Қазақ қоғамындағы батырлар мен билердің рөлі [ 21 бет ]


1. Билер жөнінде бірер сөз. Халық аузынан.

2. Қазақ қоғамындағы билердің атқарған қызметі.

3. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің қазақ тарихында алатын орны

4. Қазақ даласында өскен батырларға сипаттама, қазақ қоғамында батырлардың атқарған рөлі.

Билер жөнінде бірер сөз. Халық аузынан.
Үш ұлы би тарихтың дәл мұндай тар өткелінде бірліктен қалған жұрттың
Тірліктен де үміті үзілетінін ашық көрсетті. Қазақ батырларына үш жүзге сауын айтқызып, халықты алқалы жиынға шақырған да сол ұлы бабаларымыз болатын. Үш ұлы бабамыздың даналығы, даралығы, міне осындай қысталаң шақта ерекше білінді. Олар елдің ертеңін дәл болжап, ұрпақты сақтап қалудың, туып-өскен жерді сақтап қалудың жолында асқан кемеңгерлік көрсетті.
Міне, осы сияқты бір мақсат жолында бірге күрескен он сегізінші ғасырда
өмір сүрген үш ұлы бидің өмірінен бүгінде біз алатын тағылым толып жатыр.
Үш ұлы бабамыз сонау бір қилы кезеңде осы Ордабасының биігіне шығып,
терістіктегі Арыс пен Бөгенге, күншығыстағы Қазығұртқа, Арқа жақтан
мұнартқан Қаратауға қарап тұрып, ел бірлігі, халық ынтымағы туралы кезек-
кезек ой толғаған екен. Кейін айбынды Абылай хан, Қабанбай, Жәнібек,
Наурызбай, Райымбек, Есет, Бөгенбайлардай талай-талай мықты білек, түкті
жүрек батырлар сонда айтылған армандарға түгел жетіп, қазақ даласының
төрт тарабын да басқыншы жаудан түгел арылтып алғанын білеміз.
«Осы арада тағы да ұлы бабалар даналығын еске аламыз»..... «Елдің бағын ашпаса, ер мұратқа жетер ме, ерінің сағын сындырса , ел мұратқа жетер ме ?!
Есті еріңді ес тұтсаң - өзіңді өзің қорларсың, есеріңді ер тұтсаң – іргеңізден
жау кетпей, сойқаннан сойқан жолығып, сорларсың да зорларсың. Ел тірегі-ері ер тірегі елі бала білген қауымның басынан бағы кетер ме?! Ел мұраты –
көрешек, ер мұраты- келешек. Көрешегін күйттеген – түбі қоймас сүрінбей.
Жетелі ер адаспас – бағзыдан қалған із бар ғой», -деген екен Әйтеке би
Күлтөбедегі бір жиында.
«Біздің де аңсарымыз – еліміздің көсегесінің көгергені, дәулетті де
сәулетті өсуіндегі Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би заманындағы басты
мақсатта дәл сол.


      
      Қазақ қоғамындағы батырлар мен билердің рөлі
1. Билер жөнінде бірер сөз. ... ... ... ... ... ... қызметі.
3. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің қазақ тарихында алатын орны
4. Қазақ ... ... ... ... ... қоғамында
батырлардың атқарған рөлі.
Қазақ қоғамында өмір сүрген батырлар мен билер
Әлібекұлы Төле би ... ... ... би ... ж.ж.
Келдібекұлы Қазыбек би (1665-1756 ж.ж.)
Қалқаманұлы Бұқар жырау (1668-1791 ж.ж.)
Көтіұлы Есет ... ... ... ... ... ... (1678-1775 ж.ж.)
Сырымбетұлы Хангелді (1688-1763 ж.ж.)
Жылгелдіұлы Есгелді (1697-1780 ж.ж.)
Тауасарұлы Қазыбек (1692-1776 ж ... ... (1692 жылы ... ... (1751 жылы ... ... Өтеген (1699-1778 ж.ж.)
Сартұлы Қойгелді (1702-1782 ж.ж.)
Қожағұлұлы Қабанбай (1703-1781 ж.ж.)
Наймантайұлы Байғозы (1705-1783 ж.ж.)
Хангелдіұлы Райымбек (1705 жылы туылған)
Құттымбетұлы Наурызбай ... ... ... ... ... Сырым (1712-1802 ж.ж.)
Қырбасұлы Жауғаш (1738-1787 ж.ж.)
Нұрмұхаммедұлы Жанқожа (1774-1860 ж.ж.)
Әлібекұлы Сыпатай (1782-11867 ж.ж.)
Әбілғазизұлы Арынғазы (1785-1833 ж.ж.)
Тайманұлы ... ... ... ... ... ж.ж.)
Өтемісұлы Махамбет (1804-1846 ж.ж.)
Мырзағұлұлы Бекет (1750-1813 ж.ж.)
Әлменұлы Бөлтірік (1771-1834 ж.ж.)
Билер жөнінде ... сөз. ... ... ұлы би ... дәл мұндай тар өткелінде бірліктен қалған
жұрттың
Тірліктен де үміті үзілетінін ашық ... ... ... ... сауын айтқызып, халықты алқалы жиынға шақырған да сол ұлы бабаларымыз
болатын. Үш ұлы ... ... ... міне ... ... ... білінді. Олар елдің ертеңін дәл болжап, ұрпақты сақтап қалудың, туып-
өскен жерді сақтап қалудың жолында асқан кемеңгерлік көрсетті.
Міне, осы ... бір ... ... бірге күрескен он ... ... үш ұлы ... ... ... біз ... тағылым толып жатыр.
Үш ұлы бабамыз сонау бір қилы кезеңде осы Ордабасының биігіне ... Арыс пен ... ... Қазығұртқа, Арқа жақтан
мұнартқан Қаратауға қарап тұрып, ел бірлігі, халық ... ... ... ой ... екен. Кейін айбынды Абылай хан, Қабанбай, Жәнібек,
Наурызбай, Райымбек, Есет, Бөгенбайлардай талай-талай ... ... ... ... сонда айтылған армандарға түгел жетіп, қазақ даласының
төрт тарабын да басқыншы жаудан түгел арылтып алғанын білеміз.
«Осы арада тағы да ұлы ... ... еске ... «Елдің
бағын ашпаса, ер мұратқа жетер ме, ерінің сағын сындырса , ел ... ... ... еріңді ес тұтсаң - өзіңді өзің қорларсың, ... ер ... ... ... ... сойқан жолығып, сорларсың да зорларсың. Ел тірегі-ері
ер тірегі елі бала білген қауымның басынан бағы кетер ме?! Ел ... ... ер ... ... ... ... – түбі қоймас сүрінбей.
Жетелі ер адаспас – бағзыдан қалған із бар ғой», -деген екен ... ... бір ... де ... – еліміздің көсегесінің көгергені, дәулетті де
сәулетті өсуіндегі Төле би, ... би, ... би ... ... дәл сол.
«Ханда қырық кісінің ақылы болса, биде қырық кісінің ары, ... ... ... ... ... ... батасы тимекші, «Батамен ел
көгереді», сондықтан қазақ сияқты көпшіл елде қашанда ... гөрі ... ... ... ... Ханның арқа сүйеуі жарасымды бимен табылады.
Бисіз хан оңбайды, хандықпен қатар қарағы биік бір ... бас ... ... ел де сүйеді, ұмытпайды, шежіресінде атын қалдырады. Алты алашқа
мәлім ескі ... Есім хан, ... ... ... хан, тура ... ... ... жарғылы Әз-Тәуке, ер Абылай бәрі де осындай хандық пен билікке қатар
ие болған «қасиетті» адамдар. Бұдан біз ... ... ... ... ... тұрғандығын білеміз.
Аумалы-төкпелі, аумағайып замандарды бастан кешкен ханның өзіндік
Басқару жүйесі болды. Ел қамын жеген ерлері, ... ... ... білімпаз билері болды.
Би ханның көкейіндегісін айтқан, ... ... ... ... Биді ... та, барлық та жасай алмаған. Би тұғырына топты
жарып, таразы басын тең ұстап, ... қара ... қақ ... айтқан кісі
көтерілген. Би табиғи дарын, асыл текті ақын, арғыны көре ... ... ... ... ... ... ерлікті тудырған замандар болған Әз-
Тәуке, Әз-Жәнібектен, Абылайдан жеткен билік жүйесі болған. Халықта:
«Түгел сөздің түбі бір,
Түп ...... би» - ... сөз қалған.
Қазақтың атақты билері Төле, Қазыбек, Әйтек билерден қалған сөз дәстүрі
ғасырлар бойы үзілген емес. Осы қастерлі мұра, даналық пен қара ... ... ... айғағы шешендікпен айтылған билер сөзі ұмтылған жоқ.
Айта кетер бір жай: ер ... жер ... ... дауына байланысты
әңгімелер көп сақталған. /1/
____________________________________________________
1. Н.Төреқұлов, М.Қазыбеков. ... би ... 1993 ... ... билердің атқарған қызметі.
Қазақ жұрты жаратылысынан шешендік өнерге ... ... ... ... төтеннен төге сөйлейтін тапқыр да ақылды, бейнелі де
бедерлі, аталы да баталы, нақыл, ... ... ... ... ... ... ... айтудамыз. Шешендігінің үстіне қазақ халқы-ақын халық.
Түйеге мінгеннің төрт ауыз, атқа ... алты ауыз ... бар ... кез
келген үлкен- кіші, әйел-еркек «ауылдың алты ауызын» , «қонақ кәде», «жар-
жар», «беташар», «той бастарды» домбыраға ... ... ... ... ... түн ұйқысын төрт бөліп, түнде бесік таянып, бесік
жырын тербейді. Ақын жыраулар болса, таң бозарып атқанша елін ... ... ... және махаббат хикаясын шертіп, хисса дастан
толғайды.Демек, ақындық пен шешендік өнер егіз. Оны бір-бірінен ажырвта
қарау ... ... ... ... түйінді төрт-ақ ауыз сөзбен шешіп
отырған. Шешкенде де хатсыз, харарсыз, ауызша жүзеге асып, бітіп жатқан.
Ертедегі бір бидің өзі де осы ... ... да, ... ... да, ұйым ... да ... ... атқарған кесім, бітімі көпшіліктің көзінше, ашық аспан
астында,
айдан анық жария боп ... ... ... алдын-ала ымыраласу,
пәтуаласу болмаған. Билер өзінің сөзін, билік шешімін, «Ал ... ... ... ... деп көпшілікке салып, мақұлдасар еді. Бұдан
артық қандай ... ... ... пен ... өзі осы емес ... да ... өзінің өт ауызды, орақ тілді, қара ... ... ... ... шешен билерін ханнан да жоғары қадірлеп, сыйлап, олрдың
айтқан кесімді, бітімді ... ... ... ... ... сөздің түбі
бір, түп атасы Майқы би», «Төле би ... ... «Қаз ... ... ... ... би ... сөз екен» деп ауыздарынан тастамайды.
Осы күнгі ел басқарып жүрген басшы, хатшы, министр, төраға, ғалым,
Заң ... ... ... ... айтқан шешен сөз», «түгенше
ғалым айтқан көсем ... «ана сот ... ... ... ... тапқыр, қанатты
сөздер неге естілмейді? Осының барлығы өзіміздің ежелден келе жатқан ... ... ... ана ... ... ... ... ілгері дамыта алмаудан, тоқырау дәуірі кезінде жалпы халықтық
тіл болады мыс деген сарынға ілесіп, балашаға, ... ... ... ... ... ... Расында да әріп таңбасы үш рет өзгеріске
ұшырағаны белгілі. Қазақ халқы өзінің ана тілін өркендетіп, шешендік өнерін
жетілдіре түсу ... ... ... ... ... жоқ ... ... бай кулактарды конфискелеу, дінге қарсы атейстік на
жүргізілген тұста елі, жері үшін ... ... ... ... ... да ... ... жоқпыз ба?
Міне, енді демократиялық, жариялылық, адамгершілік, әділдік заманы
қайта туды. Өлгеніміз тірілді, жоғалғанымыз табылды, енді қайтып
адаспайтындай сабақ алдық. Қазақ елі егеменді ... ... ... ... тілге айналды. Ауыл менен қалаларда қазақ тілі қоғамы
құрылып, олр іске шұғыл кірісіті. ... ... ... бала ... ... оқу орындарында қазақ тілінде оқытатын бөлімдер ашылып,
жастарымыз ана тілінде оқып үйрене бастады.
Ежелден келе жатқан аталы ...... ... ... ... оны жаңа ... жаңа ... сай игілігімізге айналдырып,
ұрпақ тәрбиелеу ісіне, болашақ мүддесіне пайдалану лазым.
Қазақ елі таныған шешен, билерге кенде болмаған. Ұлы Шоқанның
айтуынша оларды халық ... ... би атап ... ... ... ... ... тағайындау болмаған.
Ал, би болып атанған кісілер өздерінің шешендігін, әділ, төрелік айта
алатын қасиетін көпшілік алдында көрсете білген. Олар ... ... бура ... тура сөйлейтін нағыз шешен ақылгөй, халық
қамқоры болған.Сондықтан да ... ... биде ... жоқ, ... ... жоқ», «Жүзден жүйрік, мыңнана тұлпар» деп мақалдап кеткен.
Әсте қазақтың шешендік өнері, билік құру дәстүрі Әз-Жәнібек ханның,
Жиренше шешеннің тұсында ... ... ... ... кезінде билік
шыңға көтерілсе керек. Атақты Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің даңқы
осы кезде бүкіл ... ... ... емес пе? Үш ... басын
біріктірген, Түркістан шаһарында хандық, билік ордасын құрған Тәуке ханның
кезінде билер кеңесі құрылып, ол жыл ... ... ... ... ... ... өтіп отырған.
Билердің кеңесінде үш жүздің атақты билері бас ... ... ... ... ... ... биі» ... Сырдария облысы Ангрен
өзені жағасындағы Көлтөбе басында «Ханабада» атты Тәуке ... ... ... ... ... ... жарғы» қабылданған.
«Күлтөбенің басында күнде жиын» деп аталып кеткен сол ... Төле ... ... ... би, Әйтеке би, Едіге би, Тайкелтір би, Байдалы би,
Қоқыш би, Қара шырын би, ... би ... т.б. ірі, ... билер қатысқан.
Қазақ билері ішінде батырлары да (Едіге, Бөгенбай, Қабанбай), ақындары
да ... ... ... ... Қылышбай т.б.) болған.
Ал, Төле би, Саққұлақ сияқты кейбірі кезінде ескіше оқыған, шығыстың
классикалық әдебиетін ... ... мол, ... ... ... ... осындай елі үшін аянбай еңбет еткен, қасиетті дуалы ... би ... осы ... ... елеусіз келді, жас ұрпақ олардың
шешендік сөзі түгілі , есімінде біле бермейді. Тіптен олар ... ... ... да ... би, ... би, ... би, Сырым тәрізді бірлі-
жарлы болмаса) жан-жақты жөнді жазылмады. /2./
________________________________________________
2. ... М. ... « ... би-шешендері»
Алматы, 1993ж. 3-5 бет.
Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің қазақ тарихында алатын орны.
Орта ғасырлық ... оның ... ... ... ... ... ... батыс және орыс жиһангерлерінің,
зерттеушілерінің және жаңа ... ... ... біз
Қазақстанда «Алтын ғасыр» дәуірі болады деген құжаттарды жиі ұшыратамыз. Өз
мәні бойынша ол қазақ даласын отарлап алғысы ... оның ... ... ... ... күресті көрсеткен тарихи шындықты
сипаттады.
Ұрпақтардың арманына айналған бұл аңсаудың негізінде әділ төреші, ақыл
мен арды тең ... әрі ... ... ... ... ... « ... тәртіп» идеясы жатыр. Би қазақ даласында
хан ... жоқ. ... ол ... жеке ... әлеуметтік мәселелер
биігінде ханнанда жоғары тұрды. Сондықтанда халық арасында: «Ханда
қырық кісінің ақылы бар, биде қырық кісінің ары, ... бар» ... ... ірі зерттеушілері үшін тірі күнінде «Қазақ халқының Геродоты»
атанған орыстың ... ... А. И. ... 19 ... ... деп ... еді: «Кіші орда қазақтарының көрнекті ақыл иелері
қаза халқының да тыныш, бейбіт өмір сүру заңдары мен әділ сот ... ... ... ... деп ... айтып отыратын. Автор о кезеңді
халық «аңсап» еске алатын «Алтын ғасыр» деп атайды. /3./
Сот әділдігінің көне ... ... ... олардың айтуынша
ежелгі демократия үлгілерін жүзеге асырған. Ол: «істі ... ... ... ... ... ... ... танытуды өзінің қасиетті парызы
дейді.
_____________________________________________________________
3. С.З. ... ... ата ... ... 2001ж. 16-17 ... екі ... да ... әбден тыңдап болған соң ғана өзінің әділ
шешімін жариялаған және ол шешім міндетті түрде орындалған» деп жазды. /4/
19 ғасырдағы ... ... ... және ... Ш. ... деп тұжырымдайды: «билердің беделі Европадағы ақындар, ғалымдар
мен адвокаттар сияқты ... жеке ... ... байланысты
болған». Зерттеушінің пікірінше Шекспир мен Гетенің ақындық ұлылығы
үкімет декреттерінен тумаған, өздерінің ... ... Сол ... де ... реттелген.
Орта ғасырлық қазақ қоғамының бүкіл құқықтық әлемінде негізгі бил
«Дала заңының» ... ... Ал, оның ... ... ... ... ... күші билер болды.
Би ең алдымен – сот. Бидің өзі де, билігі де түп-тамыры халықтың
тарихына ... Сол ... ол ... ... ... ... Ал хан ... көпшілік бұқара әкім билігі деп таныды. Қазақтың
көрнекті мәдениет қайраткерінің бірі ... ... ... ... ... бір кезде тақтарынан қуыршақша алып тастап отырған».
Би – халықтың сана ... ... ақ туын ... ... Оған ... ... билердің мына кәсіптік ... өзге ... ... ... ... ... жаным арымның
садағасы». /5./
______________________________________
4. А.Е. Алекторов «Қазақтың ата заңдары»
5. Ш. Уәлиханов ... 2001ж. 18-19 ... ... ... айналған бұл ұрандар бойынша адам үшін оның ар –
ожданы мен намысын, адамгершілік, әділдік тұрғыдан қорғауды ең ... ... деп ... Бұл ... құндылықтар әділ сот мәселесіне
тікелей қатысты . «Тура бұл туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» - ... ... ... ... ... би болу ... түспеген, оған күрделі талаптар
қойылды, тек «Құдайдың ... ... ... би бола ... Би ... адам тек жеке ... ... қана қоймай бірқатар сатылардан
тұратын ... ... өтуі ... ... Далада әділеттің ақ туын
желбіретер биге табиғат берген қасиеттерден басқа шешендік, ... ... ... ... ... дес ... және де ... ханның қасқа
жолында», «Есім ханның ескі жолында», «Әз-Тәукенің жеті жарғысында» ... ... ... ... ... мен нормаларын жатқа білуі, өзіне
дейінгі атақты билердің елдегі беделі мен ықпалы бірдей болған жоқ, ... ... ру ... ... ... ... ... бүкіл қазақ еліне
жүрген билер болатын. Міне, осыған сәйкес билерге қойылатын ... ...... ... да ... ... ... дарынын байқаған ата – анасы би болу жолындағы
дұрыс бағыт – бағдардағы ... ... ... Ең ... ... қазақтың аймақты сөз өнерін, әдептік – құқықтық дәстүрлері мен
ережелерін үйреткен, логикалық мәселелерді шешуді, яғни соттық қызмет
барысында кездесетін сан – қилы ... ... ... ... ... ... қисынды сөзбен қиюластырған жұмбақ сөздің астарын
табуға баулыған. Бұл қызметті ата – ... ... ... белгілі,
танымал, көпті көрген, өзінің білген түйгенімен өмірлік тәжірибесі бар ауыл
ақсақалдарынан тәлім алған. Мұндай жас жеткіншектің ерте ... ... ... көріп, оларға атқашылыққа жүріп, «даналылық» сатысын
жүргізудің қыр – сырын жас күннен бастап игеруі өте ... шарт ... ... ... ... ... атақты Төле биде (1663-1756)
өткен. Төленің әкесі Әлібек сол рудағы атақты би болған. ... оны ... ... ... деп ... істерді шешуге өзімен бірге
алып баратын. Төле тоғыз жасынан соттық істерге араласа бастады, ал он бес
жасында би ... Ол ... ... ... дана ... ... ... жүз
жастағы атақты Әнет бидің батасын алды. Халық жадында бұл жағдай ... баба бір бума ... ... ... ... мынаны
сындырып көрші»- дейді. Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра
алмайды. «Енді сол бума шыбықты біртіндеп сындыршы»-дейді Әнет баба.
Төле оп оңай ... ... ... ... не ... балам?» деп сұрайды
Төле: «түсіндім баба, ынтымақты, бірлігі мықты елді жауда ала ... ... ... таяқ ... ... ... деп ... беріпті. Сонда Әнет
баба
«Бәрекелді балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін елді ауыз бірлікке,
ынтымаққа ... ... «Бақ ... барасың? - ынтымаққа ... ... осы» деп оң ... ... ру ... ... тағы да бір ... «үй баласы ма деп
едім ел баласы екенсің. Ауылыңның таңы бол, маңдайдағы бағы бол» ... ... ... ... айналған Әйтекенің де (1666-1722) кіші
жүздің атақты атақты данышпаны Қосуақ бидің өзінен бата ... ... бар. Ол: ... ... жас озады. Ендігі жерде үйде де, түзде де билік
тізгінін өзің ұста!» - деп бата берген екен.
«От ... орақ ... ... ... ... біртұтастық дарытып, ынтымақ орнықтырған
ежелгі ереже қағидалардың үлгілі нұсқасы, халықтың тәртіп ризалығының,
салт-дәстүрінің ... ... ... ... ... дана ... ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» деп аталатын
мемлекет басқару мен хан билеудің ... ... ... ... сол ... тұрмыс – тірлігіне, қоғамдық, әлеуметтік ахуалын
ескере отырып, ... ... ... ... ... ... мұрасы еді».
«Ендеше сол бір жан-жақтан жау анталап, іргеден қиқу ... ... ... ... түгел ұйытып ұйымшылдыққа бастаған, рухани ізденіске
мұрындық болған кімдер еді?
Сондай ... ... ... үш ... деп ... Төле ... Келдібекұлы Қазыбек бидің, Бәйбекұлы Әйтеке бидің
орны бөлек.
Барша қазақ ... ... ... ... жаттаған осы үш
бабамыздың ел алдындағы еңбегіне, халық қамын жеген қасиетті ісіне сөз
жеткізіп, баға беру ... Хан ... ... міне бүгін егемен ел
атанып, тәуелсіздік туын тігіп отырғанымыз, тіпті басқасын былай қойғанда,
ата-баба жерінде басымыз аман, ... ... ... ... ... ұрпақ осы аталарымыздың әруағының алдында бас иеді.
Үш данагөйдің өнегелі өмірі, ел қамын жеген адал еңбегі, топ бастаған
көсемдігі, от ... орақ ... ... ... ... ... аз емес. Олардың аузынан шыққан бітімді бата, кесімді баға, ордалы
ой, бейнелі ... төрт аяғы тең ... ... ... ғасырға жұрт
жадында сақталып, бүгінгі күнге жетті. Осынау асыл мұра ... сөзі ... де ... ... қоймайды. Билер данышпандығының ... ... ... ... еске түсіре кетейік. /6/
____________________________________________________________
6. Н.Ә. Назарбаев. Қазақтың ата заңдары. Алматы. 2001ж. 63-64 бет.
Әлібекұлы Төле би ... Төле би ...... Тәуке, Болат, Әбілмәмбет,
Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ... және ... ... ... ... Әз-Тәуке хан құрған «Билер
кеңесінің» мүшесі, атақты шешен Ұлы жүздің биі, «жеті ... деп ... ... ... бірі. Шыққан тегі- Ұлы ... ... ... ... Шежірешілер «тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен
Төлеге бай да, би де ... олар ... ... қара шаруа болған»
деген дерек береді.
Төле би ... ... ірі ... ханның ақындық, шешендік
өнерінен тәлім алған ... ... ел ... билікке арласып
әділдігімен, шешендігімен, ... ... ... ... ... тұсында Төле би «Билер кеңесінің» мүшесі ретінде
мемлекеттік істердің оң шешілуіне айтарлықтай үлес қосқан. Жыл сайын
өтетін ... ... ... ... бірі ... Ол ... төбе биі Байбекұлы Әйтекемен бірге Тәукенің Түркістан қаласын
орталық етіп, үш жүз ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, содан соң
бірегей қазақ хандығын ... ... ... ... ... ... ... халықтарының одағын құруға бағытталған шараларды
жүзеге асыруға белсене ... Бұл ... пен ... хандықтарының арасы
шиеленісіп тұрған кез болатын.
Тәуке хан өлгеннен кейін қазақ ... ... ... Төле би Ұлы ... ... жоңғар басқыншылары Жетісуды жаулап
алуына байланысты біраз уақыт ... ... ... Бірақ, оларға алым-
салық төлеп тұрғанымен саяси билікті өзінше атқарып, «Ақтабан шұбырындыдан»
кейінгі қазақ қауымын біріктіріп, ... ... ... ... етуде аса зор ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді.
Ел аузында Төле би көптеген ... ... ... Оның ... айтылатын нақыл сөздер, мақал-мәтелдер, билік кесімдер де ел
арасында да ... ... Төле би ... тек Ұлы ... ғана ... ... Кіші ... де аса құрметпен аталады. Бұл оның бүкіл қазақ халқының
тағдырына қатысты ірі оқиғалардың ортасында ... ... ... ... ... ... Қаз дауысты Қазыбек бидің: «Төле би
дүниеден өтті» ... суық ... ... ... биді ... дүниеден
әділет өлді десейші. Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім жеткен,
бұл ... кім ... - деп, жер ... ... жас алуы да ... ... ... А.Сейдімбек
«Елтұтқа» Астана 2001.
Келдібекұлы Қазыбек би (1665-1765).
Қазақтың Тәуке, Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай хандары тұсында
мемлекет басқару ісіне араласқан мемлекет және ... ... ... ... «Билер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Орта жүздің төбе биі,
«Жеті жарғы» аталатын заңдар ... ... ... Шыққан тегі-
Орта жүздің Арғын тайпасының Қаракесек руынан. Анасы айтқан есті ... ... ... ... ол ер жете келе өзі де ... ... бастайды. Осы өнерінің арқасында бала биден дана биге ... ... қақ ... Қаз ... ... би», ... ... ардағы» деген
атаққа ие болады. Тәуке хан тұсында ... би ол ел ... ... ... хандығының ішкі-сыртқы саясатына елеулі ықпал жасайды.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы хандық ... ... ... ... би ... ... алу жолында аянбай тер төгеді. ... ... ... ... ... қалғанда, оны босатып алуға белсене
араласады. Сондай-ақ, ол Ресей, Бұқара, Хиуа мемлекеттері ... ... де ... бейбітшілік пен достықты дәріптеуші
мәмілегер болатын, аразды татуластырып, ... ... ... – елшіден, жауластырмақ – жаушыдан» деп, ол ... ... ... атқарған тұңғыш дипломат. Оның тұңғыш рет он ... ... атшы ... барып, басшы болып қайтқаны ел аузында әлі күнге аңыз
болып айтылады. Үш ... ... ... ... ең ... мәселелердің басы-
қасында жүріп, хандардың сенімді ақылшысы болған. /8/
____________________________________________
8. М.Жолдасбекұлы, С.Сағараұлы, А.Сейдімбек «Елтұтқа» ... ... ... би ... ... Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай хандары тұсында
мемлекет басқару ісіне араласқан мемлекет және ... ... ... ... ... ... мүшесі, атақты шешен, Кіші жүздің төбе биі,
«Жеті жарғы» аталатын заңдар кодексін шығарушылардың ... ... ... ... ... ... ... атасы Ақша
ханның, атасы өлгеннен кейін ағасы Жалаңтөстің тәрбиелерінде болып, ... ... ... танысады. Оның осы кезде көргені мен білгені
кейін Тәуке ханның ... биі ... ... ел ... ... ... ата заңы ... «Жеті жарғыны» шығаруға қатысқанда да ... ... ... мен жиған тәжірибенің көп көмегі тиген болу керек.
Бір жағынан Қытай, бір жағынан Жоңғар, енді бір жағынан ... ... ... ... ... шоғырланған қиын күндерде
Әйтеке би, Төле би, Қазыбек бимен ... ... ... ... ... ... Мәртөбе мен Күлтөбеде күнде жиын кезінде алты алашты аузына
қаратқан сол үшеудің біреуі- орақ ауыз, от тілді ... би ел ... қара бұлт ... келе жатқан қарсаңда бір мақсатта тізе бүгіп
ата
жұртына – ... ... ... Ол дерт ... ... ... емес,
«Тура би туғанына жақпайды» деп, ел тағдырына қатысты мәселеде бет пен
беделге қарамай турасын тіліп айтқан бидің сөзін кек ... ... ... жұртқа келер алдында Төле би, Қазыбек би секілді үзеңгілес
серіктеріне сәлем ретінде жолдаған ұзақ толғанысында Әйтеке би: «Елінен
айырылған ер бақытсыз, ... ... ел ... ... ... ... көрсетпегей!» деген екен. Елім деген ердің тілегі ақ ... ... дана би өзі ... елінің «Ақтабан шұбырындыға»
ұшырағанын көрмей, бұл жарық дүниемен хош айтысты. /9/
___________________________________________
9. М.Жолдасбекұлы, С.Сағараұлы, ... ... ... ... ... енші ... ... ноғай, өзбек атауларынан өтіп,
қазақ атына жетіп, халық хан болып қалыптаса бастағанымызға бір ... ... ... ... ... ... бұл онша көп уақыт емес. Ұлт
болып, Абылай хан кезінде дәуірлей бастаған ... елі дәл ... ... ... ... тәуелсіз мемлекеттердің бірі. Сонау бір ... ... ... ... ханының бірлігі ойдағыдай болмағаны ... ... ... жоқ емес. Көшпелі өркениет кезінде ... ... ... ... ... Жер ... жесір дауы, барымта мен
қарымта қазақ елін аралады. Ақырған аяз бен ... ... ... ... ... одан ... ... алысып, өскен қазақтың тұтас
мемлекет, жауынгер ел дәрежесіне көтерілуі ... ... ... ... ... әлсіз болғандығының тағы бір себебі,
рулық, тайпалық, өмір кешулігінде еді. ... ... ... ел ... де ... ... одан ары қарай жандандыра түсті. /10/
Халқымыздың бірлігінің жоғары деңгейге ұзақ уақыт көтерілмей келуінің
елеулі бір себебі отаршылдыққа ... Екі ұлы ... ... жалтақтап өскен халық сақтыққа үйренді. Қорқыту мен үркіту, ату мен
шабу, атыстыру мен шатыстыру оның ... жан ... ... ... үзбей септі. Отаршылар түрік тектес ... ... ... рулық-тайпалық, жүзге бөліну құрылымын өте шебер пайдаланып,
бір-біріне үзбей ... ... ... ... ... сіңіп, билікке, хандыққа,
сұлтандыққа дәніккен төре тұқымы бір-бірімен ... ... ... қана ... елді де ... тақ ... бақ ... тартты. Отаршылар
халықтың аумақтық экономикасын жоюды, шоқындыруды бір сәт естен шығармады.
Алайда қазақ халқының бірлігіне ... ... ... ... ... Олар ... ден алып, замананың бір белесінде
тарихтың шешуші күшіне айналды. Ол факторлардың кейбіреулері баяғы ... ... енді ... ... ... тудырып, «Ақтабан
шұбырындыдан» кейін қиянға шығарып, Ұлы ... ... ... ... ... негізгі бір заңдылығына ұштастырды. Бұл қандай факторлар
еді:
_____________________________________________________
10. А.Турабаев, А.Байғұтов, Т. Әбдіков. «Алаштың Алатау батыры»
Алматы ... ... ... ... «үш тулы ... ... ... ата дәстүрі;
- бұрын бір одақта ұзақ уақыт бірге болмаған, бір-біріне ... ... ... жүрген тілі, діні бірдей, салты, шаруашылық үрдісі
бір көшпелі тайпаның үш тарап, үш ұлыстың ағалы-інілі үш
туыстың ... ... ... этно-географиялық бірегейлік
дәстүрлері;
- қоныс бөлісу, ... ... ... ... ... ... ... дәстүрі;
- екі ұлы империяның қыспағына, одан қалса орталық Азияны мекендеген
шапқыншылықты кәсіп еткен ... ... ... ... ... ... ... (1663-1768) айтқандай:
Қазақ, ұзақ – созақ пен
Башқұрт, қырғыз, татарлар.
Бір қауым болып ... бата ... алаш боп ... - ... ... ... ұлттық сананың аяну, қалыптасу процестері, ортақ мүддені қорғау
дала(әскери) демократиясының ... ... ... ... ... ... дамуы, ерліктің ұранға, бірліктің
құранға айналу дәстүрі.
Халқымыз 1726 жылы Ордабасыға ... ... ... ұзақ жол ... Ол ... хан ... ... жол, ол Есім хан салған ескі жол, ол
салқалы ... ... ... ... ... баянды ету жолы, ол Әз- Тәуке
ханның Күлтөбенің басында күнде кеңес өткізіп ... ... ... ... ... мен ... түйіскен сайын даланың кіндігі
таңбалы нұр жиынына бара жолдар, ол 1710 жылы ... ... ... ұранды төреден мукаддиша лашкарлі Әбілхайыр сұлтан,
«Алаш» ұранды қарадан Сардарбек болып, Қанжығалы қарт Бөгенбай
сайланған ұлы құрылтайға апарған жолдар.
Ия, бірлікке бастаған сол бір ата ... ... ... ... ... Алайда, жеңіске масайраған халық құмалақша шашылып
әрбір сұлтан, төре хан болып, ... ... жеке ... таласа бастаған
сәтте «Ақтабан шұбырындыға» ұшырады. Екінші рет ... ... ... ... ... ... ашып келгенді.
Әз- Тәуке заманында халық ... ... ... Төле ... ... билер осы тұста ата дәстүрін жалғастырды, қазақ халқының
мұңын мұңдаған, мүддесін қорғаған ұлы президенттері екндігін танытты, ... ... ... ... ... ... елінің, жерінің бір
тұтастығының, мемлекетінің символына осылай ... ... бір ұлы ... ... ... қалыпиастырды, ұлтжанды,
ұлтқанды бірегей сана қалай туындады?
Қазақ халқының пешенесіне сайын далада өмір ... ... ... шексіз даладай пейілі де дархан болды. Оның жүзі ... ... ... сөз ... ... қимылы, қарекеті батыл, шапшаң келеді.
Сайын далада өзі ерікті, киімі көрікті, ән ... құс ... мал ...... ... қону оның ... бойы қанына сіңді. Қазақ шын мәнінде
дала ... ... З.С. ... ... Қ.Ө. ... ата ... 1 –том Алматы 2001. «Жеті Жарғы».
Қазақ даласында өскен батырларға сипаттама.
Қазақ шын ... дала ... еді. ... ... ата ... сайын дала Евразияны қосып жатқан геостратегиялық маңызы бар ел қойны
толы қазынажер ежелден парсы, монғол, ... орыс ... ... ... бойы ... Ол ... жау жағадан алғанда Бұқар, Хиуа
хандықтары, төменгі қалмақтар мен башқұрттар, кейде қырғыз бауырларымыз
етектен тартты. ... ... да, ... ... бойы сыртқы жаулардан
қорғау дала ... ... ... ... ... сахарасын
Азияның құлпы мен кілті санаған Ресей ... ... ... ... Қос бүйірден екіге бөлінген жоңғар-қалмақ қазақ даласына ... ... ... ойран салды. Көктемде жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің
үзілер сәтінде құмалақтай шашылып, сайын далаға үдере көшкен ... ... ... қыры ... 1623 жылы ... көтерген Жоңғар хандығы
1643 жылы ұлы ... ... ... ... ... ие ... Жайық, Арқаға қазақ ауып, Шу,Талас,Қаратау,Сыр жауда
қалды»- деп Қожаберген ... ... ... ... ... пен ... қозғалысының шешуші кезеңі туды. Замана халық алдына үш миссияны
тартты:
1. Ерікті елдігін сақтау, өзін-өзі меңгеру;
2. Ата мекені, ... жұрт – ... ... ел ету, ... ... ... Бір ауызды, ынтымақты болып, елдігін Отанын қорғау.
Ұлы идея ұлы күшті тудырды. Дәл осы кезде елді ... ... ... ... ... ... сайлады, екіншіден елге бай құт емес, би
құт ... ... Дана ... ... Жәңгір, Тәуке, Абылай хандар
кезінде елді бірлікке, ұлдарын ерліккеазаттық аңсаған халықты ынтымаққа,
азаттық күреске шақырған ... ... ... биік ... көтерілді.
Халқымыздың ата дәстүрін, саяси мәдениетін, дала ... ... ... білетін, шешендік өнерін игерген еліміздің атақты билері халық
санасын қалыптастыруға үлес ... ... ... ... ... бас ... ру таласы, іштей арбасу, аяқтан шалу, шоқ тастап,
өрт ... ... ... ... ... ... ендігі жерде адалдық, әділет, адамгершілік тезімен
шешуге ұмтылыс күшейді.
«Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі ... деп ... ... ... ... ... ... билеудің заңды
жоспарына сүйене отырып, халқымыздың үш ... үш ... Төле ... би, ... би ... ... жеті ... жеті бағыт бағдарда,
жеті бапты жарғысын саралады. Қожаберген жыраудың «Жеті жарғы» атты
дастанында :
Шығайдан соң ... ... ... Әз- ... деп атақ ... Төле би, ... ақылшы боп,
Дейтұғын «Жеті жарғы» заң шығарды, - деуі осыдан.
Тәуке ханның «Жеті жарғысы» Ұлытауда үш жүз ... ... ... «Таңбалы тасы» шын мәніндегі қазақтың тұңғыш Конституциясы еді.
Ордабасыдағы, Күлтөбедегі бүкілқазақтық кеңес, Мәртөбедегі хан ордасындағы
жиындар, ... ... ... ... алқасы, ақ киізге хан көтеру
рәсімі, хан талапай, ... ... ... ... ақ ... ... ұлы ... еді.
Осылайша соғыс пен бітім, қоныс пен жайылым, дау мен ... ... ... және ... ... ... ... өтіп, шешіліп жатты.
Үш кемеңгер ойшылдар заманында қалыптаса бастаған ... ... ... үрдісі кешегі отаршылдық
кезеңінде де елді ... ... ... ... «Ақсауығы батырлар жыры»
2-том. Алматы 1977.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге