Экологиялық білімін қалыптастыру және тәрбие беру теориялық негізі [ 59 бет ]

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ……………………………………………………………………………….3

1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖӘНЕ ТӘРБИЕ БЕРУ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ.................................................................................................6.
1.1 Педагогикалық – психологиялық әдебиеттерде оқушылардың
экологиялық білімін қалыптастыру мен тәрбие беру процесінің зерттелуі.......6
1.2 Қазақ ғалымдарының экологиялық білімдері жөніндегі зерттеулері.................19
1.3 Экологиялық білімді қалыптастыруда тәжірибелік әдіс негіздері...................29

2 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУ ЖОЛДАРЫ.......................35
2.1 Бастауыш сынып оқулықтарында экологиялық тәрбие қалыптастыру жолдары......................................................................................................................35
2.2 Дуниетану пәні бойынша бағдарламаға, оқулыққа талдау..................................40
2.3 Эксперимент жұмысы және оның нәтижесі.........................................................46

ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................................................................62

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................................................................................................64

ТІРКЕМЕ А Дүнитану пәні бойынша тест жұмысы................................................68
ТІРКЕМЕ Ә Дүниетану пәні бойынша тест жұмысы...............................................69
ТІРКЕМЕ Б Бақылау жұмысы……………………………………………………..70
ТІРКЕМЕ Г Экологиялық ертегі.................................................................................71
ТІРКЕМЕ Д «Жануар тіршілігі» ойын........................................................................72
ТІРКЕМЕ Ж Ойын…………………………………………………………………73
ТІРКЕМЕ З Карточкамен жұмыс...............................................................................74
ТІРКЕМЕ Е Дүниетану пәні бойынша тест жұмысы................................................75
КІРІСПЕ
Адамның жеке басын қалыптастыру негізі бастауышта қаланатыны бәрімізге белгілі. “Бастауыш мектептің негізгі міндеттері – баланың жеке басының алғашқы қалыптасуын қамтамасыз ету: олардың қабілеттерін ашып, дамыту, оқуға деген ынтымақтастықтық тәрбиесінің берік дағдыларын меңгерту”, - делінген Қазақстан Республикасының орта білімді дамыту тұжырымдамасы.
Қазақстан Республикасының егемендік алған алғашқы жылдарынан бастап білім беру мәселесінің дамуына аса мән берілуде. Білім беру барысында оқушының жеке тұлғасын жан-жақты жетілдіруге, олардың танымдық әрекетін дамытуға, ой-санасын қалыптастыруға ерекше назар аударылып отыр. Мұның дәлелі “Білім туралы” заңының қабылдануы. Президент Н.Ә.Назарбаев “Қазақстан – 2030” атты Қазақстан халқына жолдауында болашақта білім беру жүйесін баса дамытуға оның дүниежүзілік деңгейге көтерілуіне аса мән беріп, осындай-ақ аса маңызды сенім жүктеліп отырған жастарымыздың болашқта мемлекеттік жауапты қызметтерді атқаратындай, өз мүддесінен гөрі жалықтың мүддені жоғары қоятын деңгейде өсіп жетілуі үшін оларға сапалы білім беру саналылыққа тәрбиелеу, жеке бас құндылығын көтеруі, оқу-ағарту саласыгның үлесіне тиеді. Осыған байланысты білімнің мазмұнын, оқыту әдістері мен сабақты ұйымдастыру нысандарын жетілдіруді нақтылай түсу қажеттілігі туындайды.[1,144].
Осы міндетті ойдағыдай орындау үшін, әрбір жас балаға, оқыту, тәрбиелеу, дамыту жұмыстарын ұштастыра жүргізіп, оқушыны жан-жақты қамтамасыз етуге дайын болуымыз керек, - дейді көптеген педагогтеріміз. Дүниетану пәні қоршаған орта туралы білім бере отырып, балалардың табиғатқа деген қызығушылығы мен сүйіспеншілігін арттырып, оның тылсым тынысы мен сиқырлы сырларын білуге, табиғатты қорғауға, көркейтуге тәрбиелейді. Егер әр тақырыпты тиімді әдіс-тәсілдер арқылы оқытса, балалардың сана сезімін, мәдениеті мен дүниетанымын дамытуда пәннің тигізетін әсері айрықша. [2,41].
Қоғам мен табиғат бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан, айналадағы орта мен адамның жеке-дара тіршілік етуі мүмкін емес. Табиғат байлықтарын тиімді пайдалану, табиғатқа сүйіспеншілікпен қарау қоғамның да алға қарай дамуына негіз болады. Айналдыра ортаның қолайлы болуы адамның дұрыс білім алып, еңбек етуіне, материалдық жағынан қамтамасыз етілуіне ықпал етеді. Сондықтан әрбір адам табиғатты аялап сақтауға өз үлесін қосуы тиіс. Әрбір отырғызылған ағаш, тазаланған бұлақ сол табиғаттың бір бөлшегі екенін ұмытпаған жөн. Өзіміз иұрған жердің табиғатын сақтаймыз. Табиғатқа аялы көзқарастары қалыптастыру үшін туған өлкеге туристік саяхат жасаудың, оның табиғат ерекшеліктерімен, экологиялық жағдайымен танысудың маңызы зор.[3 ,317].
Тақырыптың зерттеу мақсаты – Дүниетану сабақтарында оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыру мен тәрбие жолдарын анықтау.
Оқушыға өзін қоршаған өмірді, оның құбылыстарын танып білуге бастауыш сынып оқушылардың тілін, ой-өрісін дамытып, оларды өздігінен жұмыс істеуге шығармашылыққа жетелейді.
Зерттеу міндеттері – бастауыш мектеп оқушыларының экологиялық білімнің теориялық негіздерімен таныстыру:
- бастауыш мектепті экологиялық білімді қалыптастыру ерекшеліктерін анықтау;
- дүниетану сабақтарында оқушылардың экологиялық білім деңгейін арттыру мен тәрбие жолдарын зерттеу;
- оқушылардың қоршаған ортаны қорғауға деген жоғарғы адамгершілік сезімі мен жауапкершілігін тәрбиелеу жолдарын анықтау;
- экология саласындағы ғылым жетістіктерінен хабардар болу;
Зерттеу объектісі: “Бастауыш сыныптарда экологиялық тәрбие беру саласында оқушы мен мұғалім арасындағы іс-әрекет.
Зерттеу болжамы – егер мұғалім дүниетану сабақтарында экологиялық материалдар, тапсырмаларды қолданып, тиімді пайдаланса, онда оқушылардың экологиялық білімі қалыптасады және оқушылар қоршаған ортаны қорғауға үйренеді.
Зерттеу пәні – дүниетану сабақтарында экологиялық білімін қалыптастыру және тәрбие беру үрдісі.
Зерттеу кезеңдері – зерттеу үш кезеңде жүргізіледі.
Бірінші кезеңде - (2004-2005ж) оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыру және тәрбие берудің ғылыми-әдістемелік негіздері мен практикалық мүмкіндіктер айқындалды.
Екінші кезең - (2005-2006 жж) №20 қазақ орта мектебінде іс-тәжірибелерін зерттеп, эксперимент жүргізілді.
Үшінші кезеңде - (2006ж) зерттеу нәтижесі тексеріліп, қорытындысы шығарылды.
Тәжірибелік маңызы – осы диплом жұмысының қорытындысын ұстаздар мен студенттер болашақта өздерінің күнделікті дүниетану сабақтарында және оқу тәрбие процесінде жүйелі түрде қолдануларына болады деп ойлаймыз.
Диплом жұмысының құрылымы – диплом жұмысы кіріспеден, тараудан, қорытынды, әдебиеттер тізімі мен тіркемелерден тұрады.
Зерттеу базасы - Өскемен қаласындағы А.Байтұрсынов атындағы №20 қазақ орта мектебінің 3 а сыныбы.
Зерттеу әдісі - педагогикалық психологиялық әдістемелік әдебиеттер мен баспасөз материалдарын талдау, ұстаздардың іс-тәжірибесін бақылау, педагогикалық эксперимент тест, бақылау әдісі.
Көлемі - 76 бет
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Аймағанбетова Қ. Бастауыш сыныптарда дүниетануды оқытудың теориялық негізі \ Қ. Аймағанбетова – Алматы: Балауса, 2003 – 144 б
2. Молдыбекова Қ. С Тіршіліктану-экологиялық білім беру мен тәрбиелеудік негізі /К.С Молдыбекова// -М; 2003.-41б
3. Садыков Е.Б Экологиялық білім, тәрбие және мәдениет проблемалары, оларды шешу жолдары / Е.Б Садыков//-С; 2003-317б
4. Сүлейменов С.Қ-Қалдықсыз технология экология қызметіне /С.Қ Сүлейменов//-А; 1991.-128б
5. Жорабекова А.С. Экологиялық тәрбие-тұған өлкені сүюге баулу /А.С Жорабекова// Білім-2002.-№3-165 б
6. Таңатарова Қ.С. Экологиялық білім беру негізі /Қ.С Таңатарова// Қазақстан мектебі-2002.-№1-2.-42-44б
7. Жәкеева А.С Тәрбие сағаты. Экологиялық тәрбие беру мақсатында /А.С Жәкеева// Атамекен-1990.-№5.-45-47б
8. 8.Төребаев Ш.А Экология -ең басты проблема /Ш.А Төребаев// Дүние-2002-№5 19-21б
9. Асырова Е.Экологиялық білім берудің креативтік технологиясы
10. /Е.Ж Асырова//Дүние-2002.-№7.-45б
11. .Сабырова Қ.Ө. Экологиялық білім берудің белсенді әдістері /Қ.Ө Сабырова// Дүние-2002-№8-32б
12. .Қосанов О.С Экология және адам экологиясы /О.С Қосанов// Қазақстан мектебі-1991-№3-147б
13. .Сарманов К, Перкас Н.К Экологиялық білім беру бағдарламасы /К Сарманов, Н.К Перкас// Қазақстан мектебі-1993-№8-170б
14. Әліқұлова Э.С Экология ең басты проблема/Э.С Әлімқұлова// Дүние2002-№9-49б
15. Смағұлова Д.М Экологиялық бағдарда жеке тұлғаның отан сүйгіштік қасиетін тәрбиелеу /Д.М Смағұлова// Дұние-2003-№8-18-19б
16. Манкеш А.М Экологиялық тәрбие бойынша дайындалған оқу-әдістемелік кешені / А.М Манкеш// Дүние-2003-№8-20-21б
17. Султанбекова А.А Табиғатты қорғау дәтүрлерінің тәрбиелік мәні /А.А Сұлтанбекова//Дүние-2003-№12-9б
18. Күдебаева Ш.М Табиғатқа аялы аялы алақан қажет /Ш.М Күдебаева// Дүние-2003-№11-35б
19. Искакова Лжетпісбаева Г, Экологиялық білім баршаға/ Л. Иска кова, Жетпісбаева//Дүние-2003-№10-30б
20. Кәисов С Экологиялық білім мен тәрбиенің философиялық мәселелері / С. Кәисов// Биология, география және химия-№ 1-2001-25-26б
21. Дерябо С. Д Ясвин В.А Экологическая педагогика и психология С Д Дерябо В А Ясвин Ростов-на Дону1996г 306 стр
22. Самкова Р Прутников А Экологические головоломки / Р Самкова А Прутников // Экология в жизни №2-1998-15-16стр
23. Сатинская А Болашақ мұғалімдердің экологиялық тәрбиесін қалыптастыру // Қазақстан жоғарғы мектебі №4-1998-132-134б
24. Төлегенов А Т Экологиялық біліктілікті дамытайық /А Т Төлегенов// Биология, география және химия-№3-1999-62-63б
25. Абульханов О Деятельность и психология личности /О Абульханов, К Славская-М: Наука, 1980г – 56 стр
26. Әбділдинова Ж Дүниетану сабағы /Ж Әбділдинова// Бастауш –мектеп.-2000-4-20 бет
27. Бабинский Ю К Педагогиқалық процесті оптималдандыру сұрақтар мен жауаптар/ Ю К Бабинский, М М Поталиник//. Киев:Радянская школа,1984-286с
28. Бейсенова А Экология/ А Бейсенова// Алматы-2001-238б
29. Тұрғанбаева Б Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту / Б Тұрғанбаева// Алматы-2003-3б
30. Таменова А Тірек –сызбалар / А Таменова// Өскемен-2004-32б
31. Колосков В Игры в экологическом воспитания детей /В Колосков// Биология в школе 1997-№5-70-75б
32. Серікқалиұлы З Дүниетану даналығы /З Серікқалиұлы// Білім-1994-224б
33. Серімбетова С Шығармашылық қабылетін дамыту /С Серімбетова// Бастауыш мектеп –2000-№3-32-33б
34. Нұрмаханова Г Оқушылардың шығармашылық дербестігі /Г Нұрмаханова// Қазақстан мектебі-2004-7-58-59б
35. Мухамедин М Оқушылардың шығармашылыққа деген қызығушылығын қалыптастыру негіздері /М Мухамедин//педагогика әдістеме-А-2001-121-123б
36. Сағымбаев Ә оұушылардың шығармашылықтардан қалыптастыру /Ә Сағымбетов// Бастауш мектеп-2003-№1-12-13б
37. Мамбетова Г Шығармашылық мәні /Мамбетова// Қазақстан мектебі 2004-11-48-49б
38. Айдарова З Бастауыш мектеп оқушысының шығармашылық қабылетін дамыту /З Айдарова// Бастауш мектеп-2003-10-3-5б
39. Абраева Б Шығармашылыққа баулу /Б Абраева // Бастауыш мектеп-2003-11-28-29б
40. Жарқынбеков С Оқушының шығармашылық тасырманы қолдануы /С Жарқынбеков// Бастаыш мектеп-2004-1-52-53б
41. Әлімқұлова Э Табиғатты қорғау дәстүрінің тірбиелік мәні / Э Әлімқұлова// Поиск-ізденіс-2003-12-9-11б
42. Жүнісова А Оқушылардың білімге құштарлығынояту /А Жүнісова// Қазақстан мектебі-2004-9. 3-5б
43. Жанұзақов А.З Экологиялық мәдениетті қалыптастырудағы білім беру процесінің алатын орны /А З Жанұзақов// Білім-2004-1-39-40б
44. Адырбекова Б. Дүниетану / Б. Адырбекова \ Бастауыш мектеп. – 2003.- №8. – 32 – 35 б
45. Дүниетану. Оқыту әдістемесі:Жалпы білім беретін мектептің 2 – сынып мұғалімдеріне арналған / К. Жүнісова – Алматы: Атамұра, 2000. – 144б
46. Дүниетану. Жалпы білім беретін мектептің 2 – сыныпына арналған оқулық/ К. Жүнісова – Алматы: Атамұра, 2004. – 168б
47. Дүниетану (1 - 4) сынып бағдарламалары/ К.Жүнісова – Алматы: РОНД, 2003 – 28 б
48. Жақсыбеков Ә с Экологиялық өркениетті қалыптастырудың принциптері /Ә С Жақсыбеков// А-1999.-23-24б
49. Дерябин С В Ясвин В А Экологическая педагогика и психология /С Д Дерябо В А Ясвин// М.1996-20б
50. Назарова Н С Охрана окружающей среды и экологическое воспитание школьников /н С Назарова// М.1989-196б
51. Жақсыбеков Ә С Қазақстан Республикасының экологиялық ахуалы және оны мәдени қайта құру негіздері /Ә С Жақсыбеков// А-1999.-24-25б
52. Дежкин В Экология жайлы сұхбат /В Дежкин// А Қайнар-1981-182б
53. Мұратханов К Эклогиялық білім мен тәрбие негіздері /К Мұратханов// Биология, география және химия 2001-2003. 3-4б
54. Зверев В А Тесты по экологии /В А Зверев// География в школе 1999.-3.-51-55б
55. Байқуатова О оқытудың психологиялық-физиологиялық негіздері /О Байқуатова// Бастауыш мектеп 1992.№5-6 -- 124б
56. Аяғапова Л Жаңа технологиялар-сабақта / Л Аяғапова// Бастауыш мектеп-2003.-№4.-21-24б


Дисциплина: Педагогика
Тип работы: Дипломдық жұмыс

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можете вывести на банковскую карточку
Требование к загружаемым файлам.
  • Язык: казахский или русский
  • Если язык русский то тематика работы должна быть РК (Республика Казахстан)
  • Количество страниц минимум 4
  • Нужно указывать колличество страниц без учета страниц: титульный лист, план, список литературы

Урезанное содержание работы для ознакомления
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Бастауыш білім
теориясы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ТАҚЫРЫБЫ: БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………………………….3
1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖӘНЕ ТӘРБИЕ БЕРУ ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗІ....................................................................
.............................6.
1.1 Педагогикалық – ... ... ... білімін қалыптастыру мен тәрбие беру процесінің
зерттелуі.......6
1.2 Қазақ ғалымдарының экологиялық білімдері ... ... ... ... тәжірибелік әдіс
негіздері...................29
1. БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУ ЖОЛДАРЫ.......................35
2.1 Бастауыш ... ... ... тәрбие қалыптастыру
жолдары..................................................................
....................................................35
2.2 Дуниетану пәні ... ... ... ... ... және ... А ... пәні ... ... Ә ... пәні бойынша ... Б ... ... Г ... Д ... ... Ж ... З ... Е ... пәні ... ... жеке ... қалыптастыру негізі бастауышта ... ... ... ... ... ...... жеке
басының алғашқы қалыптасуын қамтамасыз ету: олардың қабілеттерін ашып,
дамыту, оқуға ... ... ... берік дағдыларын
меңгерту”, - делінген Қазақстан Республикасының орта ... ... ... ... ... ... жылдарынан бастап
білім беру мәселесінің дамуына аса мән берілуде. Білім беру ... жеке ... ... ... ... ... ... ой-санасын қалыптастыруға ерекше назар аударылып отыр. Мұның
дәлелі “Білім ... ... ... ... ... – 2030” атты Қазақстан халқына жолдауында болашақта білім беру
жүйесін баса ... оның ... ... ... аса мән ... аса ... сенім жүктеліп отырған жастарымыздың болашқта
мемлекеттік жауапты қызметтерді атқаратындай, өз мүддесінен гөрі ... ... ... деңгейде өсіп жетілуі үшін оларға сапалы білім беру
саналылыққа ... жеке бас ... ... ... саласыгның
үлесіне тиеді. Осыған байланысты білімнің мазмұнын, оқыту ... ... ... ... ... ... түсу қажеттілігі
туындайды.[1,144].
Осы міндетті ойдағыдай орындау ... ... жас ... ... ... жұмыстарын ұштастыра жүргізіп, оқушыны жан-жақты
қамтамасыз етуге ... ... ... - ... ... педагогтеріміз.
Дүниетану пәні қоршаған орта туралы білім бере отырып, балалардың ... ... мен ... ... оның ... ... ... сырларын білуге, табиғатты қорғауға, көркейтуге тәрбиелейді. Егер
әр тақырыпты тиімді әдіс-тәсілдер арқылы оқытса, балалардың сана ... мен ... ... ... ... ... ... [2,41].
Қоғам мен табиғат бір-бірімен ... ... ... орта мен адамның жеке-дара тіршілік етуі мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... қоғамның да
алға қарай дамуына негіз болады. Айналдыра ортаның қолайлы болуы адамның
дұрыс білім алып, ... ... ... жағынан қамтамасыз етілуіне
ықпал етеді. Сондықтан әрбір адам ... ... ... өз ... ... Әрбір отырғызылған ағаш, тазаланған бұлақ сол табиғаттың бір бөлшегі
екенін ұмытпаған жөн. Өзіміз ... ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін туған өлкеге туристік саяхат ... ... ... ... ... ... ... ,317].
Тақырыптың зерттеу мақсаты – Дүниетану сабақтарында оқушылардың
экологиялық білімін қалыптастыру мен тәрбие жолдарын анықтау.
Оқушыға өзін ... ... оның ... танып білуге
бастауыш сынып оқушылардың тілін, ой-өрісін дамытып, оларды өздігінен жұмыс
істеуге ... ... ...... ... ... экологиялық
білімнің теориялық негіздерімен таныстыру:
- бастауыш мектепті ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім деңгейін
арттыру мен тәрбие жолдарын зерттеу;
- оқушылардың қоршаған ортаны ... ... ... адамгершілік
сезімі мен жауапкершілігін тәрбиелеу жолдарын анықтау;
- экология саласындағы ғылым жетістіктерінен хабардар болу;
Зерттеу объектісі: ... ... ... ... беру
саласында оқушы мен мұғалім арасындағы іс-әрекет.
Зерттеу болжамы – егер мұғалім ... ... ... ... қолданып, тиімді пайдаланса, онда оқушылардың
экологиялық білімі қалыптасады және оқушылар ... ... ... пәні – ... ... ... білімін
қалыптастыру және тәрбие беру үрдісі.
Зерттеу кезеңдері – ... үш ... ... ... - ... оқушылардың экологиялық білімін
қалыптастыру және тәрбие ... ... ... мен
практикалық мүмкіндіктер айқындалды.
Екінші кезең - (2005-2006 жж) №20 ... орта ... ... ... ... ... ... - (2006ж) зерттеу нәтижесі тексеріліп, қорытындысы
шығарылды.
Тәжірибелік маңызы – осы диплом жұмысының қорытындысын ... ... ... ... ... дүниетану сабақтарында және оқу
тәрбие ... ... ... ... болады деп ойлаймыз.
Диплом жұмысының құрылымы – диплом жұмысы кіріспеден, тараудан,
қорытынды, әдебиеттер ... мен ... ... ... - ... ... А.Байтұрсынов атындағы №20 қазақ
орта мектебінің 3 а сыныбы.
Зерттеу әдісі - педагогикалық психологиялық әдістемелік әдебиеттер
мен ... ... ... ... ... ... эксперимент тест, бақылау әдісі.
Көлемі - 76 бет
1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖӘНЕ ТӘРБИЕ БЕРУ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Педагогикалық – ... ... ... білімін қалыптастыру мен ... беру ... ... – ең ... ... ... бірі,
өйткені әңгіме адамның өмір сүретін ортасы туралы, болашқ ұрпақтардың өмірі
туралы ... ... ... ... ... ... Шыңғыс
Айтматов[4,128].
Қазіргі әледе экологиялық проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан
алдыңғы қатардағы мәселелердің біріне ... ... ... шын мәніндегі қауіпті төндіріп отыр: іс жүзінде тез өріс ... ... ... ... кез ... аймақтардан көруге болады.
Экология – жер бетіндегі тіршілік ... ... ... ... жан-жақты зерттейтін биология,. Физиология,
генетика, медицина, тіпті ... ... ... ғылым салаларын
біріктіретін, философиялық мәні терең, адамзат ... үшін ... ... ... ... ... ... табиғат жайлы, экология зардаптылық
жөнінде көптеген мәселелер көтеріліп, баспасөз беттерінде жиі ... ... Оның ... сыры да бар. Алып Арал ... ... мен Байқоңыр
ғарыш айлағының түбіне орналасқан елді мекендердің бірі – ... да оның ... ... ... жоқ. Суы ... арал ... тозаң мен Байқоңыр ғарыш айлағының ластанған ауасы адам ... емес ... ... ... де еркін өсіп дамуына
мүмкіндік бермей, мыңдаған гектар жердің жлаңаштанып, тұзға айналуына әкеп
соқтыруда. ... ... ... Қазақстан азаматтарының денсаулығына
кері әсерін тигізетін көлеңкелі жақтары да аз ... ... шешу үшін ... қорғау мен оның жұмысының
құқықтық негізін қамтамасыз ету жеткіліксіз. Ол үшін ... ... ... ... ... ... мәдениет, қоршаған орта деген ойдың орнығуын ... ... ... ... адам ... ... өкінішті-ақ.
Денсаулықтың мықты болуы адамның өзіне де ... ... ... ортаның, тұтқан ауаның, ішкен-жеген тамақтың, судың құрамының лас
болуы да айтарлықтай ықпал етеді. Дүниежүзілік ... ... ... ... ... адам денсаулығының 40 пайызы өзінің өмір сүру
дағдысына байланысты ... 18-20 ... ғана ... ... екен[5,165].
Халықтың денсаулығына қоршаған орта әсер ететіндектен санитарлық –
эпидемиологиялық бақылау жүйесін одан әрі ... аз ... ... ... амбулаториялық, емханалық ... ... ... ... жұмысын қалыптастыру жұмыстары көзделуде.
Қоғам байлығы – адам. Ал ... ... оның ... ... үшін таза ауа, таза су, құнарлы тамақ қажет [6,42].
Бүгінгі күннің нағыз актуалды тақырыбының бірі – ... ... ол ... төл ... ... мәселенің құндылығын
өмірдің өзі алға қойып отыр. Экологиялық ... күн ... ... ...... ... ... дүниежүзілік
мәселеге айналып отырған қоршаған ортаның тазалығы мен оны ... бір жолы – жас ... ... ... бастап экологиялық білім
тәрбие беру. Мұндағы зерттеудің басты мақсаты – экологиялық ... ... Жеке ... ... ... деген ізгілік пен ұлттық әдет-
ғұрыптарды қалыптастыра отырып, адам – қоғам – табиғат ... ... ... және ... ... ... процесінде білім беру тәрбиелеу және дамыту.
Зерттеудің болжамдылығы ... ... ... ... экологиялық
білімдерін қалыптастыру арқылы олардың бойында табиғатқа деген жанашырлық.
Қамқорлық жіне тағы ... ... ... ... өз ... өз
отанын одан әрі білдірмей, керісінше жандандыруға болады. Сол арқылы осы
глобальды проблеманы шешуге болар ... ... ... ... ... ұсақ – түйек болып келетін
жұмыстар үлкен апаттарға апаратынын, табиғат өзіне жасалған ... ... ... түсінетін уақыт жетті[8,19].
Экология – биология ғылымының негізінде 19 ғасырдың орта ... ... оның өз ... ... ... ... ... біз көне ... ... ... ... ... ... көреміз. Табиғат құбылыстарын
зерттеушілер өсімдіктер мен ... ... ... бейімлелушіліктерді оның қоршаған табиғи ортасына тәуелді
екендігі шеңберінде экологиялық тұрғыдан қарастырады.
Экология ғылымының қалыптасуын негізгі 2 ... ... ... ... жеке ... ретінде қалыптасу және даму кезеңі. Бұл
кезең Э.Геккель, Е.Варминг, К.Мебиус, тағы ... ... ... ... орыс ... есімдерімен байланысты, 19
ғасырдың басы мен 20 ғасырдың 70-80 ... ... Атап ... ... ... ... М.А.Мензбир, Б.М.Житков,
Д.Н.Кашкаров, Н.П.Наумов, А.Н.Формазов, Н.И.Калабухов, тағы басқалар ... ... ... ... сол сияқты Қазан университетінде
Н.Ф.Леваковский, С.И.Коржинский, А.Я.Гордягин, Г.И.Панфилов, ... ... ... зерттеп дамыта түсті.
Әсіресе осы кезеңдердегі Г.Ф.Морзовтың “Орман туралы ілімі”,
Д.Н.Кашкаровтың ... және ... ... экологиясының
негіздері”, ағылшын А.Тенслидің “Экожүйелер туралы ілім”, орыс ботанигі
В.Н.Сукачевтың ... ... ... туралы ілім”, тағы
басқа ғалымдардың еңбектері
Экология ғылымының негізін қалаған болатын. Бұдан әр экология ғылымы
жеке ... ... ... өзінің зерттеу салаларын, мақсат пен
міндеттерін айқындай түсті.
Экология ғылымы жіктеле бастады. Оны біз су ... ... А. ... Г.Г. ... Г. В. ... Б.Т. ... организмдер экологиясы (М. С. Гиляров), насекомдар экологиясы
(И. В. ... Г. Я. ... ... ... ... ... салушылар (В. В. Догель, Е. Н.
Павловский, В. Н. Беклемишев), ... құс және ... ... (А. Т. ... Н. И. ... Н. П. Наумов, А. Н. Формозов,
ГА.Новиков, С. С. Шварц), ... ... (В. Н ... Б. ... П. Д. ... деп танимыз. Осы тұстарда жоғарыдағы ... ... әр ... ... ... ... фундаментальды
ғылыми еңбектер жарық көрді. Мәселен, А. П. ... ... (1950), Б. Г. ... ... ... (1959) Н. ... ... экологиясы" (1963), тағы басқа еңбектегі қазірге дейін
маңызын жойған жоқ.
Осы орайда, Белоруссия ғалымдарының еңбектері ... ... ... Атап
айтқанда, ғалымдар: В. А. Плющевский-Плющик П. Ф. Соловьев, А. И. Радкевич,
С. В. ... П. . ... И. К ... Л. С. ... В. В. ... Б. И.
Якушев, Г. А. Новиков, Г. Г. ... Л. М. ... Л. В. ... ... өз ... ... ... дамытуда шоқгығы биік тұрды.
Экология ғылымының салалары ... көп ... ... ... ... оқу ... ... жарық көре
бастады. Отандық ғалымдардың еңбектерімен қатар шетелдік экологтар А.
Пирсаның ... ... (1926), Ч. ... ... ... ... пен Ф. Клементгің "Биологая" (1939), Ю. Одумның ... ... ... (1975, 1986), ... ... ... (1979), Ф. ... "Қолданбалы экология негіздсрі" (1981), Н.
Чернова мен А.Былованың "Экология (1988), А-Радкевичтін "Экологая (1977),
Н.Ф.Реймерстің ... (1944), тағы ... ... ... жылдары жарық
көрген құнды еңбектер қатарына жатады.
Экология ғалымының ... ... ... ... ...... ғылымдар мен әлеуметтік, экономикалық жағдайлар және проблемаларды
қамтитын деңгейге ... ... ... ... экология ғылымының қолданбалы
және адам экологиясы бағыттары дами ... ... жаңа ... теориялқ және практикалық зерттеулер жүргізлуде.
Соңғы жылдары экология ғылымының негізгі ... ... ... ... ... және білім беру) адам экологиясы
және халыктық экология багыттары дами түсуде. Бұл - ... өмір ... ... ... ... ...... ақыл-ойына
тікелей тәуелді екендігі анықтала түскен кез ... ... 21 ... ақыл-ойы кемелденген – нооэкология кезеңі болмақ. ... ... ... ... мен ... адам ... ақыл-ойының деңгейіне
тікелей қатысты[9,45].
Экология ғылымының негізгі мақсаты ... ... үшін ... ... ... ... ... деңгейі, соны ұғынуы
дәрежесінің жоғары болуына ыкпал ету.
Экологиялық білім мен ... ... ... ... келсек, ең алдымен БҰҰ деңгейінде (ЮНЕСКО) "Адам мен биосфера"
атты бағдарлама ... Онда ... рет ... ... ... қорғау және тиімді пайдалану туралы бағдарлама қабылданып,
экологиялық сипат ... жылы ... ... ... ... онда ... ... орта, табиғат қорғау мәселелері көтерілді.
1972 жылы Стокгольмде ... ... ... туралы білім беру,
1977 жылы Тблиси қаласында БҰҰ жанындағы ... және ЮНЕП ... ... ... ... 40 ... шешімдер қабылданып, оның ғаламдық
стратегиялық жоспарлар қабылданды. Экологиялық білім берудің одан әрі даму
кезеңдері атақты Найроби (1982), Беч (1983), ... (1987), тағы ... ... ... ... ... КСРО кезеңіне тоқталсақ, онда
негізінен орыстың табиғат зерттеуші әрі көрнекті ағартушылары А. М. Теряев,
И. И. Мартынов, В. Г. ... А Н ... Н. Г. ... ... ... Одан соң А. Н. ... К. А. ... Д. Н. Кайгородов,
тағы басқалар табиғатты зертгеу мен қорғау туралы мәселелерді көтерді.
20 ғасырдың орта ... ... В. Ф. ... Н. М ... тағы басқада экологиялық білім беруді география, биология
пәндерімен байланыстыра отырып дамытуды ұсыңды. Ал, 1947 ... ... ... білім беру КСРО бойынша оқу жүйесіне енгізіле
бастады. Мәселен 1947 жылы Беларуссия мемлекеттік ... ... ... ... ... Одақтың көптеген оқу орындарында (Қазан, Мәскеу,
Санкт-Петербург, (Биосфера, Экология, ... ... тағы ... ... оқу ... еніп оқытыла бастады. Осы тұрғыда
көрнекті педагог-ғалымдар С. Д. ... С. Д. ... В. А ... Н. ... А. Н ... тағы ... ... оқу жүйесінде экологиялық
білім берудің сан-қырлы теориялық практикалық негіздерін ұсынды[11,147].
Экология жас ... ... ... Ол 200 жылдан аса ғана ... ... ... ... ... ... (Natural ... Creation) атты өзінің кітабында ең ... ... ... ... ... (1968). ... “Ойкос” деген грек сөзі, “үй, ... ... ... ... ... ...... бір
тармағы, ол барлық жанды мақұлықтар және оларды қоршаған органикалық және
анорганикалық ортамен өзара қатынасты зерттейді.
Экология ғылымы жеке пән ... ... ... ... болды.
Экологияны жасаған органикалық эволюция туралы оқудың негізін ... ... ... ... ... ... ... “тіршілік үшін
күресу” ұғымы тірі жәндіктердің өзара қатынасы және олардың өлі ... көп ... ... ... деп ... ... мәселелері – жанды-мақұлықтардың ... ... ... ... ... өмір сүруі және ортаның оларға
ықпалы.
Сонымен, экология – тірі организмдерінің тіршілік әрекетін және ... ... ... ... [12, ... ... әр алуан жануарлар мен өсімдіктердің және
адамдардың мекендеген ортасымен өзара байланысын ашу ... ... ... ... 20 ... бас ... пайда бола бастады, ал
соңғы 10-15 ... ... кең өріс ... Бұл ... ... табиғатқа
көзқарасының тікелей өзгеруімен байланысын көрсетеді. Адам табиғаты, оның
байлығын көп уақыттан бері ... ... ... ... ... ... ... қоры таусылуда, биологиялық орта азғындап
ластануда[13,49].
Экологиялық білім мен ... ... ... ... ... ... ... Еуразия құрлығының орталық
кіндігінде орналасқан. Еліміздің ... ... ... ... ... шөл және ... ... алып жатыр.
Қалыптасқан табиғи-тарихи жағдайлар және табиғатты пайдаланудағы
жәйсіз күйлері жұртшылықгы ойландыруда. ... ... ... ... ... кәсіпорындарындағы ала берсем деген ниет,
өнеркәсіп ... ... ... немқұрайлы қараушылық, әскери
объектілер-экологиялық талаптарды сақтамауы, т.б. ... ... ... ... халыктың әлеуметтік жағдайын шиеленістіріп отыр.
Кесте 1 ... ... ... ... оның ... ... қорғану жолдары
|Экологиялық апат түрлері|Апаттың зардаптары ... ... ... ... ... ... аураға ұшыруы|Ластанудың себептерін |
|Техногенді апат ... ... ... ... ... ... |Адамдарға үгіт-наисхат |
|Таусылуы |Ел ... ... ... ондай |
|Топырақтың экорозиясы |төмендеуі ... ... ... ... ... ... жетіспеуі |алыс жерге орналастыру ... ... (жер ... ... ... сел, ... |зардаптары ... ... ... ... жұт, ... ... шығынының |Тыңайтқыштар беру керек.|
|атқылауы, теңіздер мен |көптігі, экономикалық |Ауаға зиян газдарды ... ... ... ... ... ... немесе түсуі) | ... ... жүру |
| | ... ... ... |
| | ... хабарлау керек|
Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті ... ... ... ... су ресурстарының тартылуы,
атмосфераның ластануы, ... ... ... ... бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін дүлей ... ... ... ... ... алып әрі улы ... ... айналаны
қоршаған ортаға терең зиянын тигізуде[14,18].
Кейбір аймақтарда жағдайдың ауырлағаны соншалық ауа, су және ... ... ... ... күйзеліс кешуде. Еліміздің
қолайсыз экологиялық ахуалы қазіргі кезде ... ... ... одан әрі тереңдетіп, әлеуметтік шиеленістің ұшығуына ... Ал ... ... және ... проблемаларын шешуде
экономикашлық қиындықтар туып отыр.
Демек, экологиялық ахуалдың нашарлауы ... ... ... ... ... ... туғызып, халық шаруашылығы тұрақты
дамуының бірсыпыра ... ... ... тежеуге әкеліп соғуы ықтимал.
Осыған орай, Қазақстан республикасы Конституциясының ... ... ... ... сақтауға және табиғат байлықтарына
ұқыпты қарауға міндетті” – ... ... ... ... бастап Республикамызда табиғатты қорғау
туралы жаңа заң қабылданып күшіне енді. Заң әр адамның ... мен ... ... ортаның барынша қолайлы болуын қамтамасыз етіп, табиғатты
қорғаудың экономикалық практикалық және әлеуметтік ... ... Ол ... тармақтардан тұрады:
1) Республикада халыққа білім беру орындары табиғат қорғау жөнінен ... ... ... тәрбие және білім
беру жүйесін жүзеге асыру.
2) Жалпыға бірдей кешенді ... және ... ... мен білім берудің жоғарғы және арнаулы оқу орындарына
маман кадрларды кәсіптік жағынан ... ... ... ... ... ... ... 64-бапта атйтылғандай орындарында міндетті
түрде экологиялық білім қалыптастыру қажеттілігі айтылып, ол ... ... ... ... ... ... ... ашу үшін, оқу орындарының
ұстаған бағдарына қарамастан, барлық жоғары және арнаулы оқу
мекемелерінде экологиялық білім негіздерін міндетті түрде оқыту.
4) ... оқу ... ... ... айналадағы ортаны қорғау және
табиғатты ұтымды пайдалану жөнінде арнаулы курстар окыту көзделеді.
Қазіргі кездегі білім беру ошақгарының ... ... ... - жас ... ... ... мен көзқарасын қалыптастыру, оларды
табиғатты қорғау, табиғи қорларды тиімді пайдалану және өмір сүрген ... ... ... ... саналы, экологиялық білімді пайдалана
білетін азамат ретінде тәрбиелеу [15,20].
“Жаратылыстану” және техникалық ... ... ... ... ... бар ... толықтыру арқылы жас ... ... ... ... ... асыру” – деп
көрсетеді. Осыған ... ... ... ... ... яғни ... бастап жоғарғы оқу орындарына дейін жанжақты
экологиялық білімдер беруді жүйелі және мақсатты ... ... ... ... ... ... ... жабайы,
рахымсыз іс-әрекетінің нәтижесінде ұшырауда. Бұған қосымша біраз аймақтар
өнеркәсіптері (химия, мұнай, көмір, АЭС тағы ... және ... ... ... ... ... түрлі газдар, булар, жергілікті
өндіріс ... ... ... ... яғни ... ... ... қоқыстары іріп-шіріп бұзылуынан түрлі бактериялардың
пайда ... ... ... зиян ... аурудың жаңа
түрлері шыға бастайды. Көптеген ғылыми мәліметтерге қарағанда, қоршаған
ортаға әсер ететін екі ... өсуі және ... ... ... ... ... саны үздіксіз өсіп, көбеюде 1990 жылы біздің
планетамызда 5,3 ... ... ... ал ... жылы жер ... саны 6 ... ... болды. М.Пантелеевтің болжамы бойынша,
халықтың өсіп, көбеюі онан әрі жалғасады, 20 ... орта ... 10 ... ... ... ... Жер ... халықтың тез өсіп жетілуі
көптеген қиыншылықтарды туғазыда.ы мәселен, планетадағы бүкіл ... ... ... ... ету, оларды жақсы ... ... ... ... – бұл ... оңай ... ... бұл жағдай халықтың күні бұрын қамын ойлауды, көптеген іс-әрекеттерін
алдын-ала ұйымдастыруда және ... ... ... ... кезеңде орман-тоғайлардағы жасыл жапырақты қарағай, қайың,
үйеңкі, тал сияқты ағаштарды, өсімдіктерді, көлдер мен ... ... ... ... пайдаланудың адамзат үшін маңызы өте зор. Өйткені,
өсімдіктер мен жануарлар дүниесі адам ... ... ... ... мен ... ... 3 млн. гектар
жерде өсірілетін мақта және күріш ... арал ... ... ... ... ... ... нәтижесінде суат бетіндегі су
азайып тартылды, ... жер ... ... өзенінің топырағы
сортаңдады, мал жайылым өрісі ... ... ... ... ... денсаулығына, күнделікті тұрмысына үлкен әсер етті. Сондықтан
халық қоныс аударуға мәжбүр болды.
Бұл жағдай тұрғын ... өсіп ... ... ... ... және ... ... басшы адамдардың, мамандардың
сол аймақтағы егін, су және мал шаруашылығының ерекшелігін еске ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезеңде ең көкейкесті
мәселелердің бірі – бұл адамның өндірістік іс-әрекетінің негізінде ... ... ... Жер ... ... ... улағыш заттардың
қалдықтары өте көп. Олар ауада да, су орталығында да ... ... ... ... әсер ... ... қалдықтар. Атомдық өнеркәсіптің
қалдығы және атомдық қопарылыстың радиоактивтік ... ... ... ... ... ісік ... (рак) ұшыратады. Әсіресе,
атомдық өнеркәсіптің дамуы өте қауіпті. Қазіргі кезеңде жер ... – 90 ... аз ... ... да ... ... ... табуға болады. Бұл элемент табиғатта болмайды, тек
қана осы уақыттағы атомдық өнеркәсіптің жеке ... ... ... ... ... ... жер бетіне тарап, ондағы барлық тірі
жәндіктердің денесіне ... ... ... 26 ... 1968 ... ... АЭС-ның ядролық реакторы жарылуынан бүкіл тұрғын
жалықтар ... ... ... ... Украин және Белоруссия
тұрғындары ... ... ... сол ... басқа аудандарына
орналасты, Чернобыль 30 жыл боынша жабық зона болып қалды. ... ... тірі ... үшін өте ... ... атомдық энергетикадан бас
тартуға болар ма екен. Оны қатты бақылауға алып, энергияның басқа ... ... газ, ... күн ... ... жер ... үйлестіріп пайдалану қажет [18,30].
Тағы да еске түсіретін нәрсе, ол теңіздер және мұхиттар түбінде ... бері ... ... ... снарядтар, миналар, оқтар бір
кезеңдерде су астындағы жер сілкінуінің әсерінен қопарылып, су ішінде, ... ... ... ... көзі ... мүмкін.
Экологиялық білімдерін қалыптастырудың негізгі мақсаттары.
1) Экологиялық нормалардың ... ... ... ... ... Қоршаған ортаға жауапсыздықпен қараушыларға жол бермеу.
3) Оқушылардың бойында экологиялық мәдениетін қалыптастыру.
- тұлғаның мінез-құлқында;
- ... ... ... және еңбек тәрбиесі арқылы айналадағы
табиғатты қорғауда, күтуде және жақсартуды;
- экологиялық ... ... ең ... ... ... ... ... үздіксіз экологиялық білімді қалыптастыру
мәселесі мемлекеттік деңгейде қойылып ... ... ... ... ... мен ... ... Экологиялық
білім беру дегеніміз адамзат қауымының, қоғамның, табиғаттың және қоршаған
ортаның ... ... ... ... ... Оның ішінде
қоршаған ортамен оның табиғи ... ... ... ... қорғай алатын, аялай білетін, адамгершілі мол, ... ... мен ... ... жаңа ... ... орын ... дағдарыстың ұлғаюын мейлінше тежеу, табиғат пен қоршаған ортаны
қорғау тәсілдерін жастарға ... тек ... ... ... ... беру ... ғана іске асырылады.
Осы орайда елімізде жасөспірімдерге үздіксіз экологиялық білім ... ... күн ... ...... жағдай. Оның өзіндік
объективті және субъективті себептері бар.
Олар:
- туған өлкеміздің табиғаты мен оның табиғи ... ұзақ ... ... ... нәтижесінде азюы, ластануы және есепсіз
сарқыла бастауы;
- ... ... ... ... ... ... түсуі;
- өндіріс пен өнеркәсіп кешендерінің зиянды қалдықтары, ғарыш
айлағының сақталуы, ... ... ... ... ... ... экологиялық білім, тәрбие және мәдениеттің өалыптасуы ... ... ... ... пайдалану” сипаты
арасындағы алшақтықтардың ұлғаюы[19,25].
Аталған мәселелерді шеші үшін экологиялық білім алу ауадай қажет.
Мектеп, ... ... және ... да оқу ... ... білім ерудің қайнар көзі, және ұйымдастырушы оқу ... ... ... ... мақсаты – жеке адамның бойына
табиғатқа деген ізгілік қатынастарды қалыптастыра ... адам – ... ... арасындағы толық үйлесімділік рухында тәрбиелеу. Экологиялық білім
беру жеке адамның экологиялық ... ... ... көпшілікке
үздіксіз экологиялық білім беруді қарастырады. Экологиялық ... беру - ... ... ... табиғи ортаның өзі мен қоғам үшін ... ... ... ... ... деген ізгі көзқарастарын
бірте-бірте қалыптастыру көзделеді.
Өкінішке орай, қоғамдық санада табиғатқа “байлық көзі немесе табыс
көзі” ... ... ... ... келді. Табиғатты ластау, орман тоғайды
аяусыз кесу, фауна мен флораны ... ... ... ... жат көріністер жаппай орын алды [20,306].
Жеке адам мен қоғамның табиғатқа деген оң ... ... ... үшін ... әлеуметттік және экономикалық
мәселлерді шешу қажет.
Олар:
- ... және ... ... ... жетілдіру және оларды
бұлжытпай орындау;
- табиғи ресурстарды тиімді ... ... ... ... ... ... мен адам денсаулығының үйлестігін
сәйкестендіру;
- ... ... ... ... ұйымдастыруды тездету;
елдегі экологиялық жағдайлардың мәліметтерін көпшілікке жетуін
қамтамасыз ету.
Экологиялық тәрбие ... ... ... ... өндірістік
іс-әрекеттің барысында адам қоршаған ортаға тікелей әсер етеді. Жалпы білім
беретін мектептерде экологиялық білім мен тәрбие ... әр ... ... ... ... қоғамға пайдлы жұмыс және өндірістік еңбек арқылы іске
асырылады. Бастауыш сынып оқушылары табиғат байлығын ауыл шаруашылығында
пайдалану ... ... ... ... сабақтарында алады. Олар үй
мүоіктерін, киім-кешек, ... т.б. ... ... заттарын қалай
пайдаланумен танысады. бАстауыш сыныптардың оқу ... ... ... ... ... бағытталған; өсімдіктердің
даму кезеңіне фенологиялық бақылау жүргізу; ... және ... ... ... тұрмыста электроэнергияны, газды, суды үнемді пайдалану.
Орта және жоғары сыныптар ... кең ... ... ... ... Қазіргі жағдайда өндіріс табиғатқа күшті әсер етуші
фактор ... ... ... орай ... ... пайдаланудың ғылыми
білімге негізделетінін оқушылардың түсінуі керек. өйткені ... ... ... ... ... қоғамдық өндіргіш күштерін ұнамды
орналастыруға аймақ табиғаының ерекшелігін, оның ... ... ... алу ... ... ... ауыл шарушылық өндірісінің
әр алуан жұмыстарына қатысады. Сондықтан олар жұмыстың түрлеріне байланысты
негізгі мәселелермен таныс ... ... жеді ... ... эрозиядан қорғауды игеру, дақылдарды сауру мөлшерін, минералдық
тыңайтқыштарды, улы ... ... беру ... ... ... ... есепке алуы қажет. Сонымен, ... ... ... ... игеру, иатибатты қорғау, оның
байлығын тиімді пайдалану, экологиялық ... ... ... ... ... ... ... Қазақ ғалымдарының экологиялық білімдері жөніндегі зерттеулері
Табиғат – адам тәрбиешісі. Оның құрамдас бөлігі ... ... мен ... ... биік ... мен ... ... кең дала
барлығы да адам баласына ой салып,денесіне ... ... күш, ... ... ... экологиялық білім мен қоршаған ортаны қорғауға тәрбиелеу,
жалпы тұлғаның ой өрісін дамытудағы педагогикалық бағыттардың бірі болып
саналады.
Адамзат ... ... ... мен тәрбие берудің маңыздылыңы IX-
XV ғ.ғ Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, Қожа ... ... ... С.Бақырғани
тағы басқа шығыс ғұламаларының тіл, ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Сонымен ... ұлы ... ... ... ... Ы.Алтынсарин,
А.Құнанбаев, Ш.Уәлиханов, М.Дулатов, Жұмабаев, Ж.Айймауытов, ... де ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптарымен тығыз байланыстырылып берілген. Біздің ... ... ... ақ ... ... ұлылардың ұлағатты
сөздерінен бастау алады:
Әл-Фараби: ... ... ... ... ... ұлы ... ... деген табиғаттың құдіреттілігін білдіретін сөзі бүгінгі күнге дейін мәнін
сақтап келеді.
М.Жұмабаев: “Табиғат – адам баласын дүниеге ... ... ... ... мен ... шуағын жүрегімізге ұялатқан ана” деп табиғат –
ана жайлы өзінің терең толғанысын білдіреді.
А.Байтұрсыноы: “Біздің көріп, ... ... ... айналамыздағы
нәрселердің бәрі-не табиғат ісінен шыққан жаратынды нәрсе, не адам ... ... ... дей ... өзімізді қоршаған ортадағы тіршілікті
сақтау адам баласының қолында екендігін ... “О, ... ... тіршілікті одан ғажап, одан құпия не бар?” деген
сөздері табиғат сұлулығына, кереметтілігіне және оның ... ... ... құбылыстарына таңданысын байқатады.
А.Құнанбаев: “Кім өзіне махаббат қылса, сен де оған махаббат қымағың
парыз” деп ... ... өзін ... ... ... ... игілікті
әрекетке жауапкершілікпен қарап, оның қарымын қайтаруды ұмытпауды, онымен
үнемі санасудың қажеттілігін міндеттейді.
Табиғат сырын ... ... оның ... қажетіне пайдалану адам
баласының қанына сіңген, туа ... ... ... ... ... көк-аспан, қара – жер пайда болған соң ... ... ... ... ... жазу ... ... түсінігінде осы үш құбылыс, яғни көк тәңірі – адам – жер
тұтас дүние түрінде қаралғанын көрсетеді. Ежелде ата ... ... ... ... ...... ... қарым- қатынас
жасау, жанашырлықпен қарап, қадір тұту күнге, отқа, жұлдызға табыну. Ата-
бабаларымызды ерте заманның өзінде-ақ табиғаттың сан ... ... ... ... ... ... мен ... негізінде оның
жемісін өз игіліктеріне тиімді қолдану, ... ... ... қорғам, жетілдіру бағытындағы ырымдарды, ... ... жас етті ... ... ... ... ыстауға
пайдаланған. Тағы басқа ысталған ағаш ыдыстың қымызды ұзақ сақтап, оған
ерекше дәм беретінін білген. Ал отты ... ... ... ... ... одан әо ... ... бұйымдар, тұрмысқа қажетті құрал-жабдықтар
жасауда жылу көзі ретінде қолданған. Сонымен қатар “Суға түкірме”, “Көкті
таптама”, “Құстың ... ... ... ... ... мен ... ... салмақты”, “Шойындай қара”, “Аққудай ақ” тағы басқа
балама ... ... ... ... ... ... ... Халықта өзінің жақсы көрген жақындарын құстардың сымбатына,
түсіне теңеген. Табиғатқа деген ... ... ... ... ... ... ... өміршең өсиеттер табиғатқа табынудан,
оны ардақтаудан тауындап ... Егер біз ... ... ... ... онда осы ... ... қорғаудың ережелеріне
айалатын еді.
Табиғат құбылыстарын ырымдаудан, олардың қасиеттерін, сырын танып
білуден туындаған ... ... адам мен ... ... ... ... ... өмір тәжірибесмі, мейібандық, жауапкершілік, табандылық
осы табиғаттың сұлулығы, пәктігі арқылы қалыптасуы шарт. Сондықтан да ... өз ... ... ... ... ... мен дағдыларын мұра етіп қалдырғанда, олардың бойында туған жерге,
қоршаған ортаға деген сүйіспеншілік сезімді тәрбиелеу ... ... ... ... болу адамзаттың өз келешегіне, болашағына
жанашырлық жасауы [; ].
Халқымыздың табиғатқа ... ... және оның ... ... ... ... ... үлгі-өнеге боларлық дана ұғымдар,
мақал-мәтелдер, нақыл сөз, аңыз, әңгімелер арқылы жетіп отырған. ... ... ... ... өзінің күнделікті жұысында халықтық
педагогиканыңғ асыл маржанына ... ... ... оны ... пайдалана білуі
тиіс.
Бүгінгі жер тағдыры – ел тағдыры ... ... ... ... ... дағдарыстан туған зардаптар әбден асқынған ... біз ... та, ... та ата-бабаларымыздың атамекен, туған жер топырағы
туралы түсініктеріне, таным-талғамдарына ой жүгіртеріміз сөзсіз. ... ... ... ... ... әулие ағаш”, дегендей
құрметтеп, қорғап, көздің қарашығындай сақтай ... ... ... көзін аш”, “Сусын ішкен құдыққа ... ... ... сөздер
немесе “Қаратауларың бұзылмасын, саялы ағашың сынбасын, қанаттарың
қайырылмасын” – дген ... ... ... ... ... жайлы орны ерекше.
Халық даналығы балабақшадан бастау алып, табиғат туралы өнегелі, ұлағатты
аталы сөздер, жыр-аңыздар айтыстарда ... ойлы ... ... ... ... мол ... жастарға экологиялық ... ... ... тәрбиелеуде тұғырлы негіз болады.
Болашақ ұстаздарға экологиялық білім беруде белгілі педагогтар, ғалым-
әдіскерлер В.П.Вахтеров, Е.Н.Водовозов, Д.Н.Тихомиров, т.б. ... ... ... ... ... ... ... білуге, өзіндік
ерекшеліктерін ажыратып қорытынды ... ... ... ... әдет-дағдыларын, іс-әрекеттерін ұйымдастыруда мұғалімдердің
басшы рольдерін анықтап берген еді.
Жиырмасыншы – отызыншы ... ... ... аялау, сақтау
қажеттіліктерін жастардың бойына сіңіру жолдарын, ... ... ... баса ... кеңес мемлекетінің ... ... ... бұл мәселеге ерекше көңіл
бөлді. Мысалы, Н.К.Крупская ... оқу ... ... ... ... мазмұндары қоршаған табиғатты дұрыс
түсінуге ... ... ... жазу керектігін және мұғалімдерге ақыл-
кеңес бергенде оқушылардың өмір тәжірибелерін ескеруді талап еткен.
Отызыншы жылдары биология, география пәндерінің оқу ... ... ... білімдерді кңес мемлекетінің оқу жүйесіне енгізу
тарихында, экологиялық ... мен ... беру ... ... ... ... ... бір қадам алға жылжуы деп есептейміз. ... ... ... түсініктерін қалыптастыру, табиғатты қорғауға
тәрбиелеу идеяларын П.В.Островский, ... ... т.б. ... ... ... ... өзі көрсеткендей білім беру жүйесінде “Табиғатты
қорғау шаралары” біртін-біртін “Табиғатты қорғауға” ... ... ... ... ... ... ... кейін табиғат қорғау
тәжірибелрін дамыту істерімен ұшастыруды талап етті.
Ал, 1950-60 жылдар аралықтарында экологиялық ... беру ... ... мәселесінің құрамында қарастырылады.
Алпысыншы жылдардың соңында Кеңес мектептерінде жаңа ... ... ... ... қорғау шаралары”, “Табиғатты қорғау
жөніндегі білім юеру туралы ұғымдар” енгізілген болатын. Бірақ, ... мен ... ... ... ... ... адам жіне қоғамның табиғатпен қарым-қатынастары жайлы беретін
мағлұматтар байланыссыз, жүйесіз ... ... ... ... білімдер қазіргі өмір талабына сәйкес емес,
ғылыми негізде құрылмаған еді.
Солай болса да, ... ... ... тәрбиенің
қажеттілігі жайлы Ресей педагогы В.А.Сухомолинский ... ... ... сезімін дамытуды ешрәнсеге айырбастуға болмайтынын
тәрбиенің негізі деп есептеген. “Табиғат, жер ... – бұл жәй ... және жер ... ... ... ... орта ғана ... он
мыңдаған өте жіңішке тамырлары қуат ... ... ... ... тарататын құдіретті адам – ағаштың өркен жаятын ортасы” –
деп эмоциялық тұрғыдан ... ... ... ... ұлы ... мен ... қорғау, оған деген жанашырлық ... ... ... ... үкіметі кезеңінде, бүгінгі күннің өзекті
мәселесіне айнамаған болатын. ... да ... ... ... ... табиғатты қорғау, аялау, соның барысында ішкі жан
сұлулығын ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселе ретінде қоя білді.
Табиғат қорғау және оның ресурстарын тиімді пайдалану көп аспектілі
(тарихи, саяси, ... ... және т.б.). ... ең ... ... ... Алғаш рет ғылыми
әдебиетттерде табиғат қорғауды ... ... деп ... ... ... бай ... – арман емес, бұл шындық,
бірақ оны сақтау көбіне ... ... ... тәрбиелеу
іскерлігімізге байланысты” – деген болатын. Сол ... ... ... ... ... ... ... ол жануар болсын, мейлі ол
өсімдік ... – деге еді. ... бұл ойы ... ... ... ... ... И.Т.Суравегинаның еңбектерінде тереңінен
жалғасын табады. XX ғасырдың 70 ... басы ... ... ... жаңа әдістерін ұйымдастырудың кезеңі болды. Осы кезеңге
дейін, Е.С.Салестинаның көрсетуі ... ... ... ... беру жүйесі көп жылдар бойы эмпирикалық сипат алып
келді”. ... ... ... арнайы курстарда, ... ... оқу ... ... 1970 ж ... кеңес одағының жоғарғы оқу орындарында биология-
химия және ... ... ... ... ... ... ... табиғат қорғауға даярлау туралы
Еуропаның табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... ... даярлау қооршаған орта туралы ағарту
бағдарламасының негізгі аспектісі екенін мойындаймыз және мынадай ... ... ... ... өзінің бағдарламасына экологиялық негізгі
түсініктері және ... ... және оның адам ... ... ... ... түрде беруді енгізу.
2) Мұғалімдердің оқушыларға қоршаған ортаға деген ... ... ... ... Қоршаған ортаны сақтау мұғалімдерді даярлаудың негізгі аспектісі ... және ЖОО ... ... одан әрі ... іс-әрекеттерінде
жалғасын табуы.
4) Барлық болашақ мұғалімдердің педагогикалық әдістерді қолдана ... ... ... табылады.
Экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... жұмыстары
жүргізіліп, оның теориялық негізін талдауда.И.Д.Звеньев ... (1981) ... ... ... ... ... ... жалпы орта білім беретін мектептердегі биология, география,
табиғаттану ... ... (1976), ... ... (1980) ... ... білім беру ерекшеліктері мен
құрылымын саралса, география пәні арқылы ... ... ... ... ... Н.Н.Родзевич (1994) т.б. қарастырды.
Сондай-ақ, болашақ мұғалімдерді таиғат қорғауға даярлаудың негізгі
міндеттерін И.Д.Зверев қалыптастырды. Ол: ... ЖОО ... ... ... ... мен ... қалыптастыру, қоршаған ортаны
қорғау -–жалпы мемлекеттік іс екенін, халықаалық ... ... ... ...... ... қорғау” адам пайдасы үшін керек
деген сенімін қалыптастыру, екенін айта келіп:
“Болашақ мұғалімдерді табиғат сүюші және ... оны ... ... және оның ... ... ретінде тәрбиелеу” деп көрсетеді.
Болашақ мұғалімдердің ... ... ... беру ... ... мен ... меңгеруін талап етті.
Е.С.Салестина болашақ мұғалімдерді оқушыларға экологиялық білім ... беру ... ... ... ... және ... даярлаудың бірлігін анықтады.
Ендігі бір еңбектерінде, табиғат қорғауда ... ... ... мен ... ... Н.А.Рыков зерттеп келген.
Б.Г.Иоганзен психологияның классикалық жағдайына сүйене отырып, адам ... ... ... және ... іске асады, және осының
негізінде студенттерді экологиялық ... ... ... ... ... Оның зерттеуіне сай, мұғалімдердің экологиялық
квалификациясы табиғат қорғау мотивтерін басқару іскерлігімен анықталады.
Олар: ... ... ... ... ... ... қызықты профессиограммасын Н.А.Рыков
пен А.И.Щербаков дайындады. Оның негізінде педагогикалық ... ...... ... ұйымдастырушылық,
зерттеушілік өзара байланысқан бірыңғай құрылым болашақ мұғалімдерді
экологиялық ... ... ... ... ... ... облысындағы
қоғамдық – саяси және профессоналды-падегогикалық ... – дей ... ... ... ... ... ... былай көрсетеді:
“Абитуриент – педагогикалық ЖОО түлегі”.
Студенттерге экологиялық және табиғат қорғау туралы білім берудің ең
келісімді жолдары ... ... ... Ол ... ... ... ... маңызды компоненттерін
төмендегідей анықтайды: а) студенттердің қоғамдық идеологиялық аспектілерін
меңгеру; б) ... ... оқу ... ... ... ... мен ... дағдыларын меңгеру; в) студенттерді табиғат
қорғауға даярлауда оқытылатын арнайы курстардың тереңдетілуі, ... ... г) ... ... ... қорғау қызметтері; д)
табиғат қорғау саласындағы зерттеу жұмыстары және табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... экологиялық білім беру мәселесін жеке пән ретінде оқытуды
оқушыларға ... ... ... ... ... мүмкін емес, қайта
интегралды түрде пәнаралық байлныстарды ғана біршама алда ... іске ... ... деп ... ... әр түрлі пәндерді
оқытуда табиғатты қорғауға ... ... ... мәдениетті
қалыптастырудың мүмкіндіктерін ашуға талпынады.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие ... ... және ... ... ... айта кету керек. Мысалы,
табиғаттанудан – Е.Д.Гринева (1983), ... (1984), ... ... (1985), ...... (1988), географиядан –
Э.А.Тұрдықұлов (1982), М.К.Хакимов (1987), Т.В.Кучер (1990), биологиядан –
И.Т.Суравегина (1986), ... (1980), ... тілі мен ... ... (1992), орыс ...... (1993), сабақтан тыс
жұмыстарда (1997) т.б. экологиялық білім берудің ... ... ... ... жекелеген ғалымдардың пікірлерін ... ... ... мен ... ... ғылыми білімдер беру арқылы көз
қарастарын, сана сезімдерін тәрбиелеп, ... ... ... ... ... қалыптастыру мақсатын ашады.
Ал, А.Н.Захлебный, И.Т.Суравегина ... ... ... ... ... ... қалыптастыру, соныі негізінде ... мен ... ... сақтай білуге үйрету міндетін қояды.
Ойымызды түйіндей келсек, ... мен ... ... ен ... ... ... ашқанда табиғатқа саналы қарым-
қатынас жасап, оны ... ... ... ... пайдаланып, Отанын, елін
сүйетін жастарды адамгершілікті-эстетикалық, эмоциялық-моральдық тұрғыдан
тәрбиелеуді мақсат етіп, орта мектептердің ... ... ... және
болашақ мұғалімдерді экологиялық білім беруде жоғарыда ... ... ... ... ұдайы жетілдіріп, ұйымдастыруды талап
етеді.
Жоғарыда талдаған экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... және ... ... ... ... қорытындымыз экологиялық білім мен тәрбие
беру балалар бақшаларынан бастап орта ... ... орта және ... ... ... керектігін өмір көрсетіп отыр.
Қазіргі педагогикалық теорияда экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... мен ... принциптерін толық, әрі тұтас
анықтауға зерттеушілер ... ... ... білімді қалыптастырудың
мазмұнын айқындауға және орта ... беру ... қай ... ... ... ... білім қалыптасуы болашақ мұғалімдерді даярлауға
экологиялық материалдарды ... беру ... ... қойған жоқ.
Психологиялық – педагогикалық әдебиеттермен таныса және ... ... ... қалыптасуының мақсаты – жастарды айналадағы
табиғи ортаға жауапкершілікпен қарауға үйрету екенін ... ... ... ... ... ұғымына
жататындар:
а) табиғи ортада адамның өзін ... ... ... ... ... ... қазынасы екендігін сезіну;
в) табиғатқа тигізетін өз әрекетінің салдарын көре ... ... ... жаратылыстану және ізеттілік білім
тұрғысынан негіздеп алатындығын түсіну қажет.
Сонымен, экологиялық ... ... ... және
теориялық жағынан зерттелу жәйін қарастырудан туындаған тұжырым экологиялық
білімді қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... Экологиялық оқу материалдарын оқытуды бір жүйелілікпен үздіксіз
жүргізу.
2) Оқу ... ... ... ... ... ... ... оқу материалдары әлемдік, ұлттық және өлкелік өзіндік
мәселелерін ... оны ... ... ... ... ... ... табиғи ортаны танып білуде және оны қорғауда,
аялауда, ... ... және ... ... ... мен ... ... ұштасуы тиіс.
1.3 Экологиялық білімді қалыптастыруда тәжірибелік әдісі
Қазақстандағы мектептерде экологиялық білімнің қалыптасуы ... ... ... сай ... күннің өзекті мәселесі.
1968 жылы БҰҰ мен ... ... адам мен ... ... ... мәселесі бойынша, 1970 жылы Стокгольм, Тбилиси ... жылы Рио де ... ... ... ғылыми-практикалық
конференцияларда экологиялық білім берудің ғылыми негіздері алқыланады.
Академик В.И.Вернадский өзінің биосфера туралы ... ... ... ... ... ... “адам – табиғат”
жүйесіндегі өзара байланыстардың әдіснамалық негізін ... ... ілім ... ... ... ... ... Арнайы экологиялық білімнің қалыптасуы ғаламдағы ... ... ... қана ... ... ... Ол ... білімді жүйеліп меңгеруге кешенді пәнаралық
байланыс тәсілін қалыптастырып, қоршаған орта жағдайлары ... ... ... ... ... ... жасайды. Үздіксіз
экологиялық білімнің қалыптасуы үш сатыда өтеді: мектепке ... ... ... орта ... және ... жоғары оқу орындарында.
Алғашқы және екінші сатыларда ... ... орта ... ... ... бастапқы білім беріледі.
Бастауыш мектептерде экологиялық ... ... ... ... беру ... ... мемлекеттік білім стандарты
негізінде ... ... ... ... ... ... рқылы жаңа экологиялық оқу пәндерін енгізуде ... ... ... ... етеді. Мектепте алатын экологиялық
білімін әрі дамытып, тереңдетіп, ғылыми ... ... ... ... ... тұр.
Экологиялық білімді бастауыш мектептерде берудің әр ... ... ... ... тиімді әдістерін қолдану қажет:
1) Бастауыш мектептерде экологиялық білімін үнемі жетілдіріп отыру.
2) Бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... табиғатқа тигізетін ... ... ... оның ... ... ... алдын ала ойластыру,
экологиялық сапалы тәрбие беру (қоршаған ортаның өзгерістеріне талдау
жасау, бағалау, ... ... ... ... ... ... дұрыс шешуге
ба,ыт беру, өзіндік жұмыстар барысында талдау, жіктеу, тұжырымдар жасай
білуге дағдыландыру.
4) ... ... ... ... ... мәселелерді шешумен байланыстыру (өлкетану ... ... ... ... ... ... ұйымдар құру).
5) Оқытудың белсенд әдістері, формаларын қолданып, бастауыш мектептерінің
экологиялық білімі мен ... ... ... ... ілім
беруде топтарсытырп оқыту, экологиялық фактілер, құбылыстар, адамның
табиғатқа әсері, қоршаған ... ... ... ... ... - қалыптасқан оқыту тәсілі. Білім сапасын көтеру
мақсатында оқу ... ... ... маңызы ерекше. Оқушылардың
даралап оқытуда сыныпта тек өздігінен ... ... ролі зор. ... ... ... ... ... меңнеруіне, іскерлікке
ынталануына, оқу еңбегін ... ... көп ... ... бір-біріне көмектесіп, әрі өзара сайысқа түседі. Оқытушыы
педагогиклық дидактикалық жаңашылдыққа, ізденімпаздыққа ... ... ... ... ... ... сапалы қарым-қатынас арнап, серіктесе
істейтін қызметке айналады.
Шоғырландырылған оқу-тәрбие жұмыстарын жүргізу ... ... ... біліктілігін, білімін арттырады.
Оқушылардың оқып – ... ... ... ... білуге құштарлығын
арттырады. Теориялық білімін, оқып-үйренгенін, ... ... ... ... ... іс ... тексеріп көруі оқушының тпным деңгейін
жоғары көтереді. Қазіргі нарықтыұ ... ... сай ... ... ... білім беру – басты мақсат.
Алдағы мақсат нарықтық қатынас жағдайында болашақ ... ... беру ісін сара ... ... ... ... ... үлкен өмір кемесінде еркін жүзуге бағыт-бағдар ... ... ... ... үш ... ... ғылымның далалық лабораториялық және ... ... бар. ... ... ... - ... жағдайда
жүргізіледі. Зерттеу объектілері — особь, популяция, түр және ... ... т.б. ... ... Кез ... ... тобына
экологиялық сипаттама беру үшін физиология, ... ... ... ... ... ... әдістері
қолданылады. Сондықтан эколог-жаратылыстану ғылымдарының ғылыми-теориялық
негіздерін, зерттеу ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер белгілі бір түр, популяция, биоценоз, экожүйе,
өзен-көлдер, т.б. ... ... ... ... ... ... мен өзгерістер, абиотикалық, ... ... ... ... пен ... қатынасты олардың көбеюі, құрып
кетуі, апаттардың болу ... ... ... ... ... ... ... жылдың барлық мезгілдерін, ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
жылдарға созылған уақыт пен кеңістікке байланысты жүргізіледі.
Далалық ... ... ... ... ... сай ... қазіргі заманға – ... ... ... аналитикалық таразылар,
топографиялық құралдар, термостаттар, хромотография, ... ... ... ... т.б. керекті құралдармен жабдықталуы тиіс.
Далалық жағдайдағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... түр, ... көбеюге қабілеттілігі, шығыны,
жыныстық жастық ерекшеліктері, морфологиялық құрылымы, факторларға қатысты
организмдегі өзгерістер мен реакциялар, ... ... ауа, ... ... ... т.б. ... талдау жасауды қажет
етеді. Сондықтан зерттеу объектілері лабораториялық жағдайда ... ... ... ... ... нәтижелері – далалық,
зерттеу жұмыстарымен салыстырыла отырып, оның ғылыми ... ... ... қорытындыланады. Әрине, зерттеу объектісінің ... ... ... және ... ... бағыттары,
зерттеу әдістері өзгеріп отырады.
Өсімдіктер экологиясын зерттеудің өзіндік ерекшелігі бар. Геоботаник
В.Н.Сукачевтың ұсынысы ... ... ... оның ...... ... бірегей құрылымын көрсететін бірлік.
Ассоциация — белгілі бір ... ... ... ... ... мен көптүрлілігін, ондағы бірлестіктердің қарым-қатынасын
толық ... ... Ол ... екі ... ... атымен аталады.
Мәселен, жусанды-изенді дала, ... ... ... т.б. ... ... ... ... формация топтары,
өсімдіктер типтерін құрайды.
Ассоциацияға ... ... беру үшін ... ... ... ... ... алаңдар белгіленеді. Олардың көлемі өсімдіктер
тобы үшін 1,10,100 м2, ормандар үшін 100-5000 м2 ... ... ... ... ... ... ... болуы тиіс. Ал, биомассаны
есепке алу 0,25 пен 4 м2 ... ... Одан әрі ... ... ... құрамы, көптүрлігі, тығыздығы, биоөнімділігі, фенологиясы,
ярустылық реттеулі, т.б. қасиеттері анықталады.
Өсімдіктер құрылымы сипатталған соң сол ... ... ... құрылымы зерттеледі. Одан соң
ассоциацияның ауыл ... ... баға ... ... нәтижесі сол жердің геоботаникалық картасын жасаумен
аяқталады.
Жануарлар экологиясын ... ... ... ... ... ... ... мен оның құрамын анықтау, абиотикалық
жағдайлар, биотикалық байланыстар, көбею, мінез-құлық, миграциясы мен
ареалы ... әр ... ... отырады. Сондықтан, жануарлардың
популяцияларын зерттеуде жалпы биологиялық әдістер кеңінен қолданылады.
Зерттеудің негізгі көрсеткіштерін ... ... алу. Оның ... және
инструментальды жолдары бар. Визуальды есепке алуда зерттелуші организмнің
белгілі бір көлемдегі (су, топырақ, т.б. ... ... ... ... ... ... ... прибор мен қүралдар
қолданылады. Есептеудід толық және таңдамалы түрлері бар.
Организмдерді зерттеудің ... ... бар. Олар ... кездесу жиілігі, басышылық дәрежесі, тығыздығы, жамылғы
сапасы, биомассасы және өнімділігі. ... ... ... ... тәсілдері, ерекшеліктер бар.
Экологияда математикалық әдістер мен мсодельдеу жиі қолданылады. Бұл
әдістер бойынша белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... сапасының сандық мөлшері
нақты тексереріліп анықталады. Қазір ... ... ... ... мүмкіндіктер теориясы, сандар теориясы, интегральдық
есептеулер жиі қолданылады.
Соңғы жылдары ... ... мен ... ... ... жүр. Яғни, бұл табиғат процестеріне тән қасиеттердің техникалық
тұрғыда жұмыс істеу үлгісі. Мәселен, ... ... ... ... ... ... - ... тұжырымдарды, биологиялық
жүйелердің жұмыс істеу функцияларын жасанды жолмен ... ... ... ... жасау мен мониторинг зерттеу әдістері де ... ... ... да ... принципі арқылы жүзеге асады.
Табитат ресурстарына, популяцияларға, т.б. объектілерге болжамдар жасаудың
халықшаруашылығы мен ... ... ... ... ... ... зерттеулерде ''мониторинг" термині жиі
қолданылуда. Мониторингің табиғи ортаның барлық өзгерістеріне, жағдайына
бақылау ... баға ... ... ... байқау, бақылау, басқару
жүйесінен тарайды. Мониторингің мақсаты — бакылау, баға беру және ... ... ... - ... ... ... экологиялык, т.б.
Белгілі эколог И.П.Герасимов (1975) мониторингтің 3 ... ... ... ... ... (табиғи-
шаруашылық) және биосфералық ғаламдық).
2 БАСТАУЫШ СЫНЫП ... ... ... МЕН ... БЕРУ   ... ... ... экологиялық тәрбие қалыптастыру
жолдары
Қазіргі кезеңде табиғатпен ... ара ... ... ... ... ... отыр. Экологиялық білімнің
қалыптасуы мен дамуының ...... және ... ... Л.И.Василенко, И.И.Моисеев, ... ... ... ... ... орта мәселесі, қоғам мен
табиғаттың, экология мен ... ... ... ... ... ... ... ғасыр мәдениет пен табиғат қатынасы адам ... үшін ... ... заман талабына сәйкес экологиялық білімді қалыптастыру
ілімін туғызады. Қазіргі экологиялық жағдайдың ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасынан туындап отыр.
Адамның экологиялық білімінің қалыптастырудың тамыры сонау бала кезден
басталады. Бала ... от ... ... одан әрі ... экологиялық тәрбие мен білімді ұштастыра меңгерген адамның
экологиялық білімдері жоғары болады. Балалар адам баласының табиғатқа деген
тұрпайы ... зор ... ... сезіп өсуі тиіс. Жеке
тұлғаның экологиялық көзқарастарын ... ... ... ... ... ... келеді. Табиғатқа психологиялық ... ... ... ең ... міндеті. Экологиялық білімді
қалыптастырудың ең негізгі міндеті –тұлғада адам мен ... ... ... ... ... ... ... әрбір элемент бір-
бірімен тығыз байланыста болады. ... ... ... ... түсінік экологиялық білім ... ... ... ... ... Себебі, біріншіден экологиялық байланыстар
“биологиялық пирамида” құрады.
Екіншіден, ол тұрақсыз.
Бастауыш мектеп жасындағы бала табиғатқа ... ... ... жануарлар, өсімдіктер салынған кітаптар, ... ... ... Дәл сол ... баланың бойында табиғатты қорғау,
аялау деген сенімдер ... Үйде тірі ... ... ... ... белгілі бір орын алады. Солар арқылы балада экологиялық ... Жаңа ... ... ... да ... талап
қойылады.
Біріншіден, барлық оқу бағдарламасына “Экология” пәнін енгізу арқылы.
Екіншіден, барлық пәндердің мазмұнына экологиялық білімдерді енгізу
жолымен.
Үшіншіден, ... ... ... ... ... тарту
арқылы.
Төртіншіжен, оқушылардың өздеріне табиғатты қорғау мәселесі бойынша
белсенді қоғамдық іс-әрекеттін дамыту.
Мектептің барлық ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда барлық мектеп ұжымы
белсене қатысуы керек. Экологиялық білім беру ... ең ... ... мектеп атқарады. Экологиялық білім беруде оқушыларда дүниетанымдық
көзқарас және табиғатты қорғау түсінігі қалыптасады. Экологиялық білім беру
курсында ... ... ... ... ... ... ... адам мен табиғат ... ... ... Осы ... ... ... адам ... үлкен роль
атқаратын және табиғатты аялау керек деген ой қалыптасады. Бастауыш ... адам ... мен ... ... дегенді жеңіл
қабылдайды. Тірі ... ... ... және зиянды заттар туралы
түсініктерді қалыптастыру экологиялық ... ... ... ... ... ... оқушыларға «неге адамдар гүл өсіреді?»,
«Үйде неге тотықұсты асырайды?», тағы ... ... қою ... ... арқылы оқушылар табиғатпен адамның байланысын түсінеді.
Бастауыш сынып оқушылары табиғат ... ... ... қоршаған ортаны сақтаған жағдайда ғана келешек ұрпақ үшін табиғи
орта мен оның байлығын ... ... ... ... берері мол деген тұжырымды қолдайды. Экологиялық жағынан сауатты
ұрпақтар даярлау, ертеңгі еліміздің ... ... ... ... ... ... ... оқытуда экологиялық білімін қалыптастыруда
шығармашылық тапсырмаларды қолдану керек етеді және бұл жастағы ... ... ... қорытындсын тез білгісі келіп тұрады. Міне
дәл осы ... ... ... жөн. ... қай ... болмасын
талапқа сай дайындалған көрнекілікпен, жұмбақ, ребус тағы ... ... ... ... ... ... Бұл ... деген қызығушылықтарын арттыра алса, оларға сапалы ықпал жасайды.
Шығармашылық тапсырмалар оқушының оқу ... ... ... ... ... ... күшейтеді. Бастайыш сыныптың дүниетану
сабақтарында қолданылатын шағырмашылық тапсырмалар баланың ... ... ... ... ... тапсырмаларды қолданы отырып оқыту баланы дамытудың,
тәрбиелеп, бала жанын ... ... ... ... тапсырмаларды қолдану – бала өз бетінше, жаңа ... ... ... яғни ... ... ... ... алуы. Бастауыш сынып оқушы тұлғасы мен санасының ... ... ... ... ... ... ... бастауыш білім –
үздіксіз білім берудің ... ... қиын да, ... ... Бастауыш
мектеп балаға қиын да, жауапты жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір
білім беріп қана қоймай, оны ... ... яғни ... оқу, ... орта
жөнінде дұрыс көзқарас қалыптастыру, жағдайларды объективті ... ... ... үйрету, ойын дұрыс айтуға, салыстыра білуге, ... ... ... Шығармашылық дегеніміз - адамның ... ... ... ... ... Өмірде дұрыс жол табу ... ... ой ... ... ... дәлелді шешімдер қабылдай білуге
үйренуі керек. Адам бойындағы қабілеттерін дамытып, ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі тануына көмектеседі
Оқушының өз баласын тануға көмектесіп, қабілетін ояту, жаңа рухани
күш беру білімнің ең ... ... ... ... ... ... ... тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері де әр
түрлі болады. Дегенмен де әр ... бір ... ... ... ... ... келе жатқан қабілеттің ... ... ... ... ... ... қана ... түрде ықпал ете алады. Оқушыларды
шығармашылық жұмысқа баулып, олардың ... ... түсу ... шығармашылық қабілеттерін сабақта және сабақтан тыс
уақытта дамытуда әр түрлі әдіс-тәсілдерді қолдануға болады. Олар ... ... ... қарай жинақтау.
2) Арнаулы бір тақырыпта пікірталас тудыру.
3) Логикалық ... ... ... ... ... ... ... ойындар т.б.).
4) Берілген тапсырманы түрлендіру бағытындағы жұмыс (мәтін мазмқнын
өңдеу, шығарма, шағын әңгіме мәтінін құру т.б.).
5) Әңгіменің ұқсастығын ... ... ... ат қайтару.
6) Қиялдау арқылы сурет салғызу, рольге бөліп ... Ой ... сөз ... дамытуды өлең шумақтарын құрастыру.
Қандай пән болмасын шығармашылық тапсырмалар беру арқылы оқушылардың
танымдық, шығармашылық ... ... ... ... ... ... оятып, ойын, ынтасын дамыта түседі.
Оқу жұмысына шығармашылық мақсат қою, оны жоспарлау оқушыдан көптеген
қасиеттерді ... ... ... ... еңбекқорлық, шабыт,
мақсаткерлік, белсенділік, қызығушылық, өмірлік белсенді ұстаным. ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді:
- оқушылардың шығармашылық тапсырмалар арқылы дамытып оның ... ... ... ... шығармашылық тапсырмаларды орындау мүмкіндіктеріне қарай
топтарға бөліп, сәйкес ... ... ... ... жұмыс
жүргізудің маңызы зорү
Зерек қабілеті жоғары оқушыларға үйден табиғат ... ... ... ... ... дайындап, баяндап жазып келуге болады.
Мұндай жұмысқа оқушыларды ... өзі ... ... кейін олар
біртіндеп өздігінен орындлай алатын дәрежеге ... ... ... қабілетін арттырып, баяндама жазуға, оны ... ... ... ... ... жұмыс істеуге үйретеді. Сонымен
қатар оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ойындардың маңызы зор. ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін
қалыптастыру. Экологиялық ойынның бір түрі ... ... ... ... ... ... ... бағытпен жүріп отырады
(орман, көл, батпақ, жануарлар әлемі т.б.). Әрбір станцияда ... ... ... және белгілі бір сұрақтарға жауап береді және
соған байланысты ұпайлар жинайды. Көп ұпай жинаған ... ... ... Қатысушылардың саны көп болады. Тағы ойынның бір түрі экологиялық
викторина – бұл ойында экологиялық ... мен ... ... экологияға қатысты сұрақтар қойылады. Мысалы: Неге? Неліктен?
Қалай ... Тағы ... ... ... Бұл сұрақтар арқылы
оқушыларда логикеалық ойлау қатысады. ... ... ... ... ... жүргізуге болады. Үлкен ауқымды тақырыптарды мысалы 2 –
сыныптағы “Жануарлардың тіршілігі”, тақырыбын оқу ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Тапсырмаларды орындау барысында оқушылар жануарлар
тіршілігіне қажетті жағдайлар, ... ... ... ... Ол үшін ... ... 3 топқа бөліп мынадай ... ... соң ... өткенде әр топтың оқушылары баяндама жасайды,
өз нәтижелерін ... ... ... білімдерін
қалыптастыруда мынадац шығармашылық тапсырмалар ұуымдастыруға болады.
Мысалы, сыныпқа кез-келген жануар суреті ілінеді, жанына бос қалталар
қойылады. Мұғалім ... ... ... ... ... ... Неліктен? Қалай түссіндіресіз? Қалай қорғайсыз? Қызыл
кітапқа енген бе? ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ «Ұрпақ – ... ...... өткенде оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастыруда
шығармашылық тапсырмалар ... ... зор. ... құстар, үй
жануарларына байланысты ... ... өлең ... ... ... сияқты
тапсырмалар беру арқылы оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастырып
және қызығушылықтарын арттыруға ... ... ... ... ... «Табиғат», «Қоғам» тарауларының кез-келген тақырыптарын
өткенде қолдануға болады. Өсімдіктер мен жануарлардың ... ... ... ... жасалады.
Оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастыруда ... ... - ... ... ... бала ... ... бірден-бір жолы. Шығармашылық тапсырмалар ... ... ... ... ... қана ... ... сабаққа деген
ынтасын арттырып, табиғатты сүбге, қорғауға үйретеді.
Қорыта айтқанда, дүниетану сабағында басқа пәндер ... ... ... ... ... қолдану тиімді де жақсы
жолдардың бірі дер едік.
2.2 Дүниетану пәні ... ... ... ... ... талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға,, салыстыра білуге,
дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйретеді. Дамыта оқытудың да басты ... ... ... ... оны ... ... жан-жақты дамыту.
Бастауыш сыныпта соңғы ... ... ... ... бірі – ... қоршаған ортаны танып, олармен дұрыс қарым-
қатынас жасауын ... ... пәні орта ... ... негізі болып табылады. Дүниетану сабақтары ... ... ... ... яғни ... дүниенің үш құрамдас бөлігі туралы білім
алады. Бұл пән балалардың танымдық белсенділігін ... ... ... өзін ... өмірді, оның құбылыстарын танып
білуге бастауыш сынып оқушыларының танып білуге бастауыш сынып оқушыларының
тілін, ой-өрісін дамытып, ... ... ... ... дағдыландырып,
шағырмашылыққа жетелейді.
Дүниетану пәні – айналадағы дүниені кең қамтитын білім ... ... ... ... оқу ... ... ... дамыта тәрбиелеу бағытында жүйелік, сабақтастық ... ... ... ... ... енген материалдар көлемі жағынан ... сай ... ... терең, мағынасы кең.
Әр тақырыптың мазмұнында көптеген деректер берілгенін түсіну қиын
емес. Әр тақырып қарпайым ... да, ... ... ие. ... оны ... талдап түсіндіру мұғалімнің шеберлігіне байланысты.
3 сыныпта дүниетану пәні боынша барлығы 68 ... ... үш ... ... ... ... “Табиғат”-33 сағат,
“Қоғам”-27 сағат. Әр тараудағы тақырыптардың ... 1- ... ... ... сәйкес оқулық мазмұнына байланысты материалда іріктеу
кезінде табиғат ... ... ... ... ... жеңіл
әңгімелерінің аздығы (тіпті жоқтығы) және орыс тіліндегі материалдарды
қазақ тіліне аударып, мазмұнын ... беру ... ... ... туды. Сонымен қатар оқулық жасау кезінде мынадай
талаптар басшылыққа алынады:
- мәтін тілінің ... және ... ... ... ... терминдердің қазақ тілінде бұрмаланбай, дұрыс берілуі;
- жеке тақырыптар мазмұнның жинақы және шағын болуы;
- денелер мен құбылыстардың басты ерекшеліктерін ашып ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің оқушыларды табиғатта бақылау жұмыстарын жүргізулеріне,
сабақ барысында ... ... оның ... ... ... жеке ... ... байланыстың болуы;
- проблемалық жағдай туғызатын сұрақтар мен тапсырмалар беру;
- табиғаттану мазмұнына байланысты жұмбақ, ... ... ... ... бейнелейтін суреттер мен сызбалар ендіру.
3 сыныпқа арналған “Дүниетану” оқулығындағы материалдар стандартқа
сай құрылған. Оқулықтың ... ... ... Адам ... ... ... ... қарым-қатынасымен байланысты берілген. “Табиғат”
блогы “Көктем”, “Компастың құрылысы”, “”
Сурет және сұлба“ ... ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтер берілген.
Жануарлардың тіршілігіне қажетті жағдайлар бейімделуі туралы ... ... мен ... ... ... ... “Қоғам
блогында” отанымыздың рәміздері, адамның шаруашылығының ... ... ... ... ... мен ... берілген.
Кейбір текстілер диалог жұмысқа көп көңіл бөлінген.
3сынып оқулығының мақсаты – айналадағы дүниенің әсерін ( адам ... не үшін ... оған өзі ... не үшін ... дамның өзін түсінуін өз
әмірін әр түрлі қауіптерден сақтауын, соны ... ... ... меңгерту,
іс жүзінде де түсініктерді қолдануын қамтамасыз ету – ... ... ... ... ... өз ... ... үшін мұғалімдерге көмек ретінде
бірнеше көмек құрал ұсынылады. Олар:
1) Дүниетану пәніне арналған альбом.
2) Оқушылардың ... ... ... бақылау дәптері.
3) Оқулықтағы тақырыптар мазмұнын ... ... ... ... ... ... білімдерін кеңейту үшін, өте қажетті құрал
хретоматия.
4) Қабырғаға ілінетін тақараптың кестелері.
5) Әдістемелік нұсқау.
Осылардағы ... ... ... ... ... ... ... орынды қолданып, тиімді
пайдалану қауымында жүктеледі.
Ал оқулыққа байланысты әдістемелік нұсқаулардың бірнеше мақсаты бар:
- тақырыптарды оқытудың ... ... ... ... өзар байланысынын, мазмұнын сақтай отырып оқытуды
қамтамасыз ету ... ... ... пәнінің басқа пәндерімен байланысын дамыта отырып оқыту
міндетін назарда ұстауға тырысады.
Дүниетану пәні ... 2 ... қана ... Солай бола тұрса да,
оқушылардың күнделікті табиғатқа, жүргізетін бақылауы, тапсырмаларды жүйелі
орындап отыруы арқылы үзіліссіз, ... ... беру ... ... ... ... ... үшін тек жөн-жоба. Әр сабақты қалай
құрып, оқыту – ... өз ісі, өз ... ... ... білім деңгейіне өз ісі, өз ... ... ... ... ... байланысты әдіс-тәсілдерді өзгерте алады. Бірақ
мұнда берілетін білім деңгейі көрсетілгендіктен, осы деңгейден ... Әр ... ... жаңа ұғым ... ... ... ... сөз
қорларын дамыту, жаңа сөздер, атаулар енгізу үнемі назарда ұсталуыв қажет.
Оқушылардың ... ... ... ... ... бөліну
оқушылардың қызығушылығын оятып ойлау қабілеттерін арттыра білу қажет.
Сонда ғана ... ... ... қол ... 2 ... (3 ... күтізбелік жоспары)
|1-тарау |Адамның айналада дүниемен қарым-қатынасы (10 | |
| ... | |
| ... ... саны ... 2 ... ... ... дүниемен қарым-қатынасы (10 | |
| ... | |
|1 ... ... |1 |
|2 ... ... не ... |1 |
|3 ... ... ... ... қайдан алады? |1 |
|4 ... ... ішіп ... |1 |
|5 ... – сый |1 |
|6 |Мен және ... адам. Әдептілік. |1 |
|7 ... мен ... ... ... |2 |
|8 ... және айналадағы дүние. |1 |
|9 ... |1 ... ... (9 ... | |
|1 ... Компас бойынша бағытты анықтау. |1 |
|2 ... ... ... ... ... |1 |
|3 ... және сұлба. Жергілікті жердің сұлбасы. |1 |
|4 |Ауа. ... ... |1 |
|5 ... ... |1 |
|6 |Су. ... қасиеті. |1 |
|7 ... ... |1 |
|8 ... |1 |
|9 ... маңызы. |1 ... ... ... (14 ... | |
|1 ... тірі ... |1 |
|2 ... ... және оның ... ... |1 |
|3 ... |1 |
|4 ... |1 |
|5 ... және ... |1 |
|6 ... су керек.. |1 |
|7 ... ... ... |1 |
|8 ... ауа және жылу ... |1 |
|9 ... ... жыл тіршілік етеді? |1 ... ... ... ... ... ... |1 ... ... ... ... арқылы көбею |1 ... ... жер ... ... ... |11 |
| ... | ... ... |1 ... ... ... |1 ... ... сабақ | |
|1 ... ... не ... |1 |
|2 ... ... тіршілігіне қажетті |1 |
| ... | |
|3 ... ... жоқ. |1 ... 2 жалғасы
|1-тарау |Адамның айналада дүниемен қарым-қатынасы (10 | |
| ... | |
|4 ... ... ... |1 |
|5 ... жемін қалай аулайды? |1 |
|6 ... ... ... ... |1 |
|7 ... рең. Сақтандырғыш рең. |1 |
|8 ... рең аңға да ... |1 |
|9 ... неге ... |1 ... ... ... жалғасы. |1 ... ... ... қайырымдылығы |1 ... ... және ... жануарлар. |1 ... ... мен ... ... ... |1 ... |Топсеруен |1 |
|5 ... ... ... | |
|1 ... ... ... |1 |
|2 ... ... ... Елтаңбасы|1 |
|3 ... ... Туы |1 |
|4 ... ... ... заң. |1 |
|5 ... құқығының жалпыға бірдей декларациясынан |1 |
| ... | |
|6 ... ... |1 |
|7 ... |1 |
|8 ... ... |1 |
|9 ...... ... |1 ... ... (топсеруен) |1 ... ... |1 ... ... алтын” өлкесі |1 ... ... ... ... |1 ... ... |1 ... |“Ақ ... ... ... |1 ... |“Бақ пен жүзім” шаруашылығы |1 ... ... ... ... |1 ... |Мал ... |1 ... |Бұлар қайдан шығады? |1 ... ... ... |1 ... 3-ші ... ... оқушы дүниетану пәніен мынаны білуі тиіс:
- айналадағы дүниені тани білу;
- адамның айналадағы дүниемен қарым-қатынасы;
- өлі табиғаттың адам ... ... ... мен ... ... қоғам, Отан жайлы белгілі бір көзқарас қалыптасу,
- өсімдіктер, жануарлар және олардың бір-бірімен байланысы;
- ... ... соң өз ... ... ... айта ... ... адамның пайдасы мен зиянын ... ... ... тарау тақырыпты жыл сайын күрделеніп отырады. Оқулықта берілген
шағырмашылық тапсырмалар, проблемалық ... ... ... дүниетанымын, ойлау қабілетін дамытып, арттыра түседі.
Бастауыш сыныптарға ... ... ... ... гөрі ... ... ... сұрақтарға, проблемалық жағдаяттарға
кездесіп отырамыз. Сол сұрақтарға жауап беріп, жағдаяттарды шешу барысында,
оқушының өзінің көрген, естіген, байқаған тірек білімдерін ... ... ... ... ерекшелктерін ескере отырып, оқушының
шығармашылығын, ... ... ... ... ... ... үшін, дүниетану сабақтарында әр-түрлі жұмыс түрлерін
қолданамыз.
2.3 Эксперимент жұмысы және оның нәтижесі
Эксперименттің мақсаты – ... ... ... ... ... тиімділігін анықтау. Эксперимент
ұмысын Өскемен қаласындағы №20 қазақ орта ... 3-А ... 3 – А ... ... 20 ... бар. 11-і қыз бала, 9-ы ұл бала.
9 оқушы оқу озаты, 8 оқушы оқу ... 3 ... ... ... ... Кадирова Айгүл Шүленбаевна. Сондай-ақ №20 қазақ орта мекбетінің 3
Б сыныбын бақылау сыныбы ретінде алдық. ... ... ... саны – ... 9-ы қыз ... 11-і ұл бала. Оқу озаты – 8 оқушы, ...... 5 ... ... оқиды. Сынып жетекшілері Амангельдинова Гүлжан.
Зерттеу жұмысын бастамас бұрын ... ... ... ... ... ... ... қолдану мақсатттарында төмендегідей міндеттер белгіледік:
1) 3 сынып оқушыларының экологиялық білім деңгейін арттыру;
2) 3 сынып оқушыларының экологиялық білімдерін ... ... ... ... ... ... жас және жеке дара ... ескере отырып, аталған
міндеттерді анықтау үшін бірнеше әдіс-тәсілдер қолданылады.
Олар: бақылау жұмысы, тест алынады.
Зертеу жұмысы үш ... ... ... ... ... ... бақылау эксперименті.
Констотоциялық экспериментінің мақсаты 3 ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білімдерін тексермес бұрын
оқушыларының білім деңгейінің диагностикалық белгілерін ... ... Оны ... көре ... 3 ... ... өлщемдері
|Деңгейлер ... ... ... |2 ... ... ... айналадағы дүние мен |
| ... ... ... бір ... ... |
| ... адамның қасиетін меңгере ауа қалай |
| ... ... |
| ... ... қасиеті, су еріткіш екенін, судың |
| ... су ... ... ... |
| ... ... тірі ... ... |
| ... ... су керек екенін, ауа және |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... керек жағдайларды қорғау екенін біледі,|
| ... ... ... өсімдіктерді біледі |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... жемді қалай|
| ... ... ... ... біледі |
| ... де ... ... енгенін жануарлар біледі |
| ... ... ... өте ... ... |
| ... дұрыс тез салалы түрде орындайды |
Кесте 3 жалғасы
|Деңгейлер ... ... |
| | |
| ... ... ... ... біледі |
| ... ... ... |
| |1 ... ... ... ... қазіргі 1|
| |мен ... ... ... ... ... ... бара жатқан |
| |3 ... ... ... ... дүниемен |
| ... бар ... ... ... адам |
| |мен ... ... ... бар екенін |
| ... ... ... |
| ... ... қасиетін, мақсатын біледі бірақ |
| ... ... ... ... |
| ... су ... ... ... ... |
| ... ... маңызын біледі, судың ластануын |
| ... |
| ... ... тірі ... ... |
| ... өсімдікке су, ауа, жылу керектігін |
| ... ... ... өсіп ... ... ... ... өз ойын жеткізе алмайды |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... алатынын немен |
| ... ... ... ... ... ... ... кітапқа енгенін білмейді және де |
| ... ... ... ... |
| ... айта ... |
| ... негізгі ұғымды түсіндіреді жартылай |
| ... |
| ... ... ... ... баяу |
| ... |
| ... ... ... ... жауап бере алмайды, |
| ... ... ... ... |
| |1 ... ... меңгерген, бірақ қазіргі |
| ... ... ... ... ... |2 ... ... адам айналасындағы дүниемен, |
| ... ... ... бар ... ... |
| ... ... қызығушылығы жоқ |
| ... ... ... ... ауа қалай |
| ... ... |
| ... ... қасиеті: су еріткіш екенін, судың |
| ... су ... ... ... және де |
| ... ... ... жоқ ... 3 ... ... ... |
| ... өсімдік тірі организм, мүшелерін, |
| ... ... су ... ... ауа |
| ... жылу ... екенін, өсідіктердің жақсы |
| ... ... ... ... қорғау керек |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... және ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... қоректенетінін, жем қалай |
| ... ... ... қорғау керектігін |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... бойынша білімі және қызығушылығы |
| ... |
| ... ... мен ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... көмегінсіз |
| ... ... |
| |1 ... бағдарламасын толық меңгермеген |
| ... ... ... ... ... ... ... білім деңгейін тексеруге тест сұрақтары
дайындалып, бақылау жұмыстар алынады. Тест 10 сұрақ көлемінде ... ... ... алынады. Яғни сұрақ арқылы ... ал ... ... жазыу керек. Тест сұрақтары өтіп кеткен материалдардан
құралады . (тіркеме А)
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... алынады. Бақылау жұмысы екі нұсқада беріледі. Әр нұсқада
6 ... ... ... ... ... нәтижесі арқылы оқушыларының экологиялық білім деңгейін
анықтадым. Сонымен біз ... ... ... сынып оқушыларының
экологиялық білім деңгейін анықтап, мынадай кесте құрдық.
Кесте 4 3 “А” ... ... ... деңгейін (консультациялық кезең)
|Деңгей |Жоғары ... ... ... | | | |
| ... ... |Оқушы саны|% |Оқушы саны|% |
|3 “а” |8 |40 |7 |35 |5 |25 ... 20 | | | | | | ... | | | | | | ... 4 ... ... ... ... ... | | | |
| ... ... |Оқушы саны|% ... ... |
|3 “б” |9 |45 |8 |40 |3 |15 ... 20 | | | | | | ... | | | | | | ... 1 2 “А” ... ... ... ... ... кезең)
Констультациялық эксперименттің қоырытындылайтын болсақ, 3 “а”
сыныпта экологиялық білімнің ... ... ... ... төмен
көрсеткіш көрсетті, яғни 3 “б” сыныбы 2-ші сыныпқа да ... ... ... ... түрлі картоячкалар, бақылау жұмыстарын берген.
Жоғарғы деңгейдегі оқушы берілген тестен 10 ... ... ... ... ... тапсырма жасады. 1 сыныптағы алынған білімдерінмен байланыстыра
алады. Бақылау жұмыстарындағы сұрақтарды ... ... ... тура құра ... ... ... – тест ... ішінен судың ластануынан
сақтау жолдарын адам, жануар, өсімдік тіршілігін топырақпен ... ... ... 5,6 ... қате немесе толық емес жауап
береді. ... ... ...... сұрақтарға толық дұрыс жауап бере
алмайды. Мұғалімнің көмегін қажет етеді. Жалпы қорытындылайтын ... ... ... ... сабақ сұралып, түрлі
карточкалар беріліп отырды.
3 сыныпта оқушылар ... ... ... қатысып,
белсенділік талапты эксперимент жұмысы жүргізілген сынып оқушылары бақылау
сыныбымен ... ... ... деңгейі әлдеқайда жоғары көрсеткіш
көрсетті. Демек бұл ... ... ... ... ... ... олар ... берілген тапсырмаларды ойдағыдай ... ... ... ... деңгейін көрсете біледі. Ал сынып оқушыларының ... ... 3 б ... ... салыстырғанда сәл төменірек
болады. Сонымен констотациялық эксперимент нәтижесінде біз ... ... ... эксперименті
аңдардың күзгі тіршілігі
Мақсаты: а) аңдардың ... ... ... ... ... күз ... ... отырып, аңдардың тіршілігі туралы
білімін молайтып, таным белсенділігін арттыру, ойлау қабілетін дамыту.
б) халық қағидаларын үйрете ... ... ... қорғауга
үйрету.
Көрнекілік: 1) аңдардың; 2) үй жануарларының; 3) құстардың буклеттері;
4) Абайдың "Күз" өлеңі, суретімен;
4) Орман, аңдар суреті;
5) Аңдар ... ... ... ... ... ... "Өз ... тап"; •
10) Атай суреті.
Пәнаралық байланыс: әліппемен байланыстыру.
Түрі: жаңа білім беру сабағы, аралас сабақ.
Сабақ барысы: 1. Ұйымдастыру ... ... ... Үй ... ... ... аяқтадық. Бірнеше сұрақ берейін.
а) Ондай аңдарды білеміз?
ә) “Сутқоректілер” деп неге айтамыз?
б) Неліктен жабайы аңдар ... ... ... ... тағы ... ... ... Қосмекенділер деп неге айтамыз?
г) Өзін білетін бунақденелілерді ата?
3. Үй жұмысын қорыту.
— Жануарлар – ... ... ... ... ... Сүткореқтілер — жабайы
аңдар, үй малдары болып бөлінеді. Олар ... ... ... ... ... Аю қонжығын, коян көжекпен, ... ... ... касқыр бөлтірігін, киік құралайын сүтпен асырайды.
4. Жаңа сабақ. Күзгі табиғат, ауа райы туралы.
1) Күзде ... ... ... ... ... ауа райында қандай өзгеріс болады?
Тақтаға күзгі орман ... ... ... ... Абай ... былай суреттеген. "Күз" өлеңін
оқып, түсіндіру:
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан.
Күз болып дымқыл тұман ... ... ... ма, ... ... ... бие қашқан.
Тай жарысқан. Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай
Жастар күлмес, ... ... ... ... түсі ... ... ағаш ... Күзде күн суыта бастайды. Аспанды сұр бұлт торлайды. Шөптесін
өсімдіктер ... ... ... ... ... соң жапырақ тусе бастайды. Осындай
кезде аңдар қалай тіршілік етеді?
2) Диалогты түрде әңгімелесу. Тақтаға суреттер ілініп, аңдарды атау.
- Орманда нелер ... ... ... ... ... атын ата.
- Аю, борсық, тиін, тышқан, кірпі, ақкіс, қоян.
- Күзде аңдар қалай тіршілік егеді?
- Борсық ... ... жеп, ... шөп, тамыр жеп, қатты семіреді,
ін қазып қысқа үйқыға дайындалады. Тиін шыршаның бүрін жеп, ... азық ... жүр. Аю ... жеп ... ... ... ... ұйқыға дайындалады. Тышқандар дән жинап, қысқа азық дайындайды.
Ақкіс, қоян азық жинамайды. Күзде күн ... ... пен қоян сұр ... ақ тон ... ... ... қажетті жағдайларды сызбамен
көрсететін, және өзің ... ... ... ... ... ... жұмыс:
- Қазір кітаптарыңа қарап, мұқият тыңдап отырыңдар. Кітаптан оқып
түсіндіремін. Әр сабақтан соң сұрақ ... ... ... ... ой ... сұраққа өз сөздерімен жауап береді.
- Борсық қоңызды неге зорға ... ... не ... ... ... Тәтті шөп жеп семіруім керек.
- Аю немен қоректенеді?
- Не істеуім керек деді?
- Қу бұтақ, ... ... ... ... ... Тышқан не істеп жүр?
- Тиін не істеп жүр?
- Кірпінің тіршілігі турал айт.
- Ақкіс пен қоянның тіршілігі ... ... 2 ... ... ... – жүргізуші.
2 оқушы – эколог.
Сұрақ: Өскемен қаласындағы жануарлардың экологиялық жағдаы (иесіз
иттар, мысықтар).
6) Кітаптағы әңгімені оқушыларға ... Әр ... 1-2 ... ... ... жалғастырады.
7) Ойын:Аңдар немен қоректенеді?
Қай пң мен қоректенеді? Тақтаға плакат ілініп, ... ... ... ... ... аты ... Осы азықтарды қай аң немен
оректенетінін айтып, аңдардың тшсына апарып қояды. Бірнеше оқушы ... ... ... ... ... балалар, қоян сәбіз, борсық қоңыз, аю жидек, тышқан астық
жейж екен.
Аңдармен таныстыру.
8) Бұлардан басқа биік тауды ... ну ... ... ... түрі бар. ... мына ... ... Мынау мүйізтұмсық, зебра, арыстан, қодас (аңдардың ... ... ... ... ... ... ... Еті, қалың терісі, майының дәрілік қасиеті бар.
- Олардың еті, терісі бағалы екен деп ретсіз аулай беруге болмайды.
Аңдар табиғат ... ... ... ... ... даналығы.
Қазақ халқында халықтық табиғат қорғау дәстүрі еретеден бері
сақталған. Атамыз қазақ ... да аң, ... ерте ... қатты
құрметтеп келген. “Аң патшасы, аң иесі” деп арыстан, жолбарыс,
аюларды көп ... ... ... ... ... үкісін жүндеп алған
соң бір тойдырып, босатып ... ... ... ... ... ... ... мың садақ,
Іздегені бір тамақ. (Кірпі)
- Кірпінің арқасында толған инесі бар. Бұл иненің оған қандай пайдасы
бар?
- Кірпіні жауларынан қорғайтын осы инелері.
б) ... жүр ... тым сақ ... ... басқада,
Оған ұқсас жоқ құлақ. (Қоян)
- Қоян үнемі секіріп, жүгіріп ... Ол өте ... ... ... Қоянның алдыңғы аяқтарынан артқы аяқтарының ... ... ... оңай ... Туғаннан жаңғақ жеп жетілген,
Бқтақтан – бқтаққа секірген.
Құлағы ұшында ... ... ... ... ... іні ... ... жағында, өзі бұтақтан-бұтаққа секіріп
жүреді. Тиіннің ұзын бақайларындағы өткір, имек тырнақтары оларды
ағаш діндеріне қадап, ағаштан ... ... ... ... киім ... атай ... ілінеді, көрсетіледі.
Қонаққа атай келеді. Атаймен сәлемдесейік. (үнтаспадан атай сөйлейді).
- Ассалаумағалейкум, аға.
- Үлкен жігіт болыңдар, ... ... ... ... келе ... Ерте-ақ шығып едім. Адам үлкейген соң жүріп-тұру
да қиын екен. Кешігіңкіреп қалдым. Бүгін ... ... ... ... күзгі тіршілігі”
- Дұрыс, дұрыс. Аңдар күзде қалай тіршілік ... ... ... Борсық пен аю тәтті жеміс, тамыр жеп семіреді. ... ... ... ... Тиын шыршаның бүрін жеп, жинап жүр.
- Тышқан дән жинап жүр.
Кірпі іс қазып, ұйқыға ... Қоын мен ... азық ... ... Аңдардың күзгі тіршілігмен жақсы ... ... ... ... ... Халқымызда мынадай мақал бар:
“Қамданбаған қапы қалар” деген. Аңдар қысқы ... ... ... ... ... ... енді мен қайтайын, Әлі де ... ... ... ... ... ... болыңдар. Сау болыңжар, шырақтарым.
Үйге тапсырма: “Аңдардың күзгі тіршілігі” тақырыбын оқу және “Қызыл
кітапқа ... ... ... сөз жұмбақ құрастыру.
Экологиялық хат. “Жануарларды қалай қорғау керек?”. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... берген балаларды бағалау.
Зерек, қаблеті жоғары оқушыларға үйден табиғат құбылыстары ... ... ... ... ... ... жазып келуге
тапсырма беріледі. Мұндай ... ... ... өзі ... ... олар ... өздігінен орындай алатын әрежеге жетеді.
Оқушылардың шығармашылық ... ... ... баяндама жазуға,
оны сабақта айтып беру, оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... дайындық жүргізуге болады. Үлкен
ауқымды тақырыптарды, мысалы 3-сыныптағы “Жануарлардың тіршілігі” тақырыбын
оқу ... ... ... ... ... ... ... тапсырмалар беріледі. Тапсырмаларды орындау барысында
оқушылар жануарлар тіршілігіне қажетті жағдайлар: жылу, су, ... ... ... ... ... Ол үшін ... сыныпы 3-
топқа бөліп мынадай тақырыптар беріледі:
1-топқа: “Үй жануарлары немен ... ... ... ... ... “Жануарлар тіршілік ету үшін қандай жағдай қажет?”
Содан соң тақырыпты өткенде әр топтың оқушылары баяндама жасап, өз
нәтижелерін ... ... ... ... ... шығармашылық тапсырмалар ұйымдастыруға болады.
Мысалы, сыныпқа кез-келген жануар суреті ілінеді, ... бос ... ... ... ... кіші қызыл, көк, жасыл түсті қойылады. Мұғалім
үлкен қалталардың біреуіне тапсырмаларды салады. ... ... ... ... орындап, жауаптарын екінші үлкен қалтаға
орналастырады. Мұғалім жауаптарды ... ... ... Кейін
жауаптарды мағынасына қарай қызыл – “5”, көк – “4”, жасыл – “3” ... ... ...... ... ... тақырыпты өткенже
оқушыларға шығармашылық тапсырмалар берудің маңызы ... үй ... ... ... ... өлеу жазу,
жұмбақ құрастыру сияқты тапсырмалар беру арқылы оқушылардың ... ... және ... ... ... ... осындай түрлерін “Адам”, “Табиғат”, “Қоғам”
тарауларының кез-келген ... ... ... ... мен ... “Қызыл кітабы” кітабы тақырыбын өту
кезінде оқушыларға “Қызыл кітап”, “Қорықтар” тақырыбында баяндама, ... ... ... ... сай) жазу тапсырылады. Сонымен юірге
жануарлар, өсімдіктер, құстардың суретін салу, сөзжұмбақ шешу тапсырмаларын
беруге ... ... ... ... қалыптастыруда шығармашылық
тапсырмаларды өолдану тиімділігін ... ... ... ... экспериментін қорытындылайтын босақ, эксперимент
жұмысына қойылатын мақсатыма ... деп ... ... ... ... ... ... барысында әр түрлі тапсырмалар беріледі. ... ... өз ... әр ... ... беріледі.
Әрине оқушылар сабақ барысында бірден бәрін орындай қойған жоқ,
оұушылардың қиналған жерлері де болады.
Бұл ... ... ... ... оқушылар сабаққа өте белсенді, ойлағыш байланыстардың себебін
дұрыс ашады, кейбір оқушылар үлгермей ... ... өте ... ... ... ... ... беруге болады.
Дүниетану сабақтарында оқушылардың ... ... ... беру ... білім деңгейін келесі бақылау
экспериментінен көруге болады.
Бақылау ... ... ... ... ...... ... қалыптастыруды шығармашылық тапсырмаларды қолдану
тиімді екенн анықтадым.
Жас бүлдіршіндердің экологилық білімдерін қалып тестік жүйені қолдану
тиімді. Тест ... ... ... тез ... жазуға уақыт аз жұмсалады,
ойлауға уақыт көп ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне, шама
шарқынына лайықты, оқушыларды ойландыратындай қызықты етіп қарастырылуы
керек.
Кесте 5 ... ... ... |Жоғары ... ... ... | | | |
| ... саны|% ... ... ... ... ... ... |11 |55 |8 |40 |1 |5 ... ... |10 |50 |8 |40 |2 |10 ... ... қорытындылай келе 3 “а” сыныбның білім
сапасының көрсеткішін келесі суреттен көре аламыз.
Кесте 5 3 «А» ... ... ... ... ... |Жоғары ... ... ... | | | |
| ... ... |Оқушы саны|% ... ... ... |40 |7 |35 |5 |25 ... ... | | | | | | ... |55 |8 |40 |1 |5 ... ... | | | | | ... 2 3 «А» ... ... салыстырмалы білім деңгейі
3 “а” сынып оқушыларының салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... байқаудың әр түрін қолана отырып, әр түрлі
ғалымдардың ... ... ... біз ... ... ... ... үшін шығармашылық тапсырмаларды қолданудың
нәтижелі болу шарттарын ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады:
- шығрмашылық тапсырмалардың мазмұн-түрін ойлап табу;
- шығармашылық ... ... ... ... ... ... шығармашылық жаттығу, ойын тапсырмалардың мазмұны балалардың жас
ерекшеліктеріне, қызығушылықтарына үйлесуі керек;
- ... ... ... ... сай ... ... ... айналысуына мектепте, сабақ үстінде, үйде
қолайлы жағдай туғызу;
- шығармашылық бағытқа баланы жүйелі, ... ... ... ... ... ... ... оқушыларлдың
экологиялық білімдерін қалыптасуын ... ... ... ... ... ... Осы орайда
республикамыздың басқа да аймақтарындағы ұстаздардың ... ала ... ... ... дүниетану сабақтарында шығармашылық
тапсырмалардың қолданыс аясын анықтауға тырыстық. Бастауыш сыныптардың
дүниетану ... ... ... тапсырмалар баланың тілін
дамытып, сөздік қорларын, ... ... ... ... ... ... ... білу, өздігінен орындайтын жұмыстың шамасы
келетін ... ... ... ... Логикалық және бейнелі ойлау
қабілеттерін жетілдіреді.
Келеі кезекте ... ... ... ... арқылы, оқушылардың экологиялық білімдерін ... ... ... ... ... ... өзінің жағымды нәтижесін берді.
Шығармашылық тапсырмаларды қолдана отырып оқыту – ... ... бала ... ... ... бірден-бір жолы.
Оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастыруын ... ... ... ... өарастырдық. Бұл
тапсырмлар оқушылардың дүниетану сабағына ... ... ... ... сондай-ақ сабаққа ынтасын арттырып, табиғатты сүюге, ... ... ... ... басқа пәндердегі сияқты
шығармашылық тапсырмаларды қолданған тиімді де ... ... бірі ... ... ... бүгінгі жас ұрпаққа жан – жақты білім беру,
тәрбиелеу әрбір ұстаздың басты борышы. Бастауыш мектеп бұл ... ... ... ... қуатты жүретін ұайталнбас кезең. Сондықтан да бастауыш
білім – үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да ... ... орай ... ... бір ... ... дағдыларды меңгерумен бірге
қоршаған дүние туралы түсініктерін кеңейте отырып, ... ... ... дамыту - бүгінгі күннің басты талабы. Писхологиялық,
педагогикалық, әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық
тапсырмаларды қолданудың маңызды және көкейкесті мәселе кенін көрсетіп
отыр. ... ... ... ... барысында, 50 ғылыми
педагогикалық психологиялық, әдістемелік әдебиеттер қарастырылды.
1 тарауда ... ... ... ... ... ... ... беріліп, қазақ ғалымдарының
экологиялық білімдері ... ... ... және ... ... сабақтары бойынша жіктелуін, шығармашылық
тапсырмалардың ... ... ... ... дүниетану сабақтарында экологиялық ... ... ... ... эксперимент жұмысын
қорытындладық. Жоғарыда айтылып кеткендерді ой ... ... ... ... ... ... ... Егер ұстаз дүниетану
сабақтарында ... ... ... ... ... ... сай, ... түрде оқушылардың жас және
жеке бас ерекшеліктерін ескере отырып ... ... ... ... кұші мен ... ... ... қалыптастырады,
ынтасын, пәнге қызығушылығы артады. Оқу прцесінде ... ... ... ... үшін ... зор. ... ... шығармашылық тапсырмалар баланң тілін дамытып,
тиісті ... ... ... ... ... ... ... ауыз сөздің тобықтай түйіні” егеменді еліміздің ертеңгі болар
жеткіншектерді жаңа заман талаптарына сай оқытып, ... ... ... ... ... үлкендердің қолындағы іс қоғамның, ой
сананың биіктеп өсуі, жаңа сапалық ... ... ... ... ... өркениетті елдердің қатарына қосылып, жаңа ... ... ... мен ... ... ... қана қоймай,
олардың жаңашыл болуын үнемі шығармашылық ізденістер болуын талап етеді.
Әдебиеттер ... Қ. ... ... ... ... ... \ Қ. ... – Алматы: Балауса, 2003 – 144 б
Молдыбекова Қ. С Тіршіліктану-экологиялық білім беру мен ... /К.С ... -М; ... Е.Б ... ... ... және мәдениет проблемалары, оларды
шешу жолдары / Е.Б Садыков//-С; 2003-317б
1. Сүлейменов С.Қ-Қалдықсыз технология ... ... /С.Қ ... ... ... А.С. Экологиялық тәрбие-тұған өлкені сүюге баулу ... ... ... ... Қ.С. ... білім беру негізі /Қ.С Таңатарова//
Қазақстан мектебі-2002.-№1-2.-42-44б
4. Жәкеева А.С ... ... ... тәрбие беру мақсатында /А.С
Жәкеева// ... ... Ш.А ... -ең басты проблема /Ш.А Төребаев// Дүние-2002-№5
19-21б
6. Асырова Е.Экологиялық білім берудің ... ... /Е.Ж ... ... Қ.Ө. Экологиялық білім ... ... ... ... ... .Қосанов О.С Экология және адам экологиясы /О.С Қосанов// ... ... К, ... Н.К ... ... беру ... ... Н.К Перкас// Қазақстан мектебі-1993-№8-170б
11. Әліқұлова Э.С Экология ең басты проблема/Э.С Әлімқұлова// Дүние2002-№9-
49б
12. ... Д.М ... ... жеке ... отан сүйгіштік
қасиетін тәрбиелеу /Д.М Смағұлова// Дұние-2003-№8-18-19б
13. Манкеш А.М ... ... ... ... ... / А.М ... Дүние-2003-№8-20-21б
14. Султанбекова А.А Табиғатты қорғау ... ... мәні ... ... Ш.М ... аялы аялы ... қажет /Ш.М Күдебаева// Дүние-
2003-№11-35б
16. Искакова Лжетпісбаева Г, Экологиялық білім ... Л. Иска ... ... С ... ... мен ... ... мәселелері / С.
Кәисов// Биология, география және химия-№ 1-2001-25-26б
18. Дерябо С. Д Ясвин В.А Экологическая ... и ... С Д ... А ... ... ... 306 ... Самкова Р Прутников А Экологические ... / Р ... ... // Экология в жизни №2-1998-15-16стр
20. Сатинская А Болашақ мұғалімдердің экологиялық тәрбиесін қалыптастыру //
Қазақстан жоғарғы мектебі №4-1998-132-134б
21. ... А Т ... ... ... /А Т ... ... және ... Абульханов О Деятельность и психология личности /О ... ... ... 1980г – 56 ... ... Ж ... ... /Ж Әбділдинова// Бастауш –мектеп.-2000-4-
20 бет
24. Бабинский Ю К ... ... ... ... ... Ю К Бабинский, М М Поталиник//. Киев:Радянская школа,1984-286с
25. Бейсенова А ... А ... ... Тұрғанбаева Б Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін ... / ... ... ... А ... ... / А Таменова// Өскемен-2004-32б
28. Колосков В Игры в экологическом ... ...... ... ... ... Серікқалиұлы З Дүниетану даналығы /З Серікқалиұлы// Білім-1994-224б
30. Серімбетова С ... ... ...... ... ... Нұрмаханова Г Оқушылардың шығармашылық дербестігі /Г ... ... ... М ... ... ... қызығушылығын қалыптастыру
негіздері /М Мухамедин//педагогика әдістеме-А-2001-121-123б
33. Сағымбаев Ә ... ... ...... ... ... Г ... мәні /Мамбетова// Қазақстан мектебі 2004-11-48-
49б
35. Айдарова З Бастауыш мектеп оқушысының шығармашылық қабылетін дамыту ... ... ... ... Б Шығармашылыққа баулу /Б Абраева // Бастауыш мектеп-2003-11-28-
29б
37. Жарқынбеков С Оқушының шығармашылық тасырманы қолдануы /С Жарқынбеков//
Бастаыш мектеп-2004-1-52-53б
38. ... Э ... ... ... ... мәні / Э
Әлімқұлова// Поиск-ізденіс-2003-12-9-11б
39. Жүнісова А ... ... ...... ... ... Жанұзақов А.З Экологиялық мәдениетті қалыптастырудағы ... ... ... орны /А З Жанұзақов// Білім-2004-1-39-40б
41. Адырбекова Б. Дүниетану / Б. Адырбекова \ Бастауыш мектеп. – 2003.- ... 32 – 35 ... ... Оқыту әдістемесі:Жалпы білім беретін мектептің 2 – ... ... / К. ...... ... 2000. – 144б
43. Дүниетану. Жалпы білім беретін мектептің 2 – сыныпына арналған ... ...... ... 2004. – 168б
44. Дүниетану (1 - 4) сынып бағдарламалары/ К.Жүнісова – Алматы: РОНД, 2003
– 28 б
45. ... Ә с ... ... ... ...... А-1999.-23-24б
46. Дерябин С В Ясвин В А Экологическая педагогика и ... /С Д ... А ... ... ... Н С Охрана окружающей ... и ... ... /н С ... ... ... Ә С Қазақстан Республикасының экологиялық ... және ... ... құру негіздері /Ә С Жақсыбеков// А-1999.-24-25б
49. Дежкин В Экология жайлы сұхбат /В ... А ... ... К Эклогиялық білім мен тәрбие негіздері /К Мұратханов//
Биология, география және химия 2001-2003. ... ... В А ... по ... /В А ... ... в школе 1999.-3.-
51-55б
52. Байқуатова О оқытудың психологиялық-физиологиялық негіздері ... ... ... ... -- ... ... Л Жаңа технологиялар-сабақта / Л Аяғапова// ... ... ... ... ... ... б) в) ... ... ... ... алу үшін ... шаралар жасалынады?
3) Өзен, көл жағаларындағы ағашты неге кесуге болмайды?
4) Судың ... ... Суды ... ... ... ... ... өсімдік тіршілікгін топырақпен байланыстыр?
7) Құнарлы топырақ деп, қандай топырақты айтады?
8) Жапырақтың адам өміріндегі пайдасын ата?
9) ... ... ... ... бар?
10) Өсімдікті адамдар неге өсіреді?
ТІРКЕМЕ Ә
Тест
1) Жануарлар тіршілігіне не қажет?
а) ә) б) в) ... ... неге ... ... ... ... пен сілеусін жемін қалай аулайды?
4) Жануарлар жауынан қалай қорғанады?
5) Реңдерін ... ... ... ... ... Аңға бүркеніш рең неге қажет?
7) Аңдар неге “жуынады”?
8) Әр құсқа тұмсығы неге қажет?
9) Жанарлар неге мүлдем ... ... ... ... ... ... қалай көмектеседі?
11) “Қызыл кітапқа” не жазылады?
12) “Қызыл кітапқа” кірген жануарлар мен өсімдіктерді жаз.
ТІРКЕМЕ Б
Бақылау жұмысы
1 нұсқа
1) ... пәні нені ... Адам ... не ... ... бойынша көрсету)
3) Әдептілік легеніміз не?
4) Көкжиек дегеніміз не? Көкжиек ... ... ... ... ... ... айт?
6) Жануарлар жемін қалай аулайды?
2 нұсқа
1) Ауаның қасиетін туралы әңгімеле?
2) “Адам табиғат” қарым—қатынасын талда?
3) Өсімдік ... не ... ... ... ... ... қандай жер аытс бөліктері арқылы көбейеді?
5) Беімділікке мысалдар ... ... мен ... салыстыр.
ТІРКЕМЕ Г
1) Экологиялық ертегі.
“Жануарлар қалай өз қорегін аулайды” тақырыбына еретгілер ... ... ... ... ... екі топқа бөлуге
болады:
а) әдеби шығармашылық мазмұнына ... ... өз ... ... ... ... ойын:
№1 “Орман жидектері”
Ойнаушыларға 5 минут уақытта орманның жемістері мен жидектердің атын
жазып, оларды жазуға ... ... ... тапсырады. Соңында
әр оқушы жазғандарын оқиды. Барлығымен көп аттар және олардың жеуге
жарамдысын анықтаған ...... ... “Ағаштың суретін аяқта”
Таза қағаз таратылып, оған ... өз атын ... 30 ... ... ... ... ... суретін салады.
Жүргізушінің белгісіне қарай ол қағазды оң жағынжа отырған көршісіне
береді. Балалар осылай ... ... сала ... Бағалауда суреттің
ағашұа ұқсастығының сапасы негізге алынады. Ойын аты жазылған балаға
жеткенде тоқтайды.
ТІРКЕМЕ Д
“Жануарлар тіршілігі” тарауына ... ... ... ... ... ... дамытады.
“Жамандық неден?”
…Еретеде орманда жалғыз адам тұрыпты. Ол кісімен ұшқан құс, жүгірген
аң ... ... ... ... ... Бір күні тал ... жатып
құстардың әңгімесін естиді…
“Жануарлардың бір-бірін қайырымдылығы” тақырбына шағын әңгіме жаз.
Табиғат құбылыстарына байланысты тапсырмалар: “Жұмбақты аяқта” ... құс ... ... ... ... болады
……………..
…………
(Қырау)
Қыста жер бетін басады,
………..
(Қар)
“Біздің отанымыз” тақырыбын өткенде, мәтінге байланысты мақал
құрастыру.
Жалпы “Табиғат” ... ... ... не ... ... ... құрату (әрине, ұйқас сөздерді мұғалім өзі ... ... көл ... шөл ... тау ... бау ... ... тақырыптар боынша сөзжұмбақ құрау: “Ауа, “Су”, “Топырақ”,
“Өсімдік”.
ТІРКЕМЕ Ж
Қағазға белгілі бір жануарлар бар мақаладан алып ... ... ... ... ... ... тауып қосуға тиіс. Кімде-
кім тапсырманы бұрын орындса, сол уақыт болып есептеледі.
Мысалы:
1) Жылы-жылы-Жылан (“Жылы-жылы ... ... да ... ... Қойшы көп болса,
Қой………..өледі
(Арам)
3) Сиыр бақтым – сидың - ,
4) Ешкі бақтым – ... - ,
5) Қой ...... бақтым)
6) Жылан жылы - ,
Жылқы жылы –
Қой жылы –
(жылан, ұрыс, ... Нар ... ... биеден)
7) Түйе – көпір (“түейенің үлкені көпірде таяқ жейді”)
8) Қой – төл ... ... ... төлді болмайды”)
Тіркеме 3
Карточкамен жұмыс.
Карточка 1
1. Өсімдіктің өсуіндегі жапырақтың пайдасын айт.
2. Жапырақтан сабаққа, гүлге, тамырғабаратын ... ... ... ... пішіңдерін сипаттап бер.
2. Басқа мүшелерден жапыраққа баратын ... ... ... мүшелерін ата.
2.Өсімдіктің тыныс алуға қатысатын мүшелерін ата.
Карточка 4.
1.Қасқырды «жауыз», «ұры» деп жек көреді? Неге? Қасқыр тұралы өз ... неге ... 5
1. Аю ... ал адам ... ... Бұл екеуін бір-біріне жаудеуге бола
ма? Жауабынды дәлелде.
2. «Бейімділік» дегенді қалай тұсінесің?
Карточка 6
1. Сурет бойынша ... ... ... бір-біріне қайырымдылығы» тақырыбына өз дәлеліңді айт.
Тіркеме Е.
1.Жануар тіршілігіне қажет?
а) ... су, ... ... су, ... ... түн, ... ... қандай рең болады?
а) бүркеніш, сақтандырғыш, қорғаныш
б) сақтандырғыш, қолайсыз, бүркеніш
в) бүркеніш, сақтандырғыш
3. Жануарлар: жабайы аң, үй жануары, құстар, үй құсы, ... ... ... ... жинайды, семіреді,азық жинамайды,тонын
ауыстырады, түлейді.
Тиін-
Ақкіс-
Түлкі-
Аю-
Тышқан-
Қоян-
Қасқыр-
5. Жануарлар: төлдейді, балалайды, күшіктейді, қоздайды, жұмыртқалайды
Түлкі-
Сиыр-
Аю-
Мысық-
Қой-
Торғай-
6.Жануарлар тіршілігі: жарық, жылу, су, қараңғыда.
Тиін-
Тоқылдақ-
Жапалақ-
Көртышқан-
Кесіртке-
Түйе-
Жануарға ... неге ... ... ... ... Бұта ... ... Ауа Су ... ... ... ... ... МҮШЕЛЕРІ
Гүл ... құсы ... құсы ... ... ---- ... ---- ... ---- Қосмекенділер
У ---- Жорғалаушылар
А ---- Құстар
Р ---- Сүтқоректілер
Л ---- ... ---- ... ... ---- ... ... әрекеттігі
Қызыл кітапқа енгізу
Қорықтар
Адамның аңшылық етуі
Жарық, жылу
Қолайлы орта
Мөлдір су
Таза ауа
Азық
Похожие работы

Тәрбие және оның мақсаттылығы 23 бет
Болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің технологиялық құзыреттілігін қалыптастырудың педагогикалық шарттары 22 бет
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру 98 бет
Сынып жетекшісіның оқу-тәрбие процесіндегі міндеттері мен жұмыс жүйесі 23 бет
Оқушыларға экономикалық білім берудің педагогикалық негіздері 30 бет
Литосфераның ластануы және оны қорғау 4 бет
Адамгершілік мәдениеті 69 бет
Дүниетану сабақтарында оқытудың жаңа технологияларын пайдалана отырып оқушылардың 47 бет
9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау 16 бет
Математика сабақтарында пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру 58 бет

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2943

^