте-
бірте ... көп ... ... Мал ... ... ... келе
жатқан жұрт, орыс 15-тен жер берді деп егінші бола қоймайды. Мал шаруасын
тіршілік үшін ... ... жұрт ... жер ... үлкен аяққа тар етік киген
болады. Біз, қазақ-ау, 15-тен жер алмай тұрып жан-жағына қара дейтініміз,
қазақ 15-ті алып, осы ... ... мал ... бұған мал бағылмайды..."
— деп мәселенің саяси бүркеулі астарынан хабардар еткен-ді [40, 250 б.].
Алайда ... осы екі ... ... ... тандауға келгенде патша
әкімшілігі жүргізген құйтырқы саясатының қақпанына ... ата ... ... көзі ... ... ... соңы ... оқиғамен аяқталып
отырды. Қазақ қоғамындағы өте-мөте көкейтесті бұл ... ... ... ... ... ... жатқан нәзік иірімдерін
меңгеріп және өз білігін ... жете ... ... ... ... ... талап етуі — өмірлік кажеттіліктен туған еді.
Патша өкіметі өзінің саяси-экономикалық шекарасын отарлау жүйесі
арқаны ... ... Дала ... де ... бай тәжірибесін сәтті
қолдана білді. Бұған дейін олардың Сібір "бұратаналары" мен башқұрттарға
істеген ... ... ... да дәл ... ... ... Ол
жөнінде Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мұхамеджан
Тынышбайұлылар кезінде орыс, татар, қазақ ... ... ... ... үлгі болған бұл тақырыпқа қайта-қайта, дүркін-дүркін
соғып, қалың бұқараны сақтандырып-ақ еді. Алайда одан еш нәтиже ... ... да өз ... ... ... ... ақшаға сатып,
айырылып қалып жатқан оқиғалар аз кездеспеді.
Қыр баласы деп қол ... ... ... ... газетінің 1914
жылғы N47 санындағы "Башқұрт жерінің шежіресінен", 1915 жылғы N147 санында
"Башқұрт жері" атты ... ... ... ... ... қулық-сұмдықтарын әшкерелеген. Соңғы мақаласында ол ... ... ... ... сен ... ... мәтелін әдейі эпиграф орнына
қолданып, туысқан башқұртқа туған күннің қазақтың да басына ... ... ... ... ... ... ала ... болып, сақтандыру
шараларын ескертеді. Патша әкімшілігінің башқұрт халқына ... ... ... зор қылмыс ретінде айыптап, көшпелі қазақ
еліне төнген қауіп-қатерге шыр-пыр болып ... ... ... ... ... газетінің 1905 жылғы N75 санында
жариялаған "К вопросу о нуждах кочевого населения киргизских степей" ... осы ... ... ... ... еді. ... ұлт
зиялыларының бұл еңбектері із-түссіз босқа кеткен жоқ; ... ... ... жерінің кейінгі тағдырын ойлаған. Қазақ қоғамының өткен
тарихын зерделей білген ... ... ... ... ... ... ... бұратана санаған елді көшпелі тұрмыстан ... ... ... ... жоспарлы түрде мүдделі етуге
тырысуында гәп бар. Осы ... ... ішкі ... ... түсінген Халел
Досмұхамедұлының дәрігерлік тұрғыдан отырықшылық ... ... ... ... өз ... ... — халқымызды күтіп түрған
үлкен шығындардан қорғап қалуына сеп болғаны шүбәсіз. Бұл ... көз ... ұлы ... өз ... кұлақ түрелік; "Жұқпалы аурулар қазақ арасына
бір кірсе, жуық арада шыға ... ... ... оба ... ... пен Орал ... қазақтарынан кетуді қойды. Жыл сайын жүз-
жүзден садақа алып тұр. Тегіс қала ... ... ... әзір ерте ... азаматтарын кейбіреулер мысқылдап келемеж қылады. Қала болып алған
соң, көп ... ... ... ... ... араларында қандай боп
қыдырғанын! "Карағым, бауырым, қазағым, қала болсақ, құрт бәлесін ... ... ... зары ... ... ... [40, 255 б.]. Иә, ен ... еткен қандастарын бір оқ ... ... ... ... көкейіндегі түпкі пиғылы ... ... ... ... ... ... ... калғанын бүгін бар
дауысымызбен айтатын кез жетті.
Міне, XX ғасырдың беташар оқиғасы — ... ... ... ... 1905-1907 жылдардағы орыс революциясының жойқын дүмпуі ... де ... ... ... ... ... күрес майданына алып
шықты. Қазақ оқығандары халқының саяси-әлеуметтік, ... ... ... қарапайым құқының жоқтығын тілге тиек етіп, ел
арасында түсіндіріп, үгіт-насихат жұмысын ... ... ... ... ... ... билік иелеріне талап қойды. Патша
әкімшілігі елдегі ... ... ... ... ... ... демократиялық жеңілдіктер жасап, талап-тілектерін
орындауға мәжбүр болды. Әсіресе, заң ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғайтын ұлт өкілдерінен депутат сайлауға,
ана тілінде төл мерзімді баспасөз құралының жарық көруіне қол жеткізуі сөз
жоқ, сол ... ел ... ... ... ... үлкен жеңісі еді. Алайда
патша әкімшілігі өзінің бұл жіберген шегінісінің қарымтасын қайырып, орнын
толтыру үшін шет аймақтағы ... ... ... ... ... ... күшейте түсті. Империялық саясат ішкі Ресейдегі шаруалардың жерге
деген ... ... ... өрлеуді басу үшін қазақ даласының
шұрайлы ... ... ... жылға алым-салықтан босатып,
мемлекеттік қолдау жасады. Бұл — бір. Екінші — орыс шаруасы мен ... ... ... салып, саясаттың бетін бұрып сырттай бақылап отыру еді. Үшінші
— Дала өлкесіндегі бұрынырақ келген орыс ... ... ... ... да көзделді. Төртінші — шет аймақтағы отаршылдық саясатты жүзеге
асыруға мүдделі ... ... ... ... ... ... — орыстың
демографиялық жағынан қалайда жергілікті халықтан үлес ... тез ... ... ... алынып, православие дініне шоқындыру, ассимиляцияға
ұшырату үшін табиғи ... орта ... ... ... ... ... шет аймақтағы отар елдердің арасындағы қайшылық
тереңдей берді. ... ... ... ... әрі төзе алмайтынын түсінген
халық, бұл тығырықтан шығудың жолын ... көш ... ұлт ... ... ... болашақ тағдыры бейжай қалдырмай, ойлантқан да,
толғантқан ұлт зиялылары тарихи ... ... ... тура ... ... да ардақты, қасиетті істе халқын шексіз ... ... ... мен қаны ... ... ... ұшырады, жер аударылды,
атылды, ... ... ... ... ... ұлт ... қысса, олар соншалыкты шыңдалып, күрес майданының ауданын
кеңейтіп, әдіс-айласын ... ... Ең ... ... ... орта
ғасырлық мешеуліктен жаңа заманның көшіне еріп, ... ... ... үшін оқу-өнердің ауадай кажеттігін ... ... ... тұрды. Бұл ретте Ахмет Байтұрсынұлы "Қырық мысалмен" үлгі беріп,
"Масасымен" шағып, Міржақып Дулатұлы "Оян, қазақ!" деп кең даланың ... жар ... ... ... мен "Қазақ" газетін саяси мінбеге
айналдырып, ұлт ... ... ... берді. Әлихан Бөкейхан, Ахмет
Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Халел Досмұхамедұлы, ... ... ... сынды саяси-рухани көсем тұлғалардың ... күш ... ... жаныды. Казақ оқығандары самодержавияға
қарсы орыстың алдыңғы қатарлы демократиялық бағытты ұстанған өкілдерімен
одақтасып, күресті.
Ұлт ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып
Дулатұлы, Мүхамеджан Тынышбайұлы, Мұстафа Шоқай, Халел Досмүхамедұлы, Жақып
Ақбайұлы ... бұл тобы ... ... ... да, ... ... де талай
мәрте жер аударылып, абақтыға жабылды, ... ... ең ... ... ... атылып тынды. Мұнан біз халқының ... үшін ... ... ... ... да өр ұрпақтың өкілдері — жаңа ... ... ... ... әбден шыңдалған ұлттың шын мәніндегі
саяси-рухани көсемдерінің қатал заманның ... ... ... ... ... ... ел- жұртты шетінетпей абыроймен алып шыққанын
көреміз.
1.2 Ресейдің отаршылдық саясаты және қазақ ... ... ... ... ежелден Ресеймен көрші болғандықтан екі мемлекеттің
өзара саяси-экономикалық, мәдени ... ерте ... ... ... ... ... болып, қалай тарихи сипат алғанын, сондай-
ақ бұл жағдайлар қазақ халкының ... ... ... ... әсер
еткенін зерттеп білудің тарихи маңызы зор.
Ресейдің шығыс елдерімен байланысқа белсене көшуі ХV-ХVІ ... [35, 152 б.]. Орыс ... ... ... алғаш ресми сапармен
XVI ғасырдың бірінші жартысында келсе, осы ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... 1569 және 1573 жылдары
казақ даласына келген Семен Мальцев пен ... ... ... ... ... жер ... жете танысып, дипломатиялық
карым-қатынас орнату жөнінде келіссөз жүргізді.
Орыс отаршылары ... ... ... жылдардан бастап-ақ ене
бастады. Өйткені ... ... ... Мәскеу княздігінен жеңіліс тапқан
Ермак ығысып, жан сауғалай, орыс қаруының ... ... ... Қыпшақ,
арғын, найман, жалайырлардан тұратын халқын кұлдыққа салмақшы ... ... ... ... ... ... ... төрт
жыл өткенде Жайықтың бойымен жоғары өрлеп, оның ... ... ... ... ... ... малдарын тартып алып, өздерін жан-
жаққа қуып, бекініс салуға кіріседі, сөйтіп, бұл ... ... ... қазақтар "Теке" деп атаған қала пайда болады.
XVII-ғасырда Ресей ... ... ... ... ... Енді
өздеріндегі барға қанағат етпей көршілес елдерге көз аларту сияқты дертпен
ауыра ... ... ... ... ... ... ... келешекте
зор маңызды екенін түсінді [35, 155 б.].
Қазақ даласымен көршілес жатқан ... ... XVIII- ... жаңа ... алып ... ... І-ші Петрдің Ресейді нығайтуға бағытталған
реформалары мемлекетгің беделі мен күш-қуатының өсуіне ықпал ... ... ... сыртқы саясатыңда Казақстан айрықша орын алды. Өйткені І-
ші Петр қазақ даласын "шығысқа ... ... ... деп ... жылғы Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Ресей боданына өтуіне ықпал
еткен ... түп ... осы ... ... ... ... ... қарауға міндеттіміз. Казақ елін отарлау, яғни өз
иелігіне айналдыру үшін екі ... екі ... ... мен ... ... ... өкіметі Сібір мен Қазақстанға түгелдей казачествоны, яғни
"тісіне дейін каруланған" бұзықтар - казактар отрядын айдап ... ... мен ... аямады. Сондыктан, "Ресейдің Казақстанды отарлау
тарихын казачество тарихынан" бөліп қарауға болмайды .
2.Қытай басшылары өз ... ... елін ... ... ұзақ ... бойы ... ... болды. Ал Ресей патшасы
жоңғарлардың Қазақстанға ... ... ... ... ... Казақстан өлкесіне шекаралас Ресей империясына иек артып
отырған ... ... ... ... күні болмады. Сол
қақтығыстардың ішінде орыс ... ... ... ... мен ... ... ... есепке алу жағы көп
ескерілмеген, керісінше қазақтардың оларға жасаған жорығын ... ... ... ... ... оны Ресей елінің басшылары мұқият
қадағалауға құлықты болды [22, 2 б.].
Сол жылы қазақ елінің басшылары Сібір ... ... ... ... ... ... ... жоспарын жасайды.
Ресейдің Жоңғар ... ... ... ... ... ... екі жүзді саясатын көпке дейін түсінбейді. Ақыры ... ... ... Оның ... ... 1717 жылы ... ... күшейткен
Жоңғарлар Орта жүз бен ұлы жүз жеріне бірнеше дүркін шабуыл жасады.
Кайып хан 1718 жылы ... ... ... ... көмек
сұрап Тобольскідегі Сібір басшысына әлденеше рет өз елшілерін жіберді.
Ресей өкіметі әрқашан бос ... ... ... ... киын-
қыстау ауыр кезеңде қазақ еліне ... ... ... ... ... ... ... дәуірдегі қазақ елінің ішкі-сыртқы калыптасқан саяси-экономикалық
хал-ахуалын ой сүзгісінен өткізіп, терең зерделеп, ғылыми ... ... ... ... ... мемлекет және қоғам кайраткері Әбіш
Кекілбайұлы мынадай ... ... ... ... ... қазақтар тек кана өз күшіне сеніп
қоймай, көршілермен ықпалдастыққа да назар аудару ... ... ... Сол 1690 ... бастап Тәуке өлгенге дейін қазақ хандығы
Ресеймен ықпалдастық саясат орнатуға тырысты, Өйткен ... ... ... ... беру ... ... Ол ... өзінен қорыққандық
емес еді. Жоңғардың ар жағында Цин империясы батысқа бағыттап келе жатты.
Шығыстан ең ... ... ... ... Соны ... ... билеушілері
бірде жеңіп, бірде жеңіліп жүретін қазақ-жоңғар соғысында бәрібір табан
тірейтін тірек болуы керек ... ... ... ... ... ... ... Жоңғарияны пайдаланып отырғандығы, сол үшін де
оған кару беріп отырғандығы белгілі болды.
Әбілқайыр ханның ұстанған түпкі саяси мақсатын Қөшке Кемеңгерұлы 1924
жылы ... ... ... тарихы" атты кітабында былайша түсіндіреді: 1)
Күшті Ресейге арқа тіреп Хиуалықты, ... ... үш ... хан боламын; 2) Тақты мұралы қыламын; 3) Қол-аяқты ... ... ... ... ... деп ... ... пікірімен толқыған халықты
иландырды [35, 159 б.].
1741 жылы Петербургке барған Әбілқайыр елшілері: Байбек пен ... ... деп, ... ... ... ... ... бетінде Әбілқайырды Барақ өлтірді.
Сонымен Әбілқайырдың үкіметке қарсы наразылығы аяқталмай қалды" ... жылы яғни екі ... соң ... Орта жүз ханы ... ... батыр Ресейге ант беруге келді. Осынау салтанатты жиылыстың бел
ортасында Жәнібек Шақшақұлы, Әбілқайыр хан және оның ... ... ... құрамына кіргенмен, Казақстанның саяси жағдайы күннен күнге
нашарлай берді. Сыртқы жаулар ... ... Оның ... Ресейдің
казактары мен қалмақтары қастандығын бұрынғыдан бетер үдетті. Тіпті Еділ
калмақтарынан тұрақты әскерлер ... ... ... ... ... ... шабуыл жасай алатын болды. Бұл мәселелерді 1743 ... ... ... ... ... Сената об
использовании калмыкских войск ... ... — деп ... ... ... ... ... монархиялық билік индустриялды-
урбанизациялық даму, әлемдегі сауда-саттық, әскери-өндірістегі өктемдікке
деген талас оны ... ... ... ... ... ... жүзіндегі, әсіресе Батыстағы отаршыл елдерден Ресейдің өзіндік
отаршылдық ерекшелігі болды. Біріншіден, Ресей ... ... ... ... ... ол отар елге қоғамның не бір ... ... ... ... жіберіп, жергілікті халық арасына жаман ... ... ... ... олар отарлап алған елге сұғына кіріп,
Астрахан, Орал, ... ... ... сақиналап әскери қорған салды.
Төртіншіден, отар елге өзінің ... ... ... кәсіпкерлері шетелдік
шонжарлармен ауыз жаласып, соларды таратты.
XVIII-ғасырдың алғашқы жартысындағы Ресейдің отаршылдық саясаттағы іс-
әрекеттері әр ... ... ... ... 1822 ... ... ... жарлық" дсп аталатын кұжатқа сүйеніп баскарудың жаңа
аппаратын ... ... Бұл ... деңгейдегі мемлекеттікті біржолата
жоюға бағытталған реформа еді. Бұл реформаның барысы ... ... ... ... ... ... мен Кенесары Қасымұлы
бастаған сұлтандардың белсенді іс-әрекетіне, кейіннен бұл көтеріліс жалпы
ұлт-азаттық қозғалысқа ұласты.
Қазақ даласындағы отаршылдықтың алғашқы ... орыс ... ... ... байлығы мен дәулетін арттыру мақсатында орыс ... ... ... отырып, оны қазақтарға сүйеніп іске
асырды. Кейбір зерттеушілер казактарды, кейіннен ... деп ... ... ... ... ... ... үшін келді деп, ... ... ... ... дәлелдеуге тырысып бақты. Шындығында олар
кімдер еді? Оған жауапты Т. Седельников бастаған ... ... ... ... ... Осы еңбекте казак дегендердің бет перделерін
жұлып, олардың кім екенін ... ... паш ... ... ... көпшілігі ұры-қары, өз жерінде күнін көре алмаған ... ... ... құрау, қырық жамау ел екен. "И.Грозныйдың патшалық
құрған кезінде-ақ Доннан қашып, Еділ мен Каспий теңізіне, оның ... ... ... ... ... ұры-қары адамдардың бар екендігі
белгілі болатын... Орал казактары ... ... ... ... ... барысында нағыз авантюристер болып шықты". Олар жергілікті ... оған ... ... ... ең сенімді тірегі
болды. Санасынан алғашқы қауымның табы кетпеген дөрекі, әдепсіз тобырдың
көпшілігі ... ... ... ... ... өз еңбектерімен
өздерін асырауға ниеттенген жоқ. Керісінше, дәулет ... ... бой ... олар қарапайым халықты тонаумен, табиғаттың өзі сыйға
тартқан байлығын бүлдірумен әуестенді.
Келімсектердің ... ... ... ... алып ... бірі — ... еді. Оны қоныс аударушылардың елді
мекендеріндегі маскүнемдікке салыну фактілерінің кең етек алуынан байқауға
болады, ... 1910 жылы ... ... 200 ... ... шелек арақ ішкен және жергілікті тұрғындарды да бұл әдетке баули
бастаған.
Бекіністер мен ... ... ... ... ... нығайтуға көмектесті және қазақ жеріне қоныс аударушы
мұжықтардың ағылуына кең жол ашты. ... ... ... бір ... ішкі ... шаруалардың жер үлесімен өздерінің құқы үшін
жүргізіп ... ... ... ... ... жағынан қазақ жеріне орыс
мұжықтарын қоныстандыру арқылы бұл жерлерде өзіне тірек таппақшы ... ... ... ... арқылы отарлау саясатын берік орнату
мақсатын көздеді.
Біріншіден, 1861 жылғы 19-шы ақпанда жарияланған басыбайлылықты жоюға
байланысты реформадан кейінгі ... ... ... әлеуметтік
шиеленісті, өздеріндегі ішкі қайшылықтарды жерге ... орыс ... ... отарлық тәуелді аймаққа қоныс аударту арқылы бәсеңдету
болса, екіншіден, ... ... орыс және ... ... ... жаңа
елдердегі өзінің саяси-әлеуметтік тірегіне айналдыра ... ... ... билікке карсы күштерді біржола әлсірету, сөйтіп,
болашақта қазақ елін, қазақ жерін империяның географиялық ... ... ... ... өз ... отырып, жатжұрттық тонаушы-қарақшылық
ниеттегі отарлаушыларға жерді пайдаланғандары үшін салық ... ... ... ... ... қазағы жылына жер үшін казак-
орысқа 90 мың сом шамасында алым төледі. Әрине, бүл ... ... ... батты, оның еңсесін езіп шарасыздыққа душар етті [39, 251 ... жылы 21 ... ... ... ... Торғай, Ақмола жөне Семей
облыстарын басқару жөніндегі "Уакытша ереже" ... ... ... мал ... жайлап, қыстағаны үшін бұл жерлердің мемлекеттің
меншігі деп есептелуіне орай салық төлеуге тиіс ... ... ... өз атамекенін мемлекеттік деп жариялауға
калың ел ... көне ... ... Оның ... сол кезде
Маңғыстау приставы подполковник Рукиннің екі ... ... әр ... 3 сом 50 тиын етіп ... ... деп ашылған араны, ескі жараның
аузын тырнап, отқа май ... ... әсер ... ... ... ... қағаздары жоқтар жағалауға көше алмайтын болды. Ал бұл жай ... бар ... ... үлкен нұқсан келтірмек. Сол үшін ереуілге түбек
халқы көтерілді. Көтерілісшілерді басу, әрі оны жазалау үшін 1870 жылы ... ... ... ... 38 ... және ... ... шендегі
казактардан құралған отряд шығып, Сарытасқа келеді.
Табиғи бекініс ... ... ... ... ... ... қамап алып, отряд басшысымен келіссөз жүргізбек болады.
Қамал комеңданты майор ... ... ... бір зеңбірек,
Колесников басқарған 20 казак, дәрі-дәрмегімен фельдшер ... ... ... жібереді.
Көтерілісшілер жазалаушылар басшысының келісімге көнбейтініне көздері
жеткен соң, оларды қоршап шабуылға шығады. Сол қоршаудан ... ... ... және бір ... ғана ... шыға ... ... үкімі бойынша өз ағайындары жол ... атып ... ... ... ... ... ... каза табады. Атының
жүйріктігінің арқасында Қосым Мырзабайұлы ғана кашып құтылады [35, 152 б.].
Ресейдің ... ... ... ... аудару саясатының негізгі
қарқын алуына орай дамып отырды. ... ... ... төрт ... ...... жж. Бұл ... өкімет тарапынан қоныс аударуға
дәйекті зейін қойылмай, секіріс жүргізілді. Елде өнеркәсіп қаулап өсіп ... бұл ... ... ... ... ... ... шығысқа ағылуына мүдделі
болған жоқ. Сөйтіп, 1881 жылы ... ... ... ... ... Бұл кұжат 1889 жылы жарық көрді'.
2-ші кезең — 1897-1905 жж. ... ... ... ... ... байланысты аштыққа үшыраған орталық аудандардағы шаруалардың
Қазақстанға, шығыстағы шет аймақтарға қоныс аударуы ... ... ... жылдан бастап кең етек ала бастады.
Шаруалар толқуларына ... ... бір ... ... ... ... алып қалу үшін Ресейде көшіп-қонуды заңдастырып, ... өріс ... ... ... ... ... ... беріп, оған
ауыл шаруашылық кұралдарын сатып алуға жәрдем үйьмдастырылатын болды.
3-ші кезең — 1905-1910 жж. аралығы. Бұл кезең 1905 ж. 9 ... ... ... болды. Осы тұста орталық аймақтардан
"бүлікшіл" ... ... ... ... ... және сол ... тұрақтаңдыру
шаралары алынды. Бұған ... ... ... да ... ... болды.
4-ші кезең 1910-1917 жж. Бұл кезең коныс аударудың жаңа кезеңі ... жүр . ... ... бұл ... ... шаруашылығын өркендету
арқылы шеткері аймақтардан өздеріне ... ... ... ... Ал
қазақтарды бақылап отыру үшін әскери күш ұстап, оның шығынын жергілікті
халықтан жинау қажет деп ... [39, 255 ... жылы ... ... ... үшін ... ... жарияланды. Бүл
ереже бойынша ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық басқару жүйелері ... ... ... бөлінді.
Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстарына ... ... ... саны (тек ер ... ғана алып ... Ақмолада
47%, Семейде 15%, Орал-Торғайда 38%, барлығы ... ... . ... ... жыл ... ... даласында 600 мыңдай мұжық қоныстанған болады. Бұл ерлер
саны, әйелдерді қосқанда— барлығы 1 ... 200 ... ... Яғни, бұл
деген қоныстанудың күшейіп, әбден шегіне жеткен ... ... ... ... ... сандық жағынан өрлеп, демографиялық көрсеткіштер
бойынша басымдықтар көрсете бастаған еді.
Ресей ... ... ... ... ... құрту,
халыққа тарихты ұмыттыру, ... ... ... ... күш ... ... өкіметінің түпкі ойын жақсы түсінген башқұрт
ұлтының өкілі, белгілі ... ... ... ... ... ... — А. ... Ә.Бөкейхан, Ж. Досмухамедұлы сияқты
көзі ... ... отты ... перзенттері өздерінің сын-мақалаларында,
баспасөз беттерінде, Дума мінбелерінде орыстандыру ... ... ... ... ... ... тырысты. Аты аталған қайраткерлердің
еңбектері соңғы кездері ... ... ... басылып та жүр.
1917 жылы 1-2-ші мамырда Мәскеуде болған Бүкіл Ресей мұсылмандарының
жалпы конференциясында: «Біз өз жерімізде өзіміз билік ... ... ... ... ... емес. Ондай оқу-білімнің дәмін
татқанбыз. Оның "Ұлы" екенін де көрдік - деген еді ... ... жүз жыл ... біз ... ... ... Құқысыздыққа душар болдық.
Бізге өзін мәдениетті көрсеткісі келетін ұлттардың билігі қажет ... өз ... ... ... ... өмір ... келеді
[39, 269 б.].
Мұхамеджан Тынышбайұлы ... деп ... ... ... ауыз ... түземдіктердің жерін өте арзан бағаға сатып
алды; екіншілері, әр түрлі қызметі үшін бай ... ... ... ... ... ... ... полицейлер мұнда мақта тазалауға
адамдарды күшпен айдап әкелді. ... ... ... ... көлденең жолмен жүзім алдырып отырды.
Қазақ жеріндегі назар аударарлық тағы бір ... жайт етек ... ... жай ... ... ... мен ... дау-талас әкімшіліктің араласуымен көбінесе сол кірмелердің
пайдасына шешілді, Әр түрлі жағдайда кірме ... мен ... ... де жергілікті қазақтар соттан көп ... ... ... ... сатып алушылықтың да әсері болмай қалған ... 55 б.]. ... аяғы мен ... ... ... отарлау процесі бұрын-соңды болмаған деңгейге көтерілді. 1868
жылғы әкімшілік реформа сол ... ... ... тән болымсыз
дербестіктің ізін де қалдырмай жойды. Қазақ даласында ... ... ... ... ... орнаған Еуразиялық империяның шет аймағына
айналды. 1868, 1886 (Түркістан уалаятындағы ... ... және ... өлкесін басқаруға арналған заңдар қазақ жерін орыс мемлекетінің
меншігі деп жариялап, оған ішкі ... ... ... кең ... берді. Сөйтіп, XIX-ғасырдың аяғы мен XX-ғасырдың басындағы Ресейдің
шегіне жеткен отаршылдық ... ... ... ... ... ... ... әсер етті. Әлемдік тәжірибеге сүйенсек,
отарлау жүйесі ... ... іске ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІК ДУМА ЖӘНЕ ОНДАҒЫ КАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ
2.1 ... ... мәні және ... Думаның мәні мен мазмұнын түсіну үшін оның саяси өмірдегі
қажеттіліктен туыңдағанын ескеру керек. Ресей ... ... ... ... ... өсіп-жетіліп келе жатты. Бірақ оның ... ... ... ... ... ол ... ... туды.
Алдымен соған жауап беріп көрелік.
Ресейде Мемлекеттік Дума дүниеге келген кезде шаруалалар ... ... ... ... Ал ... ... ... даласының
қалыптасқан саяси-әлеуметтік болмыс пішіні бұл тұста ... еді. ... ... даласындағы барлық халық саны 4442,8 мың болса, оның 10,3
пайызын қоныс аударушы ... 6,3 ... ... 83,4 ... ... [22, 32 б.]. Яғни казақ даласындағы ішкі отарлау саясатының
салдарынан халық кұрамының едәуір өзгергенін көрсетеді. Ресейдің ол шетімен
бұл ... ... жер ... мал ... ... мемлекеттің ең басты
тіректерінің ... ... ... ... дайындап, күн көрісін
камтамасыз етіп отырған бірден-бір ... топ ... ... өзгерістерге демократиялық сипат беріп, дамыған еддердегідей
патша билігін жоймай-ақ, Мемлекеттік Дума ... сан ... ең ... ... ... кезекке қоймақшы болды. Шаруа үшін жердің
ең ... ... ... әуел бастан белгілі. Сол себепті де Дума өзі өмірге
келген сәттен бастап-ақ бұл ... өз ... тыс ... ... жаңа демократиялық басқару жүйесімен ескі ... ... ... өзегі болып жер мәселесі тұрды.
Патша ағзамның қол шоқпар үкіметі қарапайым халықпен ... ... ... де ... ... ... сайлау біріншіден, партиялар мен әлеуметтік
топтардың қақтығысын туғызды. Сайлау саяси билікке ... ... ... ағым ... көңіл-күйлерге де әскери-полициялық
қадағалаулар мен қуғындау тұрғысында ... 1906 жылы ... Дала ... мемлекеттік мекеме қызметкерлеріне саяси партияның қаңдайының
қатарына болса да ... ... ... ... ... жылы көктемде осы жағдайларды ескере отырып, большевиктер
партиясы ... ... ... ... ... ... Өйткені, төңкеріс
үшін сайлау кампанияларына қатынасудан гөрі саяси ... ... ... жаюы ... еді. В.И.Лениннің сөзімен айтқанда "конституциялық болмас
іспен жұбатудан, парламенттік ойыннан қауіпті ешнәрсе жоқ" .
Думаға деген ... ... ... ... ... Дума шақыру жөніндегі дайындық және үгіт жұмыстарында
бірсыпыра ... орын ... ... да, 1906 жылы ... ... дума, булыгиндік думаның кебін кимес үшін, арнайы бұйрық шығарады.
Онда: Мемлекеттік Кеңес және Мемлекеттік ... ... ... ... қоюы ... ... ... әрекеттерге байланысты әкімшілік жаза
қолданып, (4 ай мен 8 айға дейін) түрмеге жабу туралы айтылды [32, 30 ... жылы ... ... ... ... мемлекетінің жергілікті
өлкелерден келген өкілдерімен қалалық қоғам кайраткерлері бірігіп ... Олар І-ші ... ... ... жиналысына айналдырудың
жолдарын қарастырды. Съезд Ресейдегі әрбір азаматтың ... ... ... ... ... және ... құқықты екендігін мойындауды
талап етті. Осы ... ... ... ... ... ... ... сөз
сөйледі. Орал мен Алтай аралығын мекендейтін қазақ деген халықтың барлығын,
өзінің сол халықтың ... ... ... ... ... поляк,
латыш, өкілдерінің сөзін тыңдай отырып, мен ескі кітапты оқығандай ... де ... ... ... ... қуғын-сүргінге үшырауда. Бізді
де цензура аямай жаншуда. Автономистердің съезі осы жылы Петербургте ... ... Бұл ... ... белгілі саяси-қоғам қайраткері М.
Тынышбайұлы катынасып, баяндама жасады. Науқан барысында патша ... ... ... ... өмірінде тиімді пайдалануды көздегендер де
кездесті. 1906 ... 22-ші ... күн ... уәде ... ... мен
сайлау науқанының бет алысы жаңа саяси-идеялық ... ... ... ... ... бірі ... ... партиясының филиалы
құрылды — деп жазады сол кездегі тарихи дерек ... [34, 201 ... ... партиясы бағдарламасынан
байқалғанындай жалпы ұлттық, демократиялық сипаттағы ... ... орын алып ... ... ... ... кадеттер партиясының жай филиалы немесе ұлттық буржуазияның таптық
мүддесін мұрат еткен ұйым есебінде көрсету ... ... Әрі бұл ... ... ... ... ... шығара алмаймыз. Бұл алғашқы
саяси ұйым — отарлық езгіге қарсы бұқара халықтың бостандық пен ... ... ... ... ... көздеген дербес төл партия
құру әрекеті ретінде бағалануға лайықты.
Шаруа тандаушыларының ... ... ... ... мәселеге
тоқталайық. Мәселен, Ақмола облысы бойынша ауыл мен ... ... ... ... ... ... ... болған куғын-
сүргіндер, әскери жағдайлармен қатар жергілікті социал-демократтардың
қатарынын да ... өз ... ... [22, 32 ... облысында ауыл тұрғындары ... ... ... ... ... жасады. Омбы кадеттерінің арасында кең
тараған "Степной голос" былай деп жазды: ... ... ... ... но ... обязанность приложить все усилия к тому, ... в ... Думу во всех ... ... не ... ... но и дали бы ... определенные резулътаты" . Аты аталған
газет ... ... ... ... ... ... ... "Кім Отанына игілік жасағысы келсе, сол сайлау кезінде "Народная
свобода" партиясын қолдау керек" — деп ... ... ... Дума ... ... ... ұсақ ... саяси
ағымдарды сайлау науқаны алдындағы күреске бірігуге шақырды Шаруалар ... ... ... ... ... ... ... Сайлаудың соңғы сатысында Ақмола облысында халықтың басым
көпшілігінің ... ... ... ... ... ... Ал кадеттер болса, халықтың ... ... ... ... ... деп ... ... жеңілуіне
тағы да бір ықпал еткен жағдай ол төңкерісшіл ... ... ... ... Әйтсе де, жергілікті ... ... ... ... да өз нәтижесін көрсетті.
Думаға меньшевиктік бағытты жақтаушылар да енген еді. Өзінің бастапқы ... ... ... ... оның отарлау саясатын өткір сынға
алып, оған карсы ашық та ... ... ... ... ... партиясы жағында болу Әлихан Бөкейхан және басқа қазақ зиялыларына
тактикалық түрғыдан белгілі бір уақытқа дейін ... ... ... Ол ... ... Бөкейхан 1913 жылы "Қазақ" газетінде: Біздің казақ-
орыстың түзу жолда жүргендерінің ... ... ... ... ... ... ... аз-кем жұрт мақсаты біреуге ілесіп жүріп болады.
Өз бетімен қазақ жол аша алмайды"— деп жазған еді [32, 30 ... ... ... ... шаруалар ашты. Олар жалпы 56
сайланушыны таңдау керек болды. Оның 47 ... ... ... ... ... Ырғыз уездеріне бөлінді. Әсіресе сайлау ... ... ... Онда ... ... ... кулактар өздеріне пайдалы
үміткерлерді сайлауға жіберуге ықпал етті. Бірақ ауыл кедейлері тарапынан
бұл пиғыл ... ... ... ... уездерде көпшілік сайланушылардың
құрамы қатардағы шаруалардан тұрды.
Социал-демократтардың шаруалар қауымына ... әр ... ... 1906 жылы 30-шы ... ... ... Успенск болысының
шаруалары патша үкіметінің заңына қарамастан Думаға екі депутатты таңдап,
ашық сайлау ... ... ... және басқа да ... ... ... ... ... койған: саяси
тұтқындарға амнистия жариялау, өлім жазасын жою, аграрлық мәселені шешу,
т.б.
Торғай қаласы мен ... ... ... ... ... һәм ... ... қызметі белсенді түрде көрінді. ... ... ... ... ... ... сайлау науқанына
қатысты әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... қабырғалары мен какпаларында
сақталған" — деп ... ... ... ... ... бағытталған тұстары
қалың бұқараның кейбір әлеуметтік тобына өзінің тиімділігін ... ... ... ... ... ... мен облысында Қостанайдың
10 сайланушысының 4-уі саудагер, 4-мещандар болды. Олар жалға жер алып,
адамдар ... ... өнім ... ... [34, 59 б.]. ... ...
молда, соңғысы — мещан старостасы. Ақтөбелік таңдаушылардың ...... ... ... ... — судья болса, Торғай мен Ырғыз
уездері саудагерлерді сайлады . Сол ... ... ... ... ... ... ... болғаны жөнінде нақты деректер жоқ.
Дегенмен де, таңдаушылардың көпшілігіне кадеттер идеологиясының ... қиын ... Сол ... ... ... ... ... Ақтөбе
уезінің шаруалар жетекшісі былай-деп жазды: "Жергілікті халық арасында
конституциялық-демократиялық партияның ... кең ... ... осы партияның атынан үміткерлерді талдау жөнінде үгіт жүргізе
бастады". Алайда, сайлау ... ... ... өте ... ... көрсетеді. Облыстық сайлау ... ... ... ... келген 57 таңдаушының, 31-і өз дауыстарын
"Народная свобода" партиясын жақтаушы Н.Дыхничқа берген. Халықтың ... ... ... тобы жергілікті өкімет тарапынан тікелей
қысым ... ... ... ... сайлау ... ... ... 1. ... ... жергілікті
әкімшіліктің ықпалымен, түрлі ... ... ... 2. ... ... отырып, оларды тізімге кіргізді. 3. ... ... ... ... ... 4. ... тізіміне
өлгендер де еніп кеткен; 5. Әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... ерікті сайлау болған жоқ, әкімшілік зорлығы
болды. Ескі тәртіптің ... ... ... ... Осы ... өкімет
тарапынан болған бассыздыққа орай, Торғай ... ... ... де
арыз-шағымдар түсіп жатты, облыстағы сайлаудың нәтижесінде қазақ ұлтынан
депутаттыққа Ахмет Бірімжан ... ... ... 1906 жылы ... ... ... ... құрылды. Сайлау алдындағы 1906
жылғы 7-мамырдағы мәжілісте кадеттердің бағдарламасы ... ... ... ... ... ... жеті ... жиналыс өткізді. Осы бас
қосулардың бірінде Семей қаласы бойынша Мемлекеттік Думаға ... етіп 16 ... ... ... әкімшілік бұл істе оларды
қолдап: "социал демократтар мен социал-революционерлерге ... ... ... өз ... ... ... ... үгіт
жүргізуге құқық берді". Олардың жүргізген үгіт жұмыстары ... ... ... ... және ... ... бірнеше партиялық
ұйымның бар екендігі анықталып, алғашқы сайлау алдындағы үгіт жүмыстарында
"Народная свобода" партиясының салмағы басым ... ... ... ... арасындағы сайлаушыларға үгіт жүргізуде либералдық
бағыттағы зиялы қауыммен байланыс ... 1906 жылы ... ... ... ... бюросында мынадай шешім қабылдады: "войти в
соглашение с ... ... бюро ... ... ... ... по ... работы" Айта кететін жайт, 1906 жылдың 15-
маусымы күні Мемлекеттік ... ... ... ... ... Әлихан
Бөкейхан сайланды. Ол жөнінде жергілікті газет: "15 маусым күні ... ... ... ... мүше ... болып өтті. Оған бірауыздан
Карқаралы уезі, Тоқырауын болысының қазағы, ... ... ... ... Редакция қазақ халқын нәтижелі сайлау
қорытындысымен құттықтайды, олар ... ... ... ... өз
мүддесі үшін күресе алатын нағыз қайраткерге сенім артып отыр" - деп ... 205 б.]. ... ... алдымен Омбыға, содан соң Петербургке 3
шілдеде аттанғаны ... ... осы ... ... Ол ... І-ші
Мемлекеттік Думаның соңғы күндерінде келіп жеткен еді.
Кадеттер қала, ауыл ... ... ... ... ... жоқ,
керісінше казактарды жағалап, солардың қолдауынан үміттенді. Осы ... ... ... ... ... ... ... кандидаты
В.Недоносков жеңіске жетсе, қазақтардың арасынан Алпысбай ... ... ... ... науқаны өте кеш басталды.
Өйткені Түркістан халқының ... ... құқы ... ... ... Дума ... санаулы күн қалғанда ғана қол ... Оның ... ... ... ... ... де ... комиссиясының
ұйымдастыру жұмыстарымен айналысуға асықпады. Сайлаушылардың тізімін
жасаған жоқ. Верный қаласы ... бірі ... ... ... ... "вся ... ... верненской городской управы к
выборам является сборником нарушений и может быть ... ... ... в ... ... ... как не Следует делать" ,
Ақырында Верный, Капал және Жаркентте сайлаушыларды ... ... ... ... ... ... тізімі әйтеуір жасалды деген құр
аты ғана еді.
1906 жылы 4 ... ... ... ... ... болды.
Онда 1408 адам катысты. Таңдаушылар болып төмендегілер: Покров шіркеуінің
бастығы, Құлжа қаласындағы орыс-қытай банкінің ... ... ... және ... ... ... еді.
Сайлау және сайлаушыларды тандау жергілікті биліктің күш көрсетуімен
өтті. ... ... ... ... деп ... "осы ... тізіміне
тірілерге қоса марқұмдардың да ... еніп ... ... өлген
адамдардың сайлау карточкалары мен қосымша деректерді анықтау тапсырылды.
Әрі қарай оларға ... ... ... ... меңзеді".
І-ші Мемлекеттік Думаның тарағасы жөнінде жарлық шыққанда, ... ... ... енді ... ... ... уезінің Михайловка
болысы шаруалары сенім білдірушіні, ал Қапал ... 2 ... ... Ал ... ... ... ... өтуіне дайындалып та үлгермеді,
Ал енді бірінші Мемлекеттік Думаға сайланған қазақ депутаттары ... мен ... ... ... Дума ... бір жарым ай өткен
соң, яғни 10-17 ... ... ... жеткен. Бұл мерзім аралығында
Думада аграрлық һәм азаматтық теңдік туралы және ... да ... ... өтіп, тиісті комиссиялар құрылып қойған-ды. Сол себепті де олар
аталған комиссиялардың құрамына енген жоқ. ... ... мен ... ең ... ... ... алмаған жиырмаға жуық Дума Облыстарыньң
есебімен және жұмыс жасаған комиссиялардың ісімен ... ... ... ... ... ... Дума ... бірер күн қалғанда ғана
келіп жеткен. ... ... ... ... ... ... Дума жүмысына белсене араласуына шын ... ... ... 2-ші ... күні Дума ... Ахмет Бірімжан сөз
сөйлеп, қазақ елінің жерге байланысты шешілмей жатқан көп ... ... ... ... ... бойынша құрылған комиссияның құрамына Қазақ
депутаттарының өкілін енгізуді ... І-ші ... Дума ... ... мұсылман депутаттары фракциясының қатарында ат салысты.
Аталған ... ... ... ... бас ... боп ... заң
жобасын жасауға күш салды. Олар мұсылмандар партиясыньң бағдарламасына
сүйене отырып аграрлық ... ... ... ... ... ... сол арқылы қарауындағы аумақты мекендеген байырғы
тұрғын халық арасында үлес мөлшерінің ... ... ... егіншілер ғана
емес сондай-ақ, көшпелі шаруашылық қалыптағы малшылар үшін де қатар өсуін
күн тәртібіне қойды. Сырттан қоныс ... ... ... һәм ... жеке ... арасында тиісті еншісін алу құқы ауылдың қауым
меншігіне берілуін талап етті. Думаның комиссиясына ... осы ... ... Бірімжан, Алпысбай Қалменұлы басқа да депутаттар жоғарғы үкімет
органдарына қоныс аударушыларды жерге орналастыру комиссияларының ... ... ... ... әрекеттері жөнінде сұрау салды.
І-ші Мемлекеттік Дума бар болғаны 72 күн ғана жұмыс жасады (кейбір
деректерде 73 күн). 1906 ... ... күні ... Дума ... ... ... Дума тарағанымен қазақ даласында төңкерісшіл
қозғалыс ... жоқ. 1906 жылы ... қала ... ... ... ... жаңаша сипат алды. Төңкерісшіл көтерілістерді басу үшін,
шет аймақтардағы толқуларды ... ... ... ... ... ... жасады.
Елдегі саяси жағдайдың өріс алуына орай, ІІ-ші ... ... сол ... ... да ... сайлауға деген көзқарастары
өзгере бастады. І-ші Мемлекеттік Думаға байкот жариялаған ... оны ... ... ... науқанына қатысу керек деп шешім
қабылдады. Большевиктер сайлау науқанына қатысуды мойындағанымен, негізгі
стратегиялық бағыттан ауды ... ... Олар оған ... ... ... ... сақтау деп білді.
1906 жылы қыркүйекте ... ... ... Сібір
большевиктерінің жаңа Думаға қатынасу мәселесін ... Бас ... ... ... ... ... ... шешім
шығарды. 1906 жылы 20-шы қазанда арасында В.В.Куйбышев те бар РСДРП Сібір
Одағы Омбы комитетінің 38 ... ... ... жаңа Думаға көзқарасын
айқындап, басқа партиялармен блок құру және ... келу ... ... ... өз жұмысын аяктамады, полиция оларды жиналыс кезінде
тұтқындап, ... ... Біз ... ... ... өкілдерінің болашақтағы
Дума сайлауына, оның барысында ... ... ... ... ... бөлгенін байқаймыз.
Қазақстанның солтүстік облыстарында В.И.Лениннің "Мемлекеттік Думаға
кімді сайлау керек?" — деген прокламациясын Петропавловск РСДРП бөлімшесі
көбейтіп, әлеуметке ... ... Омбы ... ... ... к избирателям" атты еңбегін 8 мың данамен басып шығарды . Халықты
саяси ... ... ... ... ... ... Газет
беттерінде түрлі бағыттағы мәселелермен қатар, Мемлекеттік Думаға сайлау
ережелері һәм оның шет аймақтардағы ... ... ... ... жарық көрді. Баспасөз беттерінде сайлау зандарының
халыққа қарсы сипатын ... ... ... ... ... ара-
тұра хабарын беріп отырды [32, 30 б.].
Газеттер түрлі саяси партиялардың бағдарлама жүгенсіздіктерінен ... және ... ... Дума ... ... ... жан-жақты көңіл бөлді. Баспасөз беттерінде І-ІІ-ші Думаның
сайлау науқандарының барысы бойынша ... ... ... ... ... ... қолдайтын партияға
шақырып, үгіт жүргізді. Мақсаттары оларды өздеріне тартып, ... ... ... еді. ... қазақ болыстарында басталған сайлау
науқандарына ақпарат кұралдары ерекше көңіл ... ... ... ... ... қорғалмай жаткандығы туралы сан алуан
фактілер келтірді. Тілшілер казақ жұртшылығын ... ... ... ... бел ... ... шақырды .
Мерзімді баспасөз оқырман қауымды ІІ-ші Мемлекеттік Думаның ... оның ... ... ... ... ... ... мемлекет декларациялары, оңшылдар ұмтылысы мен солшыл
шешендердің сөздері ... ... орын алды . Бұл ... ... ... Семей облысы әскери губернаторына жазған есебінде: ... ... ... ... оқу- ... ... ақыл-
ойын оятып, дұшпандық ниеттегі партияларды құрды" — дейді.
ІІ-ші МемлекеттІк Думаға сайлау Ресейдегі сияқты Қазақстанда да 1907
жылдың қаңтар-ақпан ... ... Оған ... ... ... сайлау комиссияларының құрылған кезінен бастап-ақ, яғни 1906 жылдың
караша айынан соң ... ... ... ... 1906 жылдың желтоқсанынан
1907 жылдың ақпаны аралығында өтуге тиіс болса, ауылдық жерлерде ... ... деп ... ... ... ... ... тұратын жерлерде 1907
жылдың 16-ақпанында, ал қазақ елді мекендерінде 20-ақпан деп ... ... ... ... ... ... қазақ даласында негізінен
ескі жүйе бойынша өтті. Ешқандай да ... ... ... ... ... ... заң, ... түсіндірмелерімен танысудан соң
үкімет сайланушылар санын қысқартуға ұмтылды. 1906 жылы ... ... ... ... ... губернаторына жіберген жеделхатында: сенаттық
түсіндірмелеріне орай, пәтерлік цензі бойынша жеке бөлмеде бірлесіп тұратын
немесе ... ... ... пәтер ақысын төлей алмайтын
қайырымдылық қоғамдар мен мекемелер қызметкерлері, ... ... құқы жоқ" — ... [32, 355 ... "түсіңдірмелермен" жергілікті әкімшіліктерге егер мемлекет берген
үйлерде тұрған болса, вахтерларды, курьерлерді (жедел тапсырмалармен жүріп
түратын кісілер), швейцарларды, от ... да ... ... ... ... ... Дәл ... жағдайда сайлану құқынан
темір жол қызметкерлері де айырылды, Олар: дабыл ... ... және ... ... бу машинасын жүргізушілер мен оның көмекшілері,
вагон тексерушілері, жөндеу шеберханасының ... ... жол ... ... ... ". ... 19шы желтоқсанда Ішкі істер министрлігі жергілікті өкіметке: "қалалық
сайлаушылар қатарына пәтер цензі бойынша өз ... ... ... ... сол ... ... ... катыса алмайды"— делінген.
Қалалық сайлаушылар санын осы құжат негізінде ... тағы да ... ... 2-ші ... ... ... ... төңкеріске
дейінгі Қазақстан да енді—Ө.О.) қалаларда пәтер салығын төлеу мүмкіндігі
бола түрса да ... ... ... ... ... ... атап
көрсетті.
—ІІ-ші Думаның сайлау науқандарының басталуымен ... ... ... партиялар өздерінің үгіт жұмысын белсенді жүргізе ... ... ... және ... қана ... жоқ, өлкеден тыс
жерлерде шыққан прокламациялар мен брошюраларды да кеңінен ... ... ... Дума ... ... мақсатында сайлау қарсаңындағы жиналыстарды, ... ... бас ... ... пайдаланды, 1907 жылы 1З-
ші қаңтарда Омбы ... ... ... ... жиналысқа басқа партия
өкілдерімен большевиктер қатысып, олар ... ... ... сынап, жиналғандарды өздерін ... ... ... ... мен ... ... Дума сайлау науқанына бірдей қатынасып, әр
партиядан екіден үміткер ұсынды. ... ... ... ... ... ... ... өз үміткерлерін
қолдауға үндеп, кең көлемде үгіт ... ... ... ... блоктардың салмақты қарсыласы жұмысшы социал-демократиялық партия
өздігінше үміткерлер ... ... ... ... ... нәтижесінде
Омбы қаласынан сайланған депутаттың тертеуі де социал-демократиялық
партияның окілдері еді. Олардың ...... ... ... ... Петропавлда кадеттердің ықпал күші басым түсті. Дегенмен социал-
демократтар қала халқының ... ... ... ... ... ... мүмкіндік алды. Біреуі кадеттер партиясының өкілі ... ... ... ... ... ... ... Ақмола
облысының 9 қалалык сайланушыларының 5-уі социал-демократиялық ... ... Ал ... 11 ... ... Ақмола әскери-губернаторының
берген мінездемесі бойынша партияда жоқ "катардағы шаруалар" ... ... ... ... жергілікті әкімшілік тарапынан
демократияға қарсы ... ... ... ... "1907 жылы ... ... ... тінтіліп, социал-демократиялық партияның мүшесі
Иваницкийді нақақтан нақақ әдейі сайлау құқынан айыру ... ... ... ... баспасөз. Сондай-ақ, Омбы қаласы бойынша
сайлау тізіміне көп ... бері ... ... кәмелетке
толмағандарды да кіргізді.
Қазақ даласының басқа облыстарында да сайлау қарсаңында түрлі саяси
топтар арасында күрес ... І-ші ... ... ... бүл кезде
конституциялық-демократиялық партияның жалпы халыққа беделі бәсеңсіп қалған
еді. Оған ... ... ... ... кадеттерге жиналыстар
өткізуіне тыйым салынуының да ... бар ... ... ... ... ... ... сайлауы қарсаңында
социал-демократтар мен еңбекшілер және эсерлер бірікті. Қостанай бойынша 10
таңдаушының 9-ы солшыл партия өкілі ... 1-уі қай ... ... ... ... сайлаушылардың өздеріне назарын аудару мақсатында көп
жүмыстар жасады. Бірақ І-ші Мемлекеттік Дума ... ... таба ... ... ... байланысты орын алған сенімсіздіктер оларды шаруа
таңдаушыларының көпшілігінен айырды. Ол ... ... ... земельного вопроса принято евангельское учение, по ... ... а ... на нее ... деп ... ... оған
оппозициялық партиялардың үгіт жүмыстары да әсер етті.
1907 жылдың 14-ші қаңтарындағы сайлау қорытындысы бойынша Ақтөбелік
таңдаушылардың көпшілігі ... ... ... П.Зайцевке және майда
саудамен айналысатын Н.Морозовқа дауыстарын берді. Соңғысы Ақтөбе қаласының
татарлар тұратын бөлігінен ұсынылған ... Бұл ... ... ... ... жататыны жөнінде нақты деректер жоқ. ... Ішкі ... ... ... хабары бойынша Ақтөбелік осы
екі таңдаушының екеуі де еш партияға кірмейтіндер деп шамалауға негіз бар.
Торғай мен Ырғызда да ... ... осы ... ... Онда да тандаушы болып майда саудамен айналысатын адам және
көпес өтті. Олар да ешбір партияның ... ... ... қорытындылар
мүмкіндігін сайлау заңымен танысқан адам алдын ала айта алар еді. ... ... ... 92 сайлаушыньщ 47-сі негізінен мүліктік цензісіне
қарай ... ... 15-і ... және ... ... қарай, 18-
і істеп отырған қызметіне орай болса, тек 12-і пәтерлік цензі ... ... ... негізінен халықтың дәулетті тобын қамтығандықтан,
көптеген жағдайда сайлаудағы таңдаушылардың құрамын алдын ала ... ... ... ... зор ... ... байқалады.
Мысалы, Торғай каласының түрғындары арыздарында: "сайлау өтетін күн алдын
ала хабарланбады, сайлаушылар ... ... ... екі ... ғана ... — деп заңды тәртіптің бүзылғандығынан хабардар
етеді".Сайлау қала әкімшілігінің қалағанындай қорытынды бермеді. ... мен ... ... ... ... ... болды: 14
калалық таңдаушының 9-ы солшыл ... ... ... 5-уі ... ... ... ... компаниясы қалай болды? Өкініштісі, біздің
колымызға Торғай облысы ауылдық, жерлеріндегі үгіт-насихат жүргізген ... бір ... ... ... мен ... ... ... де
төмендегі құжатқа сүйенуге болады. Қостанай уезінің бастығы Торғай ... ... ... ... деп хабарлайды: "өткен
Мемлекеттік Думаға сайлау ксзінде Торғай облысының атынан солшылдар ... ... ... ... Ырғыз уездеріндегі сайлау шаруа
тандаушылары қорытындысы бойынша 51 ... 41-і ... ... ... ... лисарьлар, 1-уі отставкаға шыққан чииовник, 1-уі ... 1-уі ... ... ... жылы 12-ші ... ... ... II-Мемлекеттік Думаға
орыстар тұратын жерлердің атынан бір үміткер сайлау ... ... ... ... Облыс бойынша 65 тандаушының жиналысқа 63-
адамы келіп, олар 5 үміткер ... ... ... әрі ... ... ... созылды. Ақырында солшыл ... ... ... ... ... ... ... сайлаушылардың тізімін құру ... бір ... ... "Сенаттық түсіндірмелер" ... ... ... халық өкілдерінің тобьн қамтыды.
Осыған орай қала және ауыл тұрғындарының сайлау тізімінен негізсіз ... ... ... ... кетті. Осындай өтініштерге
жергілікті әкімшілік орындары көбіне: "Арыз-шағымның ... ... ... ... ... қалдырылсын"—деп жауап
берген [32, 357 б.]. Егерде, осындай жолмен өздеріне ... ... ... ... жөнге келмесе, енді сайлау ісінде ерікті шағым жазу
жолына түсті.
Верный қаласының сайлау тізімінен 200-ден астам ... ... ... ... ... Олардың бәрі мещандық қоғамға жазылды да ... ... сол ... ғана ... ... ие бола алады делінді".
Егерде Верный қаласындағы сайлаушылардың санын Қазақ даласының басқа
қалаларын уездермен салыстырғанда, І-ші Мемлекеттік ... ... ... ... олардың саны кеміген жоқ еді. Жетісу облысының басқа
қалаларында да ісі ... ... жоқ. ... ... ... ... ... төмендегідей етіп көрсетті.
Лепсі қаласы бойынша 664 сайлаушының 513-і ... ... ... ... 62-сі ... және ... ... 16-сы кәсіптік
салық төлеуіне, 28-і атқарып отырған кызметі мен жоғары жалақысына орай, ал
қалған 41-і ... ... ... тізімге ілінді. ... ... ... ... ... тап
өкілдерінің басымдылығын көрсетеді.
Қапал каласында да шамамен осындай жағдай болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... молда өткен. Мұнда да ... ... ... ... бұзды. Оны тіпті сайлау
комиссиясының төрағасы анық ... ... ... ... ... сайлау
барысында да құпиялылық принципі бұзылған еді" [32, 375 б.].
Жетісу облысы уездерінде әкімшілік органдары ... ... мен ... ... ... ... ... деп ескертті.
Әрине, "жақсы адамдар" деп жергілікті әкімшілік өздеріне сенімді адамдарды
айтқаны белгілі. Уәкілдер мен ... ... ауыл ... ... ... ... алдында жиналыс өткізуге рұқсат
берілмеді.
1907 жылғы 3-ші ... ... ... болған сайлаушылар
съезінде солшыл блоктың ... ... ... Оның ... ... қолдады.
Жетісу облысында болған сайлау науқанының қорытындысы бойынша бұл
жердегі күрес қазақ даласының солтүстік ... ... ... ... Солтүстік облыстардағыдай социал-демократтар ұйымшылдығы
саны жағынан көп болмады. Облыс көлемінде олардың үлкен рөл ... ... ... ... қарсаңындағы негізгі күрес кадет ... мен ... ... ... консервативтік партиясының
арасында болды. Облыстық газет ескертпесінде: "консервативтік партия ... ... ... сенімін ақтауы мумкін емес ... ... І-ші ... Дума кезіндегі шығарған үн парақтарын
осы ІІ-ші Мемлекеттік Дума кезінде шаруалар мен ... ... ... ... Бұл ... Өскемен уезінің бастығы Семей ... ... ... ... ... ... нені кажет
етеді?", "17-ші қазандағы Манифест туралы", ... ... ... тақырыптардағы үнпарақтардың станица басқармасы үйінің қабырғасына
шегеленгенін казак станицасының атаманы Батиннің тапқаны жайында ... ... ... ... кадеттер патшалық үкіметтің салық ... ... ... ... ... ... таныстырып, шаруаларды
деревняларда конституииялық-демократиялық партияның филиалын құруға
шақырды. Олар ... ... ... ... ... ... сайлау басталғанда "Народная свобода" партиясы таңдаушысына бір
ауыздан дауыс берейік!»—деді.
Кадет партиясы келесі бір үнпарағында ... ... ... ... ... ... жалпыға бірдей тең және ашық, әрі құпия сайлау құкына
күресетіндерін айтты. Бірақ ... ... ... ... ... Сол кездегі жергілікті газет: «Дума сайлауына шаруалар
сенбеушілікпен қарады"—деп жазған болатын.40 тандаушының сеніміне ие ... ... ... Семей облысыньң депутаты ... ... ... Дала ... ... ... әсері болды? Енді соған ... ... ... ... ... патша әкімшілігінің сенімін ақтамайтындарды енгізгісі
келмеді.1906 жылы 9-шы шілде күні ... ... ... бар І-ші ... ... оппозицияның 182 өкілі
Финляндияның Выборг қаласында ... ... Олар онда ... ... ... қойды. Манифест "Жаңа ... ... ... ... ... ... бас ... ұйғарған еді. Сол манифестке
Әлихан Бөкейхан да қол қойған болатын. Осыған ... 1906 ... ... Ішкі ... ... ... әділет министрі Дала
генерал-губернаторына арнайы жарлық берді. Онда Дала генерал-губернаторына
тез ... Омбы ... ... ... ... ... шығаруды
көздеді. Өйткені, ол "Выборг үндеуіне" қол қоюына байланысты сотқа ... ... ... ... бұйрығын сөзге келместен
орындаған Омбы округгік соты: ... ... ... ... ... ... шығарылды». Әрі қарай Ә.Бөкейхан «өз
үміткерлігін Семей облысы қазақтары ... ... 1907 жылы ... Ішкі ... ... көмекшісі Крыжановский Ә.Бөкейханды «Омбы
қаласының сайлаушылар ... ... уезі ... таңдаушылары
қатарынан шығарылсын... Оның сайлануы дұрыс емес деп табылсын»—деп талап
етті.
Патшалық үкімет тек "Выборг үндеуіне" қол қойған ... ғана ... ... ... де ... жағдайлар жасады. Мысалы, Дала
генерал-губернаторының тікелей ... ... ... ... ... және ... ... шығарып тастаған.
Уездік комиссия, облыстық комиссияның шешімімен келіспесе де санасуы
қажет, егер осы шешім ... ... ... ... ... уезінің болжамындай болып шешілді. Облыстық сайлау ... ... ... ... ... шектеулер Жетісу облысының кейбір болыстық басшыларын былайша
мәлімдеуге мәжбүр етті: "маған сеніп тапсырылған ... ... ... үшін орыс ... білетін адамдар жоқ...". Орыс тілін
білмеушілік сайлау науқанының жеңе ... ... ... Болыстық
писарьлар сайлау науқаны тұсында шешімдер мен протоколдарды кешіктіріп
отырды. Өйткені, ... ... ... ... орыс тілін
білмейтіндіктен, шешімдер мен протоколдарды ... ... ... емес ... ... ... ауыл ... болыс бастықтары, дін
жолындағы адамдар ... ... ... ... ... отырған. Бұл жағдай Семей облысы, Зайсан уезінде орын алған. ... ... да ... ... ... Торғай уезінің Жүзалақ
болысында кейбір тандаушыларды сайлауға болыс бастығы жібермеді, себебі ... ... ... ... ... ұнамағанын сайлауға жібермеу арқылы
таңдаушылардың санын шектеді. Бірақ, сайлау барысында тек ... ... ғана ... жоқ, пара ... тағы ... ... да орын ... Өз жүмысын 1907 жылдың 20-шы ақпанында бастаған ІІ-
ші Мемлекеттік Думаға қазақтар ... ... ... ... ... ...... Торғай облысынан — сот қызметкері
Ахмет Бірімжан, Семей облысынан — Т.Нұрекен, Жетісу ...... ... ... облысынан — көпес Т.Аллабергенұлы, Орал
облысынан — заңгер Б.Қаратай, Астрахан губерниясынан — ... ... ... ... ... Ш.Қосшығұлұлы, Т.Нұрекен,
Т.Аллабергенұлы, Б.Құлман, А.Бірімжан және Б.Қаратай мұсылман депутаттар
бөлімін, ал, М.Тынышбайұлы кадет фракциясын ... ... елі ... ... кемсітушіліктер мен құқықтарының
аяқ асты болуымен күресе жүріп, Ресейдің ІІ-ші ... ... ... ... ... ... ... әсерін тигізгенімен,
социал-демократтар, кадеттер партиялары қазақ шаруаларының саяси санасын
біржолата өзгертіп жібере алмады. Дегенмен де ... ... ... ... ... ... болатын. Бұл бірінші орыс революциясымен
бірге жалпыхалыктың саяси сауатына ықпал еткен кезең еді [54, 209 б.].
Ал енді ... ... Дума ... күн ... ... ... жағынан І-Мемлекеттік Думадан қандай айырмасы болды?
П-ші Мемлекеттік Дума І-ші Мемлекеттік ... ... ... ... Оған ... ... социалист-депутаттар, (37 эсер, 66 социал-
демократ, Оның 2/3 ... 100 ... ... 100 ... ... ұлттық аймақтардан, 19 октябрист, 33 ... ... ... гөрі ... ... пікір тартысын аграрлық және қоныс аудару
мәселесі туғызды. ІІ-ші Думаның екінші сессиясы Сібір және аз ... ... ... Сібірдегі жерге орналастыру ісі бойынша
Депутаттың сұрауға берген жауабында Бас ... ... ... бас тартып: "Орыс адамдарының шығыска қарай табиғи қоныс
аударуын заставалар, баррикадалар, ... ... күш ... ... ... ... ... салуға болады" деп мәлімдеді [54, 205 б.].
1907 жылы 16-шы мамырда ... ... орай ... Орал
облысынан барған заңгер депутат Б.Каратай сөйледі. Сөзін қазақ халқының ... ... Бүл ... ... ... ... ... қазақ
даласындағы отарлау саясатын әшкерелеген сөз еді. Үкімет ... ... ... яғни 130000 ... мүддесін қорғау үшін" жерсіз
орыс шаруаларына қазақ жерлерін тартып әперіп отыр. Әрі ... ... ... ұлы ... шовинистік негізде жүргізіліп отыр.
Қазақ даласынан барған басқа депутаттармен қатар қазақ ... ... ... ... кұрылған комиссиялар құрамына енді. Ахмет ... ... дала ... жою туралы заң жобасын жасау комиссиясы, Бақытжан
Қаратай — хат-хабарларды реттеу ... ... ... ... ... аграрлық комиссия, Мұхамеджан Тынышбайүлы — аграрлық
комиссия болып тағайындалды.
Солшыл депутаттардың үкіметтің аграрлық және отаршыл саясатын ... ... Дума ... мен оның ... ұнай ... Үкімет П-ші Мемлекеттік Думаны 1907 жылғы 3-маусым күні шығарған
заңымен таратып жіберді. Қазақ депутаттары қатынасқан бірінші және ... ... ... ... ... отарлық жағдайына өзгеріс енгізе
алатындай ешқандай ... ... жоқ. ... ... ... ұлт зиялыларының саяси күрестері осымен шектеліп ... ... ... үшін Дума жұмысына және оған қатысты саяси ... ... ... Ең ... ... ... Дума ... "өкілетті"
органның ең алдымен, орыс алпауыттарының мүддесіне, ... ... ... ... ... ... ... зиялылары Думаға
қатысты шараларға араласа отырып, негізгі мақсатқа жету үшін ... ... ... ... және ... ... керектігін түсінді. Енді,
олардың алдыңда ... ... ... ... ... тұр
еді.
2.2 Дала және Түркістан өлкелерінен Мемлекеттік ... ... ... тағдыры
XIX-ғасырдың соңы мен XX-ғасырдың басында Қазакстандағы әлеуметтік-
экономикалық қатынастарда және ... ... ... өзгерістер іске
асты: өндіргіш күштердің айтарлықтай өсуі, Қазақстан мен Ресей арасындағы
сауда байланыстарының барынша кеңейе түсуі, ... ... ... ... ... ... тұйықталуын және патриархалдық
тұрмысты біржола күйретіп, туған жер ... жаңа ... ... ... ... ... ... демократиялық
бастаулардың етек алуы жаңа экономикалық қатынастар ... ... ... ... оның шет аймақтарындағы демократиялық жаңару жолындағы
қозғалыс, 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы өлкені дара ... ... ... ... кейбір демократиялық кеңшіліктерге баруға мәжбүр
етті. Мұның өзі бастапқыда булыгиндік Думаның ... ... ... ... ... ... 26дан ... жастағы адамдар, барлық оқу
орындарының оқушылары, әскери қызметшілер, шетелдік бодандар, ... ... ... ... "Мемлекеттік Думаға орыс
тілін білмейтін адамдар сайлана алмайды" деген ... бап ... ... Думаға катысуына басты кедергі болды.
Мемлекеттік Думаға төте сайлау болған жоқ. Дала өлкесі мен ... ... ... аппарат қызметшілері, казак билеушілері,
ұсақ саудагерлерден тұратын қала ... ... екі ... жүйе ... болды: алдымен калалық сьездерде таңдаушылар сайланып, олар
бұдан ... ... ... ... ... сайлау жиналысында
Мемлекеттік Думаға облыстан бір депутат сайлайтын болды. ... ... үшін төрт ... ... белгіленді. Мәселен, Ақмола облысында
солай болды. Бастапқыда үй қожалықтары 10 ... бір адам ... ... ... жиын ... ... олар өз ... болыс
шегіндегі әрбір мың тұрғыннан бір, бірақ болыстық үшін екеуден кем ... ... ... емес ... ... Болыстықтар уәкілдерінің уездік
съезде таңдаушыларды белгілеген саны: Омбы уезінен- 1таңдаушы, Петропавлдан-
3, Кекшетаудан -5, Атбасардан-1 және ... -1 ... ... ... ... ... халқынан сайланған бұл 11 таңдаушы қалалардың ... ... ... ... ... ... халқынан Думаға
бір мүше сайлады [54, 305 б.].
Көшпелі шаруалар үшін сайлаудың көп сатылы жүйесі ... ... ... сауатсыз, білімсіз, мәдениеті төмен, ой-өріс танымы шектеулі
шаруалардың көп болуымен түсіндірілді.
Ақмола, Семей, Орал жөне ... ... ... ... үшін,
әлдеқайда жеңілдетілген екі сатылы сайлау рәсімі белгіленді. Алайда, ... де жай ... ... адамдардың сайлауына жал бермейін қиындыктар
аз болған жок, Түптеп ... ... ... өзі тең ... ... ... халықгы жергілікті және еуропалық деп екіге бөліп шек ... ... ... ... ... ... 10 депутаттан бүкіл
халықгың 70 пайызын құраған жергілікті халық, яғни ... 4 ... ... ... және Орал облыстары) сайлады, ал осы орайда елдегі
халықтың 30 пайызын құрайтын еуропалық 6 ... ... ... ие ... ... пен ... және ... бұрмалаушылықтарына қарамастан, Ресейде және оның шет
аймақтарында парламентаризмнің калыптасуы мен дамуының ... ... ... ... ... ... өтті. Бірақ бұл тұста Думада жергілікті
халықтың бірдей және тең құқылы өкілдігі болуының қажет ... ... ... көптеген пікірлері болғанын да айту керек. Мәселен,
Түркістан генерал-губернаторы ... ... ... депутаттар
саны қоныстануға көшіп келген халық депутаты санынан асып кеткен немесе ... ... ... ... ... ... ... біржақты
көрініс табады"-деп жазды. Өйткені, бұл адамзат қоғамыңдағы ... өзі ... тыс ... тұс ... ... ... айрықша кеңес Мемлекеттік Думаға депутаттар
сайлау туралы ережелерді жасап жарыққа шығарды. Сол ... 22-ші ... ... 23-ші ақпанда Түркістан өлкесінде, 25-ші наурызда Астрахан
губерниясы мен Ішкі ... ... ... ... ... өткізудің
ережелері бекітілді.
Түркістан және Дала өлкелерінде депутаттарды сайлау—жалпыға ... жоқ. ... ... дүнгендер және басқа аз халықтар шын
мәнінде сайлауға қатыстырылмайтын ... ... Дума ... ... 1906 жылдың көктемінде
басталды. Сайлау науқанының ең ... кезі ... ... ... Дала өлкесінде жарияланған әскери жағдайдағы сайлау ... ... ... ... ... көп қиындық келтірді . Дала өлкесіндегі
өткізілген сайлауда орын алған түрлі әділетсіздіктер мен ... ... ... Дума мәні мен ... атты ... ... қайыра тоқталып жатудың қажеті шамалы деп ойлаймыз.
І-ші Мемлекеттік Думаға Торғай облысынан Ахмет ... ... ... Жантөре, Орал облысынан Алпысбай Қалменұлы,
Астрахан губерниясынан. Бақтыгерей ... мен ... ... ... ... (Шаһмардан) Қосшығұлұлы, Жетісу облысынан Молда
Тайынұлы және Семей облысынан Әлихан ... ... ... қалаулылары
депутат болып сайланды. Бірақ І-ші Думаның ғұмыры ұзак ... ... ... ... ... өкіметі 1906 жылдың 8-ші
маусымында оны таратып жіберді. Жүздеген жыл елді ... ... ... ... ... ел ... ақылын кұлағына
ілмеген патша үшін демократиялық өзгерістердің аздаған ... ... боп ... Дей тұрғанмен, ол Думадан мүлде қол үзе алмады.
Жаңа Дума сайлауын өткізуге ... ... ... ... Дума өз ... жылғы 20-шы қаңтарда бастады. Оның құрамына Ақмола облысынан
Ш.Қосшығұлұлы, ... ... ... ... ... ... ... М.Тынышбайұлы, Сырдария облысынан Т.Аллабергенұлы, Орал
облысынан ... ... ... ... ... қазақтар
депутат болып сайланды [1, 59 б.].
1907 жылғы 3-ші маусымда ІІ-Мемлекеттік Дума да таратылды. Патшаның
осы жарлығы бойынша ... ... ... ... ... депутаттар
сайланбайтын болды. Бұл мәселелер жөнінде өткен ... ... жан ... ... ұлт ... ... мол ... табуға
болады. Олардың оқу-білімге ыстық ықыласы мен құштарлық көрсетуі, мәдени-
рухани деңгейі, имандылық ... ... ... ... ... ... қорлық жасап, қол ұшын беруге әзір тұратын қоғамдық-саяси
белсенділігінің күшті болғанын байқау қиын емес. Бірақ пешенесіне қасіретті
тағдыр ... ... ... ... екі ... ... ... бетке ұстар перзенттері еріксіз қыспаққа түскенін ... ... ... әкімшілік жүйесі бір қысса, сталиндік
жезтырнақ жаналғыш ... ... ... ... ... қудалауға ұшырап, атылып, асылып, қуғын-сүргінде шейіт ... ... 1953 жылы ... әсіресе Сталиннің жеке ... мен оның ... ... КОКП XX ... ... ... ... белгілі. Сол дәуірде нақақтан нақақ айыпталған, жазықсыз
жапа шеккен ... ... ... ... мен ... ... ... елі мен жұртына қайтып оралды. Алайда,
60-жылдардан бастап бұл оң шара аяғына жеткізілмей ... ... Тек ... ... ... ... ... демократияландыруға, заң
актілерін ... ... ... күрес жүргізілуіне
байланысты тарихи ... пен ... ... ... ... саяси тұрғыдан айқын да нақты баға беріле ... ... ... ... ... ... буын өкілдерінің азаматтық парызының
өтелуі табанды түрде талап етілді.
Ал ендеше, Дала және ... ... ... ... сайланған қайраткерлер кімдер еді, олардың қиын да ... ... осы ... ... нені ... ... ... қалдырған аманаты, арман-тілектері мен саяси-қоғамдық күрес
жолдарына тоқталуға тырысалық.
І-ші Мемлекеттік Думаға қазақ ... ... ... ... 35
жастағы Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанның өмір жолы ... ... ... ... ... оқуын Орынбор гимназиясында жалғастырған ол одан
кейін Қазан университетін ... ... ... ... ... адам құқы ... ... білім алып, оны халқының
қажетіне жаратуды ойлап, біраз ... ... ... және Ақтөбе .уезінде
сот қызметкері болып істейді. Бұл қызметінде де ол ұдайы күнбе-күн арыз-
шағымдарға байланысты ... ... ... ... ... жағдайға, іс жүргізу дағдыларына канығьп көп ... Соры ... ... ... ... үшін ат ... келген көмегін көрсетті. Ол ... ... ... ... еді. ... ... ... жалғастырушы
ол—қазақ мектептерінің қамқоршысы, ... ... ... ... ... ... Бір қызығы, сол тұстағы қазақ зиялыларының
көпшілігі ... оқу ... заң ... ... ... ... білім алу арқылы жерін, елін заңсыздықтан қорғамақшы ... Ал ... ... ... ... ... күшті белең алып тұрды.
Қазақтың жер қайыстырған малы мен ... ... оның ... ... құнарлы жері ұстағанның қолында, Лотегеннің аузында кетті. Қараңғы
халық заңсыздықтан азап шекті. Осындай жағдайда ... ... ... ... ... үлкен арман-мақсаты болды [5, 2 б.].
Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөре—көрнекті қоғам қайраткері, ... ... ... ... ... ... гимназиясын
бітірген ол білімге асқан құштарлық ... ... заң ... ... бір ... ... мемлекеттік
университетінің физика-математика факультетіне оқуға түсіп оларды табысты
аяқтайды. Екі университетті бітіргеннен кейін үш жыл сот ... ... ... жыл ... ... 1903 жылы Уфа ... мүше болып сайланып,
онда шаруа қожалығы мәселелерімен шұғылданды. Үш мерзімге ... ... ... ... болып сайланды. Ол өзінің сайлау алдындағы
тұғырнамасында ұлт ерекшелігіне ... ... үшін ... ашу
мәселесіне айрықша көңіл бөлді . Мектептерде сабакты ана ... сол ... ... беруге тиісті деп есептеді. С.Жантөре Думаға ... ... ... сайланған. Бұл ... ... ... ... ... ... тұрмысы, салт-дәстүрі, басқа
да жақтарынан араласып ... ... ... ... ... ... ұлы Сәлімгерей ел-жұртының мұң-мұқтажын, мүддесін жақсы білді. ... ... ... ... ... ... казақ халқының қасіретті
тағдырын бір сәтке де естен шығарған жоқ. Орыс емес халықтардың оньң ... ... ... аз ... ... ... кауіптенді. Сондықтан
да ол жергілікті жерлерде ұлттық мектептердің болуына айрықша көңіл бөлді.
Думаға депутат болып Орал ... ... ... ... Орынбор гимназиясының түлегі. Университет бітіріп, келелі білім
алған ол, кейін Уақытша ... ... ... кеңесшісі болды.
Алпысбай қазақтарға білім ... ... ... және ... дамыту мәселелеріне айрықша көңіл бөлді. Бұл мәселелер қазақ
зиялыларының әрдайым назарынан шыкқан жоқ. ... бәрі ... ... ... ... ... бет бұруын дұрыс ... ... ... қазаққа сауда керек" деген мақалдың пайда болуы осындай
пиғылдан ... еді. ... ... есеп ... ... ... ... Ол үшін әрине мектеп керек. Сол мектептер арқылы патша ... ... ... ... Ал ... ... мұны ... үшін мектептерді ана тілінде ұйымдастыру ... ... Олар ... ... ... халықтың ата дәстүрін, ұлттық әдет-ғұрпын
насихаттамақшы болды. Демек, бұл тұста ... ... ... өзекті де маңызды болды. Ол туралы сол кездің өзінде: "Өз халқының
арасында құрметті, Хан ставкасынан сайланған"—деп ... ... ... болған қазақтардың бірі—Дәуіт Ноян-Түндүт. Ол
1860 жылы ... ... ... туып ... ... ... кейін шетелдің көптеген университеттерінде лекция курстарын
тыңдаған аса зиялы ... еді. ... ... ... ... болып
Астрахан және Ставрополь губернияларының көшпенділер комиссиясының
құрамында ... ... ... үшін белсене ат салысты.
Ресей Мемлекеттік Думасына Қазақ жерінен депутат болған азаматтардың
ішінде осы Дәуіт Ноян-Түндүт жөнінде ... ... атап ... ... ... ортасы Астрахан мен Ставрополь губерниялары болғандықтан,
оның шығу тегі туралы күмәнді сауал да айтылып келді. Дей тұрғанмен, Санкт-
Петербург ... ... ... ... ... оның ... екендігі анық. көрсетілген. Оның өмірі мен саяси қызметінің кейбір
мәселелерін толығырақ анықтау болашақ ... үшін ... ... ... [32, 55 ... алғашқы сайланғандардың бірі—Шаймерден Қосшығұлұлы. Оны ел-
жұрты аса қадір тұтты. Жергілікті халықтың басым көпшілігі бір ... ... ... ... ... ... орыс тілін білмейді
деген желеумен ол Дума мүшелігіне тіркелмеген ". Ел ішінде мейірімділігі
мен қайырымдылығы үшін жұрт ... ... ... ... Ш.Қосшығұлұлы іскер
де құнтты адам болған. Ол өз ... ... ... дүңгіршегін ашып, қазақ
балаларын окытқан. Депутат етіп сайланғанда ол 36 ... ... ... ... оны ІІ-ші Мемлекеттік Думаға да сайлады. Бірақ ол жоғарыда
айтылған себептермен екі Дума жұмысына да белсенді қатыса ... ... ... ... ... ... ... өмірі мен қызметі туралы бірқыдыру мақалалар мен жарияланымдар
басылды.
Олардың бірсыпырасында оның тегі Бөкейханов ... ... ... өз ... оның достары мен жолдастары оны Александр Николаевич
Бөкейханов деп атағаны да белгілі. ... ... ... ... ... деп қол ... 1927 жылы Ленинградта жарық көрген "Казаки.
Антропологические очерки" атты ... ... де ол ... деп ... ... және ... университеттері ғалымдарының зерттеулерінде
оның тегі Бөкейхан деп көрсетілген [18, 35 б.].
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан 1866 жылы 5-ші наурызда Семей ... ... ... ... болысында (қазіргі Қарағанды ... ... ... ... ... төре (Шыңғыс ұрпағы) тұқымынан
тараған атақты Көкжал Барақтың баласы Бөкейханның ұрпағы болып келеді.
1877 жылы Әлиханның әкесі ... ... ... ... ... ... молданың медресесіне береді, оны бітірген соң
ол төрт жылдық қалалық кәсіптік училищеде ... ... ... ... алып шығады [18, 35 б.].
Әлихан студенттік қозғалыстың нақ ортасында жүріп, ұйымдастырушы әрі
жетекшілерінің бірі ... ... ... үйірмелердің жұмысына
белсене қатысқан. Мәселен, Оксфорд университеті жанындағы ... ... ... ... ... жүгінсек "Жас ксзінде Әлихан
Бөкейхан ... ... ... ... және патша
әкімшілігіне қарсы '"Зарзаман" әдеби тобының мүшесі ... - ... :. ... ... І-ші Мемлекеттік Думаға ... ... ... "Наша жизнь" газеті оны Орман институтында оқып жүрген
кезінде студенттердің күллі ... ... ... ... ... ... ... бұрып, марксизм туралы қызу пікірталаста
экономикалық материализм тезистерін өршелене қорғайтын»-деп жазды.
Әлекең ... ... ... ... ... ... коғамдық-саяси
өміріне қызу араласып кетеді. Омбының "Степной край" ... ... ол, ... ... ... ... математика пәнінен
дәріс береді.
1896 жылдан 1901 ... ... ... ол ... ... жағынан зерттеу жөніндегі Щербинаның экспедициясы құрамында
қызмет етеді. ... ... ... ... ... ... ... ғалым қазақтың жер кауымдастығының тарихын
зерттеп, үлкен ... мәні зор ... ... [18, 45 ... жылы ... ... ... қазақ халқының алғашқы
ресми саяси талаптарын білдіретін "Қарқаралы петициясы" атты ... ... ... ... 14,5 мың алаштың азаматы қолдарын қойған бұл
шағым почтамен патшаның өзіне жолданды. Ол өз ... ... ... ... ... ... айында Мәскеуде өткен "Ресей ... ... ... ... ... қатысып, онда бүкіл туған
ұлтының атынан сөз сөйледі. "Мен ... ... ... ... ... Омбыға дейінгі ұлан-ғайыр аймақты алып жатқан 4 миллионнан астам
қазақ халқының өкілімін,-деді ол.
Мәскеуден оралысымен елдегі І-ші Мемлекеттік ... ... ... қызу ... ол ... ... алдындағы қызметін ана тілінде
газет шығарсам деген ... ... ... болатын сайлау науқанына
байланысты ... ... ... ... ... ... ... мұң-мұқтаждарын талқылау үшін ол Дала өлкесіне сапар шегеді.
Билік басындағылар шынында да оның ... ... ... ... ... Ақырында оның нақақтан ... ... заң ... ... ... арыз-шағымдар қардай бораған соң
1906 жылы 15-ші сәуірде патша әкімшілігі ... ... ... ауыстырды. Көп ұзамай оны өз болысының қарасы мен ... ... ... ... депутат етіп сайлағандығы белгілі болғаннан
кейін, 30-шы сәуір күні ... ... ... ... ... ... заң ... мүшелікке үсынған Әлихан Бөкейхан
П-ші Мемлекеттік Дума сайлауына алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... ... сайлана алмады. Тіпті А.Беннигсен, Ш.Лемерсье-
Келькежей секілді кейбір шетел ... мсн ... ... ... ... ... ... ғалымдары атап көрсеткендей
сайлаудың әділетсіздігін көрген Әлихан Бөкейхан өз ... ... ... бас ... алып тастаған. Архивтік түпдеректерге сүйенсек
Жақып Ақбайұлы екеуіне жоғарғы әкімшілік тарапынан жасалған ... ... ... ... ... ... . ... үкіметі
Әлихан Бөкейхан мен Жақып Ақбайұлы сынды саяси-рухани дайындығы мықты,
білікті жандарды ... ... ... ... танытуы заңды
еді.
Әлихан Бөкейхан сайлаушыларды өзінің ... ... елге ... шын ... құлшына кірісіп жүрген бес үміткердің біріне дауыс
беруге шақырды. Үміткерлердің арасында Абайдың ... ... ... ... қажы ... ... ... Кәкітай Ысқақ Хасен,
Омарбек деген азаматтар да болды. ... ... ... ... ... ғана ұсыну керек" ... ... ... ІІ-ші Мемлекеттік Думаға олардың арасынан Семей
облысынан Темірғали Нұрекең бірауыздан ... жылы ... ... ... осы губерниядан ІІ-ші Думаның
мүшесі болып сайланған А.Ф.Керенскиймен кездесті. Онымен қазақ халкының
саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... өріс жая ... отырғаны жайында кеңеседі.
Қалай дегенмен де оның саяси күрестегі елеулі жетістігі 1913 жылғы
акпанда Дала ... ... ... ... бастауы болды. "Қазақ" газеті
—сахара халқының тарихындағы ұлттық-демократиялық төл мерзімді баспасөзі
еді. Ол ... ... ... ... ... тез ... ... "Қазақ" газетін
шығарушылар халқымыздың ұлттық ... ... ... ... саясатының салдарынан жойылып кеткен дәстүрлі мемлекеттігімізді
қайта қалыптастыруға ат салысты.
Газет ... ... ... ... ... саясатының қыр-
сырына түсіндіріп, езгіден құтылудың әдіс-тәсілдерінен кеңес берді. Казақ
халқының 1916 жылғы карулы ... ... ... ... ... газет арқылы үзілді-кесілді қарсы шығуы да ... ... алып ... ... ... ... ... еді.
"Алаш" козғалысының көсемдері қазақ халқы үшін демократиялық өзін-өзі
басқарудың ең ... жолы — ... ... ... ... деп ... Бөкейханның осы мақсаттағы ұзақ жылға созылған күресі Дала өлкесінде
тек патшалық билік кұлағаннан кейін ғана ... ... еді. ... ... ... ... ... құрылымдарындағы өрши түскен
дағдарыстың салдарынан, қаражат ... тағы ... ... ... ... ... берді, ақыры жергілікті Кеңестердің ... ... ... ... ... ... 1917 жылдың ортасынан
бастап партиялық сипат ала бастады. Уақытша үкімет билік ... ең ... ... ... басшылыкқа келген тұңғыш қазақ
Әлихан Бөкейхан еді. Ол 1917 жылы ... ... ... қазақ съезі
аяқталған күннің ертеңінде бұрынғы істеп жүрген комиссарлық кызметтен
отставкаға кететінін мәлімдеді ... 3-ші ... ... жеделхат жолдап: «Алашорда
жергілікті Кеңеспен жақын ынтымақтаса отырып, өзінің автономиялық Құрылтай
жиналысын шақыру, ... заң ... және ... билігін оған дейін сақтау
құқығын талап етеді» - деп жазды. Оның ... ... ... ... отырып, кейін демократиялық негізде ұйымдастырылған
Уақытша ұлттық Кеңестерге берілуге тиіс еді.
4-сәуірде ... һәм ... ... жолданған жеделхатында
Алашорда туралы И.Сталиннің жауабы хабарланды. Ол Кеңес ... ... ... ... ... съезінің шешімін кабылдауға болады
деп есептеп, қамауға алған Алашорда мүшелерін тез арада босатуға ... ... ... ... ... ... ... ұлттардың
тендігін сақтай отырып, демократиялық ... ... ... ... ... ... қабылдай алмайтындығын мәлімдеді. Сонымен
1917 жылы желтоқсанның 5-13-і аралығында ... ... ... ... ... ... ... Халел жасап, онда күн тәртібіне
қойылған ұлтгық автономия жариялау, халықгық милиция құру ... ... ... ... ... депутаттары ұсынысты бір ауыздан
қолдады. ... ... ... ... ... 25 ... «Алашорда» үкіметін құру, халықтық милиция күшін жасақтау туралы қаулы
қабылдады [18, 35 ... ... ... ... өз ... алады. Алашорда
үкіметінің ресми құрылғанын қазақ халқы зор қуанышпен ... ... ... ... үш үміткердің арасынан жасырын дауыс беру нәтижесінде
Әлихан Бөкейхан сайланды. Екі ... жуық ... ... ... ... ... халқының еңсесі көтеріліп, өз алдына ... түзе ... орыс ... ұнай ... Бұл ... Кеңес үкіметінің басшысы В.И.Ленин мен ұлт істері жөніндегі Халық
комиссары ... ... ... ... ... ... әуелгі кезекте келіссөз жүргізгенімен, кейін тайқып шығып,
екіжүзділік саясат ... ... ... үкіметі басшыларының мақсаты
азамат соғысның өршіп келе жатқан шағында өзара ... ... ... күш
алуы үшін уақыт ұтуы ауадай қажет болды. Кейін ... ... күрт ... ... өз ... тұрғысынан тиімді болғандықтан еді.
1920-1921 жж. Казақстан Жерхалкомы басшыларының бірі болған Әлихан
Бөкейхан қызметтен ... ... ... ... ... ... ... "Шарық" баспасының қазақ бөлімінде әдеби қызметкер
болды. 1925 жылы ол КСРО Ғылым Академиясының айрықша комитетінің ... ... ... ... бір ... ... университетінің
профессоры қызметін атқарды [18, 39 б.].
Денсаулығы нашарлағанымен рухы ... 71 ... қарт ... ... ... ... өз ажалымен өлуіне мүмкіндік бермеді.
Ұлтының саяси көсемі Әлекең қамауға алынып, Бұтыр түрмесінде атылды.
П-ші Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Бірімжан, Ақмоладан Шаһмардан Қосшығұлұлы,
Сырдариядан Тілеулі Аллабергенұлы, Астраханнан Бақыткерей ... ... ... ... ... ... ... мен Бақытжан
Каратай да ІІ-ші Мемлекетгік Думаның ... ... ... ... ... облысынан сайланған Сәйтеп елді
мекенінің болысы ... ... ... ауыр ... жаны ... көзі ояу жан еді. Ол Әлихан Бөкейханның Мемлекетгік Думаға депутат
болуына қолдау көрсетуді ... ... ... бірі ... Нұрекең Мемлекетгік Думаға 49 жасында депутат болып сайланды.
Сырдария облысынан Мемлекеттік Думаға Тілеулі Аллабергенұлы сайланды.
Оның Мемлекеттік Думадағы ... мен өмір ... ... ... қасы ... айта ... ... Мемлекетгік Думаға қазақ халқынан сайланған депутаттардың бірі —
Мүхамеджан Тынышбайұлы. Ол — қазақтар арасынан шықкан ... ... ... ... ... еңбектердің авторы. Мұхамеджан 1879 жылғы 12-ші
мамырдаЖетісу облысыныц Лепсі уезіндегі (қазіргі Алматы ... ... ... ... ... тауының етегінде көшпелі кедей
малшының ... ... ... Тынышбай зерек ұлын ауыл молдасына
мұсылманша хат танытуға береді. Талапкер баласынан көп үміт ... ... орыс ... гамназияда оқуын жалғастыру үщін уез ... ... ... кезеңі Мұхамеджанның дүниетанымын түбегейлі өзгертеді. 1905
жылғы 9-шы ... ... ... ... соң, ... өкіметінің
жауыздығына карсы буырқанған халык наразылығы ... ... ... ... ... ... болған Мұхамеджан саяси істерге араласады.
Ол патша өкіметінің ... ... ... ... өткір
тілмен айтып, баспасөз беттеріне жиі-жиі мақалалар жазады. Патша өкіметінің
үні саналатын "СПб. Ведомости" ... 1905 ... N75-ші ... "Қазақ даласындағы көшпелі ел тұрмысының ... ... ... ... Тынышбайұлы Ресейдің орталық аудандарынан
сахараның шұрайлы, нулы-сулы жерлеріне жаппай ... ... ... жергілікті көшпелі халықтың шаруашылығьна нұқсан келтіріп,
әлеуметтік тұрмыс-тіршілігін күрт төмендетіп ... ... ... ... мәліметтеріндегі қате тұжырымдармен
келісугс ... ... ... ... өз ... ... Көшпелі халықты күшпен отырықшыландырып, "мәдениетке үйретудің"
нәтижесі ... ... ... ... және ... ... ... аз қайталанбағандығына көңіл аударады. Дер кезінде
Ресейдің ішкі губернияларынан қоныс ... ... ... ... ... ... жуып-шайып, таяу жылдардың әлегінде
башқұрт халқына туған күннің; бейбітшіл, меймандос қазақ елінің басына да
төнері ... ... тиек ... ол. Осы жылы ол автономияшылдар
одағының І-ші ... ... һәм ... қозғалысы" деген тақырыпта
баяндама жасап, патша әкімшілігінің қол астына қараған шет аймақтардан
халықтарға жасап ... ... адам ... сасық саясатын батыл
әшкерелейді.
Қүрылтайдың халық атынан сайланған өкілетті өкілі болмаса да, орайы
келген мүмкіндікті мүлт жібсрмей, туған ... ... ... ... ... қауым алдында уытты жеткізуі — империялық Ресей
әкімшілігіне ... ... ... ... жерден әйгілі еткен
көпшілік аузына іліккен оқиға болды.
ІІ-ші Мемлекеттік Думаға Жетісу өлкесінен 28 ... ... ... ...... ... оның зор беделі мен үлкен сенімге
ие болғандығын көрсетсді. Әрине халықтың ... ... ... ... ... жылы Мұхамеджан Тынышбайұлы Ақпан төңкерісін қуана қарсы алды.
Төңкеріс жас қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси ... жол ... ... 1917 жылғы 6-шы сәуірде Уақытша үкімет кадет ... ... ... ... Оның ... ... эсер Шкапский, Әлихан Бөкейхан және Мұхамеджан Тынышбайұлы
енді. ... бір ... ... мен ... ... ... ... комиссарлары болып тағайындалды.
1917жылы Мұхамеджан Тынышбайұлы әр өлкеде өткен Құрылтай жүмысына
катысты, оларда талқыланған автономия, аграрлық және ұлтгық (тіл һәм ... ... ... ... оның ... ... ... 1917
жылғы 21-26-шілдеде Орынбор қаласында жалпы қазақ съезі өткізілді. Онда
казақ облыстарынан ... ... ... ... арасында
Жетісу облысынан Мұхамеджан Тынышбайұлы да бар еді. 1917 ... ... ... келесі съезде ол Ұлттық Кеңеске, яғни "Алашорда" үкіметі
құрамына сайланды. Әрине Мұхамеджан Тынышбайұлының ұлты үшін ... ... ұлы ... шовинистік пиғылдағы орыс чиновниктерінің ашықтан-
ашық наразылығын туғызып, үнемі қарсылығына ұшырап отырды .
1918 ... ... ... ... Мұхамеджан Тынышбайұлының
катысуымен "Алаш" автономиясының аумағында жерді уақытша ... ... ... ... ... сәл ... саясаткер жан Түркістан
өлкесі мұсылмандарының Қоқан қаласында өткен (1917 жылғы қараша) ІҮ-ші
съезінің ... ... ... ... ... ... қиын
шағында кәнігі күрескер зиялылардың басшылығымен Қоқан автономиясын құрудың
оңтайлы сәті түсті. Түркістан Уақытша үкіметінің төрағасы және Ішкі ... ... ... Тынышбайұлы сайланды. Уақытша үкімет оны
жарылқағысы келгендіктен ... ... ... ... мәселелерін
шеше білетін беделді, білгір қайраткер екендігін ескерген еді.
1919 жылы атаман ... екі ... ... ... ... ... нәтижесіңде басшыларымен ортақ
келісімге келіп, соғыссыз Кеңес өкіметі жағына өтті.
20-шы жылдары ұлы ... ... ... ... ... ... ұшырап,
аштыққан қазақтарды аман алып қалу мәселесіне ... ... ... ... ... 31 ... ... шаруашылық жағдай хақында"
деген тақырыпта өлке өмірін ... ... ... шараларының
жоспарын көрсететін баяндама дайындап Д.Фурмановтың назар ... Бұл ... ... ... АКСР ОАК-нің төрағасы
Т.Рысқұлұлы оны өте жоғары ... 1921 жылы ... ... ... ... онда ... рсспубликасының Жер шаруашылығы
министрлігінің Су шаруашылығы басқармасының бастығы болып тағайыңдалды.
1923 жылы Шымкснт ... Су ... ... ... ... ол ... ... Түркістан каналының жобасын жасауға қатысты.
Кейін Орта Азия мен ... ... ... ... ... жерін межелеуге байланысты Мұхамсджан Тынышбайұлы ... ... ... ... ... ... жөніндегі аға маман
қызметіне тағайындалып, техникалық кеңестің мүшесі болды.
1932 жылғы 22-сәуірде Түрксіб темір жолының ... ... ... да басына бұлт төніп, өзге де ұлт ... ... ... ... ... жер аударылды. Айдауда жүріп ол
Москва — Донбасс темір жолын жобалау бөлімінің инженері болып ... ... ... ... әкесін көруге барғаны үшін ұлы Ескендір ... ... жер ... Иә, бұл ... ... бұрын-соңды
болып көрмеген тоталитарлык, жүйенің қатыгездігін айдай ... паш ... орны ... ... ... ... ... арасындағы Кеңес
дәуіріндегі тарихнамадан белгілі тұлға — Бақытжан Бейсалыұлы ... Ол ... ... ... екінші сессиясының мәжілісінде 1907 жылғы ... ... ... ... сөз сөйледі. Оның бұрын баспасөз бетінде
айтылмай ... осы сөзі ... ... легінде профессор
В.К.Григорьев жазған ... ... ... еткен . Автор негізінен
оны "'саяси өмірді ... ... ... ... ... ... бағдарламаны білмеді" деп сынау үшін ғана еске алған.
Рас, бұл орайда БК(б)ГТ тарихының ... ... және 30-шы- ... ... сан ... ... де дәл солай сыңаржақ бағаланып
келді. Мемлекетік Думаның мәжілісінде сөйлеген сөзінде Бақытжан ... мен ... ... жерлерін шаруаларға беруді талап етіп
отырғандарға өзінің ізгі ықыласын білдіріп, Казақстандағы ... ... озық ойлы орыс ... ... мен жанашырлығынан
үміттенетінін мәлімдеді.
П-ші Мемлекетгік Думаның мінбесінен сөйлеген сөзінде Бақытжан Қаратай
"... әлгі помещиктерді құткарьіп қалу үшін ... ... ... ... тұрғын үйлерінен қуып, көшіріп жатқанын естеріңізге алыңыздар" — деп
қазақ даласындағы империя ... ... ... ... бетіне басып шара қолдану, мәселені шүғыл шешуді талап ... ... ... ... сөзіне түсінік беріп жатудың өзі ... ... ... ... 74 жыл өмір ... (1860-1934). Әбілхайыр
ханның шөбересі, атасы Қаратайдың тәрбиесіндс болып, ... ... ... есімін өзінің тегі етіп алды. Ауыл молдасынан мұсылманша сауатын ... ... ... немересі Бақытжан Бейсалыұлы Орынбор
гимназиясына қабылданып, оны 1886 жылы ... ... Ол ... заң ... ... 1890 жылы ... ... үздік
бітірді.
Мемлекеттік Дума таратылғаннан кейін бұрынғы ... ... ... ... Орал ... ... тұрған демократиялық
"Қазақстан" газеті редакциясының жұмысына қатыса жүріп, өзінің ... ... ... ... Кейін ол РСДЖП-ның Орал ұйымының
белсеңділерімен жақындаса бастады. 1918 жылдың көктемінде ... ... ... ... ... ... ... жұмысына қатысып, онда
әділет істері жөніндегі комиссар қызметіне сайланды.
Төңкерістен кейін Бакытжан Бейсалыұлы ... ... 59 ... ... ... ... ... әскерлері босатты. Ол
РК(б)П қатарына кіріп, облыстық ревкомның ұлттық бөлімінің бастығы, кейін І-
ші казак ... ... ... ... ... ... ... Көп
ұзамай қазақ революииялық комитетінің мүшесі болып бекітілді.
Ресейдің І-П-ші Мемлекеттік Думасына ... ұлт ... өзге ... ... екілдердің болғанын да айтпай кетуге болмайды.
Олар да Қазақ даласының ... ... ... ... ... ... бақты.
Әсіресе, Мемлекеттік Думаға Қазақстаннан барған орыс депутаттарының
арасында көпшілігі ... ... ... ... ... ... 5-уі ... 2-уі еңбек партиясынан, 1-уі социал-революционер, 2-уі кадет және 3-
уі партияда жоқтар еді. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ат салысқан Николай Александрович Бородин
де есте ... ... ... бірі.
Сонымен, Дала және Түркістан өлкелерінің кезінде қозғалған түйінді
мәселелерін шешуге қазақ және орыс өкілдері болып ... ... ... айту ... ... ... ... Ш-ші және ІҮ-ші Мемлекеттік
Думаға сайлану құқығынан айрылған кезде сан алуан ... және ... ... олар ... ... талқылануы үшін өлкеден
сайланған орыс ... ... ... отырғаньн да естен
шығармағанымыз жөн.
2.3 Мемлекеттік Думадағы қазақ ... және ... ... ... аяғы мен XX-ғасырдың бас кезінде Ресей империясының
қоғамдық-саяси өмірінде аграрлық мәселе маңызды орын ... Оның ... ... ... ... ... наразылығын тудырып отырды.
Ресейдегі ... ... және ... ... және ... басты себептерінің бірі де аграрлык мәселеге тіреледі [18,
39 б.].
Казақстан отар ел ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және саяси өмірімен тығыз ... ... ... ... және ... жылдардағы
реформалар Қазақстанның отар ел ... ... ... ... бағытталды [8, 102б.]. Империяның саяси үстемдігі нәтижесінде
бүгінгі Қазақстан алып отырған сол ... ... ... ... иелену
мен жерді пайдалануды реттеудің кажеттігі мейлінше ... да ... ... және ... ... үшін де осындай құқықтық нормалар
жасалды. Жер дауларын шешу, көші-қон, табындық ... ... және ... мәселелерді кезінде генерал-губернатордың жеке өзі бақылап, билігін
айтып отырды.
Сөйтіп, қазақтар шөлейт және жартылай шөлейт, сортаң жерлерге ... ... ... барлық су көздері де алынып койды, мұның өзі сайып
келгеңде дәстүрлі шаруашылық жүйесін ауыр ... ... ... Қазақстан бұл кезде империяның бастырмалатқан ресми
идеологиясының әсеріне душар болды. Мүнда ... ... ... ... ... ... пен ... уклад нысандары
өзгеріске түскен қазақ халқы рухани бастауларын өздері білдірудің жолдарын
табуға ұмтылды. Бірінші шақырылған Мемлекеттік Думада ... ... ... ... және олар империяның 1-ші парламентінің жұмысында қазақ халкының
мүддесін корғауға ұмтылғанымен, сол ... ... ... ... ... айырған еді. Бұл кезеңдегі Қазақ ... ... ... ... ... ... ... кейбір депутаттары, соңдай-ақ, Казақстанда тұратын ... ... ... де ... Олар ... әлі де ... болады.
Ресей империясындағы аграрлық көзқарас туралы сол кездегі Ресейдің
барлық саяси партиялары мен қозғалыстарьның назарында болды. XX- ... ... ... жалпы саяси өрлеумен дағдарысты жағдайлар кейбір
тұста көзқарастар мен ... ... ... ... әр түрлі күштерді
саяси аренаға шығарды. Олар ... бір ... ... да ... 17-ші ... ... пен Мемлекеттік Думаға сайлау туралы заңның
жариялануы Қазақ зияларының қызметін де ... ... ... ... ... ... облысынан А.Бірімжан, Орал облысынан
Д. Қалменұлы, Семей облысынан Ә.Бөкейхан, Бөкей ордасынан Б.Құлман депутат
болып сайланды [18, 350 б.]. ... ... ... ... орыс
тілін білмейтіндігінен облыстық комиссия ... ... Бұл, ... ... ... ... ... аяқ асты ететін факторлардың
бірі болатын.
Ғасыр басында көтерілген осы мәселе бүгінгі танда да осы ... жоқ. Уфа ... ... ... ... көп ... ... келген депутаттармен пікірлесіп бір көзқараста болды. Оларға
Қазақстандағы аграрлық мәселеде ... емес ... ... Ш.Сыртланов,
Т.Седельников, В.Недоносков, Н.Бородин, тағы басқа адамдар белсенді қолдау
көрсетті. Бұлардың соңғы екеуі казактар қауымының
өкілдері еді.
Аграрлық ... ... ... ... ... ... тоқталып өтуді жөн көрдік. Т.Седельников өлкедегі
аграрлық жағдай жөнінде ... ... да ... ... ... ... өзінің жазғанындай, жеті жыл бойы ... ... ... ... және ... ... болуы мүмкіндік берді . Ол
осы еңбегінде белгілі аграршы А.Кауфманның көзқарастары мен ... ... ... ... ... ... үшін ... жсрлерін мүлде
заңсыз тартып ... ... ... ... ... ... ... Даланың «білгір», белсенді «зерттеушілері» үшін сол
қазақтардың отырықшы егіншілері ... ... мен ... ... жағдайда мұны «көшлелі тұрмыстың ... ... ... бұл мейлінше ыңғайлы да тиімді болды. ... ... ... орыс ... тиімді даланы отарлауды тоқтата
тұрып, сол қазақтардың өзін жерге орналастырудың ... де қиын ... тура ... еді. ... Т.Седельников Қазақстандағы жер
иелсну мен жер пайдаланудың занды ... ... ... ... етіп ... бұл ... ол объективті табиғи-тарихи жағдайлар әсерімсн
қалыптасқан нормаларға сүйенді.
Қоныс ... ... тағы бір жай — ... ... ... ... көрсетілу болды. Бұл жайында ... ... ... ... ... ... алуға тыйым
салынған, ал онда қызметші мұсылмандар өте көп — олардың бір де бірі өзіне
үй ... жер ... ала ... атап ... ... Дума таратылғаннан кейін, оның кейбір мүшелері
мәжілістерде ... ... ... ... ... ... жинағын шығарды. Ол жинақга басқа да депутаттардың көзқарастарын
байқауға болады. Мысалы, Г.Гейден (халық бостандығы партиясынан) ... — бұл ... ... деп ... ал А.А.Кауфман империядағы
орыс емес халықгарды жерге орналастыру туралы өз ... ... ... ... жер ... каншалықты кең байтақ болса да, бәрінен
бұрын солардың ... ... һәм ... толық қанағаттанғанша, жерге
орналастыру аяқталмайынша олардың бос жерлеріне үлесі аз ... жол беру ... ... ... ол өз ... ресми отарлау
саясатын жүргізушісі ретінде Мемлекеттік Дума мінбесінен айтылған бұл
мәселелер жөнінде өзінің ... ... ... мәселеге байланысты өз пікірін ашық ... ... сөзі де ... ... ... Думадағы орындарды бөлу
кезінде кейбір өлкелер мен ... ... бос ... сөз ете ... былай деді: "... Бұл бос қалдырылған орындарды Мемлекеттік Дума Сібірге,
Орта Азия мен Кавказға ұсынып ... ... ... ... туралы ештеңе айтылмаған; мүмкін олар Сібірге немесе Орта ... ... ... Дума ... бұл ... ... ... Бұдан кейін ол сөзін: "қырғыз өлкесінің өкілі ... мен ... бес ... ... ... әрі ... ... — Жетісу, Семей,
Торғай, Орал және Бөкей ордасы кіретін қырғыз облыстарына беруді ... ... ... сонымен бірге, Казақстандағы жерлерді ... ... ... да ... тұру ... ... қойды. Бұл мәселе А.Бірімжан
сияқты халқын қадірлеп, ... ... ... ... азаматгардың
көкірегінде қонақтап, орын алған жан ауыртар ... ... ... орыс ... ... ... ... оның
қателігіне үкіметтің назарын аудару мақсатымен Дума депутаттары Б.Қаратай,
А.Бірімжан, Ш.Қосшығұлұлы, Т.Нүрекендер егіншілік пен ... ... бас ... ... ... ... осы ... қойған
кезде: "XX-ғасырда қырғыздардың (қазақтардың) көшпелі өмір салтын тоқтату
керек. Сол үшін де жаңа қоныстанушылар керек-ақ"-деп ... ... ... ... ... ... Орал облысынан
сайланған, кейіннен Ә. Бөкейхан және І-ші ... ... ... ... жақсы қарым-қатынаста болған депутат Бородин де талап етті.
І-ші Мемлекеттік Дума шешпеген әр түрлі объективті және ... орай ... ... ... думалар да шешкен жоқ. Алайда
Ресей мен оны ... ... жер ... талаптарын дұрыс
шешуге бағытталған мүмкіндіктер пайдаланылмай қалған жок. ... ... ... ... ... ... әр ... саяси және
әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты болған.
ҚОРЫТЫНДЫ
XX-ғасыр адамзат қоғамының рухани ... мен жаңа ... ... ... ... ... ... саяси-өлеуметтік қоғамдық-
экономикалық озық қатынастардың ілгері даму ... ... ... ... мешеу Ресей империясына да өз ықпалын тигізді. Дүниежүзілік
экономикалық бәсекелестікте Ресей патшалығы шикізат пен ... ... және оның ... ... ... ірі ... едәуір артта қалды. Жер ... ... мен ... ... ... ... оны ... арзан қол күшті — халқының саны
жағынан болсын маңдай алды алып ... көп ... ... ... ... тыныс-тіршілігіндегі іркілістер мен
тоқыраудың салдары әлеуметтік қайшылықтардың пісіп-жетілуіне және ... ... ... қамтитын сілкіністер туғызуына әкеп ... ... ... ... даму ... тұрғысынан ара-жігі
ажырап, билік басындағылардың басқару жүйесіне бұқараның жаппай ... өрши ... ... ... ... ... бағытталған
дүмпулерге ұласты. Бұл құбылыстың өзі жалпақ елдің қарапайым демократиялық
бостандығына ескі үкімет тарапынан пәрменді шектеу жасалып, тыйым ... ... ... ... ... ... ендігі жағдайда
бұқараның саяси белсенділігінің қуатты екпіні ... ... пен ... ... ... ... жол ашты. Әрине, бұл ... ... ... ... ... қозғағышы негізгі күш болған
тарихи миссиясын атап ... ... ... ... ... шет ... отарлық езгіден әбден қалжыраған
қазақ халқының да ой-санасына игі әсер ... ... ... ... халқының империялық қанаудан құтылып, азаттық пен тәуелсіздікке
қолы жетуі үшін оқу-ағарту ісі ... да ... ... адал ... Осы ... орыс ... өз ішіндегі демократияның әкелген айтулы
жеңісі, ұлы оқиға—Ресей Мемлекетгік Думасының сайлануы, оның құрамына шет
аймақтағы қол ... ... ... ... де ... енуі ... ... Дала өлкесінің мүддесін көздеп, халқының мұң-мұқтажын
қорғауға өздерінің үлестерін ... ... ... да ... ... елі мен
жерінің білікті перзенттері "ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен" ... ... ... ... иіп ... ... шешуге қаншалықты ... ... Дума ... ... олардың лебіздері айқын
аңғартады. Демек, XX-ғасырдың басындағы Ресей ... ... ... ... біздің де халқымыздың саяси-әлеуметтік мәдени-рухани
дамуына ... бар. ... ... Қазақстан парламентаризмінің тарихын
сөз еткенде үстіміздегі ғасыр басындағы ... ... ... оған
мүше болған қазақ ... ... ... ... өте ... ... Мемлекеттік Думасы және Қазақстан" деп аталатын бітіру
жұмысымызды аяқтай келе бұл ... ... ... әлі де ... ... түсу қажеттігіне зиялы ... ... ... Осы ... ... ізгі ... іс жүзіне асырса нұр үстіне
нұр болар еді ... ... ... ... ... ел ... ... мен дуалы ауыз
билерден бастап бүгінгі заң шығаратын жоғарғы ... ... ... ... мен үрдісін, оның сабақтарын зерттейтін
институт немесе мүдделі топ ұйымдастырса;
2. Қазакстан Парламенті, оның екі Палатасының да ... ... ... мен ... қызметкерлерінің қатысуымен ғана өтеді. Оған жалпы
жұртшылық, ықыласты ... ... Ал ... ... ондағы әңгімені тындау, көкейтесті мәселелерді талқылау
үстіндегі пікірталасты кез келген жанның ... не ... ... ... ... ... ... демократиялық озық
үрдістерді дамыту үшін берері көп. Яки, ... ... де ... пен жариялылықты кең ... ... ... түзу ... ... ... қашпаған жөн.
3. Парламент үйінде Қазақстан парламентаризмі ... өз орны ... ... Мемлекеттік Думасының қазақ депутаттарының да)
галереясы, портрет-суреттері, тас мүсіндері ... ... ... ... игі істерінің өзектілігі қамтамасыз етілсе;
4. Америка ... ... ... ... ... сынып тәрбиеленушілері конгресс мүшелерінің қолын ұзартып шай-кофе,
қағаз, кітап, заң ... ... ... ... Парламент ішіндегі хал-
ахуалды көзбен көріп, заң шығармашылық қызметке құрметі артып, жастайынан
оған құштарлық сезімі оянады. Сөйтіп ... пен ... ... ... олардың өмірлік мақсатына айналады, соған жету үшін олар табанды білім
алып, өздерін ерте ... ... ... ... ... де іске ... талапты жастарды саралап, заңгер санатына
қосудың жүйелі әрекеті жүргізілсе ... ... ... І-ші және ... ... ... қазақ депутаттарының
өмірі мен қызметтерін зерттеу жұмыстарын жалғастырып, халық жадына мәңгі
сақтау мақсатымен олардың ... ... ... мен көшелерге, елді
мекендерге беру сияқты шараларды да іс жүзіне асырса, адамгершілік ... ... ... ұрпаққа жалғасар ғибрат болары ақиқат.
Қазақстан тақыр жерде пайда ... жоқ, ... ... ... ... ... тағылымы мол тәжірибесі бар ел. ... ... ... ұлы ... нақ ортасында болып, Ұлытаудағы,
Ордабасындағы, ... ... ... ... халық тағдырын, ел
тағдырын талқыға салып тиісті түжырымдар жасаған. Тәуке ... ... ... ... "Қасқа жолы", Есім ханның "Ескі ... ... ... заң құжаттарын өмірге келтірген ... ... ... Одан бері де ... ғасырлар өтті.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Аманжолова Д.А. Казахи - ... ... Думы / ... // ... история. - 1994. –№ 1. –С. 57-73.
2. ... Д.А. ... Алаш в 1917 г. / Д.А. ... –М.: ... – 526 ... ... Д.А. ... автономизм и Россия. История движения Алаш
/Д.А. Аманжолова. - А.: Шыгыс, 1994. – 330 ... ... Д.А. ... ... и ... ... Асу, 1994. – 329
с.
5. Аққұлыұлы С. І - Мемлекеттік Дума және оған мүше болған казақтар / ... Д. ... // Ана ... - 1993. – ... ... М. ... Ақан еді (Академик Ақай Нұсіпбекұлы туралы сыр) /
М. Асылбеков // Егемен Казақстан. - 1996. –5-маусым.
7. Асфендияров С.Ж. ... ... ... / С.Ж. Асфендияров. –А.:
Ғылым, 1994. – 255 бб.
8. Ахмедов Ғ. Русия думасындағы казақ депутаттар / Ғ. Ахмедов // ... –№ 1. – 169 - 174 ... ... А. ... /А. Байтұрсынов.-Алматы: Жалын, 1991.-464 б.
10. Бөкейхан Ә. Таңдамалы / Ә. Бөкейхан. Бас редакторы ... Р.Н. ... ... ... б.
11. Балашев П.Н. Записки о необходимости изменения закона о ... ... Думу / П.Н. ... ... 1996. – 392 ... ... Ә. Шығармалар / Ә. Бөкейханов.–А.: Ғылым, 1994. -384 б.
13. Бөкейханұлы Ә. Казақтар / Ә. ... // Ана ...... ... А. Выборы в Степном крае. 1906 г. Семиреченская область / А.
Букейхан // ... –1993. –№ 10. –С. ... ... Т.Ю. ... политика партии большевиков в период
первой русской революции 1905-1907гг. / Т.Ю. ... ... – 239 ... ... Г.Ф. ... ... ... / Г.Ф. Дахшлейгер.
–А.: Наука, 1969. – 350 с.
17. Зайчиков Г.И. ... ... ... ... гг.) / ... Поилтиздат, 1975. – 329 с.
18. Калинычев Ф.И. Государственная Дума в России, Сборник ... ... / Ф.И. ... –М.: ... 1957. – 659 ... Кемеңгерұлы Қ. Тандамалы / Қ. Кемеңгерұлы А.: Атамұра, 1996. - 396 ... ... ССР ... Көне ... ... ... Бес ... ІІІ-ші, –А.:
Ғылым, 1982. - 550 б.
21. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері ... ... -288 ... Қожахметов Ғ. Думаға сайланған қазақтар / Ғ. Қожахметов, Қ. Әбішев //
Орал ... - 1990. – 19 ... ... И. ... ... / И. ... ... истории.
–А.: Наука, 1990. –256 с.
24. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ... / М. ... –А.: ... 1992. ... Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы / М. Қойгелдиев. –А.: Ғылым, 1995. ... ... М. ... / М. ... // ... ...... - каңтар. – 49 б.
27. Қойшыбай ұрпағы Б. 1905 жыл. –А.: Ғылым, 1988. –227 ... ... Б. ... ... / Б. ... –А.: ... 1993. –257
б.
29. Қойшыбаев Б. Тәлімі мол тақырып / Б. ... // ... - 1990. ... ... М. Алаш ардагері. Ж.Ақбаевтың саяси-құқылық көзқарастары /
М. Құл-Мұхаммед.–А.: Атамұра, 1996. - 224 ... ... Л. ... Тынышбаев және қырғыз трагедиясы / ... М. X. ... // ... –1996. –№ 5. –85-88 ... ... А. ... вопрос в Государственной Думе. // В книге
Первая Государственная Дума / А. ... ... 1907. – 654 ... ... В.И. ... толық жинағы / В.И. Ленин. - 16-том. –А.:
Саяси баспа, 1973. - 782 ... ... Т.В. ... ... ... ... и ... / Т.В.
Локоть.–М.: Изд. Акад. Наук ... 1986. – 312 ... ... по ... ... ... Казахстана.–А.: Политиздат.,
1960. – 652 с.
36. Мектепов А. Халел Досмухамедұлы. ... ... жаны мен ... ... / А. ... // Ана тілі. –1990. – № 15-16.
37. Шоқай М. Естеліктер / М. Шоқай, М. Шоқай. –Стамбул: 1997. - 271 ... ... К. ... ... және оның ... мен ... ... Нұрпейісов, М. Құлкенов, Б. Хабижанов, А. Мектепов. –А.: ... ... 276 ... ... К.Н. Алаш һәм ... / К.Н. ... –А.: ... 1995.
- 351 ... ... ... ... в ... ... –Сб. ст. –М.: ... – 329 с.
41. Озғанбаев Ө. Казақ депутаттары І жәнс II Мемлекеттік Дума ... // Ө. ... // ... ... –А.: ... 1996. – ... ... Озганбаев О. Власть и общество / Ө. Озганбаев // ... – 19. - № 9. ... ... ... Ө. ... ... / Ө. Озғанбаев //Ақиқат. - 1996.
–№ 10. – 45-50 ... ... Ө. ... ... / Ө. ... // ... - 1996.
–№ 31. – 40-45 бб.
45. Озғанбаев Ө. Демократия бастауында.../ Ө. Озғанбаев // ... - ... 12. –52-57 ... ... Ө. ... вопросы историографии Российской Государственной
Думы и о депутатах Государственной Думы из Степного и ... / Ө. ... // ... - 1997.– № 2.– 99-109 ... Озғанбаев Ө. Патшалық Ресей Думасындағы казақтар / Ө. Озғанбаев //
Егемен ... – 1996. – 24 ... ... Т. ... ... ... өркеңдеуі /
Т. Омарбеков // Ақиқат. –1996. – № 12. – 39-44 ... ... С. ... ащы акиқаттары / С. Өтениязов. –А.: Ғылым, 1990.
- 125 ... ... С. ... ... / С. ... – 112 ... Петрищев А. Два избирательных закона / А. ... ... ... 1967. - 215 ... ... А.В. Революция 1905-1907 гг. в России / А.В. Пясковский.
–М.: 1966. – 479 с.
53. Революция ... ... в ... / Под ред. Б.С. ... ... 1949. – 541 ... ... С.М. Образование и деятельность первой Государственной Думы
/ С.М. ... ... 1962. – 567 ... ... Ә. Қарашаңырақ / Ә. Спанов, Ж. Нұрмақанова.–А.: ... ... 459 ... ... Б.С. Казахстан в первой русской революции / ... –А.: ... 1949. – 247 ... ... ... /С.Ү. ... Дәуір, 1995. -366 б.
58. Тынышбаев М. Великие бедствия (Ақтабан ... / М. ... ... 1991. – 548 ... ... М. ... қилы тағдырлары / Құраст. Серікбайұлы Қошым-
Ноғай. –А.: ... 1992. - 184 ... ... К.П. ... депутатов I Государственной Думы от Степного
края / К.П. ... // ... ... –№ 3. –53-57 бб.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге