Адам және азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтары [ 82 бет ]


Мазмұны

Кіріспе

I тарау Адам мен азамат жағдайының Қазақстан Республикасындағы конституциялық негіздері.
1.1 Қазақстан Республикасы заңдары бойынша азаматтық ұғымы, оны алу және жою..........................................................................................................6 - 14
1.2 Адам мен азаматтың Конституциялық құқықтары, бостандықтары мен міндеттері жүйесі............................................................................................15- 37 1.3 Халықаралық адам құқықтары мен бостандықтар.................................38-45

II тарау Адам құқықтарын қорғаудың тетіктері.
2.1 Құқық қорғау органдарының адам құқын қорғаудағы ролі..................46-57
2.2 Қазақстан Республикасындағы адам құқығын қорғау жөніндегі өкілетті органдар............................................................................................................58-72
2.3 Сот жүйесінің адам құқын қорғау жүйесіндегі орны.............................73-81

Қорытынды.....................................................................................................82-84

Қолданылған әдебиеттер..............................................................................85-87

Қосымша..........................................................................................................88-90

Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Адамның негізгі құқықтары мен бостандықтары жоғары құндылық ретінде мемлекеттің, оның органдары мен лауазымды тұлғаларының өктемдігінің жолында тосқауыл болуға, мемлекеттің қоғамды шексіз билеп-төстеуіне кедергі қоюға тиіс.
Құқықтар мен бостандықтар көп жағдайларда адамның қоғамдағы орнын, оның мемлекетпен өзара байланысын анықтайды.ҚР Конституциясының 1-бабында адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары ең қымбат қазына деп бекітілген.Бұл конституциялық норма – мақсатта мемлекеттің құқықтық дамуының ұзақ мерзімдік міндеті – мемлекеттің құқықтық сипатын қалыптастыру жарияланған. ҚР Конституциясының негізгі идеясы мен адам мүдделерінің жалпыға бірдей презумпциясы болып табылады. «Адам мүдделерінің презумпциясы, - дейді профессор Г.Мальцев, - заң аясында барлық қарама – қайшылықтар, барлық дау-дамайлар адам үшін не тиімді деген көзқарас тұрғысынан шешіледі, барлық шешімдер осы тұрғыдан қабылданады, ал ол адам қайдағы бір қиялдағы, қандай да болмасын демократиялық сұлбаға сәйкес әсерленген адам емес, нақтылы мақсаттары мен қажеттіліктері өмірде бар, тірі адам.
Адамның құқықтары – бүкіл адамзаттың ажырамас, бөлінбес игілігі. Бұл дүниеде қандай да оқиғалар мен әрекеттер орын алмасын, қандай да ғылыми жаңалықтар ашылмасын, олар адамның жағдайына, оның құқықтары мен бостандықтарына жағымсыз әсер етпеуге тиіс. Қоғамдық процестердің дамуында құндылық бағдар адам құқықтарын ұлағаттаған дүниежүзілік және ұлттық дамудың барлық процестерін адаммен өлшеудің мәні осында.
XX ғасырдың екінші жартысынан бастап көптеген мемлекеттер жалпы адамзаттық құндылықтардың, либералдық-демократиялық идеялардың ықпалымен адам құқықтарын қорғауды көздейтін құқықтық, әлеуметтік, демократиялық мемлекет принциптерінен бағдар алды. Адам құқықтарын жан-жақтылау процесіндегі мына төмендегідей аса маңызды кезеңдерді атап өту қажет. 1948 жылдың 10 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымы негізгі құқық қорғаушы құжат – Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын қабылдады. Адам құқықтарын қорғауда 1975 жылы Хельсинки және 1989 жылы Вена келісімдері де маңызды құжаттар болды.
ҚР Конституциясында тек әлеуметтік мелекеттің ғана емес, сонымен бірге құқықтық мемлекеттің де қағидалары дамытылды. Тұңғыш рет мемлекет пен тұлғаның өзара қарым-қатынасы сот негізіне қойылды, барлық құқықтар мен бостандықтарды сотта қорғау құқығы бекітілді, заңға мемлекеттік органдар, азаматтар және олардың бірлестіктері араларында туындайтын барлық дауларды сот жолымен шешу қағидасы енгізілді.
1997 жылы қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу заңдардың қабылдануына орай 1995 жылғы Конституцияның талаптарына сай адам мен азамат құқықтары мен бостандықтарына берілетін кепілдік кеңейтілді. Адамның құқықтарын, бостандықтары мен мүдделерін басымдылықпен қорғау қағидасын бекітудегі келесі маңызды қадам – ҚР Конституциясының қабылдануы болды.
Конституцияда адамның құқықтары мен бостандықтарының үлкен тізімі бекітілген. Бұл арада ҚР Конституциясында адамның құқықтары мен бостандықтарының адам құқықтарының халықаралық стандарттарынан бастау алып, бекітілуінің аса маңызды факт екенін атап өткен жөн. ҚР Конституциясында бекітілген адамның құқықтары мен бостандықтары заңдардың, мемлекеттік билік органдарымен олардың лауазымды тұлғаларының қызметтерінің мәнін, мазмұны мен қоданылуын белгілейді. Конституция құрамындағы бұл маңызды ережелер мемелекттік органдардың қызметін реттейтін бөлімдердің алдынд келтірілген, бұл мемлекеттің адамды, оның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын ең жоғары құндылықтар деп санап, қоғамның оның мүдделерін мемлекеттікінен жоғары қоятынын білдіреді.
ҚР Конституциясында адам мен азаматтың азаматтық және саяси құқықтары мен бостандықтарының бекітілуінің арқасында бұл құжат адамның дербестігін, жеке-дара мүдделердің әрекет кеңістігін қорғаудың құқықтық кепіліне айналды. Мемлекет барлығын бақылаушы және барлығына қол сұғушы ұйымның рөлін атқаруға ұмтылмайды. Бұл Қазақстанда азаматтық қоғам орнатудың маңызды алғы шарты болып табылады. Нақ осы тұлғаның белгіленген дербестігі оның қорғалғандығы, оның белсенді әрекеті және қоғам мен мемлекеттің проблемаларын шешуге қатысу үшін жағдайлар жасауы егеменді Қазақстанда азаматтық қоғам қалыптастырудың негізі болмақшы.
Жалпы алғанда ҚР Конституциясында тұлғаның еркін өздігінен дамуына көмектесетін адам құқықтары мен бостандықтарының кең тізімі бекітілген. Бұл каталог жалпы халықаралық стандарттарға сай келеді. Оның үстіне, Конституцияда бекітілген құқықтар мен бостандықтар абстракция емес, оларды қорғаудың және кепілдік берудің нақты механизмі бар. Аталған қағиданың Конституцияда бекітілуі Қазақстан Республикасының даму бағытын дұрыс таңдағанын дәлелдейді, өйткені тарих сабақтары қоғамдық проблемаларды шешу, әлеуметтік өзгерістер барысында адам мен оның мүдделері ұмыт қалған жағдайда осы өзгерістердің өз мағыналарын жоғалтып, қоғамдық прогреске кедергі болатынын талай мәрте дәлелдеді.
Қазіргі жағдайда адамның бостандығы біршама басқаша түсініледі. Адамның бостандығы тек белгілі бір әрекеттер жасау және оларды іске асыруда кездесетін кез келген кедергілерді жоюдан ғана құралмайды. Адамның бостандығы көрініс табатын маңызды тұстардың бірі – жауапты шешімдерді қабылдау еркіндігі. Бұл адамның санасы мен мәдениетінің даму деңгейінің аса жоғары болуын қажет етеді.
Осылайша, қазіргі адам құқықтарының тұжырымдамасы мына қағидаларға негізделеді: адамның өзінің дербес дүниесі бар, оған ешқандай биліктің қол сұғуына болмайды; өзінің құқықтарын қорғай отырып, адам мемлекетке өзінің талаптарын қоя алады; адамға оның құқықтары мен бостандықтарын құдай да, мемлекет те сыйлаған емес, сондықтан да оларды адамның табиғи құқықтары деп атайды. Адам өзінің құқықтары үшін ешқандай құдай немесе зайырлы билікке қарыздар емес. Ол еш уақытта да мені жарылқап, маған құқықтар мен бостандықтар берді деп ешкімге бас июге, ешкімнің алдында өзін мәңгілік борышкермін деп сезінбеуге тиіс. Адамның қадір-қасиеті оған, адамға, өзінің құқықтары мен бостандықтарының түйірмелерімен пайдаланғандығы үшін кімге де, неге де болса да құлшылық етіп, бас ұрумен сыйымсыз. Олар оған оның тек адам болғаны үшін ғана тиесілі.
Дипломдық жұмысымның мақсаты - Қазақстанда адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мен қамтамсыз ету проблемаларын тиімді шешу. Осыдан келіп туындайтын міндеттер:
1. ҚР заңдары бойынша азаматтық ұғымы, оны алу және жою жолдарын зерттеу.
2. Адам мен азаматтың Конституциялық құқықтары, бостандықтары мен міндеттері жүйесін ашып көрсету.
3. Халықаралық адам құқықтары мен бостандықтарының мән мазмұнын сипаттау.
4. Құқық қорғау органдарының адам құқын қорғаудағы ролін салыстыру.
5. Қазақстан Республикасындағы адам құқықтары жөніндегі өкілетті органдарының қызметтеріне талдау жасау.
6. Сот жүйесінің адам құқын қорғау жүйесіндегі орнына құқықтық баға беру.
Тақырыптың зерттеу обьектісі: Адамдардың құқықтарын реттейтін ҚР Конституциясы, ҚР Азаматтық кодексі, ҚР Әкімшілік құқық, ҚР «Еңбек туралы» Заңы, ҚР-ның «Білім туралы» Заңы т.б. Қазақстан Республикасының заңнамаларымен қарастырылған.

Қолданылған әдебиеттер

I. Нормативтік құқықтық актілер.

1.Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жылы
(1998 жылы 7 қазан, 2007 жылы 21мамырдағы №254-III заңымен енгізілген өзгертулер).
3. Қазақстан Республикасының еңбек туралы кодексі 2002 жылы
1 қыркүйек.
4. Қазақстан Республикасының білім туралы заңы, 2004 жылы 28 сәуір.

II. Оқулықтар.

1. Аграновская Е.В., Лапинь О.А., Лукашева Е.А., «Права человека в истории человечества и в современном мире» Москва, 1989г.
2. Адам құқықтары туралы халықаралық билль. –Алматы, 1998ж.
3.Бюргенталь Т. «Международные права человека», Алматы, «Ғылым»1999г.
4. Винсент Р.Дж. «Адам құқықтары және халықаралық қатынастар» Алматы, Жеті жарғы, 1998ж.
5. Сапарғалиев Ғ. «Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы» Алматы, Жеті жарғы.,2004ж.
6. Сарсембаев М. А. «Халықаралық құқық»Алматы Жеті жарғы,1996 ж.
7. Степанова Т.А. «Основы права» Москва, «Финансы и статистика» 2004г.
8. Дулатбеков Н.О., Амандыкова С.К., Турлаев А.В. «Основы государства и права современного Казахстана» Астана -2000г. «Фолиант».
9. Комарова С.А. «Основы государства и права» Москва 2003г.
10.Мюллерсон Р.А. «Права человека: идеи, нормы, реальность». Москва, Юридическая литература, 1991г.
11.Нәрікбаев М.С., Өтебаев Ғ.Қ., Алиев М.М. «Қазақстан Республикасындағы прокурорлық қадағалау» Астана.,2005ж.
12.«Основные международные документы по правам человека материалыи коментарии» Алматы, 1998г.
13. Основы права, Учебное пособие - Москва «Юристь» и «Гардарика» 1998г.
14. «Основы государства и права РК» Уч. пособие Алматы: «Жеті жарғы», 1999.
15. «Основы права» Москва 1998г. НОРМА-ИНФРА учебник.
16. Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. «Мемлекет және құқық теориясы» Алматы, Жеті жарғы.,2006ж.
17. Права человека. Учебное пособие.Алматы. «Дәнекер» 1999г.
18. Пугинский Б.И. «Правоведение» Москва, Юрайт 2004г.Учебник.
19. Табанов С.А., Оразова А.Ә. «Күрделі заманның өтпелі кезеңдегі қазақ қоғамы». Ата заңдылығының (конституцияның) тарихи құқықтық сабақтастығы. Алматы., Жеті жарғы,2005 жыл.
22. Шкатулла В.И, Надвикова В.В., Сытинская М.В. «Право» Москва «Высшая школа»,2004г
21. «Халықаралық құқық» Дәрістер курсы. –Алматы., ҚазГЗУ, 2003ж.

III. Баспа сөз материалдары

1. Аманбаев А. «На защите конституционных прав и свобод граждан» Заң және Заман журналы №5, қыркүйек-қазан 2007ж.
2. Асанов Б. «Қатардағы еңбек адамы өз құқын жете біле бермейді» Заң газеті №123, 14 тамыз 2007 жыл.
3. «Адам құқығын қорғау кепілі» Заң газеті №53(677), 29 маусым 2005 жыл.
4. «Адам құқығын құрметтеу дәстүрлі даму үстінде», Заң газеті №30, 13 сәуір 2005 жыл.
5. «Адам құқығы ең жоғары құндылық» Құқықтық Қазақстан №27, 2007 жыл.
6.Балдабекова А. «Қазақстандағы адам құқықтары жөніндегі парламенттік өкілетті институтының (Омбудсмен институтының) пайда болуы мен дамуы» Заң журналы №4, 2007жыл
7. Байқадамов Б. «Әр адам өз құқығын өзі қорғауы тиіс» Заң газеті 25 тамыз, 2004 жыл.
8. Буралқиев І. «Әр азамат өз құқығын білу тиіс» Заң газеті №6, 1 қаңтар 2005 жыл
9. Смағұлов А. « Адамның құқықтары мен бостандықтарының қайнар көздері» Тураби журналы №5, 2007жыл.
10. Сәбекенов С. «Ата Заң және адам құқығы» Заң газеті №149,17 қараша 2005 жыл.
11. Смағұлов А. «Азаматтық қоғамда адам құқын қорғау адамзат парасаттылығының негізгі қағидасы» Тураби журналы №4, 2007жыл.
12. Ибраева А. «Адам құқығы-құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның басты игілігі» Заң және Заман журналы №9, қыркүйек 2006ж
13. Ибраева А. «Құқықтық мемлекеттегі адамның құқықтары мен бостандықтарының абсолюттігі» Тураби журналы №6, 2007жыл
14. «Қазақстан сот жүйесі бастамашылық қасиетке ие» Заң газеті №171, 8 қараша 2007 жыл.
15. ҚР Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі 2003 жылы ҚР-да адам және азамат құқығын сақтау жөніндегі баяндамасы «Азаматтық қоғамның негізгі қағидаты: адам құқығының сақталуы». Заң газеті 16 сәуір, 2004 жыл.
16. ҚР Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі 2003 жылы ҚР-да адам және азамат құқығын сақтау жөніндегі баяндамасы «Азаматтық қоғамның негізгі қағидаты: адам құқығының сақталуы» Заң газеті 21 сәуір, 2004 жыл.
17. ҚР Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі 2003 жылы ҚР-да адам және азамат құқығын сақтау жөніндегі баяндамасы «Азаматтық қоғамның негізгі қағидаты: адам құқығының сақталуы» Заң газеті 5мамыр, 2004 жыл.
18. Қаржаубаев Е. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік механизміндегі сот билігінің кейбір өзекті мәселелері» Тураби журналы №1,2008 жыл.
19. Тоқпатаев У. «Азаматтардың құқың қорғап,заңдылықты жіті қадағалау-қасиетті міндет», Заң және Заман журналы №12 желтоқсан, 2006ж
20. Тоқпатаев У. «Азамат құқығынан артық қазына жоқ», Заң және Заман журналы №10 қазан, 2006 жыл.

      
      Адам және азаматтардың Конституциялық құқықтары мен бостандықтары»
Мазмұны
Кіріспе
I тарау Адам мен азамат жағдайының Қазақстан Республикасындағы
конституциялық негіздері.
1.1 ... ... ... ... ... ... оны алу ... - 14
1.2 Адам мен азаматтың Конституциялық құқықтары, бостандықтары ... 37 1.3 ... ... мен ... ... Адам ... ... тетіктері.
2.1 Құқық қорғау органдарының адам құқын қорғаудағы
ролі..................46-57
2.2 ... ... адам ... ... жөніндегі өкілетті
органдар....................................................................
........................................58-72
2.3 Сот жүйесінің адам құқын қорғау жүйесіндегі
орны.............................73-81
Қорытынды...................................................................
..................................82-84
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
............85-87
Қосымша.....................................................................
.....................................88-90
Кіріспе
Тақырыптың ... ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттің, оның ... мен ... ... ... тосқауыл болуға, мемлекеттің қоғамды
шексіз билеп-төстеуіне кедергі қоюға ... мен ... көп ... ... ... ... оның
мемлекетпен өзара байланысын анықтайды.ҚР Конституциясының 1-бабында адам,
оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары ең қымбат қазына деп ... ...... мемлекеттің құқықтық дамуының ұзақ
мерзімдік міндеті – мемлекеттің құқықтық сипатын қалыптастыру ... ... ... ... мен адам ... ... ... болып табылады. «Адам мүдделерінің презумпциясы, - дейді
профессор Г.Мальцев, - заң ... ... ...... барлық дау-
дамайлар адам үшін не тиімді деген ... ... ... ... осы тұрғыдан қабылданады, ал ол адам қайдағы бір қиялдағы, ... ... ... ... сәйкес әсерленген адам емес, нақтылы
мақсаттары мен қажеттіліктері өмірде бар, тірі адам.
Адамның құқықтары – бүкіл адамзаттың ... ... ... ... ... да ... мен әрекеттер орын алмасын, қандай да ғылыми
жаңалықтар ашылмасын, олар адамның ... оның ... ... ... әсер ... ... Қоғамдық процестердің дамуында
құндылық бағдар адам құқықтарын ұлағаттаған ... және ... ... ... ... ... мәні ... ғасырдың екінші жартысынан бастап көптеген ... ... ... ... идеялардың ықпалымен
адам құқықтарын қорғауды көздейтін ... ... ... ... бағдар алды. Адам ... ... мына ... аса ... кезеңдерді атап өту қажет. 1948
жылдың 10 желтоқсанында Біріккен Ұлттар ... ... ... ... құжат
– Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын қабылдады. Адам құқықтарын
қорғауда 1975 жылы Хельсинки және 1989 жылы Вена ... де ... ... ... тек әлеуметтік мелекеттің ғана емес, сонымен бірге
құқықтық мемлекеттің де ... ... ... рет ... пен
тұлғаның өзара қарым-қатынасы сот негізіне қойылды, барлық ... ... ... ... ... ... заңға мемлекеттік органдар,
азаматтар және олардың бірлестіктері араларында туындайтын барлық дауларды
сот жолымен шешу қағидасы енгізілді.
1997 жылы ... және ... іс ... ... ... ... ... Конституцияның талаптарына сай адам мен азамат ... ... ... ... ... Адамның құқықтарын,
бостандықтары мен мүдделерін ... ... ... бекітудегі
келесі маңызды қадам – ҚР Конституциясының қабылдануы болды.
Конституцияда адамның құқықтары мен ... ... ... Бұл арада ҚР Конституциясында ... ... ... адам ... ... ... ... бекітілуінің аса маңызды факт екенін атап ... жөн. ... ... ... құқықтары мен бостандықтары заңдардың,
мемлекеттік билік органдарымен олардың лауазымды тұлғаларының қызметтерінің
мәнін, ... мен ... ... ... ... ... ... мемелекттік органдардың қызметін ... ... ... бұл ... ... оның өмірін, құқықтары мен
бостандықтарын ең ... ... деп ... ... оның ... ... ... білдіреді.
ҚР Конституциясында адам мен азаматтың азаматтық және саяси құқықтары ... ... ... бұл ... ... дербестігін, жеке-
дара мүдделердің әрекет кеңістігін қорғаудың құқықтық кепіліне айналды.
Мемлекет барлығын ... және ... қол ... ... ... ... Бұл Қазақстанда азаматтық қоғам орнатудың маңызды алғы
шарты болып табылады. Нақ осы тұлғаның ... ... ... оның ... ... және ... мен мемлекеттің
проблемаларын шешуге қатысу үшін жағдайлар жасауы ... ... ... ... ... ... ... ҚР Конституциясында тұлғаның еркін өздігінен дамуына
көмектесетін адам құқықтары мен бостандықтарының кең тізімі бекітілген. ... ... ... стандарттарға сай келеді. Оның ... ... ... мен ... ... емес, оларды
қорғаудың және кепілдік берудің нақты механизмі бар. Аталған қағиданың
Конституцияда бекітілуі ... ... даму ... ... дәлелдейді, өйткені тарих сабақтары қоғамдық проблемаларды шешу,
әлеуметтік өзгерістер барысында адам мен оның мүдделері ұмыт ... осы ... өз ... ... ... ... болатынын талай мәрте дәлелдеді.
Қазіргі жағдайда адамның бостандығы біршама басқаша түсініледі. Адамның
бостандығы тек ... бір ... ... және ... іске ... кез ... кедергілерді жоюдан ғана құралмайды. Адамның
бостандығы көрініс табатын ... ... бірі – ... шешімдерді
қабылдау еркіндігі. Бұл адамның санасы мен мәдениетінің даму ... ... ... ... етеді.
Осылайша, қазіргі адам құқықтарының ... мына ... ... өзінің дербес дүниесі бар, оған ешқандай биліктің қол
сұғуына болмайды; өзінің құқықтарын қорғай отырып, адам ... ... қоя ... ... оның ... мен ... құдай да,
мемлекет те сыйлаған емес, сондықтан да ... ... ... ... ... Адам ... ... үшін ешқандай құдай немесе зайырлы билікке
қарыздар емес. Ол еш уақытта да мені ... ... ... ... ... деп ешкімге бас июге, ешкімнің ... өзін ... деп ... ... ... ... ... адамға, өзінің
құқықтары мен бостандықтарының түйірмелерімен пайдаланғандығы үшін кімге
де, неге де болса да құлшылық етіп, бас ... ... Олар оған оның ... болғаны үшін ғана тиесілі.
Дипломдық жұмысымның мақсаты - Қазақстанда адам мен ... ... ... қорғау мен қамтамсыз ету проблемаларын тиімді шешу.
Осыдан ... ... ... ҚР ... бойынша азаматтық ұғымы, оны алу және жою ... Адам мен ... ... ... ... мен
міндеттері жүйесін ашып көрсету.
3. Халықаралық адам ... мен ... мән ... Құқық қорғау органдарының адам құқын қорғаудағы ролін салыстыру.
5. Қазақстан Республикасындағы адам құқықтары жөніндегі ... ... ... ... Сот ... адам құқын қорғау жүйесіндегі орнына құқықтық баға
беру.
Тақырыптың зерттеу обьектісі: Адамдардың құқықтарын ... ... ҚР ... ... ҚР ... ... ҚР «Еңбек туралы»
Заңы, ҚР-ның «Білім ... Заңы т.б. ... ... ... ... Адам мен ... жағдайының Қазақстан Республикасындағы
конституциялық негіздері.
1.1 Қазақстан Республикасы заңдары бойынша азаматтық ұғымы, оны алу және
жою.
Адам құқығы саласында Қазақстан ... ... ... ... жалпыға танылған нормаларынан бастау алатыны
баршаға ... Тек ... және ... ... адам ... көзқараста кездесетін ұқсастықтар мен айырмашылықтарға тоқталайық.
1.Халықаралық құқық сипаты Қазақстан Республикасының Конституциясы да
қандай да болсын ... тері ... ... ... ... саяси
нанымды, ұлттық және әлеуметтік және өзге де ... ... ... ... ... шығарады.
2.Жасына: балалар, еңбекке қабілеттер, зейнеткерлер екендігіне
байланысты мәртебе бірдей белгіленеді.
3.Отбасы мәртебесі ... ... ... ұясы ретінде де,
негізгі ұясы ретінде де бірыңғай шешіледі.
4.Адамның мемлекет пен қоғам өмірінің барлық саласында ... ... ... ... жүзеге асыру кепілдігі қарастырылады.
5.Абырой, өмір, денсаулық және қадір-қасиет өз дәрежесінде ... құқы мен ... ... ... ... ғана ... кез ... әр түрлі ассоциацияларға бірігуіне кепілдік
беріледі.
Халықаралық құқық нормалары адам құқы мен ... ... ... ... ... ... мен аталған
мемлекеттің азаматы болып ... ... ара ... ... үшін ... ... да ... өзгешелік жүргізілуі тиіс.
Қазақстан ... ... да осы ... ... ... мен ... құқы мемлекеттің мүдделері мен
қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қажетті ... ... Атап ... ... өкілетті органдарын сайлауға қатыстырылмайды, ... ... және ... Республикасындағы азаматтығы жоқтардың ... ... ... кең. Тек ... және ... ... ғана атап өтейін.Сот шешімінен басқа ретте ешкім ешкімді
өз ... ... ... ... ... барлық адамдардың азаматтыққа
тәуелсіз меншігі жөнінде болып отыр. Шетелдіктердің де, ... ... да ... ... ... қорғауында болады.
Проблеманың мұндай ... ... ... ... ... ... және ... құқық туралы пактте «әр адам, ол қай ... ... ... ... субьектілігін тануға құқы бар» делінген (16-бап).
Осы айтылғандарды тұжырымдай келгенде, ҚР Конституциясы жалпыға мәлім
халықаралық ... ... ... ... құндылықтардың
бәрін барынша бойына сіңірген құжат болып ... ... ... ... Заңы болғандықтан ол бастауларды көрсетпейді. Дегенмен,
Қазақстан Республикасының Конституциясы бір-қатар жағдайларда халықаралық
құқықтың нормаларына тікелей ... ... ... ... халықаралық құқықтың
жалпыға мәлім нормаларына ... ... ... ... ... табылады.
Қазақстан Республикасының заңдары азаматтықты азаматтардың жиынтығы
арқылы емес, әр жеке адам бойынша белгілейді.
Қазақстан ... ... ... ... өзара құқықтар мен бостандықтар жиынтығын білдіретін тұрақты
саяси-құқықтық ... ... ... заң ... ... ... 1)адамның мемлекетпен байланысы уақытша емес, тұрақты
болуы тиіс. Адам өз ... ... ... ... қабылдап, біресе одан
бас тарта алмайды; 2) адамның мемлекетпен байланысы саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... табылмайтын кез
келген адаммен құқықтық байланысқа түсе алады. Бірақ ... ... ... пен оның ... ... ғана ... ... 3) мемлекет пен
азаматтың арасында ... ... пен ... ... Республикасы өзінің органдары мен лауазымды ... өз ... ... ... ал Қазақстан Республикасы азаматтары
өзінің республикасы алдында жауапты. Ол ... ... және ... ... оның мүдделерін, аумақтық тұтастығын
қорғауға, әдет-ғұрып, дәстүрлерді, мемлекеттік тілді және оның аумағында
тұратын басқа да ұлт ... ... ... ... қуатының, егемендігі мен тәуелсіздігінің нығайтылуына үлес
қосуға міндетті.
Қазақстан ... ... ... ... және ... ... туралы Заңымен реттеледі.
Конституцияға ... ... ... ... барлық азаматтардың
теңдігі туралы, ... ... мен ... кепілдігі
туралы, құқықтар мен бостандықтардың шектелуіне жол берілмейтіндігі ... ... ... ... қуғындауға және басқаларына жол
берілмейтіндігі туралы қағидалар енгізілген. Қазақстан ... ... Заң: ... ... ... ... азаматы
болып табылатынын, олардың құқықтық жағдайларын, азаматтықты алу ... ... ... ... ... және бала етіп ... ... олардың балаларының азаматтығын, азаматтық мәселелері бойынша
мемлекеттік органдардың өкілеттігін, азаматтық мәселелері бойынша арыздар
мен ... ... ... орындау тәртібін, сондай-ақ азаматтық
мәселелері жөніндегі шешімдерге шағымдану тәртібін белгілейді.
Қазақстан Республикасының ... ... алу ... ... ... және ... ... нәсілді және ұлттық
сипатына, жынысына, біліміне, тіліне, дінге қатынасына, ... және өзге ... руы мен ... сипатына, тұратын орнына және басқа ... ... заң ... ... ... ... Заң күшіне енген күнге -1992 жылдың 1 наурызына
Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын;
ә) азаматтық туралы ... ... ... ... ... адамдар Қазақстан Республикасының азаматы болып табылады.
Қазақстан аумағында тұратын, Қазақстан Республикасының азаматы болып
табылмайтын және ... ... ... ... ... ... жоқ ... деп есептеледі.
Қандай да бір болсын шет мемлекетке жататындығына дәлелдемесі бар
адамдар ... ... ... ... Республикасының азаматтығы: 1)тууы бойынша; 2)Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... халықаралық шарттарында қарастырылған негіздер бойынша; 4)
Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы ... ... өзге де ... ... ... ... кезде ата-аналарының ... де ... ... болса, қай жерде туғанына қарамастан бала
Қазақстан Республикасының азаматы болып табылады. Егер бала ... ... ... екеуі де Қазақстан Республикасынан тыс жерде тұрақты
тұрса баланың азаматтығы ... ... ... ... орай ... Егер ата-аналарының бірі бала өмірге келген
кезде Қазақстан Республикасының азаматтығында болса, егер ... ... ... ... 2) ... тыс ... туған, бір-ақ ата-
аналарының немесе олардың біреуінің осы кезде Қазақстан аумағында ... орны ... бала ... Республикасының азаматтығында болса, ал
екіншісі азаматтығы жоқ адам ... бала қай ... ... ... ... ... табылады.
Басқа мемлекеттің азаматы және азаматтығы жоқ адам олардың өтініштері
бойынша азаматтық туралы заңда қаралған ... ... ... ... қабылдануы мүмкін. Кәмелеттік жасқа толмаған
қабілетсіздер, Қазақстан Республикасына ... ... ... саяси
себептермен Қазақстан аумағын тастап кетуге мәжбүр ... және ... ... ... ... ... қабылданады.
Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 23 желтоқсандағы Жарлығымен
азаматтық туралы Заңға ... ... ... Бұл ... ... Одағының азаматтары арасындағы қатынастардың кейбір ерекшеліктерін
бейнелейді. Бұрынғы КСРО ... бір ... ... еркін
қатынады. Туыс адамдардың әр түрлі республикаларда ... ... ... ... да және ... ... қиындықсыз араласты.
Алайда, КСРО-ның ыдырауының және ... ... ... ... ... Шекара белгіленді және соған орай шектеулер
қойылды. Бұл адамдардың ... ... ... әсер ... КСРО ... ... арасында тарихи қалыптасқан
қатынастарды одан әрі нығайту және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының азаматтығы туралы ... ... ... ... ... ... үшін бұрынғы одақтас республикалардың
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... аға-інілері, атасы мен әжесі) барлар Қазақстан
азаматтығына қабылданатын болды. Жеңілдетілген тәртіптің мәні ... ... ... қабылдау туралы тілек ... ... ... ... ... алты ... асырмай қаралатын
болды. Сонымен бірге осы ... ... ... ... ... белгіленген
басқа адамдардың азаматтық алуға қажетті 10 жылдық тұрақты тұру мерзімін ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының мемлекетаралық
шарттарымен шешіледі. Қазақстан Республикасы мен ... ... ... ... мен ... Федерациясы арасындағы осы
мемлекеттердің азаматтығын алудың ... ... ... ... қол қойылды. Мұндай келісімдер аталған мемлекеттердің өздерінің
азаматтығының жалпыға бірдей ... ... мен ... ... тиісті тарихи және дәстүрлі достық байланыстарын
сақтау мен нығайтуға ұмтылудан туындайды. Келісімге сәйкес әр ... ... өз ... ... тұруға келген, бұрынғы КСРО азаматы екендігін
дәлелдеген азаматтарға азаматтық алудың жеңілдетілген ... ... ... ... төмендегідей шарттардың бірі орындалса: 1) егер
өтініш білдіруші азаматтығын алған тараптың аумағында ... ... ... 2) ... білдірушінің біреуі болса да азаматтығын алатын тараптың
аумағында тұрақты тұратын және ... ... ... ... ... етіп асырап алғандардың) біреуі, баласы ( оның ішінде
асырап алған баласы), апа-сіңлісі, аға-інісі, ... және ... ... ... табылса қолданылады.Ішкі істер органдары тараптардың
бірінің азаматтық алуын тіркеуді үш ... ... ... ... ... ... ... азаматтығының өзгерілгеніне байланысты
балалардың азаматтығы өзгеруінің ... ... ... ... азаматтығы өзгерген кезде,соған орай екеуі де басқа тараптың
азаматы болады не ... де ... ... азаматтығынан шығады,
тиісінше олардың кәмелетке толмаған балаларының да ... ... ... ... қабылдаудың дәстүрлі де
жеңілдетілген тәртібі кезінде ... ... ... ... Азаматтыққа қабылдау туралы өтініш, егер адам: адамзатқа,
Қазақстан Республикасының ... мен ... ... ... ... ... бірлігі мен тұтастығын бұзуға
шақырса;
Мемлекеттік тәуелсіздікке, халықтың денсаулығына нұқсан келтіретін
заңға қарсы қызметті жүзеге асырса;
Мемлекетаралық, ... және діни ... ... ... ... қарсы әрекет етсе;
террорлық әрекеті үшін сотталған болса;
сотпен аса ... ... деп ... ... ... болса қабылданбайды.
Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша басқа мемлекеттің
азаматы Республика ... ... ... ... қос ... әлемдегі көптеген елдердің заңдары қос ... ... Қос ... ... мемлекеттің мазмұнынның өзіне ... ... ... ... ... биліктің қайнар
көзі халық, ол мемлекетпен саяси байланыста болады.Қос азаматтық алған
адамдар ... ... ... ... бойынша халықты тек бөлшектеу
мүмкін.
Егемендік, тәуелсіздік кез келген мемлекеттің бөлінбейтін ... ... ... пен ... мемлекеттің бүкіл қуатымен, оның
осы мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... бар адамның, егер ол сонымен бір мезгілде дауласушы мемлекеттің
де азаматы болса, өзі ... ... ... ... деп ... ... бола ма? Әрине, жоқ. Адамның патриоттық сезімі бір елге,
бір мемлекетке ғана арналады. Одан әрі, кез ... ... ... ... ... әскери, ғылыми, техникалық, қызметтік және
басқа құпиялары ... ... ... ... елдің құпиясы білуге
мүмкіндігі болған адамның, оны тап сондай азаматы болған екінші бір ... ... ... кепілдік жоқ.
Жеке адамға қатысты алғанда қос ... ... ... ... Халықаралық құқық нормалары ретінде де, ... ... ... де барлық адамдар үшін бірдей тең құқықтар ... ... ... қос ... бар ... ... екі ел ... да қорғалуға құқылы. Мұндай кепілдік кез келген
елдің ... ... ... ... бір елдің
азаматтығын алғандар мен қос ... ... ... ... ... ... қос азаматтық кезінде ол бір елдің азаматтығын
алғандар ... ... әсер ... ... ... жағынан, азаматы болып
табылатын бірінші ел тарапынан басқа елге ... ... ... факторы
болады.
Осы айтылғандар жеке азаматтықтың дұрыстығы және қос азаматтық
ерекше ... ғана ... ... ... ... ... барлық мемлекеттің заңдары рұқсат етеді. Мемлекеттердің
азаматтық ... ... ... қос азаматтылықтың пайда болуының
бір себебі болып табылады. Әр ... ... ... ... қайшылығының нәтижесінде азаматтың екі немесе одан да ... ... ... ... ... тууы ... Қос азаматтық
көп жағдайда халықаралық шарттар негізінде пайда болады.
Азаматтылықтың ... ... ... ... ... ... ... жағдайда тоқтатылады.
Оған Қазақстан Республикасы азаматтығынан шығу жатады. Азаматтықтан
шығуда Азаматтық туралы ... ... ... ... ... рұқсат етіледі. Азаматтықтан шығу ... арыз Ішкі ... және ... ... министрлігі арқылы Президенттің атына
беріледі. Жасы 14-ке толмаған бала Қазақстанның азаматтығынан шығуға ... ... ... бірі ... ... қалатын болса,
осы ата-анасының баланың Қазақстан азаматтығынан шығуына ... ... ... ... тиіс.
Заңмен белгіленген жағдайларда азаматтықтан шығуға рұқсат берілмеуі
де мүмкін. Егер азамат мемелекет ... ... ... ... ... азаматтардың немесе ұйымдардың, ... ... ... ... мүліктік міндетте иелерін
орындамаған болса оған ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығуға, егер
шығу туралы өтініш білдірген адам айыпталушы ретінде қылмыстық ... ... ... сот ... ... өтеп ... егер адамның
азаматтықтан шығуы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... де ... ... Республикасының азаматтығы: 1)Қазақстан Республикасының
халықаралық шарттарымен қарастырылған жағдайларды есептемегенде, адам ... ... ... полицияға, әділет немесе өзге ... ... және ... ... ... ... ... егер Қазақстан Республикасының азаматтығы көрнеу өтірік мәліметтер
немесе жалған құжаттар ... ... ... ... 3) ... ... ... қарастырылған негіздер бойынша
тоқтатылады.
Ата-аналардың екеуінің де ... ... ... орай ... ... да өзгереді.
Азаматтық мәселесі бойынша шешім шығарушы ... ... ... ... ... ... жеріне қарамастан басқа елдің
азаматын және азаматтығы жоқ адамдарды ... ... ... ... ... азаматтығын қалпына
келтіру; Азаматтық туралы Заңда қарастырылған, ... ... ... ... жағдайларда басқа мемлекеттің азаматтарына
Қазақстан Республикасының азаматтығын беру туралы ... ... ... қоғамдағы жағдайы мемлекет дамуының деңгейін
сипаттайды. ... ... жеке ... ... мен ... қол ... ешкімнің де құқығы жоқ.Сондықтан, Қазақстан
Республикасының Конституциясы, басқа да заңдары ... жеке ... ... ... ... ... Егер ... денсаулығына,
азаматтық қадір-қасиетіне қауіп ... әр адам ... ... ... ... ... құқылы. Жоғарыда айтылғандай, ол үшін
арнаулы ... ... ... Адам ... құқы мен ... ... ... ... ... құқылы. Бірде-бір
мемлекеттік орган, бір де бір лауазымды адам ... ... ... Бұл, адам ... мен ... шектелген жағдайда, оған қай заңды
бұзғаны, қандай құқық ... ... ... ... тиіс. Ең
маңыздысы, адамның табиғи құқығы-өмір сүру құқығы.
« 1. Әркімнің өмір сүру құқы бар.
2.Ешкімнің өз бетінше адам ... ... ... жоқ. Өлім ... ауыр ... жасағаны үшін ең ауыр жаза ретінде заңмен белгіленеді,
ондай жазаға кесілген ... ... ... ... ... құқығы
беріледі».1Өлім жазасы ауыр қылмыс жасаған адамның ерекше қауіптілігіне
байланысты және ... ... ... ... ... ... туралы үкім шығармас бұрын сот мұндай ең ауыр жазаны
қолданудың мән-жайын ... ... өлім ... ... адамды
мейлінше толық сипаттап көрсетуі тиіс. ... ... сот ... дертке ұшырамағанын да ... ... ... ... жаза мүлдем қолданылмайды.
Өлім жазасына кесілген адам кешірім жасау туралы өтінішпен Қазақстан
Республикасының Президентіне жүгінуіне құқылы. Кешірім ... ... ... ... сотталған адам қандай кісі, бұрын сотталған ба, бұрын оған
кешірім ... ба, ... ... ... және ... ... ... өміріне қол сұқпаушылық Конституция арқылы қорғалады.
«Ешкімді азаптауға, оған ... ... ... ... ... қадір-қасиетін қорлайтындай жәбір көрсетуге не
жазалауға болмайды » (17 бап).
Конституцияның осы қағидасы, негізінен, лауазымды адамдарға ... ... ... денеге жарақат түсіретін, адамның қадір-
қасиетін қорлайтын мұндай шаралардың ... ... ... ... ... ... дене жарақатын салу түрінде көрінуі
мүмкін.
Қорлау - жеке басын, ұлттық ... ... және ... ... ... мүмкін. Айыпталушыға, күдік келтірілушіге,
куәгерге, сарапшыға қатысты мұндай әдістерді қолданған ... ... ... жауаптылыққа тартылады.
Заң адамның бостандығын басқа жеке адамдардың да зорлық-зомбылығынан
қорғайды. Егер кімде-кім адамды өз бетімен ... ... ... ол адам ... жауаптылыққа тартылады. Мұндай іс-әрекет ... ... ... ... ... ауруханаға жатқызу және басқалары)
не күш қолданамын деп қорқыту жолымен жүргізілуі мүмкін. Егер ... ... және оны ... ... ... тапсыру мақсатында күш
қолданса, әрине, ол жауаптылыққа тартылмайды. Өйткені ол өзінің ... ... Егер де ... адам ... ... ... ... пайдаланып, адамды бостандығынан заңсыз айырса, онда ол
билігін теріс және ... ... үшін ... тартылады. Оның
үстіне айыпталушыдан, куәгерден күштеу жолымен алынған жауаптың заңдық күші
болмайды.
Куәгер – тергеушілік және сот ісі ... ... ... ... ол тергеу (алдын ала анықтама алу), сот процесінде куәлік беруден
бас ... ... Ол кім ... де ... болуы тиіс. Егер адам ... , ... және ... ... ... ... келтірілген мән-
жайға куәгерлік күйде болса, онда шындықты ашу үшін ... және ... ... оның ... және азаматтық міндеті. Қылмыстықтың өрісі
кең жағдайында ... ... ... үшін қылмыскерлер тарапынан болуы
мүмкін кек алу ... ... сот және ... ... ... тиіс. Куәгердің өзінің азаматтық міндетін орындауы үшін оның
қауіпсіздігін қамтамасыз ету керек.
Сондай-ақ ар-намыс ... да адам ... ... ... Әр ... өз еркі ... өзінің дінге қатысын өзі белгілеуге
құқылы. Егер адам ... ... ... ... оның діни ... ... орындауына ешкімнің кедергі келтіруге құқы жоқ. ... ... ... мен ... орындау басқа адамның, қоғамның
заңды мүдделеріне кесел келтірмеуі тиіс. Заң дінге ... құқы ... ... және ... ... ... ... жеңілдіктер мен
артықшылықтар беруге тыйым салады.Конституция бірде-бір діннің артықшылығын
көздемейді. Діни көзқарастары үшін жаулық пен ... ... ... бұзу ... ... ... сенетіндер қасиетті деп есептейтін
құрылыстар мен ... ... мен ... ... мен арамдау құқық
бұзушылық болып ... ... ... ... отырып, адамды оның азаматтық
міндетін орындауынан босатпайды. ... діни ... ... ... ... атап айтқанда әскери міндетін өтеуден бас ... ... ... ... ... бөлу ... ... басты
кепілі болып табылады. Мемлекет, оның органдары, лауазымды адамдары діни
бірлестіктердің қызметіне араласа алмайды, ... ... ... ... ... ... тиіс. Сонымен бірге Конституция діннің
қоғамдағы орнын белгілейді.
Қазақстан Республикасының Конституциясы адамның ең сапалы қасиеті -
ар-намыс пен ... ... ... ... ... ... ... қадір-қасиетіне қол сұғылмайды» деп
жазылған.
Бұл қағида қылмыстық және азаматтық заңдарда нақтыланады. Егер ... ... ... ... ... ... мәліметтер
таратса және оның ақиқаттығын дәлелдей алмаса, онда ол қылмыстық, мүліктік
жауаптылыққа тартылады. ... егер ... ... ... ... сот ... беделін қалпына келтіруіне, сондай-ақ келтірілген
моралдық зардап үшін мүліктік құн талап етуге құқылы.
Заң адамның ар-намысы мен ... ... ... ... ... салады. Қорлау – жағымсыз, ... ... ... ... ... жол берілмейтіндей нысанда көрінген іс-әрекет
және сөз.
Заң ар-намыс, қадір-қасиетпен бірге жеке өмірге кім-кімнің ... ... қол ... ... Мысалы, азаматқа қатысты ақпаратты
оның келісімінсіз жинауға, сақтауға, пайдалануға және ... ... ... тек ... ғана ... ... ... мұндай ақпараттың заңда
қарастырылған сақтау, пайдалану тәртібі де сақталуы тиіс. Егер ол заңдық
жауаптылыққа тартылған ... ... ... ... ... (милиция,
прокуратура, сот) азаматтың келісімінсіз жинай ... Егер ... ... болса, аталған органдардың ол ... ... ... пайдалануға және таратуға құқы жоқ .
Жеке өмірге араласпау тұрғын жайға қол сұқпаушылықты белгілеуді ... Үй ... ... ... де ... ... үйіне, басқа
адамның пәтеріне басып кіруіне құқы жоқ. ... үйге өз ... ... үй ... еркінен тыс ашық немесе үй иесі жоқ ... ... ... жатады. Бұл үшін заң тіпті қылмыстық жауаптылық та белгілейді. Мұндай
жауаптылық ... ... ... жолымен басып кірген жағдайда, заңсыз
(прокурордың рұқсатынсыз) ... ... ... қозғалады. Тұрғын үйге
милиция қызметкері қылмыскердің ізіне түсу және ... ... ... ... ... қауіп төнген жағдайда кіреді.
Адамды тұрғын үйден айыруға тыйым салынады. Егер адам тұрғын үйге
меншік құқына ие ... онда ол оны ... ... және оған ... ... Адам мен ... Конституциялық құқықтары, бостандықтары мен
міндеттері жүйесі.
Жеке адамның Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясында
орнықтырылған ... ... ... мен ... ... ... және ... құқықтық құжаттардың негізгі
қағидаларынан туындайды.
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы (1995ж.) азаматтардың
құқықтары мен ... ... ... ... ... мен ... сүйенеді. Аталған және басқа халықаралық
актілер мынадай негізгі құқықтар мен бостандықтарды жариялайды: кез ... өмір ... ... және жеке ... қол сұғылмауына құқылы;
ешкім де азапталмауы, қадір – қасиетін кемсітетіндей көз алартушылыққа ... ... ... ... ... заң алдында тең, заңмен тең дәрежеде
қорғалуға құқылы; кез келген адам тұратын ... ... ... ... және таңдауға құқылы; кез келген адам өзінің, отбасының және
басқаларының ... және ... ... ... ... ... еңбек етуге, білім алуға, дем алуға құқылы. Халықаралық – ... адам құқы мен ... ең ... ... деп ... Республикасының Конституциясы адам құқы туралы халықаралық
құжаттардың негізгі идеялары мен қағидаларын ... және оны ... ... ... ... ... Конституцияда мемлекеттің
адамға және азаматқа қатынасы туралы қағида ... ... ... ... әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады,
олардан ешкім айыра алмайды, заңдар мен өзге де ... ... ... мен ... ... ... ... (12-бап, 2-
тармақ ). Бұл адамның табиғи ... ... ... және ... ... көзі ... ... және Конституцияның «Адам және азамат» деген II
тарауының мазмұнын ... ... адам ... бірге азаматтың да құқы
мен ... ... ... ... ... ... азаматтығына
орай құқықтарға ие болып, міндеттер атқарады» (12-бап,3- тармақ). Сөйтіп,
аталған ... ... ... заң ... ... рет
азаматтардың құқықтары және міндеттерімен бірге «адам құқы» ... бір ... ... және ... түрде ұштасқан ұғымдар. Азамат ...... ... ... бәрі де ... да қатысты. Адамға тумысынан
жазылған, абсолютті деп танылған және ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының азаматына да тән. ... ... ... мен ... шетел азаматтарына және азаматтығы
жоқтарға да берілген.1
Алайда «азаматтың құқығы» азаматтың құқынан ... ... ... ... кең ... мен ... ... мемлекеттің
өз азаматтарына деген ерекше қатынастарына орай оған ... ... ... осы ... ... ... Конституциясы жеке
тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын қалыптастырады. Егер ... мен ... ... қатысты болса, онда «барлығы», «адам»,
«әркім», ешкім де емес» ... ... ... Егер де құқықтар,
бостандықтар мен міндеттер тек ... ... ... қатысты
болса, онда ол тура көрсетіледі. 13-бапта: «Әркімнің құқық субьектісі
ретінде ... ... бар және ... құқықтары мен бостандықтарын,
қажетті қорғанысты қоса алғанда, заңға қайшы келмейтін барлық ... ... » ... 14-бапта: «Заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең
» екендігі ... ... ... ... «Ешкімді азаптауға, оған
зорлық – зомбылық жасауға, басқадай қатыгездік ... ... ... ... ... ... ... не жазалауға болмайды». Сонымен
бірге, егер әңгіме тек азаматтардың ... мен ... ... онда ... айрықша мән беріледі. Өйткені, Қазақстан Республикасының
азаматын ешқандай жағдайда ... ... ... ... айыруға, сондай-ақ оны Қазақстаннан тыс жерлерге аластауға болмайды
(10-баптың 2-тармағы). Конституцияда республика азаматының әскери ... ... ... атап ... ... және т.б. ... ... бойынша, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ
адамдар – ... ... ... иеленген ерекше тобы. Айталық,
Конституцияның 12-бабында айтылғандай, ... ... ... ... ... көзделмесе, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ
адамдар Республикада азаматтар үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды
пайдаланады, сондай-ақ ... ... ... ... адам және ... құқының
негіздеріне оларды нығайтатын және олардың құқықтық мәртебесінің жүзеге
асырылуына ықпал ететіндей негіз боларлық принциптерді ... ... ... ... ... құқы мен ... айнымастығы. Табиғи танылған құқық
мемлекеттің сыйы емес. Ол оны тек ... ... және ... ... сақталуына кепілдік жасайды. Не ... не ... не ... ... ... көзделгеннен өзге жағдайда,
одан айыруына, шектеуіне құқы жоқ.[1]
2.Конституция құқықтар мен бостандықтарды теріс ... ... ... және ... ... құқықтары мен бостандықтарының
жүзеге асырылуы ... ... ... бұзбауы,
конституциялық құрылысқа және қоғамдық ... ... ... ... ... анық жазылған. Әр адам мен азаматтың құқы мен
бостандығының теңдігі бұған олардың бәрінің де ... ... ... құқы мен бостандығын екінші біреу (біреулер) бұзған ... ... ... ... құқын, бостандығын, ар-намысы мен қадір-қасиетін
құрметтеу жөніндегі міндеттеме бұзылғандықтан, заң кепілдігі күшіне енеді.
3. Конституциялық ... пен ... ... ... ... ... бірге Конституция шектеудің шегі мен ... ... ... адам мен ... құқы мен ... тек заң ... мүмкін. Бұл заңға сәйкес ... ... ... арқылы
(Президенттің нормативтік жарлықтарымен,Үкіметтің ... ... ... ... өкілетті және
атқару органдарының нормативтік ... адам мен ... құқы ... ... болмайтындығын білдіреді. Екіншіден, адам мен
азаматтың құқықтары мен ... ... ... сақтау,
қоғамдық тәртіпті, адам құқы мен бостандығын, халықтардың денсаулығы мен
ізеттілігін қорғау үшін қажеттілік деңгейінде ... ... Бұл ... шын ... адам мен ... құқы мен ... ... гөрі,
мемлекет пен адамның мүддесін жекелеген адамдар тарапынан болуы мүмкін қол
сұғушылықтан ... ... ... ... ... ... ... құқықтар мен
бостандықтарды шексіз пайдалана алады. Конституция саяси себептер бойынша
адамдардың құқы мен бостандығын қандай да бір жол ... ... ... ... тағы бір ... ... Демек, саяси
тұрғыдағы себеппен азаматтың құқы мен ... ... ... ... адам мен ... саяси, әлеуметтік, экономикалық жеке құқықтары
мен бостандықтары туралы болып отыр. Конституцияда ... ... ... Ол ... тең ... ... қандай негізде
алынғанына қарамастан, азаматтығын ... ... ... ... ... өз шегінде өз азаматтарын қорғауға және қорғаушылыққа
кепілдік ... және оны ... ... ... ... ... ... құқыққа құқықтық, субьектілік, сот арқылы қорғалу құқығы, заң
және сот алдында теңдік, өмір сүру ... ... ... ... бостандығы (16-баптың 1-тармағы), адамның ... ... ... ана ... ... құқығы (19-бап), ар-ождан
бостандығы құқығы (22-бап), меншікке ... ... ... ... Адам мен ... құқы мен бостандығының ... ... ... ... ... ... мен ... пайдалану мүмкіндігі
мен ақиқаттығын білдіреді. Мемлекеттік ... ... ... қабатымен қамқорлықты шектеген жағдайда қабілетті адамның өзі заңда
көзделген ... мен ... ... ... ... құқы мен
бостандығын жүзеге асыруға өзі қамқоршы болуы тиіс. ... ... заң ... алуға құқығы бар екендігі жазылған. ... ... заң ... ... ... ... тең ... адам мен азаматтың құқықтық ... ... ... ... ... осы ... адам мен
азаматтың қызмет өмірінің барлық салаларына орай орнықтырылды. Айталық, заң
мен сот алдында бәрі де тең. Бұл заң ... ... ... ... заң ... ... үшін бәрінің де бір деңгейде жауапты
екендігін білдіреді. Сот алдында бәрі де тең. Ол адам мен ... ... ... мүліктік жағдайына, ұлтына, жынысына,
тағы басқаларына) қарамастан, сот ... де бір ... ... ... ... сот істі ... кезде адамдардың жағдайларын,
ерекшеліктерін емес, тек Конституцияны және заңды ғана ... ... Адам мен ... ... ... құқық пен бостандықтың
ешқандай кемсітушілікке жол берместен, барлығына бір ... ... ... да ... ... ... лауазымдық және мүліктік
жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына,
тұрғылықты ... ... ... кез ... өзге ... бойынша
ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды (14-баптың 2-тармағы).
6. Заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық ... ... ... мен бостандықтарының мазмұны мен қолданылуын
қамтамасыз ету принципі. Бұл ... ... адам ... ... осы ... пен ... жүзеге асыру жағдайы мен тәртібін
белгілейтін ... мен өзге де ... ... ... әзірлеу және
қабылдау кезінде ең басты негізге алынатындығын білдіреді.
7. Құқықтың, бостандықтың және міндеттіліктің бірлігі, бөлінбестігі
адам мен азаматтың ... ... ... ... болып табылады.
Әркім де Конституцияны және Қазақстан Республикасының заңдарын сақтауы
тиіс. Әр адам мен ... ... ... өмір ... Адамдар
құқықтар мен бостандықтарды тең иеленіп қана қоймайды, сондай-ақ ... ... ... ... ... оларға бірдей міндеттілік
жүктеледі.
Сонымен қатар, азаматтардың экономикалық және әлеуметтік құқықтары
мен бостандықтары. ... ... пен ... ... өзінің
материалдық өндіріс және бөлініс саласындағы өз мүмкіндіктерін жүзеге асыру
үшін ... ... ... пен ... ... рухани және басқа да
қоғамдық (жеке) қажеттерін өтеуге қызмет етеді.
Қазақстан социалистік (мемлекеттік) экономикадан рыноктік ... ... өту ... ... Осыған байланысты Қазақстан
мемлекетінің экономикалық ... ... ... жеке және мемлекеттік меншікке негізделген экономиканы құрудан;
- кәсіпкерлікке, әсіресе материалдық игіліктер өндірісі, құрылыс,
көлік, жеке сауда ... ... үшін ... кез келген нысандағы
кәсіпкерлікке қолдау көрсетуден көрінеді.
Қазақстанда мемлекеттік меншіктің елеулі бөлігін ... ... ... ... Жекешелендіру мынадай мәселелерді
шешеді:
1)жекешелендірудің мақсаты - әр адамға оның мемлекеттік мүліктегі
үлесін бөлу;
2)жекешелендіруге ... әр ... ... ... ... куәландыратын құжат алады.
Әрбір азамат белгілі бір мөлшерде жеке меншікке ие болады. ... ... ... бастау қамтамасыз етіледі. Ал одан арғысы әркімнің
жеке қабілетіне, басқа да ... ... ... ... тек ... ғана ... ... нығайтты. Ол жалақының
есебінен құрылды және адамның қажетін қанағаттандыруға қызмет ... ... өзі ... ... көзі ... ... Сондықтан жеке меншікке
құқық адамның өзіндік меншігі құқығынан елеулі түрде ... ... ... ... ... ... ... құқы үш элементтен
тұрады: а) иелену құқығы, яғни, меншік обьектілеріне: жылжымалы және
жылжымайтын ... ... ... ... ... ә) пайдалану құқығы,
яғни, меншік обьектісінің ... ... ... көру,
техниканы, технологияны пайдалану құқығы; б) билік ету құқығы, ... ... ... ... ... ... қайтарымсыз беру және т.б.
Меншік иесі өз меншігіне ... ... ... ... ... Бұл ... жекелеген адамға, қоғамға зиянды түрде, яғни, басқа адамдардың,
қоғамдық бірлестіктердің, ... ... ... ... келтіре
отырып пайдалануға болмайды деген сөз.
Жеке меншік әр түрлі жолдармен: материалдық игілік ... ... ... ... алу, ... ... өткізу және т.б. нәтижесінде
алынуы мүмкін. Егер ... ... ... ... ... ол ... арқылы
қорғалады.
Мемлекет өз азаматтарының меншікке құқын ел ішінде де, сондай- ақ
сырт жерлерде де қорғайды. ... жеке ... ... ... ... ... талан-таражға салынудан, бұзылудан), екіншіден,
оған нұқсан келтіретін кез келген іс-әрекеттен қорғайды. Жеке меншікке қол
сұққаны үшін ... ... және ... ... ... Заң
жеке меншікті мемлекеттік органдар және лауазымды адамдар тарапынан ... қол ... ... Егер ... ... ... мүлікті
алу туралы шешім шығарса, онда ол келтірілген залалдың орнын толтыруды
немесе мүлікті ... ... етіп ... ... ... иесі ... ... иеленген өз мүлкін қайтаруын талап
етуге құқылы. ... ... ... ... қолында болып шыққан өз мүлкін
(малын) таныды ... Егер ... ... мүлікті иесіне өз еркімен
қайтармаса, соңғысы мүліктің қайтарылуын ... етіп ... ... құқылы.
Егер мүлік әлдекімнің кінәсінен бұзылса меншік иесі келтірілген ... ... сот ... талап етуге құқылы.
Жекешелендіру процесінде жеке меншіктің құрылуының қайнар көзі болып
табылатын жеке кәсіпкерлікке айрықша назар аударылады.
Жеке кәсіпкерлік – азаматтың экономикалық ... ... ... Рыноктік қатынасқа көшудің ... ... бірі ... ... ... ету болып табылады. Кеңестік кезеңде
жеке кәсіпкерлікпен шұғылдануға ... ... ... басылып
тасталды. Мұндай қызмет заңсыз баюдың негізі, ізгіліктің жойылуына апарып
соқтыратын тоғышарлық идеологияның ... деп ... ... ... ... ... таратылады.Осының кесірінен адамдар жүздеген
жылдар бойғы сақталған ұлттық кәсіпшілік дәстүрін жалғастыру және жетілдіру
мүмкіндігінен айрылды (қолмен кілем тоқу, ... іс т.б). Бұл ... ... ... зиян ... ... ... басып
тастады, еңбек дағдыларының жойылуына әкеліп ... ... ... те, ... да, ... та, әр адам да ... Енді кәсіпкерлік
қызметке деген көзқарас түбегейлі өзгерді.
«Әркімнің кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне құқығы бар» (26-бап). ... ... және ... ... ... Республикасының Заңы
қабылданды. Онда шағын кәсіпкерлікті қорғау мен қолдаудың негізгі ... ... ... Мемлекет, оның органдарының шағын кәсіпкерліктің
қызметіне тікелей араласуына құқы жоқ. Шағын ... ... ... берілген. Әрине, бұл орайда олар заңды бұзбауы тиіс. Шағын
кәсіпкерліктің құқын бұзған лауазымды адамдар жауаптылыққа тартылады.
Шағын кәсіпкерлік – ... әр ... ... ... көмек
көрсетулерге) қажеттілікті қанағаттандыруға бағытталған қызметі. Мұндай
қызметті азаматтың өзі немесе оның ... ... адам ... Әрине,
кәсіпкерлікпен айналысуға шешім қабылдаған адам оның тіпті жеңіл жұмыс ... ... ... ... ... ... Өйткені адам өз
қызметіне, өз мүлкіне өзі жауап береді. ... ... ... ... ... ... ... үшін ешкім де: мемлекет те ... ... да ... не ... ... емес тек өзі ғана ... ... бірге кәсіпкердің мүлкі заңмен қорғалады, ешкімнің оған қол
сұғуға құқы жоқ. Тек заң негізінде ғана ... ... алып ... ... қызметін шектеуге болады. Мысалы, ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қорғау ... ... ... ... ету және т.б. мақсаттарда
шектеуге болады. Басқаша айтқанда, адам адамдарға, ... ... ... суды ... және т.б.), ... ... ... кәсіпкерлік
қызметпен айналыспауы тиіс.
Кәсіпкерлікпен жеке адамдар немесе адамдар тобы айналыса алады.
Мемлекет кәсіпкерлерге көптеген ... ... ... ... ... қажетті жабдықтармен және басқалармен қамамасыз етеді. Мұндай
көмек ең алдымен материалдық құңдылықтар өндіретін ... ... ... ... ... экономиканы дамытуға, адамдардың осындай
тауарларға сұранысын қанағаттандыруға ... ... ... (фермерлерге, тұтыну тауарларын өндірушілерге және
басқаларына) қолдау көрсететін ... пен ... ... қоры
құрылды.
Еңбек ету бостандығы – азаматтардың негізгі құқықтарына жатады. Бұл
құқық еңбекке қабілетті адамның өз ... өз ... ... ... бар ... ... ... ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін
таңдауына құқығы бар» ... ... ету ... ... ... ... құқығын білдіреді. Екіншіден, әрбір еңбек етуге қабілетті адамның
өз қалауымен мемлекеттік немесе жеке кәсіпорынға, мекемелер мен ... ... ... ... бар ... білдіреді.Үшіншіден, бұл
құқық адамның жұмысқа өз мамандығы бойынша орналасуына мүмкіндік береді.
Конституция, заңдар адамның жұмысқа өзінің орналасуына құқық ... ... үшін ... ... ... Еңбек шартының мынадай
белгілері бар:
еңбек етуші белгілі бір ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу үшін жалданады;
ол еңбек шартында көзделген жұмысты орындайды;
ол еңбек ... ... ... бағынады;
ол еңбек ақыны шартта көзделгендей сан мен сапа бойынша алады;
және ... ... ... ... ... ... болмауы
тиіс;
ұжым әкімшілігі, жеке жалдаушы жұмысқа қолайлы жағдай жасайды.
Конституцияда мынадай қағида бар:
«Еріксіз еңбекке соттың үкімі бойынша не ... ... ... ... ғана жол ... ... ешкімнің ешкімді зорлап жұмыс істеуге құқы
жоқ. Жұмысқа ...... ... ... және ... құқықтар
туралы халықаралық пактте көзделгендей: «Ешкімді ерксіз немесе міндетті
еңбек етуге мәжбүрлеуге жол ... (3-а ... ... ... бұл ... ... ... береді. Аталған
пактте мынадай да қағида бар: «Қылмыс үшін жаза каторгалық ... ... ... ... ... елдерде, 3-а тармақ осындай жаза
тағайындаған құзыретті сот ... ... ... ... орындауға
тосқауыл болып есептелмейді». Тиісінше, Қазақстан Республиасының сот үкімі
бойынша еріксіз еңбекке рұқсат ететін ... ... ... ... ... ... келмейді.
Төтенше немесе әскери жағдай жарияланған кезде заң азаматтардың
белгілі бір ... ... ... орындау жағдайын қарастыра алады.
Мұндай «мәжбүрлеу» азаматтардың, ... ... ... ... және ... ... туындайды.
Еріксіз еңбектің уақытша сипатта болатынын айтқан жөн және адамның
денсаулығына нұқсан келтірмеуі, ар-намыс бостандығын шектемеуі, азап ... ... ... ... ... ... ... мен заңдары еңбек ету
бостандығын жариялай отырып, еңбек шартының ... де ... ... ... ... келетіндердің жұмысқа орналасуын көздейді. Алайда,
рыноктік ... ... жеке ... ... ... кезде мемлекет
онда жұмыс істегісі келетіндерді оған ... ... жол ... кәсіпорын (кәсіпкерлер) жұмысқа ... мен ... ... заң ... өз қалауларымен шешеді.
Азаматтардың демалыс құқығы.1 Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... оның үстіне демалыс
туралы заң мемлекеттік сияқты ұжымдық және жеке кәсіпорындарды да ... ... - ... ... еңбек ету міндеттемесін орындаудан
босаған кездегі уақыттарын оны өзінің қалауы бойынша ... ... ... ... ... бар.
Жұмыс күні ішіндегі үзіліс. Мұндай үзіліс екі сағаттан ұзақ болмауы
тиіс және ... ... ... Үзіліс, әдетте, жұмыс уақыты ... төрт ... ... ... ... ... бар әйелге кем дегенде
жарты сағат қосымша үзіліс беріледі. Ол уақыт жұмыс ... деп ... ақы ... ... ... ... тәртібі жұмыс уақыты 7-8 сағатқа
созылатын жерлерде белгіленеді. Оқу орындарында үзіліс ... ... ... ... ... ... ... үзіліс жұмыс аяқталған соң
басталып, келесі жұмыс күніне дейін созылады.
Апталық демалыс уақыты. ... ... ... күні – жексенбі.
Аптасына 5 ... күні ... ... ...... күні деп
есептеледі. Жұмыс уақытының ұзақтығы 40 сағаттан аспауы тиіс.
Жылдық демалыс уақыты – кем дегенде 18 ... ... ... ... ... тағы да ... демалыс беріледі. Мысалы, мұғалімдерге
берілетін ... ... 48 ... күні.
Мектептерде, арнаулы оқу орындарында ... ... ... ... ақысы төленеді. Бұл
оқитындардың ойдағыдай білім алуына ... ... ... орны
әкімшілігінің қандай да бір себептермен болсын заңда көзделген демалысты
беруден бас тартуға құқығы жоқ. ... ... жеке ... да
әкімшіліктері заң ережелерін орындауға міндетті.
Азаматтардың тұрғын үйге құқығы. Гуманды болғысы ... ... ... ... ... жасауға, олардың әрқайсысының тұрғын үиі болуға
ұмтылуы тиіс. Міне осыдан келіп, ... ... ... тұрғын
үйге құқына мынадай кепілдік береді.
1. Азаматтар тұрғын үй салуға, сатып алуға, белгіленген тәртіппен
мемлекеттік, ... ... үй ... ... ... ... Азаматтар тұрғын үй немесе пәтер сатып алуға, мемлекеттік тұрғын
үй қорынан тегін немесе жалға алуға құқылы.
3. Мемлекет ... жеке ... ... үй ... ... ... алу ... тұрғызуына көмек көрсетеді.
4. Тұрғын үйден қуып шығуға кім-кімге болсын тыйым ... ... ... ... ... ғана ... ... Азаматтар тұрғын үйді пайдалану мүмкіндігінен айрылған немесе ол
мүмкіндік шектелген жағдайда заңсыздықтың тоқтатылуы туралы ... ... Егер ... үйі орналасқан участок мемлекет мүддесіне алынатын
болса, мемлекет оның ... ... ... ... ... ... тұрғын үйге құығы болумен бірге, оларға тұрғын үйді
пайдалануға байланысты міндеттер де жүктеледі.Олар тұрғын үйді ... ... ... үйді ... ... үйді пайдалану тәртібін
сақтауы, пәтер ақыны уақытында енгізіп ... ... ... ... ... ... байланысты мемлекеттің тұрғын үй жөніндегі
саясатты айтарлықтай өзгерді. Енді мемлекет бұрынғыдай азаматтардың ... ... ... ... ... ала алмайды. Еңбекке қабілетті
азаматтар өз еңбегімен, өз қаражатымен ... ... алуы ... ... ... үй ... ... жеңілдетілген кредитпен
көмектеседі, ал халықтың тұрмысы төмен қабатына пәтер тұрғызып беретін
болады.
Азаматтардың ... ... ... Бұл ... ... сақтау мекемелерінде көрсетілетін тегін медициналық көмек арқылы
жүзеге асырылады. Бұрын барлық медициналық көмекті ... ... ... ... ісі ... қолында болды. Енді мемлекеттік денсаулық
сақтау мекемелерімен (ауруханалар, емханалар, дәріханалар,т.б.) бірге ... ... ... ... ... ... ... дүмшелер емес, арнаулы медициналық білімі барлар құруы ... ... ... ... тиіс. Жеке медициналық көмекке белгілі
бір мөлшерде ақы ... ... ... ... көп ... ... ... жергілікті әкімшіліктердің белсенді қызметіне
байланысты. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау туралы, ... және ... ... ... ... ... ... 1)
балалар өлімін қысқарту, олардың денсаулығын жақсарту; 2) өндірісте еңбек
ету жағдайын жақсарту; 3)жұқпалы, ... ... ... алу және оларды
жою жұмыстарын жүргізу; 4)барлық адамдардың денсаулығын ... үшін ... ... ... ... ... көмек көрсету міндетін
жүктейді.
Денсаулықты сақтау құқы, сондай-ақ азаматтардың әр ... ... ... ... ... хат және т.б.) ... ... жақсарту мәселесін көтере алатындығын білдіреді. Халықтың
денсаулығының негізі - ... ... ... Оның жағдайы қандай болса,
адамдардың денсаулығы да ... ... өмір ... мен ... ... ... қорғауды мақсат етіп ... ... ... ... ... ... ... Заңы1 білім беру
саласындағы қоғамдық ... ... осы ... ... ... ... белгілейді және Қазақстан Республикасы
азаматтарының білім алуға ... ... ... ... беру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі принциптері
мыналар болып табылады:
1) Қазақстан Республикасының ... ... ... алу
құқықтарының теңдігі;
2)әрбір азаматтың интеллектуалдық ... ... жеке ... ... ... ... ... деңгейдегі білімге
қол жеткізуі;
3) білім берудің зайырлық сипаты;
4) жеке адамның білімділігін ынталандыру және дарындылығын дамыту;
5) білім беру сатыларының сабақтастығын ... ... ... беру
процесінің үздіксіздігі; оқу мен тәрбиенің бірлігі;
6) білім беру ... ... ... бойынша, оқу мен
тәрбиенің нысандары, білім беру бағыттары бойынша алуан түрлі болуы,
7) білім беруді ... ... ... және ... ... академиялық бостандықтары мен өкілеттігін кеңейту;
8) білім берудің ізгілікті және дамытушы ... ... ... және ... ... ... ... бағдарлау;
11) білім беру жүйесін ақпараттандыру.
Білім беру ұйымдарында саяси партиялар мен діни ... ... ... құруға және олардың қызметіне жол
берілмейді.
Мемлекет Қазақстан Республикасының азаматтарына ... ... ... мен кәсіптік бастауыш білім алуға және егер ... осы ... ... рет ... алатын болса, конкурстық негізде мемлекеттік
білім беру тапсырысына сәйкес білім беру ұйымдарында мемлекеттік ... ... ... ... ... орта ... мен кәсіптік жоғары
және жоғары оқу орнынан кейінгі кәсіптік білім алуға кепілдік ... ... ... ... берілуі мемлекеттік білім беру ұйымдарын ұстауды
бюджеттен қаржыландыру, білім беру ұйымдарының білім беру ... ... ... ... не ... ... беру гранттарын беру арқылы
іске ... ... ... ... бірге Конституция жеке білім
беру жүйесін: мектептер, колледждер, университеттер және ... ... ... ... ... Жеке білім беру жүйесі жеке адамдардың
қаржысымен ... Жеке оқу ... ... ... түрде беріледі.
Оларды мемлекеттік органдар емес, оны құрудың бастамашылары басқарады.Олар
білімді көлемі жағынан да, деңгейі ... да ... ... ... аз және ... ... ... Тек сондай жағдайда ғана оларды
ашуға және ... ... ... ... олардың куәліктері мен
дипломдарының сонда ғана заңдық күші болады.
Азаматтардың ... ... және ... ... ... да айта ... жөн. Мемлекет азаматтарының рухани ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қолдауына сүйенген ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер мен көркем шығармаларға авторлық құқығын қорғайды.
Қазақстан Республикасының заңында бұрын белгісіз жаңа ұғым-интелектуальдық
(зияткерлік) ... ... ... ... Ол да ... мүліктік меншігі
сияқты қорғалады.
Азаматтық ұғымының өзінде азамат пен мемлекеттің өзара ... ... мәні бар. ... - ол ... сол ... ... ... Тиісінше, азаматтар бірінші ... ... ... ... ... болады. Мұндай жағдай
азаматтардың бойындағы саяси құқық пен ... яғни ... ... ... ... ... құқық пен бостандықты, яғни
мемлекет ісін басқарумен, ... ... ... ... ... ... Ауылда, поселкіде, ауданда, қалада, ... ... ... ... кеңірек араласқан сайын демократияның
мүмкіндігі де ... ... ... ... құру ... азаматына саяси сипаттағы айтарлықтай кең мөлшердегі құқық пен
бостандық кепілдігі берілген. ... ... ең ... ... ... органдарды қалыптастыру. Қазақстан азаматы барлық: аудандық,
қалалық, облыстық мәслихаттардан Республика Парламентіне дейінгі деңгейдегі
өкілетті ... ... ... қатысады. Аталған өкілетті
органдарды сайлауға жасы 18-ге ... ... ... ... бұл
құқығы ұлтына, нәсіліне, біліміне, жынысына, лауазымына, ... ... ... қарап шектелмейді. Егер кімде-кім азаматтық сайлау құқығын
шектеуге әрекеттенсе, онда ол тіпті қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыруына кедергі келтіруге әрекеттенгендерге жаза көздеген. Бұл ... ... ... ... ... кездесу,
кандидатураны, олардың бағдарламаларын талқылау кезінде кедергі келтіру
түрінде көрінуі мүмкін. Кедергі келтірудің ... ... ... ... ... де ... мүмкін.
Сайлауға барлық өкілетті органдардың азаматтары тең құқықта
қатысады. Әр адам бір ... ие ... ... ... ... ... кезінде азамат тек бір рет дауыс береді. Алайда, ол
туралы айтылғандай Қазақстан Республикасы ... ... ... бар. ... ... саяси құқығына бейбіт жиналыстар,
митингілер, демонстрациялар, шерулер өткізу, тосқауылдарға тұру ... Бұл ... ... бір ... шешу ... ... еркі
мен тілегін білдіру мақсатында жүргізіледі. Мысалы, ... ... ... ... ... ... жеке ұйым ... мемлекет саясатына көзқарасын білдіру, мемлекеттік органдардың
заңдары мен шешімдерінің жобаларын талқылау үшін ... ... ... ... ... ... өз еріктерімен демонстрацияларға
шығулары мүмкін. Мемлекеттік ... ... ... заңды тілектеріне
кедергі келтірмеулері тиіс. Тәртіпсіздік ұйымдастыруды көздейтін, заңға
қайшы келетін демонстрациялар, жиналыстар өткізуге, ... ... ... ... ... тең ... Қазақстан Республикасы
азаматтарының ... ... ... бірі болып табылады.
Конституцияда мемлекеттік қызмет туралы бірқатар негіз боларлық ... Онда ... ... ... ... ... ... лауазымдық міндеттер сипатымен ерекшеленіп, ... ... ... ... ... ... қызметті
ұйымдастыру негіздерін мемлекеттік қызметкерлердің құқықтық жағдайын
анықтау, ... ... ... ... ... ... ... Президенті «Мемлекеттік қызмет туралы» ... 26 ... Заң күші бар ... ... ... мемлекеттік
қызметке анықтама беріледі. Қазақстан Республикасында мемлекеттік қызмет
мемлекеттік ... мен ... ... ... конституция
негізінде жүзеге асыратын және мемлекеттік басқаруды, мемлекеттің өзге ... мен ... ... ... ... кәсіби қызметі.
Жарлықта лауазымдық өкілеттігін мемлекеттік органның ... ... ... ... мемлекеттік қызметкер болып табылатындығы
көрсетілген.
Жарлықта мемлекеттік қызметтің ... ... ... мемлекеттік қызметке, мемлекеттік қызметкердің құқықтары ... ... ... ... байланыс орнатуына қарай
үш топқа бөлуге болады.
Мемлекеттік құқықтық институт ретінде бірінші ... ... ... а) ... ... ... қызмет саласындағы
қатынастарды реттейтін конституция қағидаларын, ... ... ... ... ... ... орындауғы негізделуі тиіс;
ә)мемлекеттік қызмет ... ... ол ... ... ... атқарушы және сот тармақтарына бөлінетіндігіне қарамастан
қызметтің ... ... ... ... б) ... ... ... қызмет кадрларының сабақтастығымен және
ауыстырылуымен ұштасатындығы; ол бір ... ... ... оның
орнына екіншісінің келуімен мемлекеттік қызметтің үздіксіздігін білдіреді.
Принциптердің екінші тобына мыналар жатады: а) ... ... ... ... қабілетіне және кәсіби даярлығына сәйкес
мемлекеттік қызметке кіруге азаматтардың тең ... ... жол ... ... азамат кез келген мемлекеттік қызметке кіре алады ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
органдардағы кәсіби қызметі. Тиісінше, мемлекеттік қызметке ... ... ... ... орындауға кәсіби әзірлігі және қабілеті ... ә) ... ... қызметіне өз еркімен кіргендіктен, ол өзіне
қатысты ... ... ... ережені орындауды міндетіне алады. Ол үшін
олардың өкілеттігі шегінде жоғары тұрған органдардың ... ... б) өз ... ... ... мемлекеттік қызметкер қоғамдық
пікірді ескеруі тиіс; олардың жұмысы халықтың көз алдында, жария жүргізілуі
керек. Сонымен бірге, жариялауға болмайтын ... ... ... ... ... ... азаматтардың мемлекеттік қызмет
көрсетуіне қатысты ережелер ... Ол ... ... және ... ... мемлекет мүддесінен жоғары
тұратындығы. Бұл ... ... ... ... болып
жариялануынан және халыққа, өз азаматтарына қызмет етуі тиіс ... ... ... ... ... мен ... ... қызметті білдіреді. Сондай-ақ, ... ... ... ... олар өз ... ... тиіс ... де бар.
Мемлекеттік қызметкерге азаматтардан олардың заңды міндеттерін орындауларын
талап ету өкілеттігі беріледі.
Мемлекеттік қызметкер ... ... ... ... етеді,
оларға мемлекет берген өкілеттікті жүзеге асырады. Сондықтан ... мен ... ... үшін ... ... ... ... Осыны ескере отырып, заң мемлекеттік қызметкерге
заңдық қана емес, моральдық ... де ... ... ... ... ... қызметкер Конституцияны, Республика заңдарын,
сондай-ақ қызмет ... ... ... міндетті екендігі
көрсетіледі. Осы ережені одан әрі ... үшін ... ... ... 16 ... «Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметкерлерінің
қызмет этикасының ... ... ... ... ... ... мен ... тарапынан ерекше сенім көрсетудің белгісі
екендігі айтылған. Ал бұл Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... ... ... ортақ этикалық нормалар мен
принциптерді сақтауы тиіс деген сөз. Ол екі ... ... ... ... ... ... қызметін орындау
кезінде сақтауы тиіс этикалық нормалар мен принциптер жатады. ... оған ... ... ... ... ... ... міндетті және Президент саясатын қолдаушы болуы тиіс. Ол Қазақстан
халықтарының бірлігін және ... ... ... ... күш ... Ол жалпыға ортақ моральдық-этикалық нормаларды сақтауға ... ... ... ... ... мен дәстүрлеріне
құрметпен қарауға міндетті. Әділдік, шындықты тура айту, ешкімді ... ... ... тұру олардың моральдық міндеті болып
табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... топ – ол мемлекеттік қызметкердің жеке өміріне ... ... Ол ... тыс қатынастарда өзінің лауазымын алға
тартпауға, республиканы кемсітіп, оның беделіне нұқсан ... ... ... ... ... ... жасамауы тиіс. Мемлекеттік қызметкер
мемлекеттік ақпараттарды өзінің жеке ... және ... да жеке ... ... ... ... қатысты жеке және ... ... ... және басқа да теріс қылықтарға бармауы
тиіс.
Азаматтардың басты міндеттері туралы.Азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарының ... мәні ... (оны ... өз ... ... ... ... міндеттерінен бөлек қарастыруға
болмайды. Әр адамның басқа адамдардың алдында, ... ... ... ... бір міндеттері бар. Әр адамның өмір сүруге,
өзінің денсаулығын сақтауға, өз еңбегінің жемісін ... ... ... ... ... өмір сүруге, денсаулығын, меншігін және ... ... ... ... да бұл ... ... керек. Адамдардың табиғи
міндеті осылайша табиғи ... ... ... ... да ... ... ... болып табылатын және ол туралы ... ... ... ... ... ... ... Бұл міндеттердің
маңыздылығы сондай, ол заңмен бекітіледі. Міндеттемелерді орындамаудың оны
бұзғандар үшін ... ... ... ... ... міндеттер жүктеледі. Оларды
Конституцияда көзделген міндеттерге және конституциялық ... ... ... ... ... міндеттер басты міндеттер болып
табылады. Оған мыналар жатады: А)Конституция заңдарын сақтау. ... ... ... ... ... ол халықтың еркін білдіреді,
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... мемлекетті билеу тәсілдерін белгілейді.Конституция –
мемлекеттің егемендігі мен тәуелсіздігін бекітетін ең ... ... ... ... ...... мемлекетінің басқа елдердің
мемлекеттерімен өзара байланысының негізгі қырларын белгілейтін акт. Міне,
осылардан келіп, ешкімді ... ... ... ... ... ... Егер олай болмаса конституциялық нормаларды бұза
отырып, ... мұны ... ма, ... егемендігі мен
тәуелсіздігіне, мемлекеттік органдардың қалыпты жұмыс ... оның ... ... ... да беделі түсуіне әрекет қылған болып ... ... ... орын алса да, ... ... қызметті атқарса да
Қазақстан Республикасының Конституциясын құрметтеу және оны мүлтіксіз
сақтау әр азаматтың ... ... ... ... ... ... азаматтардың конституциялық міндеті
болып табылады. Сақтау дегеніміз бір жағынан, заң ... ... ... ... теріс қылықтар жасамау; екінші жағынан,
жүктелген міндетті орындау. Әрине, заңдарды сақтау ... ... ... ... ... ... ... Алайда, іс
жүзінде заңдарды азаматтардың бәрі бірдей біле ... ... ... ... ... да ... ... жариялауды
міндеттейді. Жарияланбаған заңдар қолданылмайтын заңдар деп есептеледі.
Азаматтар өзіне, жұмысына ... ... ... ... ... ... сақтамауы басқа адамдарға, қоғамға және ... ... Оның ... ... бұзу – ... ... ... өміріне,
бостандығына, игілігіне нақты қауіп төндіреді.Заңды ... ... ... Айналып келгенде бәрі де зардап шегеді.
Ә) Азаматтардың тағы бір ... ...... адамдардың
құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу.
Азаматтарға ... ... ... ... ... ең ... ... азаматтардың құқықтарына, бостандықтарына, ар-намысы мен ... ... мән ... ... және алымдар төлеу міндеті. Мемлекеттің, ... ... ... ... мен ... өмір сүруінің
маңызды құралы салықтар мен алымдар болып табылады. Рыноктік ... жеке ... ... жағдайында салықтар мен алымдардың ... ... жеке ... ... түседі. Салықтар мен алымдарды
дер уақытында саналы түрде төлеу қажеттігін адамдар көбірек ... ... де ... арта ... адамдардың өмірін жақсартуға, білім,
ғылым, денсаулық салаларын дамытуға, зейнетақы төлеуге ... ... ... мен ... ... және ... салықтар мен
алымдарға бөлінеді. Республикалық салықтар мен ... ... ... ... және ... ... ... салықтары – салық төлеушілерден міндетті түрде түсетін ақшалай қаржы.
Жеке тұлға – ол ... ... ... ... ... ... жоқ адамдар. Жоғарыда көрінгендей, салықтар мен алымдарды тек
республика азаматтары ғана емес, ... ... және ... ... да ... Мемлекет оларға қолайлы жағдай жасайды, олардың өмірін,
денсаулығын, ... ... ... ... мөлшерде қаржы жұмсайды. Соған
орай шетелдіктер де мемлекетке материалдық ... ... ... ... ... ... ... ақшалай қаражатты енгізуі керек.
Салықты төлемегені үшін ... ... ... ... ... ... Қазақстан қоғамының экономикалық
негізін меншіктің екі түрі: ... және жеке ... ... ... – ол ... ... және пайдалану үшін, яғни, пайдалы
қасиеттерін алу үшін құрылады. Меншік иесі өз ... ... ... ... ... қоғам шеңберінде, адамдар арасында жүргізілуі және
оларға, олардың заңды мүдделеріне зиян келтірмеуі тиіс.
«Меншік міндет жүктейді,оны пайдалану сонымен қатар қоғам ... ... ... тиіс» (Қазақстан Республикасының Конституциясы,6-бап).
Мүлікті дұрыс пайдаланудың конституциялық талабы ... ... да ... ... өз мүліктерін дұрыс пайдалану міндетін
ерекше атап ... жөн. Енді ... ... тек жеке ... ғана ... етпейді. Рынок жағдайында зауыттар, фабрикалар
және басқа кәсіпорындар мен техникалық құралдар азаматтардың да меншігіне
өтеді. Осы ... ... оны ... ... ... ... да ... мүдделеріне зиянын тигізбейтіндей етіп пайдалануы қажет. Бұл
міндет орындалмаған ... ... адам ... ал ... ... ... Сондай – ақ, олар өндіріс құралдарын алуға,
кәсіпорындар құруға құқылы болғандықтан мұндай ... ... ... ... ... ... ... – Республика азаматының
конституциялық қасиетті борышы. ... ... ... әскери борышын
өтеуге міндетті.
Әскери қызмет – республика ... ... ... қатарында
өздерінің әскери борышын өтеуіне қатысты мемлекеттік қызметтің ерекше
нысаны.
Әскери ... ... ... матростардың, сержанттардың және старшиналардың аз
мерзімдік әскери қызметі;
солдат,матрос,сержант және ... ... ...... ... әскери қызмет;
әйелдердің бөлімдерде келісім-шарт бойынша орындайтын әскери
қызметі;
әскер оқу орындары ... ... ... мен ... ... қызметі;
офицер құрамының әскери қызметі;
Әскери міндетін өтеуден мынадай:
16 жасқа дейінгі және 50 жастан асқан ер адамдар;
18 жасқа дейінгі және 40 ... ... ... ... ... өтеу - әр ... Отан алдындағы қасиетті борышы.
Қазақстан мемлекеті – ... ... діни ... ... ... ... олардың Отаны.
Отбасының құқықтық негізі.
А.Отбасы – қоғамның ең басты ұясы. Сондықтан мемлекет оған ерекше
қамқорлықпен қарайды, ... ... ... кім ... ... заңсыз араласуынан қорғайды. Әрине, некеге отырған, отау тіккен
адамдарға мемлекет те белгілі бір ... ... Тек ... талаптар
орындалған жағдайда ғана мемлекет неке, отбасына қамқорлық жасау туралы
міндеттеме қабылдайды. Мұндай ... ... ... олар ... ... және т.б.), сондай-ақ қоғамның (өнегелі отбасы-
игілік негізі) ... ... ... отау тігу үшін ... ... ... ... ... ... жасы ерлер үшін – 18 жас, ал
қыздар үшін 17 жас болып белгіленген. Кейбір жағдайларда әйелдің жасы ... ... ... Неке ... ... туралы өтінішті тұрмысқа шығатын
қыздың өзі жазуы керек. Мұндай өтінішті ... ... да ... ... ол үшін қыздың өзінің ... ... ... тұру жасын
қысқарту туралы мәселені жергілікті әкімшілік ... ... ... 18 ... ... ( ... қатынасқа өз еркімен тұру және
өзнің әрекетіне өзі жауап беру). ... ... 17 ... ... тұруға рұқсат
етілсе, отбасылық қатынаста толық қабілеттілік ... 18 ... ... ... Бұл, атап ... ... бала
тәрбиесіндегі, мүлікті пайдаланудағы, ... ... ... ... шешудегі құқықтары мен міндеттерінің теңдігін білдіреді.
Неке әйел адам мен ер адамның екі жақты ... ... ... ... неке ғана ... деп ... Егер ... – кім әйелді
некеге отыруға мәжбүрлесе, онда мұндай әрекет қылмыс деп ... әр ... ... ... жарақат салу, бостандығынан айыру,
қорқыту, бопсалу және т.б. ... ... ... ... хал ... жазу ... тіркеледі. Бұл мән-
жайдың ерекше маңызы бар. Ерлі-зайыптылардың заңдық құқы мен ... АХАЖ –да ... ... ғана ... ... Тек ... ... мемлекет өзіне ерлі-зайыптыларды қорғау туралы міндеттеме алады,
оларды ерлі-зайыптылар ретінде ... ... бұл ... ... Ар – ... ... жағдайында адамдар діни рәсімдерді, әдет-
ғұрыптарды ... ... діни ... ... тұра ... ... заңы ... некеге тыйым салмайды. Бірақ мұндай некенің
заңды күші бар деп ... Бұл ... ... ... туа ... олардың некелік ... ... ... ... (сот, нотариат және т.б.).
Халықтың, қоғамның бүгіні мен болашағы ... ... ... ... ... ... заң некеге отырған адамдардың
денсаулығын ... ... ... ... ... ... ... рұқсат етілмейді: 1.Некеге тұруға
тілек білдірушілердің біреуі басқа адаммен некеде тұрса. Мұндай шарт бір
ғана неке ... ... ... адаммен неке» деп басқа адаммен
АХАЖ – да тіркелген және ... неке ... ... ... ... туыстар, қандас және жартылай қандас аға және
қарындастар арасындағы, бала етіп асырап алушылар мен асырауға алынғандар
арасындағы некеге ... ... Заң ... ... ... түсінік
бермейді. Бірінен – бірі тарағандар, мысалы әке немесе ана және ұл немесе
қыз, әже немесе ата және ... ... ... ... ... Бір ата-
анадан (әке мен шешеден) тарағандар қандас аға-іні және апа-сіңлілер болып
есептеледі. Егер анасы бір, бірақ әкесі басқа ... ... бір, ... ... ... жартылай қандастар есептеледі. Туыс аға-іні, апа-
сіңлілер де ... Ол әр ... ... некеден туған балалары.
Заң мұндай ... және ... ... ... ... етіп ... мен асырауға алынған балалар өздерінің
құқықтары мен міндеттері ... шығу тегі ... ... ... ... ... арасындағы неке моральдық нормаларға қайшы
келеді. Сондықтан олардың арасындағы некеге тыйым ... ... ... ... ... кем ... ... де тыйым салынады. Ол үшін, сот мұндай ауру адамдардың некелесуге
қабілетсіздігін тануы тиіс. Некеге отырғысы келетін ... ... ... ... хабардар болуы керек.
Ә. Отау құрғаннан кейін ерлі-зайыптылардың құқығы мен ... ... Егер ... ... ер адам мен әйел ... арасындағы
қатынас ізгілік нормаларына негізделсе, некелескеннен ... ... заң ... негізделген құқықтар мен міндеттер пайда болады.
Ерлі-зайыптылар арасындағы құқық екі ... жеке ... ... ... ... Жеке ... ... өзімен байланысты, оны одан
бөліп, тартып алуға болмайды. Оған тегін, мамандығын, жеке қалауы бойынша
қызмет ... ... ... Заң ... әйел қыз кезіндегі тегін сақтауға
немесе ерінің тегін алуға құқылы. Отбасылық өмірдегі мәселелерді ... ... ... өз ... ... ... құқығы жоқ,
әйтпесе, ол жеке ... ... ... ... ... ... ... таңдауын шектеуіне құқығы жоқ. Бұл
мәселелер мәжбүрлеусіз, бір-бірінің бостандығы мен қадір-қасиетін құрметтей
отырып шешілуі тиіс. ... ... ... етуге, мамандық, қызмет
түрлерін және т.б. таңдауға әйелі мен ері тең құқылы.
Бірлескен өмір ... ... ... ... ... ... ... отбасындағы мүлік ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істемеуі, үй шаруасындағы
еңбекпен, бала тәрбиесімен айналысуы мүмкін. ... ... ... ... ... де ортақ мүлік болып есептеледі. Әрине, егер отбасында
мүліктің кімдікі екендігі туралы егесулер туған жағдайда, олар ... шешу ... ... сотқа жүгіне алады. Сот мүліктің пайда
болуына қатысты барлық мән-жайды ескере отырып, ... ... ... Сот ерлі-зайыптылардың тәртіп жағдайын (екеуі де салауатты ... ... ма ... бірі ... ... бой ұрған ба, ішімдікке
салынған емес пе және т.б.), бір-біріне деген, ... ... ... ... мүліктегі кейбір заттар (пәтер, машина және т.б.) ... ... ... жазылады. Осындай жағдайдың өзінде ол заттар
ортақ мүлік болып табылады. Сондықтан ... бірі ... ол ... ... ... ... және т.б. ... жоқ.
Ерлі-зайыптылар ортақ мүлік тағдырын өзара келісіп шешуі ... ... ғана ... ... те ... мүмкін. Оған
некелескенге дейінгі мұралыққа қалдырылған, әлдекімнің сыйлаған мүліктері
жатады. Олар ... ... ... ... Ол ... ерлі-зайыптылардың
әрқайсысы тиісінше өзі билік етеді (сата алады, пайдалануға сыйлай ... ... жеке ... заттар да жатады ( сырт киім, аяқкиім және
т.б.). Алайда, бірге тұрмыс құрған кезде алынған ... ... ... ... ... ... мүлкіне келтірілген зиян үшін ерлі-зайыптылардың әрқайсысы өзі
жеке жауап береді. Егер ... ... ... жасаудың
нәтижесінде басқаның мүлкін бүлдірсе, ол өзінің жеке мүлкімен ... ал егер ол ... онда ... ... өз ... ... Егер
жалпы ортақ мүлік жасалған қылмыстың нәтижесінде ... ... ... онда ... ... ... орны жалпы мүлік ... Бұл осы іске ... ... ... ... тексерілуі
негізінде сот арқылы шешіледі. Ерлі-зайыптылар бірінің алдында бірі
жауапты. Ол ... ... ... қана емес, сонымен ... ... да ... ... ... ... бірі ... еңбек қабілетінен айрылуына байланысты, материалдық
кемтарлық жағдайында және т.б.) ... ... ал ... ... ... ... бас тартқан кезде туады. Мұндай жағдай заң көмекке ... ... ... өндіріп алу туралы сотқа жүгіну құқын береді.
Іс жағдайын мұқият қарағаннан кейін ... сот ... ... ... алимент төлеуден босатылуы мүмкін. Егер отбасының ажырасуына
зайыбы кінәлі болып табылса (аналық міндетін орындамаса, ішімдікке салынса,
және т.б.), онда ол ... алу ... ... ... балаларға қатысты құқықтары мен міндеттері.
Ата-аналар балаларын оқыту және тәрбиелу үшін ... ... ... оқу ... беруге құқылы. Ата-аналар балаларын кәмелеттік
жасқа жеткенше және арнаулы білім (орта, жоғары)алғанға, жеке өмір ... ... ... тәрбиелеуге тырысады.
Қазақстан Республикасы заңдары бойынша балалардың орта білім алуы
міндетті болғандықтан, олардың білімін алуын ... ету, ... ... ... міндеті болып табылады. Бұрын мектептер тек мемлекет
қарауында болды, ал енді білім беру деңгейі ... ... ... тиіс жеке ... ... Тек ... жағдайда ғана жеке
мектептерде берілетін куәлік мемлекеттік мектептерде берілетін куәлікке
теңестіріледі. Ата-аналар балаларын ... ... ... ... де ... ... ... (гимназиялар, колледждер) жеке ғылым саласы бойынша
мейлінше терең білім ... Әр ... ... ... ... ... бойы қалыптасқан әдет-ғұрыптары, дәстүрлері бар. В.Даль
тәрбиеге мынадай ... ... ... ... бастап ержеткенге дейін
заттық және ізеттілік жөніндегі сұранысына; ең кем дегенде ержеткенге дейін
тамақтандыру, асырау және ... ал ... ... өмір сүруіне
қажеттіні алуына, бойына сіңіруге, бүкіл игілікке үйретуге ... ... ... ... ... ... бойына сіңірген адам. Ата-ананың ізгі де, құқықтық та міндеті-
тәрбиелі адам қалыптастыруға талпыну.
Ата-аналар ... ... өз ... ... ... ... қағидалармен тәрбиелеуге тырысады. Өз балаларын
тәрбиелей отырып, ата-аналар ... ... ... ... ... қабілетінің толық жетілмеуіне байланысты балалар өз
мүдделерін қорғай алмайды. ... ... өз ... ... ... ... ... қатарына мүліктік, жеке және басқалай
құқықтар жатады. Екіншісіне, балалардың заңды мүдделері ... ... ... ... ... ... бір құқықтар, мысалы мұралыққа құқық
пайда болуы мүмкін фактілерді белгілеу құқықтары ... ... ... ... ... ... ... күресте көрінеді. Ата-
аналар өз балаларының заңды өкілдері болып ... Ол ... бір ... ... ... және ... органдарымен
тағйындалуы мүмкін қамқоршы мен қорғаншыдан ерекшеленеді.
Әке мен ана тең ... ... ... де ... толмаған
балаларының заңды өкілдері болып табылады.
Ата-аналық құқықтан айыру ата-аналар мен балалар арсындағы құқықтық
қатынасты тоқтатады. Сот ... ... ... бұл ата-аналар бала
(балалар) тәрбиелеу құқын, сондай-ақ басқа да жеке құқықтарын жоғалтады, ол
басқа ... ... ... ете ... ... өкіл ретінде олардың мүддесін
қорғай алмайды, ... да ... ... ... ... балаға материалдық көмек көрсетуден босатылмайды. Егер ата-
аналар (ата-ана) ... ... ... олардың ата-аналық құқығы қалпына
келтірілуі мүмкін. Ата-аналық аялаудан айрылған балаларға ... ... ... мен ...... ... абыройлы міндеті.
В.Балалардың міндеттері. «Кәмелетке толған, еңбекке қабілетті
балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті» (Қазақстан
Республикасының ... ... Заң ... ... ол ... ... болатын шарттарды да белгілейді. Кәмелеттік жасқа
толған балалар, егер ата-аналары еңбек етуге қабілетсіз болып ... ... ... ... ... ... оларды асырауға міндетті.
Қазақстан Республикасының Конституциясы Республика аумағына келген
шетел азаматтарының және ... жоқ ... ... ... ... ... ... Конституцияда, заңдарда және
халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, шетелдіктер мен ... ... ... азамататтар үшін белгіленген құқықтар ... ... ... ... ... (12-бап, 4-
тармақ)1.
Қазақстан Республикасы Президентінің «Шетелдік ... ... ... ... ... ... ... Онда шетелдік азаматтардың республикадағы мәртебесі ... шарт ... ... ... Егер ... халықаралық шарттарымен шетелдік ... ... ... ... өзге ... ... ... шарттағы
ереже қолданылады. Жарлық шетел азаматы және азаматтығы жоқ адам ... ... ... ... ... болып табылмайтын,
өзге мемлекеттің азаматы екендігі дәлелденген ... ... ... ... деп ... ... Республикасының
азаматы болып табылмайтын және өзге мемлекеттің ... ... жоқ ... ... жоқ ... деп танылады.
Президент Жарлығында Қазақстан Республикасындағы шетелдік азаматтардың
құқықтық жағдайының принциптері берілді. Олар мыналар болып табылады:
1. Қазақстан Республикасындағы шетелдік азаматтар да ... ... ... ... құқықтар мен бостандықтарға ие және ... ... ... ... ... II бөлімінде
31-бап бар. Оның 17-бабында Қазақстан Республикасы азаматтары мен шетел
азаматтарына бірдей ... ... мен ... ... ... ... Бұл баптарда «шетелдік азамат» термині қолданылмайды,
«әркім», «барлығы», «ешкім» деген ... ... ... ... ... бостандықтары мен міндеттері
Қазақстан ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Конституциясы мен заңдарынан
туындайтын ережелер белгілеуі ... ... ... ... заңдарында қарастырылғаннан өзге ережелер болуы ... ... ... ... ... ... ... ережелердің Қазақстан
Республикасы заңдарындағы ережелерден басымдығы болады.
3. Қазақстан Республикасындағы шетел азаматтары шығу тегіне, ... ... ... ... және ... ... ... тіліне, дінге қатысына, руына және қызмет сипатына қарамастан заң
алдында тең. Бұл ... ... ... ... ... ... шарттарда, халықаралық құқықтық актілерде жекелеген топтарға
орай нақтылануы мүмкін. ... ... ... ... ... ... қатардағы шетелдік азаматтарға қарағанда
біраз ... ... ... ... ... ... мен ... Республикасының мүддесіне, Қазақстан азаматтарының және оның
аумағында тұратын басқа адамдардың құқықтары мен ... және ... зиян ... етіп пайдаланулары тиіс. Сонымен бірге
Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдары ... ... ... ... тиіс ... ... Заңды бұзған жағдайда
шетелдік азаматтар тең құқықтық негізде заңдық жауаптылыққа тартылады. Бұл
туралы ... ... анық ... азаматтар: 1) Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын және
2) Қазақстан Республикасында уақытша тұратын болып екі ... ... ... ... ... тұруға рұқсат берген шетелдік азаматтар тұрақты
тұратындар деп танылады. Қазақстан ... ... ... деп
танылады. Олар Қазақстан Республикасына келуге рұқсат етілген белгілі бір
мерзімі өткеннен кейін Қазақстан Республикасынан ... ... ... ... ... ... ... Жарлығы
белгілі бір жағдайларда шетелдік азаматқа Қазақстан Республикасынан кетуге
рұқсат етілмеуі мүмкін. Кетуге: а)мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... азаматтарының заңды құқықтары мен мүдделерін қорғау мақсатында;
б) егер шетелдік ... ... ... ... ... шығып,
Қазақстан Республикасының бірлігі мен тұтастығын бұзуға ... ... ... және діни ... отын ... г)егер
террорлық әрекеті үшін сотталса және т.б. жағдайларда рұқсат етілмейді.
Шетел азаматы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... баруға рұқсат еткендігі туралы
төлқұжатқа ... ... ... ... шыға ... ... азаматтың
елінің келісімі негізінде шығуының басқа да тәртібі белгіленуі мүмкін.
Белгілі бір ... ... ... ... шығуға рұқсат
етілмейді. Рұқсат етпеу: ... ... ... ... ... ... ... – істі жүргізу аяқталғанша; ә)егер қылмысы үшін сотталса ... ... ... ... сот ... ... ... жалтарса
– міндеттеме орындалғанға дейін және т.б. жағдайларда белгіленеді.
Көрсетілген тыйымдар шетелдік азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын
шектеу болып табылмайды. Олар адам ... ... ... ... ... ... мемлекеті органдарының жалпыға бірдей белгіленген заң
нормаларына ... ... ... ... ... ... республиканың
азаматтары сияқты жалпы негізде жауаптылыққа ... ... ... ... ... үшін ... белгіленген келу тәртібін сақтауы
тиіс.
Шетелдіктерге құжатсыз тұруға рұқсат етілмейді. Олар ... ... ... және орын ... ... ... келу мерзімі
бітуіне байланысты кетуі тиіс. Бұл ережелерді бұзса шетелдіктер әкімшілік
жауаптылыққа, сондай-ақ егер ... ... ... сипатта болса
қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Белгілі бір жағдайларда шетелдік азаматтар республика ... ... ... Мұндай шаралар, егер шетелдіктің ... ... ... ... ... егер бұл ... ... және
имандылығын қорғауға қажет болса және т.б. жағдайларда қолданылады.
1.3 Халықаралық адам құқықтары мен бостандықтар.
Адам құқықтары – халықаралық ... ... ... азаматтық, саяси,
экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар мен адам бостандығын
қалыптастыратын ... ... және жеке ... ... ... ... көздейтін құқықтық-ұйымдастыру тетіктері.
Халықаралық құқықтың бұл ... ...... ... адам ... мен бостандықтары бұзылған жағдайда
мемлекеттің ішкі ... ... ... ... көпжақты келісімдер, аймақтық келісімдер, екіжақты
келісімдер халықаралық әдет-ғұрыптар адам құқықтары мен ... ету ... ... ... ... ... мамандандырылған
халықаралық ұйымдардың шешімдері халықаралық құқықтың қайнар көзі болып
табылады.
Халықаралық іс ... ... адам ... ... ұзақ
тарихи қалыптасудың эталондары мен стандарттардың нәтижесі болып, қазіргі
демократияның нормасы ретінде қалыптасты. Тұлға мен ... ... ... ... ... ... бойы назарда болды. Қоғам прогресі
мен адамның дамуы, бостандық жолында ... ... ... тежеу
талпынысы, мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың өктемдік іс-
әрекетінен адамдарды сақтау, ... ... өз ... өзі ... кең
түрде мүмкіншілік беру айқын көріне бастады.
Әрбір адам туылғаннан ... ... бір ... ... ... ... құқықтарға ие, ол құқықтарды қамтамасыз ету үшін қоғам
мен мемлекет жәрдемдесуі ... ... да бұл ... ... ... ... тұлғаның қоғамдағы әлеуметтік құрылымында
алатын орнымен анықталады. Қоғам дамуының әр ... күрт ... ... формальды теңдік қағидасына негізделген адам
құқықтарына қазіргідей ... ... ... ... ... ... ... демократия идеясы мен азаматтық
қағидалары алғаш рет дүниеге келген жерде ... Рим) адам ... ... ... прогресс пен бостандық жолындағы үлкен
қозғалыс болды.
Ежелгі полюсте азаматтық пен ... ... ... ... мемлекеттік істерді шешуге арналған ... ... ... ... және т.б. Сонымен қатар, мұндай құқықтарды ... ... адам ғана ... ежелгі полюстерде шектеулілігіне қарамастан, мұндай
институт тек ... ... ... мен ... бір ... болып
табылады.
Алғашқы кезде заңның құнына, заңдылыққа ерекше көңіл бөлген азаматтық
туралы, адам ... ... ... әр ... ... ... ... жүзінде пайда бола бастады (Платон, Сократ, Аристотель, Перикл және
басқалар). Келесі қоғамның дамуы адам құқықтары мен ... ... ... ... байланысты екенін көрсетті. Бұл ежелгі ... ... және ... бағытындағы үдемелі дамуының белгісі
болды. Тарихи дамудың баспалдағы адам құқықтарына жаңа қасиет бере ... жаңа ... ... Бұл таптардың, сословиелердің өз
құқықтары ... ... үшін ... және баюы үшін болған күрестің
нәтижесі еді.
Гуманистік игіліктің алтын ... ... адам ... ... рет ... хартиясында (1215ж.) мазмұндалып, ағылшындардың құқықтары туралы
билльмен (1689ж.), Егемендік декларациясымен (1776ж.), американдықтардың
Құқықтар ... ... және адам мен ... ... дамытылды.[2]
Бұл игіліктердің генезисін көре тұра, адамдардың табиғи құқықтарын оқып
зерттеуге талпыныс берген ежелгі ... ... ... пен ... жорамалдарын қозғаған реформация мен білімпаздықтың
кезеңіндегі постулаттарды еске ... ... жылы ... Лигасының жарғысы адам құқықтарын жинайтын жалпы
ережелерді қосқан жоқ. Ол ... адам ... ... ... ... ойды ... Қауымдастығы мойындаған жоқ еді, сонымен ... ... ... оған үлкен мән берген жоқ. Бірақ ол ... ... ... халықаралық заңдардың дамуына әсер ететін екі ереже
болды (22 және ... ... ... ... ... Лига ... ... Бұл ереже тек Бірінші Дүниежүзілік соғыста жеңілген, бұрынға отар
мемлекеттер Лигаға тәуелді аумақтар болып қайта құрылып, ол ... ... ... ... ол өз ... жыл ... Лигаға
олардың міндеттерді қалай орындағаны жөнінде баяндайтын.
Ұлттар Лигасы жарғысының 23-бабы әйелдерге, ерлерге және ... және ... ... ... ... ... мәселелерге
арналған. Сонымен қатар, бұл бап айтылған ... жету ... ... ... ... Бұл ... ... Лигасы құрылған
уақытта құрылған Халықаралық еңбек ұйымы (МОТ) ... ... ... ... міндеті және оның құрған ... ... ... жүйе еңбек шарттарымен адам құқықтары туралы халықаралық
заңдардың ... ... үлес ... ... ... ... қорғайтын жүйенің дамуында үлкен
рөл атқарды. Ұлттар Лигасының жарғысында бұл мәселе қарастырылған жоқ. Бұл
өкілеттілікті ... ... ... ... ... кейінгі қол
қойылған келісімдер арқылы алды.
Сол соғыстың салдарының ... ... мен Таяу ... ... ... ... Жаңа мемлекеттер пайда болып, көптеген мемлекеттер өз
тәуелсіздігін алды. ... ... ... ... тілдес және
мәдени азшылықтар кірді. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... туғызады деген байсалды, тарихи күмән болды. Сол ... ... ... өкілеттіліктері, жаңа мемлекеттерді өздерінің
этникалық, ... діни ... ... ... келісім-шартқа қол
қоюды кеуделеді. Бұндай келісім-шарттарға қол қойылды. ... ... ... ... мемлекеттер азшылық жөніндегі
кемсітушілікке жол бермеуге, азшылықтың ... ... ... ... қалу үшін ерекше құқықтар беруге міндеттенеді.
Ұлттар Лигасының келісімі ... екі жақ өз ... ... ... ... ... жүйе Ұлттар Лигасымен бірге жойылды.
Халықаралық құқықтардың ішінде түрлі топтардың құқықтарын қорғайтын
институттар мен ... ... ... Халықаралық құқықтардың бұл
аспектілерінің теория мен іс жүзінде қолданылуы, адам ... ... және ... ... ... адам құқықтары туралы заңдар екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін
пайда болды. Халықаралық қауымдастықтың мұндай ... ... ... ... заманындағы адам құқықтарының жан түршігерліктей бұзылуы ... ... ... ... адам ... туралы ережелер әскери
уақыттың сенімін ақтаған жоқ. ... ... ... ... еді, ... Ұлы державаның адам құқықтары туралы маңызды мәселелері болды. КСРО-
да ... ... ... ... ... мен ...... болды. Сондықтан олар адам құқықтарын орындауға және қорғауға көп
көңіл бөлді. Бұл мемлекеттер жарғының зерттелуін қолдаған жоқ еді, ... ... кіші ... ... ... адам ... ... жүйенің құрылуына алып баратын еді.
Бірақ БҰҰ-ның жарғысы қазіргі адам құқықтары туралы заңдардың тұжырымды
және заңды ... ... ... БҰҰ-ның жарғысында жазылған мақсаттардың
бірі экономикалық, ... ... ... ... ... ... тілі, діні жағынан бөлмей, адам құқықтары мен негізгі
бостандықтарын ... ... ... ... ... болып табылады.
БҰҰ жарғысы адам құқықтары мәселесін интернационалдандырды, ... әр ... көп ... ... болып табылатын жарғыға қосылғанда
адам құқықтары туралы мәселелерді мемлекеттің ішкі ісі деп ... ... ... ... ... мүше ... 56-бапқа сәйкес, адам құқықтары мен
негізгі бостандықтарының дамуына атсалысудағы міндеттерді және ... ... ... жасауы БҰҰ-ға бұл заңдарға ... және ... ... ... өкілдік береді.
Адам құқықтары туралы халықаралық билльдің және ... ... ... ... ... келісімдердің қабылдануы осындай
атсалысудың нәтижесі болды.
Бұдан әрі ... БҰҰ ... өмір ... ... адам ... ... БҰҰ мүшелерінің міндеттерін көрсетіп, оларды ұлғайтып,
жарғының ережелеріне сәйкес адам ... ... ... ... алды. Бұл институттар: БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі
комиссиясы, азшылықты қорғап, кемсітушіліктің ... алу ... ... әйелдердің әл-ауқаты және жоғарғы комиссардың адам ... ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік кеңестің
қамқорлығында жұмыс істейді. Ол мынадай мәселелрмен шұғылданады: ЭКОСОС-қа
зерттеулер жүргізіп, ... ... ... ... ... ... және адам ... жөнінде басқа да
жұмыстармен айналысады.
Адам құқықтары жөніндегі комиссия БҰҰ-ның күн тәртібін кеңейтуде ... ... адам ... ... ... жаңа ... ... (нақты жағдайлар және мемлекеттер бойынша мандат
берілген ... ... және ... ... ... ... күн тәртібіндегі маңызды мәселелердің бірі –
адам құқықтарының қорғалуы ... ... ... адам ... туралы БҰҰ
жарғысы ережесінің қолданылуының кеңейтілуі – бұл комиссияның зор еңбегі.
Азшылықты қорғап, кемсітушіліктің алдын алу жөніндегі шағын ... ... Ол ... ... ... ... айналысады:
1.Адам құқықтары мен нәсілдік, ұлттық, діни және тілдес азшылықты
қорғауға байланысты адам құқықтары жөніндегі комиссияға сипаттама беру ... ... ... ... адам ... жөніндегі комиссияның кез келген
басқа да ... ... ... ... 26 ... ... Шағын комиссия жылына бір
рет сессия өткізеді. Оның басқа жоғарыда айтылған адам құқықтары туралы ... ... ... ол өз ... ... ... ... мүшелері өз беттерінше бөлек жұмыс істейді.
Әйелдердің әл-ауқаты жөніндегі комиссия 1946 жылы құрылды. Комиссияның
қызметі қоғамның барлық салаларындағы әйелдердің құқығы ... ... ... ЭКОСОС-қа баяндама мен ұсыныс дайындау болып табылады.
Комиссия мүшелерін ... ... 4 ... ... олар ... ... келеді.
Комиссияның қамқорлығымен әйелдердің құқықтарына байланысты көптеген
конвенциялар мен декларациялар зерттеліп дайындалды. ... 1952 жылы ... ... ... ... ... ... қабылдады, 1957 жылы
Күйеуге тиген әйелдердің азаматтығы туралы ... 1967 жылы ... ... жою, ... мен ерлердің заң ... ... және ... ... құқық пен міндеттердің теңдігі
туралы декларация.
Адам құқықтары туралы жоғарғы комиссар, Адам ... ... ... ... ... қаңтар 1994 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының
қарарымен құрылған болатын. ... ... БҰҰ Бас ... ... адам ... жөніндегі істерді қадағалайтын
лауазымды тұлға болып ... ... ... ... ... ... Бас Ассамблеяның,
ЭКОСОС және адам құқықтары туралы комиссияның ... мен ... ... істейді. Бұл өкілдіктің арқасында жоғарғы комиссар бүкіл дүние
жүзінде адам құқықтары туралы кез келген мәселені ашып, адам ... үшін күш ... ... лауазымының құрылуы БҰҰ-ның адам ... ... ... ... ... ... ... адам құқықтары туралы ережелеріне толықтыру ... адам ... ... ... адам ... ... адам құқықтары туралы екі пактіден және азаматтық саяси
Пактіге арналған екі факультативті хаттамадан тұрады.
Адам ... ... ... ... ... БҰҰ ... «адамдардың негізгі декларациясын» қосу туралы
пікірлер айтылған, бірақ олар қабылданған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... Осыдан кейін, адам құқықтары туралы
қайта құрылған комиссияға Адам ... ... ... ... ... Комиссия декларацияны заңды міндеттемелік келісімге қарағанда
кепілдемелі түрде ... оңай ... ... ... ол ... одан соң бір немесе бірнеше келісімнің жобасымен жұмыс істеу
туралы шешім қабылдады. Бұл жұмыстың нәтижесінде жалпыға бірдей ... ... Ол ... БҰҰ Бас ... 1948 ... ... Бас ... бұл күнді Адам құқықтары күні ... бір ... мен ... басқа қағидаттар мен
нормаларға бағынуын айта келіп, адамның әр құқығы бөлек және ... ... ... атап ... Бұл ... көрсетілген тұлғаның құқықтары
мен бостандықтарын жеке адамның құқықтары мен бостандықтары, азаматтық және
саяси ... ... ... ... етіп ... бостандық пен теңдік, кемсітушілікке жол бермеу, тұлғаның ар-
намысын құрметтеу ... ... ... ... баптардан
бастап: өмір сүру құқығы, бостандық құқығы, жеке ... ... ... ... қорғалуын жариялап, адам құқықтарының заңды кепілдігі,
әділеттіліктің ресімдік кепілдігі, тұлғаны қинап, ... ... ... Жоғарыда айтылған құқықтар дербес құқықтар мен бостандықтардың
тобын құрайды.
Тұрғын ... ... және ... құқығы, ар бостандығы, ой мен көз-
қарас бостандығы, мемлекеттік билік органдарына сайлану және сайлау құқығы,
азаматтық құқық Жалпыға бірдей декларацияның ... ... ... ... ... ... Жалпыға бірдей декларация мынадай
құқықтарды жатқызады: еңбек құқығы, жұмыссыздықтан қорғалу құқығы, еңбек
үшін әділ ақы ... ... ... алу және ... ... ... ... әлеуметтік қамтамасыз етілу құқығы. Бұл құқықтар декларацияның 22,
28-баптарда көрсетілген. Жалпыға бірдей декларацияны қабылдау ... жаңа бір ... ... ... ... ... БҰҰ Бас
Ассамблеяның қарары ретінде қабылданды, сондықтан БҰҰ ... ... ... ... ... оның ... баға ... халақаралық
құқықта келісімдермен бірге заң ... ... ... ... ... ... болуы, кейінен міндетті нормаға
айналатынын ескеру керек. Осыған ұқсас, ... ... ... ... ... ... мен ... заңды міндетті немесе
келісімді нормалар ретінде қарастырылады.
Жалпыға бірдей декларацияны ... ... Бас ... Адам
құқықтары комиссиясына адам құқықтары туралы екі пакт ... ... ... ... ... ... міндеттемелігінің әр қалай
түсінуіне байланысты болды. Мысалы, АҚШ және БҰҰ ... ... ... және ... ... ... ... жедел
және міндетті түрде орындалуын, ал әлеуметтік-экономикалық және мәдени
құқықтардың стандарт ретінде қойылып, ... жету үшін ... ... ... тырысу керек деп түсінді. Бұндай түсінік ол кезде басым
болды. Соған байланысты Бас Ассамблея 1966 жылы 16 желтоқсанда екі ...... және ... құқықтар туралы пакт және экономикалық,
әлеуметтік, мәдени құқықтар туралы пакт. Одан кейін бұл ... ... үшін 35 ... саны ... ... 10 жыл ... ... құқықтардың жиынтығын түрлі ... ... ... кіріспесінде азаматтық, саяси,
әлеуметтік-экономикалық құқықтардың бір-бірімен тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... жалпы
ережелер көрсетілген. Осылайша екі ... ... «әр ... ... ... бар» деп жазылған. Екі құжаттың да 1.2-баптарында
«әр халықтың өз табиғи ... ... ... ... бар» ... Екі құжатта да адамдарды нәсілі жағынан, жынысына ... ... ... ... саяси, идеологиялық, діни себебімен,
шығу тегіне, туылуына, мүліктік жағдайына ... ... ... бола отыра, пактілер мемлекеттерге заңды міндеттер туғызады.
Әр пакт ... ... ... ... ... үшін, келісімді
сақтау үшін, халықаралық жүйені құрайды.
Саяси және азаматтық құқықтар туралы Пакт. Бұл Пактіде жазылған саяси
және ... ... заң ... ... жазылған. Жалпыға бірдей адам
құқықтары туралы декларациясында Азаматтық және саяси ... ... ... ... жарияланады, олардың ішінде жеке меншікті
иелену құқығы, ... ... ... және саяси баспана алу құқығы, сонымен
қатар азаматтықты иелену құқығы. Жеке ... ... ... ... ... БҰҰ ... ... және саяси блоктардың жеке
меншіктің анықтамасы мен шекарасы ... бір ойға келе ... және ... ... туралы пактіні Адам құқықтары жөніндегі
комитет құрып бекіткен, ... ... мүше ... ... ... орындалуын қамтамасыз ететін түрлі міндеттер белгіленген. Бұл
міндеттер пактіде көзделген баяндамалар жүйесі мен өтініштерді қарастыратын
және ... ... ... ... әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы Пакт. Бұл Пактіде
Жалпыға бірдей декларацияға қарағанда экономикалық, әлеуметтік және мәдени
құқықтардың ... ... және ... ... Пакт ... ... еңбек құқығы; әділетті және қолайлы ... ... құру мен мүше болу ... ... қамтамасыз етілу құқығы
және әлеуметтік сақтандыру құқығы; отбасын ... ... тән және ... ең жоғары табысқа жету құқығы; мәдени өмірге ... ... бұл ... тек ... қоймай, түсіндіріліп, анықталып,
жазылып, сондай-ақ бұл ... іске асу үшін ... ... жасау
керек екені көрсетілді. Сонымен қатар, адам құқықтарының іске асырылуы
мемлекеттің ресурстарымен тығыз ... ... ... ... аспектілері болғанын айта кету керек.[4] ... ... ... мазмұнын жоғалтып, заңды талаптан гөрі, тілекті
көрсетеді. Мемлекеттер Пактінің ережелерін орындамаған жағдайда әлеуметтік
және экономикалық құқықтардың ... ... және ... іс ... ... ... кезде ресурстардың жоқтығын әрқашан себеп етеді.
Пактінің орындалуын қадағалау 1985 жылы ... пен ... ... және мәдени құқықтар ... ... ... ... жасауы, имплементалды (халықаралық құқық актілерін
мемлекеттік құқық ішіне ендіру) механизмдердің жоқтығымен қиындатылды.
Қазіргі ... ... ... ... ... жасалды, бірақ ол ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... шаралар туралы мүше мемлекеттердің баяндамаларын ғана
қарастырмай, жеке және ... ... ... және саяси құқықтар туралы Пактіге факультативті хаттама. ... ... ... ... қабылданып, азаматтық және саяси ... ... іске ... қамтамасыз ететін қосымша шараларды
толықтырады. Ол Пактінің бұзылуының құрбаны болдым ... жеке ... ... ... ... жеке ... беруге мүмкіншілік береді.
Шағымдар тек пактіні мойындаған мемлекеттерге ... ... ... және ... ... туралы Пактіге екінші факультативті
хаттама. Ол 1989 жылы 15 желтоқсанда қол қойылу үшін ... 1991 жылы ... ... ... ... ... байланысты оны азаматтық
және саяси құқықтар туралы пактіге толықтыру ретінде қарастырады. Ол ... ... Бұл ... ... ... ... жатқан
аумақта өлім жазасын қолданбауға мүмкіндігінше шара қолдануы керек.[6]
Адам ... ... ... мемлекеттердің адам құқықтары жөніндегі
өлшейтін эталон ретінде мойындалды. Адам құқықтары ... ... ... ... ... ... ішінде
Қазақстанның конституциясына да енді.
1997 жылы 31 ... ... және ... ... ... ... 133
мемлекет, ал Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы Пактіні
136 мемлекет бекітті. Қазақстан Республикасы қазіргі кезде адам ... ... ... кіру ... ... ... ... тарау. Адам құқықтарын қорғаудың тетіктері.
2.1 ҚР Құқық қорғау органдарының адам құқын қорғаудағы ролі.
Мемлекет пен оның органдарының қызметінде басым ... ... ... және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының ... ... ... ... ... қазақстандық қоғам
мен мемлекеттің тұрақты әрі дәйекті дамуын, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық заңдарды
қалыптастыру орын алатыны белгілі.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында ... өзін ... ... ... және әлеуметтік мемлекет
ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы - адам және ... ... мен ... деп ... ... Бұл мемлекеттің
мемлекеттік және өзге де органдар атынан өз қызметін құқықтық нормалар,
Заңның ... ... ету, жеке ... құқықтары мен заңды
мүдделерін қорғау, ... пен ... ... өзара заң жауапкершілігін
белгілеу негізінде жүзеге асыратынын айғақтайды.
Көптеген мемлекеттік органдар үшін олардың ... ... ... аса ... ... да, бірақ нақты шектелген міндеттер – құқық
тәртібі, адамның құқықтары мен ... ... ... мен ... ... қарсы күрес міндеттерін шешумен бітпейді, құқық
тәртібі мен заңдылықты қорғау жөніндегі кейбір функцияларды олар ... ... ... жол-жөнекей орындайды.1
Құқық тәртібі мен заңдылықты қамтамасыз етумен ... ... ... ... ... ... қорғау оргнадары, яғни ... ... да ... және ... ... ... ... мен қызмет тәртібін күзетуге арналған ... ... ... ... ... ... ... қорғау органдары ұғымы
өте жақын келеді. Бұл ұғымдар өте ұқсас, бірақ бірдей емес. Олар ... тобы сай ... ... тәртібін қорғау органдарының барлығы
бірдей құқық қорғау деп есептелмейді. Дәл ... ... ... қатарына
кейбір құқық тәртібін қорғау органдарын жатқызуға ... ... ... ... қызметі ұғымын кең және тар ... Кең ... – бұл ... ... мен ... ... іске асырылуын, заңдылығы мен құқық тәртібін қамтамасыз
ететін барлық мемлекеттік органдардың қызметі. Тар ... – бұл ... өзге ... ... сәйкес заңнамада белгіленген нысанда жүзеге
асырылатын бұзушылықтардан құқықтық қорғау жөніндегі ... ... сол ... өзге ... органдарды құқық қорғау қатарына
жатқызу ... ... ... тиіс ... ... ... ... үшін
белгілі шамада шартты түрде алынған, бірақ ... ... ... ... болған қызмет белгілерін анықтау аса маңызды.5
ҚР заңдарына сәйкес құқық қорғау қызметінің бірқатар белгілері бар:
- ... ... ... ... әртүрлі қылмыстың түрлері
бойынша мәжбүрлеу және өндіру сияқты заңдық ... ету ... ... тек заңның негізінде жүзеге асырылады. Бұл ... ... ... ... алу ... орын алады;
- екіншіден, қолданылатын заңдық ... ету ... ... ... ... ... қатаң сәйкес келуге тиіс;
- үшіншіден, құқық қорғау қызметі заңның ... ... ... ... отырып жүзеге асырылады. Мысалы, қылмыс ... ... жаза ... ала ... ... төртіншіден, құқық қорғау қызметі іске асыру сауатты және
дайындалған қызметкерлерден ... ... және ... ... ... ... ... құқық қорғау қызметі ұғымын айқындауға
болады – бұл ... ... ... ... ... қоғамдық
және өзге де бірлестіктердің, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын
қорғауды ... ету, ... ... тәртіппен заңға қатаң
сәйкестікте заңдық ықпал ету шараларын (соның ... ... ... ... ... ... асырылатын қылмыстар мен басқа да ... ... ... ... мемлекеттің оның арнаулы уәкілетті
органы атынан жүзеге асырылатын қызмет6.
Өз мазмұны бойынша құқық қорғау қызметі күрделі ... ... ... осы ... ... ... ... бағыттарымен мазмұны
айқындалатын әлеуметтік функциялардың әр түрлілігіне қатысты айқындалады.
Мұндай бағыттардың қатарына мыналарды жатқызуға болады:
- конституциялық ... сот ... ... ... ... ету;
- прокурорлық қадағалау;
- қылмыстарды анықтау және тергеу;
- заң ... ... және ... ... ... ... бағыттардың әрқайсысы нақты нәтижелерге қол жеткізуге бағытталған:
ҚР Конституциясының ұйғарымдарын ... жою, ... ... және ... ... әділ ... және шешу, соттардың қалыпты жұмыс істеуі үшін
жағдай жасау; прокурорлық ден қою ... ... ... ... және жою, ... ... кінәлі адамдарды әшекерелеу және ... ... ... ... үшін ... ... кімге қажет болса,
барлығына білікті заң көмегін ұсыну. Осы нәтижелерге қол ... ... ... ... іске ... ... пайдаланылатын әдістердің
әртүрлілігі мен өзгешелігіне қарамастан, құқық қорғау ... ... ... орындалуын қамтамасыз етеді.
Құқық қорғау қызметінің негізгі бағыттарын (функцияларын) орындау үшін
нақты ... ... ... ... істейді. Заң ғылымында құқық қорғау
органдарының тобы ... ... ... жоқ: ... ... ... ал екіншілері азайтып көрсетеді. Бұл алақұлалық осы ... ... ... ... сондай-ақ заң
актілерінде де құқық қорғау қызметіне ... ... Бір ... ... тікелей күрес жүргізетіндерді құқық қорғау органдары десе,
екіншілері – қылмыстар мен өзгеше қол ... ... ... ...... ... ... қадағалайды дейтіндер.
Ғылымда сот құқық қорғау органы ... ... ... ... ... ... ... соттарды құқық қорғау органдарына
жатқызу дұрыс емес, ... сот ... ... ... ... ... айрықша мемлекеттік орган болып табылады. Сот
жүйесі туралы Конституциялық заңның 1-бабының 2-тармағына сәйкес ... ... мен ... құқықтарын, бостандықтарын және заңды
мүдделерін қорғау, Конституция мен заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық
актілердің, республика халықаралық ... ... ... ... ... ... қызметінің анықтамасын, оның функцияларының (бағыттарының)
сипаттамасын және қалыптасқан тәжірибені ... ... ... ... мыналарды жатқызуға болады:
- соттардың қызметін ... ... ... ... ... ҚР ... ... жанындағы Сот әкімшілігі жөніндегі комитет
және оның облыстардағы, Астана мен Алматы қалаларындағы әкімшілері);
- прокуратура ... ... ... ... кесуді және тергеуді жүзеге асыратын
органдар (ҚР ІІМ, ҰҚК, ӘдМ, Қаржы полициясы агенттігінің кейбір ... ... және ... ... ... ... пен құқықтық қамтамасыз етуді ұйымдастыруды
қамтамасыз ететін органдар (адвокатура, ... ... және ... ... ... және ... ҚР Жоғарғы Соты) бізше, құқық қорғау органдарына жатады.
Ата Заңымызда атап ... ең ... ... – адам ... өмірі, құқықтары мен бостандықтары болса, оны қорғау, орын алған
заңсыздықтарды қалпына ... ... ... ... ... ... Бұл
ретте қадағалауды жүзеге асрушы орган ретінде прокуратураға заңдылықтың кез-
келген бұзылыстарын анықтау мен жоюдың ... ... ... міндеттер жүктелген.
Адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, заңды тұлғалар ... ... ... прокурорлық қадағалау-дербес және
прокурорлық қадағалау саласындағы маңыздылардың бірі болып табылады.
Осы сала дәстүрлі ... ... деп ... ол ... ... ... қадағалаудың басқа арнайы салаларынан шек қоюға
мүмкіндік беретін. Прокурорлық қадағалауды реттейтін қолданыстағы заңнамада
«жалпы ... ... ... да, ол ... органдарының
жұмыскерлерін құрастыру кезінен қалыптасып, ... ... ... ... мен ... ... ... прокуратура ... ... ... 83 – ... ... ... ... атынан
Республикаының аумағында заңдардың, Қазақстан ... ... және өзге де ... ... ... ... – дәл ... қолданылуын, жедел – іздестіру қызметінің, анықтау мен тергеудің,
әкімшілік және ... іс ... ... жоғары қадағалауды
жүзеге асырады, заңдылықтың кез келген бұзылуын ... мен жою ... ... сондай-ақ Республика Конституциясы және заңдарына ... ... мен ... да ... ... ... білдіреді.
Прокуратура сотта мемлекет мүддесін білдіреді, сондай-ақ заңмен белгіленген
жағдайда, тәртіпте және ... ... ... ... асырады» (1-
тармақ).
Қарастырылып отырған салада барлық ... ... ... ҚР ... ... мәні және ... аса бет-бедерлі
белгіленеді. Тап сонда Қазақстандық прокуратура ... ... ... - адам және ... ... мен ... ... мен мемлекет мүдделерін сақтау үстінен ... ... ету ... ... көрінісі бар. Адам және азаматтың құқықтары
мен бостандықтарын, ... ... мен ... ... ... қадағалау, басқа мемлекеттік қоғамдық-жарамды, жасампаз қызмет
тәрізді өз мәні мен ... ... және ... ... мен бостандықтарын, заңды тұлғалар мен
мемлекет мүдделерін сақтауын ... ... ... мәні ... ... Заңының 28-бабында анықталған.
1.«Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... және министрліктердің,
ведомстволардың, мемлекеттік комитеттердің, ... және ... өзге ... ... ... ... және ... органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдардың, әскери
басқару органдардың, бақылаушы органдардың, олардың лауазымды ... ... мен ... ... коммерциялық және коммерциялық
емес ұйымдар басшыларының өзге де нормативтік актілердің дәл және ... ... іске ... Прокурорлық қадағалаудың осы
бағыттарының өзгешелігі азаматтардың құқықтары мен ... ... ... анықталады.
2. Жоғарыда аталып кеткен «органдармен шығаратын (қабылдайтын)
құқықтық актілер заңға сәйкес келетіндігін ... ... осы ... ... ... және ... ... мен бостандықтарын қорғау ... ... ... ... ... ... ... органдар
аталмаған қорытындысын атап кету керек. ... ... ... ... лауазымды адамдары, коммерциялық және коммерциялық ... ... ... заң бұзушылық жасаса прокуратура органдары заңмен
белгіленген жазалау ... ... ... егер ... ... ... олар ... қадағалаудың субьектілері болады.
Заңдар орындалуын прокурорлық қадағалау саласына ҚР ... ... ... ... ... да кіреді. Прокурорлар ҚР (қол
қойылған) жасалған ... ... ... екіжақты және көпжақты
халықаралық шарттардың және тағы басқа ... ... ... ... қоса ... ... ... заңнамаға сай болу
қажеттілігін ескере отыру тиіс.
Адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, заңды тұлғалар ... ... ... ... қадағалау саласының мәні ҚР
«Прокуратура туралы» Заңның ... ... олар ... ... « Адам және азаматтың құқықтары мен ... ... мен ... ... сақтауын прокурорлық қадағалау құқықтық
актілердің және органдардың, ұйымдардың, лауазымды ... ... ... ... сәйкес болу керек;
2) кез келген бұзушылықты айқындау, осындай заң бұзушылыққа мәжбүр
болған себептер мен ... жою, ... ... қалпына келтіру».
Прокуратура басқа мемлекеттік органдардың орнын баспайды және
ұйымдардың қызметі мен ... жеке ... қол ... ... ... ... ... қадағалау мен бақылаудан
осы прокурорлық қадағалау түрінің айырмашылығы – ... ... ... прокурордың өз өкілеттіктерін қолдану негізі болып ... ... ие ... ... заң ... ... ... басқа да қадағалау әрекеттерін жасайды.
Басқа салалармен салыстырғанда адам және азаматтың құқықтары мен
бостандықтарын, заңды тұлғалар мен ... ... ... ... саласы, анықтау мен тергеу, соттар және ... ... ... ... ... ... көбін қамтитын аса кең
және көп ... сала ... ... Осы сала өте ... және ауыр сала
болып табылады.
Адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, заңды тұлғалар ... ... ... ... ... ... - ... және
атқарушы өкімет органдары, бақылау органдары, кәсіпорындар, мекемелер және
ұйымдар, қоғамдық ұйымдар, лауазымды ... мен ... ... түсініп, бұлжытпай орындауын қамтамасыз ету мақсатында құрылды.
Осы мақсат ... даму ... ... мен ... ... тұрған
міндеттерге бейімделіп, прокурорлық қадағалауды реттейтін заңнамада
анықталады. Осы ... ... ... ... мемлекеттің
нормативті негізін – адам және ... ... мен ... тұлғалар мен мемлекет мүдделерін сақтау ... ... ... ету ... ... Заңдар орындалуын прокурорлық қадағалаудың
негізгі мақсаты дәл осында.
Адам және ... ... мен ... ... ... ... мүдделерін сақтауын прокурорлық қадағалаудың ...... ... ... ... ... ... және
бақылау, құқық қорғау органдары, мемлекет алдында тұрған ... ... ... мәнді болады. Бірінші кезекте, осы ... өмір ... ... ... ... ... өткізу
міндеттемелері жүктелген, азаматтардың конституциялық құқықтары мен
бостандықтарын сақтау, ... және ... ... ... және ... ... мен бостандықтарын, заңды тұлғалар мен
мемлекет мүдделерін сақтауын прокурорлық ... ... ... онысымен ҚР ... ... ... ... көтерілуіне, құқықтық мемлекеттің қалыптасуына, әлеуметтік-
экономикалық және тағы басқа реформаларды өткізуге жәрдем етеді.
Ақырғы уақыттарда, қылмыстық өсумен байланысты, ... ... ... ... ... ... орындауына прокурорлық қадағалаудың ролі
өсуде. Қадағалауды жүзеге асырып, прокурорлар тек қылмыстарды айқындаумен
шектелмейді, ерекше маңыздысы, олар ... ... ... ... ... туғызатын құқық бұзушылықты айқындайды. Барлық аумақтық және
мамандандырылған прокуратураларға қатысты ... ... ... ҚР Бас ... оның орынбасарларының, облыс прокурорларының
бұйрықтары мен нұсқауларында анықталады. Осы ... ... ... ... адам және ... ... мен ... сақтауына прокурорлық қадағалауды ұйымдастыру туралы» Нұсқау
ерекше орын алады. ҚР Бас прокуроры қадағалаудың ... ... ... ... құқықтық актілер Конституцияға, ҚР Президентінің
заңдары мен актілеріне сәйкес келуі;
- ... ... адам және ... ... мен ... ... ... және діни бірлестіктердің және де бұқаралық ақпарат
қызметтерінің заңдылығы.
Заңдарды орындау ... ... ... ... асырған
кезде прокурордың жалпы түріндегі міндеттері мыналарда:
- заң бұзушылық туралы ... ... ... ... ... және ... әкеліп соқтырған себептерін айқындау және жою
шараларын қабылдау жолымен ... ... ... ... құқық бұзушылықтың, бірінші кезекте – қылмыстардың ... алу ... ... ... ... ... барлық мүмкіншіліктерін
қолдану;
- заңдарды және заңға сәйкес актілерді орындауын, заңдылық ... ... ... ... осы ... прокурорлық тексерістер
өткізу және ... ... және ... тұратын органдарда,
мекемелерде және ұйымдарда тексеріс өткізу тапсырыстарын беру ... ... ... ... ... және ... ... қызметін қарқындату және жетілдіру;
- лауазымына және мүліктік жағдайына қарамастан ... ... заң ... бәрі тең қағидатын ескере отырып, заңда белгіленген
жауапкершілікке тарту жөнінде, бұлтартпас ... ... ... ... радио, теледидар, периодикалық басылым арқылы прокуратура
органдарының қызметі ... оның ... ... орындалуын прокурорлық
қадағалау саласында және олар заң бұзушылыққа ... ... ... жөнінде және айыпты тұлғалардың аты-жөні, лауазымы, жағдайы
айтылып, жауапкершілікке тартылғаны ... және де ... ... динамикасы халық пен қоғамдыққа жеткізілсін;
- қолданыстағы заңнаманың, қоғамдық қатынастардың нормативті
реттеуіндегі ... және ... ... ... және ... бастамасы құқына ие органдарына сәйкес ұсыныстарын ... ... ... айқындау және оларды жою шараларын қабылдау;
- лауазымды тұлғалардың, әсіресе құқықтық актілер мен заңды маңызды
әрекеттер жасайтын ... ... ... коммерциялық
ұйымдардың, кәсіпкерлердің және де азаматтардың құқықтық мәдениетін көтеру.
Адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, заңды ... ... ... ... ... ... ... кезеңде
қойылатын талап – оның нәтижелігін көтеру, ол оның ... ... ... ... заңдылық жағдайына әсер етеді.
Адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, заңды тұлғалар мен
мемлекет мүдделерін сақтауын қадағалау ... ... ... ... асыру үшін прокурорлар анық құқықтарға ие және заңда
белгіленген ... ... б.а. ... ... бар. ... ... ... кезде прокурорлардың өкілеттіктері екі топқа
бөлінеді:
Адам және азаматтың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... прокурорлық қадағалау бойынша өкілеттіктің
бірінші тобы заң ... пен ... ... ... мен жағдайы) және
осыған ... ... дер ... айқындауға бағытталған.Осы
өкілеттіктер ҚР «Прокуратура туралы» Заңының 29 бабының 1 ... ... ... кезде прокурор мыналарға құқылы:
1)өткізіліп жатқан тексеріс мәселелері бойынша азаматтар мен
лауазымды ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың
аумақтары мен бөлмелеріне және де ... ... ... ... мен ... лауазымды тұлғалардан заңдылық жағдайы және оны
қамтамасыз ету жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... және қорытындысын шығаруға мамандарды тартуға;
5)өз құзырет шегінде ... ... ... ... ... ... ... қорғау органдарының қызметкерлерімен қарым-қатынас
негізінде тексеріс өткізуге тартуға;
7)заңнамада қарастырылған басқа да тексеру әрекеттерін орындау.
Заңдылық орындалуын қадағалау бойынша ... ... ... ... заң ... және оған ... ... жағдайды жою
және де заң ... ... ... жауапкершілікке тарту болып
табылады.Аталған өкілеттіктер ҚР «Прокуратура туралы» Заңының 29 бабының 2
бөлігінде бекітілген.
Тексеріс нәтижелері ... ... ... ... жою ... бұйрық береді;
3)қылмыстық іс қозғау, тәртіптік өндіріс немесе әкімшілік-құқық
бұзушылық туралы өндіріс қозғау ... ... ... материалды зиян
келтіргеннің орнын толтыру шараларын қабылдайды;
4)адам және азаматтың,заңды тұлғалар мен ... ... ... ... ... жағдайларында, тек заңдардан басқа, заңсыз
актілердің әрекеттерін тоқтата тұрады;
5)мемлекеттік органдарымен және ... ... ... ... ... түрлі шараларын жояды және шешеді;
6)адам және азаматтың, заңды тұлғалар мен ... ... мен ... ... ... үшін ... жүгінеді;
7)бұзылған заңдылықты жою жөнінде органға және лауазымды тұлғаға
ұсыным береді.
Бірақ, ... ... әр даму ... ... ... ... қоғамдық формациялар ауысу кезінде, заңнама қазір ҚР
болып жатқан ең маңызды өзгерістерге ұшырайды. Жаңадан ... ... ... ... ... туды, мысалы, мемлекеттік және
муниципалдық кәсіпорындарды жекешелендіру саласында, жерге иелік ... ... ... ... ... ... ... Осылармен
байланысты жаңа заңдар қабылданады, осылардың орындалуын ... ... Осы ... ... тәуелді әлеуметтік,
экономикалық, қорғаныс және тағы басқа салаларда ... ... және де ... пен ... ... жағдайларын өткізуден
заңдарды орындауды прокурорлық қадағалаудың бағыттары анықталады. ... ... ... ... ... ... және басқа) қоғамдық
қатынастарды реттейтін нақты заңды немесе бірнеше ... ... ... ... ... ... ... тұрған міндеттерді, қалыптасқан заң
құрылымы мен прокуратура жұмысының тәжірибесін негізге ала отырып, заңдарды
орындау бойынша прокурорлық ... ... ... ... бөлу ... азаматтардың саяси құқықтары мен бостандықтары туралы; азаматтық
туралы; босқындар мен амалсыз қоныс ... ... ... заңы туралы;
еңбекті қорғау және техника қауіпсіздігі жөніндегі ережелерді ... ... ... бастылығы туралы; денсаулық сақтау туралы; білім
туралы; тұрғын үй заңы ... ... үй ... ... ... ... ... туралы заңдардың орындалуын қадағалау;
- зейнетақы; ... ... ... ... ... ... туралы; азаматтардың өтініштері туралы заңдардың
орындалуын ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік кәсіпорындарды
жекешелендіру туралы; банктер және банктік қызмет туралы; салықтар туралы
заңдардың орындалуын қадағалау;
- аграрлық ... ... ... ... ... сала) заңдардың орындалуын қадағалау;
- қорғаныс туралы; қарулар туралы; шекара туралы; ... ... ... саласы) заңдардың орындалуын қадағалау;
- сыртқы экономика қызметі ... ... ... (сыртқы экономика
саласы) заңдардың орындалуын қадағалау,
- жеке және заңды тұлғаларды ... ... ... ... және алдын-алу шараларын қолдану заңдылығын қадағалау.
Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының, заңды ... ... ... ... ... ... прокурорлық қадағалау
бағыттары (салалары) бөлінеді және олар үнемі прокурорлардың бақылауларында
болуға тиіс.
Құқықтық актілер заңдылығын прокурорлық қадағалауға ... ... ... ... ... және ... ... органдарында, сондай-ақ
жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, министрліктер мен ведомстволарда,
бақылау ... ... ... ... ... ... ... емес қоғамдық ұйымдарда
шығарылатын құқықтық актілердің заңдылығын қадағалайтын ... ... ... ... ... ... бағыттарын бөлу
прокуратура жұмысын жақсы ұйымдастыруға, яғни нақты прокурорлық қызметкерге
(пәндік) жеке бағыттар немесе топтық бағыттар ... ... ... заң ... ... реттеуге, құқық бұзушылықты
қорытындылауды жеңілдетуге, сондай-ақ статистикалық ... ... ... ... ... қарай, көбіне аймақтарда қандай заңдарды
бұзуға жол берілетіндігіне қарай бір прокурорларға ... ... ... ... бір ... ... бағыттары
маңызды болуы мүмкін. Егер сол ... өзге ... ... ... онда оған ... араласуына негіз жоқ. Алдымен, ... ... ... ... ... ... қажет.
Қазіргі уақытта мемлекеттік кәсіпорындарды ... ... және ... қызмет туралы заңдардың барлық жерлерде жаппай
бұзылуларына байланысты, ... ... мен ... ... ... ... нұқсан келтірілуде, сондықтан бұл заңдардың
орындалуына ... ... ... аса ... ... ... ... прокурорлары үшін аграрлық (жер) заңның орындалуын
қадағалау аса ... ... ... ... көп кездесуде. Аумақтық
прокурорлар тарапынан кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... ... ... етеді. Заң бұзушылықтардың аса көп
таралуына байланысты, көлік прокурорлары үшін кеден заңының ... ал ... ... прокурорлары үшін-атмосфералық ауа мен
суларды қорғау туралы ... ... ... ... ... Ал әскери прокурорларға келетін болсақ,олар үшін басымды
қадағалау әскери қызметшілердің материалдық-тұрмыстық ... ету ... ... мен ... ... ... ... заңдардың
орындалуы табылады.
Өндірісте, әсіресе шағын кәсіпорындарда зақымданудың ... ... ... үшін ... ... және техника
қауіпсіздігі жөніндегі ережені сақтау ... ... ... ... маңызды болуда.
Атыс қаруын, сондай-ақ жауынгерлік қару, халық арасында қолданатын
қаруларды бақылауға алмауға байланысты кең ... және ... ... ... ... ... көбеюіне байланысты, қару-
жарақ туралы заңның орындалуын қадағалау прокурорлардың бақылауында болуы
тиіс. Әкімшілік жазалар қолдану құқығы ... ... заң ... жол ... ... ... әрекетсіздіктеріне байланысты,
әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңдардың орындалуын қадағалау да ... ... ... және ... ... ... және оларға
теңестірілген звеноларда, сондай-ақ жергілікті ... ... ... ... ... ... ... қадағалауға да аса назар аудару қажет. Себебі, ... ... ... заң ... ... аз ... тиісті аймақтарда тұрып жатқан көптеген азаматтардың немесе
барлық азаматтардың құқықтары ... ... ... ... ... мүдделеріне нұқсан келтіріледі.
Мысалы, жүргізілген тексеріс нәтижесінде Алакөл ауданы мен Алматы
облысының Қапшағай қалалық мәслихаттарының ... ... яғни ... ... ... ақша ... бұл ... мемлекеттік бюджетке
берілмей, мақсатсыз жұмсалғандығы анықталған.Прокуратурамен уақытылы
шаралар қолдану ... ... ... ... азаматтардың
құқықтарына нұқсан келтіретін заң бұзушылықтарды жоюға шаралар қабылданған.
Қадағалаудың басым бағыттарының бірі ... ... ... ... ... ... қадағалау болып табылады.
Тәжірибе көрсеткендей, кәсіпкерлер прокуратура органдарына өздерінің ... ... ... ... ... ... құқықтарын
бұзушылық негізінен, жергілікті билік органдары мен көптеген құқық қорғау
және бақылаушы органдар тарапынан жіберіледі.
Адам мен ... ... ... мен мемлекттің құқықтары мен
бостандықтарын сақталуын ... ... ... ... ... ... ... аса көңіл бөлінеді, себебі дұрыс реттелген есеп жасалған
жұмысты қарап білуге (талдауға) көмектеседі, орындалған ... ... ... бір ... ... ... кемшіліктерді көрсетеді және
оларды бағалауға мүмкіндік береді, шұғыл және статистикалық ... ... ... конституциялық құқықтарын қорғау мәселесінде прокурорлық
қадағалау неғұрлым жүйелі де тиімді бола түсіп, мазмұны мен мәні оның құқық
қорғаушылық қызметін ... ... ... ... ... қандай бір
салаға қатысты екеніне қарамастан, адам құқықтарын қорғау ... ... ... ... ... ... азаматтардың
бұзылған конституциялық құқықтарының бұзылу себептерін жою қазіргі таңдағы
негізгі мақсаттарымызға айналды.
Облыста Бас прокурордың директивалық құжаттарына ... ... ... мен ... ... ... ... құқықтары мен
бостандықтарын қорғау жөнінде өзара ... ... үшін ... тобы ... қызмет атқарылып келеді, азаматтардың конституциялық
құқықтарын қорғауға ... ... ... топ ... ... ... криминогендік жағдайды тұрақтандыру үшін облыс прокуратурасы
өз өкілдіктерін тиімді пайдаланып, неғұрлым шиеленіскен проблемалар ... ... атап ... ... ... бірге, облыс
құқық қорғау органдары үйлестіру кеңесінінің рөлі ... ... ... Оған ... ... ... жасайды.
2.2 Қазақстан Республикасындағы адам құқығын қорғау ... ... ... ... ... ... мен ... мен іске асыруын қамтамасыз ететін заң базасын талдау, ... ... ... адам ... қорғау механизмдері мен институттарын
және олардың сақталуын бақылауын анықтауға мүмкіншілік береді. Адам құқығы
жөнінде кейбір ... ... ... Қазақстанның бекітпеуі не
оларға қосылмауы адам құқығын қолданыстағы тиімді механизмдерінен қорғайтын
халықаралық мемлекетаралық институттар мен ... ... ... адам ... ... бақылайтын және тәсілдермен
қорғайтын институттардың қатарына тек мына үш ... ... ... ... ... ... жанындағы қоғамдық-кеңесшілері мен
адвокатура жүйесін) және үкіметтік емес ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 40-бабы бекітті: «Республиканың
Президенті – халық пен мемлекеттік ... ... ... адам және ... құқықтары мен бостандықтарының рәмізі әрі
кепілі».
Адам құқын қорғаудың аралас институттарының қатарына ... ... ... Адам ... ... комиссияны
жатқызуға болады, оның Ережесі, 2003 жылғы 19 ... ... ... ... ... ... ...
Мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес
танылатын және ... ... ... және ... құқықтары мен
бостандықтарының кепілі ретіндегі өзінің ... ... ... ... консультативтік – кеңесші орган болып табылады.
Комиссияның негізгі міндеттері:
1) Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан Республикасында
адамның және ... ... мен ... кепілі ретіндегі
өзінің конституциялық мәртебесін іске асыруы үшін ... ... ... және ... ... мен ... ... ету
мен қорғау тетігін жетілдіруге жәрдемдесу;
3) орталық және ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын ... ету мен ... ... саясатты іске асыру жөніндегі қызметіне жәрдемдесу;
4) адам ... мен ... ... ету мен қорғау
саласындағы халықаралық ... ... ... ... құзыреті:
1) Мемлекет басшысына және тікелей Комиссияға жолданған Қазақстан
Республикасы азаматтарының, ... ... ... жоқ
адамдардың, сондай-ақ ұйымдардың адамның және ... ... ... бұзылу фактілері туралы ақпарат бар өтініштерін қарайды;
2) Мемлекет басшысының атына ... ... ... ... құқықтарын сақталуы туралы жыл сайынғы және арнаулы баяндамалар
әзірлейді. Бұл баяндамалар баспасөзде жариялануы ... ... ... ... ... бойынша мемлекеттік
органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, өзге де ұйымдардың және ... ... ... және ... ... мен ... ... ету,
қорғау тетігін жетілдіру туралы ұсыныстар әзірлейді және оларды Қазақстан
Республикасы Президентінің қарауына енгізеді;
5) ... және ... ... мен ... ... ету
мен қорғау мәселелерін қозғайтын Қазақстан Республикасының заңнамасына
талдау жасайды, осы мәселелерді реттейтін заң жобаларын ... ... адам ... ... ... ... бойынша талдау
материалдарын, сараптау – ұсынымдық қорытындылар мен ұсыныстыр дайындайды;
7) адам құқықтары жөніндегі ... ... ... да ... ... қорғау ұйымдарының жұмысына қатысады.
Комиссия өз өкілеттіктерін жүзеге асыру ... ... ... ... емес ... қорғау ұйымдарымен, сондай-ақ бұқаралық
ақпарат құралдарымен белгіленген тәртіппен өзара іс – қимыл жасайды.
Комиссияның адамның және ... ... мен ... ... ... ... органдарымен, Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... іс – ... жасайды.
Комиссия өзіне жүктелген міндеттерді іске асыру мақсатында:
1) мемлекеттік органдардан, сондай-ақ ұйымдар мен лауазымды адамдардан
қажетті мәліметтерді, құжаттар мен ... ... ... өз ... адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын
қамтамасыз етуге және ... ... ... ... мемлекеттік
органдардың тиісті лауазымды адамдарының ақпаратын тыңдауға;
3) уәкілетті мемлекеттік органдардың ... және ... ... ... ... ... ... жасауға;
4) жекелеген жұмыстарды жүзеге асыру үшін белгіленген тәртіппен
ғалымдар мен ... ... ... және ... негізгі құқықтары мен бостандықтарының
сақталуына байланысты ... ... үшін ... ... ... ... ... өзге де мемлекеттердің
адам құқықтары ... ... және ... да осындай
құрылымдарымен ынытымақтастық жасауға құқылы.
Комиссияның құзыретіне кіретін мәселелер бойынша оның ... ... ... мемлекеттік билік органдарына, сондай-ақ
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... және ... Республикасы
Президентінің назарына жеткізілетін ... мен ... ... болып табылады.
Комиссияның ұсынымдары мен шешімдері оның отырысқа қатысқан мүшелері
санының жай көпшілік даусымен қабылданады. ... тең ... ... ... ... ... дауыс берген шешім қабылданған ... ...... ... мен мүшелерін Қазақстан
Республикасы Президенті бекітеді.
Комиссияның өз өкілеттігі шеңберінде қабылданған ұсынымдары ... ... шешу ... ... ... ... ... ұсынымдары мен қорытындыларын алған мемлекеттік орган мен
оның лауазымды адамдары белгіленген мерзімде оларды қарауға және қаылданған
шешім туралы оған ... ... ... мен ... оның ... ... ... қатысады.
Комиссия төрағасы Комиссияға жалпы басшылықты жүзеге асырады, Комиссия
хатшысы мен мүшелеріне тапсырмалар беріп, оның отырыстарының күн ... ... ... ... мен қорытындыларына қол
қояды, адам құқықтары мен бостандықтарына қатысты кеңестерге қатысады;
Қазақстан ... ... ... ... жетілдіру
жөнінде ұсыныстар енгізеді.
Комиссия төрағасы орнында болмағанда, Комиссияның қызметтік
құжаттарын, ұсынымдары мен ... оның ... қол ... ... оның ... қажеттігіне қарай, бірақ
тоқсанына кемінде бір рет шақырады. Комиссия отырыстарына оның ... ... ... ... болып саналады.
Комиссия төрағасы орнында болмағанда, оның отырыстарында Комиссия
хатшысы төрағалық етеді.
Комиссияның қызметін ақпараттық - ... және ... ... ... ... ... Әкімшілігінің құрамына кіретін хатшылығы
жүзеге асырады.
Комиссия хатшылығы адам ... ... ... ... ... ... бар ... мен республика астанасының
әкімдері аппаратарының лауазымды адамдарына ... ... және өзге де ... ... – талдау зерттеулерін жүргізу үшін Комиссия жанынан ғылыми
мекемелер, білім беру ... мен ... емес ... ... ... жұмыс істейтін сарапшылық кеңес құрылады.Сарапшылық ... ... ... ... құқықтары аясындағы Қазақстандық заң базасы адам мен азаматтың
негізгі құқықтары мен ... ... мен іске ... ... ... төрт деңгейге бөлуге болатындығын көрсетті.
Бірінші деңгей (халықаралық) – адам құқы аясындағы халықаралық ұйымдар
(БҰҰ, Еуропалық Кеңес, т.б.) ... ... ... ... және өзге де ... адам ... мен бостандықтарын
қорғау мен іске асырылу кепілдігін қамамасыз ету, егер де оның мүшесі болып
саналатын ел осы құжатарды ... ... ... ... ... ... қосылуына қарамастан,
қазіргі уақытта бұл халықаралық шарттар тікелей сот ... ... те ... ал ... ... ... ... олар мен
сәйкестендірілмеген. Сондықтан Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық
шарттар ... адам ... мен ... ... ... әзірше мардымсыз.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 4-бабына сәйкес, оның ең
жоғары заңдық күші бар және ... ... ... ол ... - ... ... екінші (Конституциялық) денгейде
Қазақстанда адам құқықтары мен бостандықтарын, ... мен іск ... ... ... Конституциясының екінші бөлімінде:
«Адам және Азамат» бекітілген нормалардың іс-әрекеттерімен ... тиіс ... 11-39 ... ... Конституцияда азаматтардың құқықтарын қорғау мен ... іске ... ... ... кейбір ережелерімен бірге
кінәсіздік принципі де ... ... мен ... мемлекет тарапынан қорғалу
кепілдіктерімен ... іске ... ... ... деңгейлеріне: заң
шығарушы мен атқарушы биліктердің Конституциялық заңдарына, жай ... ... және өзге де ... ... ... ... нормалардың азаматтық, азаматтық істер жүргізу,
қылмыстық істер жүргізу, ... ... ... ... мен бостандықтарын нығайтуы да , немесе оларды ... ... ... ел ... яғни ... ... ... және ел
конституциясында бекітілген құқықтар мен бостандықтардың қорғалуы мен іске
асырылу ... ... ету) көп ... ... мен заңға тәуелді
нормативтік құқықтық актілерден тұрады.
Ақырғы, төртінші деңгей (практикалық), ... ... ... ... ... ... азаматтардың конституциялық
құқықтарын қорғау мен сақтау бөлігін кімдер ... ... - ... ... ... бұл ... заңдарда немесе құқық қолдану
практикасында мақұлданған болса, онда өз құқығын қалпына ... ... ... қай ... ... және бұл ... қандай рәсімдерінің
бар екендігі анықталады.
Қазақстан Республикасында қазіргі кездегі қолданылып жүрген адам ... ... ... ... бірі - оның адам ... ... құжаттардағы ұғымдарға, ... мен ... ... ... екінші жағынан, азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарын ... заң ... ... ... беретін
мемлекеттік органдардың болмауы, соның кесірінен, адам өз ... ... ... ... оның ... ... білулеріне кейбір жағдайларда мұқтаж болуда.
Мұның өзі адам мен азамат құқықтары мен ... ... ету ... ... ... мен ... тиімді
қолданылуын көптеген жағдайларда әлсіретеді. Сондықтан ... адам ... кез ... ... ... ... ... ол өмірге енгізілуі тиіс.
Адам құқықтары мен бостандықтары құқықтың ерекше саласы болып табылады.
Өйткені оның құрамында адамзаттың ... өмір ... ... ... сүру бостандықтары, жеке автономия және т.б. жинақталған. ... адам ... ... ... ... бекітілген және
құқықтық құралдарымен институт арқылы қамтамасыз етілген. Қазақстан ... ... дами ... адам ... ең ... ... ... және бұл салада халықаралық ... ... ... Адам ... ... ... декларациясында (1948);
Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі халықаралық ... ... және ... ... жөніндегі халықаралық пакт
(1966);Құқықтар мен бостандықтарды ... ... ... ... және ... ... ... орай еліміз жоғарыда аталған
халықаралық құжаттарға қосылмаған.
ҚР адам және азаматтардың ... мен ... ... ... заңдылыққа сүйенеді. Қазақстанның ... ... адам ... мен ... ... және сақтау
саласында әлем стандарттарына қол жеткізуінің басты факторы болып табылады.
Құқықтармен бостандықтарды жариялап қана қою жеткіліксіз, ... ... ... өте ... ... ... ... кезде адам құқықтарының
табиғи және біртұтастығын енді ғана сезініп, оларды ... ... ... кепілдікке беруге қабілетсіз болып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... Сондықтан, адам құқықтарының теориясын
және тәжірибесін жеке-жеке бөліп ... ... Адам ... іс ... ... ... ... кезде еліміздің өмір сүру деңгейі жағынан
төменгі сатыда тұрғаны ... ... ... Сол ... де ... енетін кейбір әлеуметтік, экономикалық құқықтарды қамтамасыз
ете алмай отырмыз.
Жеке тұлғаның құқықтарын бұрын ... ... ... ... ... олар ... ... артықшылықтарынан және
конфронтациялық процестерден жапа шегіп ... ... ... ... ... қажет етпейтін құқықтар мен бостандықтардың өзі
толық қорғалып отырған жоқ. Бұл жерде ... ... бір жәйт ... де болсын адам құқықтарын қорғау жүз пайызға қамтамасыз
етілмеген, әр ... ... тән ... ... ... ... ... болып жатқан катаклизмдар -
әлеуметтік ахуалды нашарлатады, ... ... ... ... ... ... ... нигилизм, нарықтық қатынасқа өту
кезеңіндегі қиындықтар және өзге де факторлар ... ... ... ... ... теңсіздіктермен әділетсіздіктердің көрінісі
негізінде қыспаққа алынады. Дәлірек айтсақ, адам құқықтары мен ... ... ... ... ... орта қалыптаспаған. Құқық
бар, ал құндылық жоқ заң бар, ал оның ... ... ... ... ... ... Жылдан жылға халықтың
жоғары білім алу, ... ... ... ... ... ... ... құқықтарын пайдалану мүмкіндіктері төмендеп барады. Бұл
жағдай қоғамның «өте бай» және «өте ... ... ... ... ... ... кездегі кезек күттірмес ... ... ... ... ... ... ... өмірлік мазмұн беру. Әрине, оны жүзеге асыру өте ... ... ... ... барлық құқықты жоғары дәрежеде ... ... ... ... жоқ. Заң ... өмір сүрудің ең
төменгі стандарттары белгіленбеген.
Ата заңымыздағы адам ... ... ... ... ... ... ... тұр, тіптен демократиялық даудың бірден-бір
көрінісі деуге болады. Бірақ ғалым-заңгерлер Конституцияның ... ... ... ... ... ... назар аударады. Оның мазмұны халықаралық-
құқықтық актілердегі адам құқықтарын әдемі ... ... ... ... ... ... және салт-саналарына сүйену
керек. Оның нормалары адамға өркениетті әлемнің өлшемдері бойынша өмір
сүруге мүмкіндік беруі ... ... ... ... ... ... қорғау және сақтау функциясын жүзеге асыру үшін процедура
мен механизмдермен және ... ... ... ... ... процедуралар және институттар әр кезде өзгерісте, қозғалыста
болады яғни олар ... ... ... қарай икемделіп отыруы
керек.
Әдетте тәжірибеде адам құқықтарын қорғаудың алуан түрлі ... мен ... ... механизмін қалыптастырады.Бұл
механизмдерсіз құқықтық мемлекет өмір сүре алмайды: Конституциялық соттар
(Испания, Италия, Ресей, ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік Кеңес (Италия); Әкімшілік ... ... ... ... ... Польша, Ұлы Британия); медиатр-
делдал (Франция) – міне адам ... және ... ... ... ... механизмдер осындай.
1948 жылдың желтоқсанында адам құқықтарының жалпыға бірдей
декларациясы қабылдануымен адам ... ... ... ... ... ... және процедураларын жақсарту оларды іс жүзіне
асыру және қорғау ... ... Осы ... адамзаттың жарты ғасырлық
тәжірибесі адам құқықтарымен бостандықтарын жеткілікті дәрежеде қамтамсыз
етусіз және ... ... ... мемлекет құруға қол жеткізудің
мүмкін еместігін көрсетіп берді.
Қазақстан Республикасында адамдар мен ... ... ... ... ... мен ... қорғау мен жүзеге асыруды
қамтамасыз еті тиіс мемлекеттік институттар құрылады және ... ... ... мен ... қорғау және қамтамасыз ету жөніндегі
маңызды мемлекеттік ... бірі ... ... ... ... ... ... өкілеттігінің заңдық негізі
Конституцияда, сондай-ақ Президенттің Президент туралы ... ... бар ... ... ... ... ... – адам және азамат
құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі ... деп ... ... ... ... ... кірісер сәтінде халыққа беретін антында
мынадай сөздер бар: «Қазақстан ... адал ... ... ... Конституциясы мен заңдарын қатаң сақтауға, азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беруге салтанатты түрде ант ... ... Адам мен ... ... мен ... ету ... мәселелер бойынша Парламент мәжілісіне қарауға
Үкімет енгізетін ... ... заң ... ... ... ... ... мен бостандықтарының
кепілі ретіндегі қызметінің басты бағыттарының бірі ... ... ... ... бастамашы болған кейбір заңдарды айтуға болады.
Қазақстан Республикасының шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы
Заң, Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын қорғау ... ... ... ... ... асыраушысының айрылу
жағдайына және жасының ұлғаюына байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы
төлеу туралы Заң, және т.б. ... ... ... өз өкілеттігі шегінде
нормативтік құқықтық актілер сияқты, адам мен азаматтардың ... ... ... ету үшін жеке сипаттағы актілер де шығарады.1
Ол Президенттің ... ... ... ... ... ... ... Президенттің Жарлығы бойынша:
а) мемлекет мүддесі алдында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының
және заңды мүдделерінің басымдығы; ә) ... ... ... ... кіруге барлық азаматтардың тең құқылығы; б) ... ... мен ... ... ... ... принциптері болып
табылады. Жоғарыда көрінгендей, мұнда мемлекеттік органдар қызметінің
азаматтардың құқықтары мен ... ... ... және ... ... қарастырылған. Бұл принциптер Президенттің құқық
қорғау органдарының қызметіне сәйкес мәртебесін белгілейтін ... ... ... ... ... ішкі ... ... 1995 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығында, бұл ... мен ... ... мен ... ... қылмыстық және өзге
әрекеттердің алдын алу және жолын кесу ... ... ... ... ... адам мен ... саяси, әлеуметтік-экономикалық
және жеке құқықтары мен бостандықтарын жүзеге ... ... ... ... ... Атап айтқанда, Президент республика азаматтығын,
саяси баспана беру мәселелерін шешеді, ... ... ... және өзге де атақтар береді. Президент ауыр ... ... ... ... ... салуды, сондай-ақ Парламенттің азаматтардың
конституциялық құқықтары мен бостандықтарын бұзатын заңдар қабылдамауы ... ... ... демократиялық институттарына,
азаматарының ... ... ... ... ... ... жағдайға орай шаралар қабылдауға құқықты.Президент Қазақстанның
бүкіл аумағына және оның жекелеген аймақтарына төтенше ... ... ... ... ... ... ... жанынан консультативті-кеңесші
орган ретінде адам құқығын қорғау ... ... ... ... ... ... конституциялық мәртебесі – оның адам мен
азаматтың құқықтары мен ... ... адам мен ... мен бостандықтарын қамтамасыз ету және қорғау тетігін ... ... ... ету болып табылады. Комиссия бұл міндеттерді орындау
мақсатында мемлекет басшысының және ... ... адам мен ... мен ... ... ... өтініштерін қарайды, адам
құқының сақталуы туралы жыл сайын баяндамалар ... адам ... ... мен бостандықтарын қамтамасыз ету механизмін
жетілдіру туралы ұсыныстар және т.б. әзірлейді.1
Парламент те адам мен ... ... мен ... жүзеге
асыру мен қорғауға кепілдік беретін маңызды мемлекеттік институттардың
бірі. ... ... ... заң ... ... арқылы жүзеге асырады,
онда Парламенттің конституциялық өкілеттігі айқын көрінген. Парламент жеке
тұлғалардың құқықтық субьектілігіне, азаматтық құқықтар мен ... ... ... ... ... принциптер мен нормаларды;
жергілікті өзін-өзі ... ... құру мен ... ... ... ... қатынастарды реттеуші заңдар шығарады.
Тиісінше, адам мен ... ... мен ... ... ... ... ... салалары Парламент қабылдайтын заңдар арқылы
реттеледі.
Сот, ішкі істер, ұлттық қауіпсіздік органдары адам мен ... мен ... ... мен ... ... ететін органдар
болып табылады.
Адамның құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беретін ... ... ... ... ... (2000 ... 19 қазандағы
Заңы ). Осы Заң Қазақстан Республикасының аумағындағы күзет қызметінің
құқықтық ... ... ... ... міндеттері:
1) жеке адамдардың өмірі мен денсаулығын қылмыстық және өзге де ... қол ... ... жеке және ... ... ... ... қайшы қол сұғушылықтардан
қорғау болып табылады.2
Қазақстан Республикасында адам және азамат құқықтары мен еркіндіктерін
қорғаудың ... және жаңа ... ... ... ... ... ... назар салатын болсақ, Омбудсмен институтының жеке
адамның ... ... ... ... ... ... ... асыратын органның жүйесінде маңызды орын алады. Омбудсмен
институтының қызметі және мазмұны ... пен ... ... ... тұлғалар мен билікке бағынатын тұлғалар ... ... ... Бұл ... ... ... қызметінің құқықтық
негізін және заңдылығын нығайтуға маңызды фактор болып табылады. ... ол ... ... ... ... ... ... өкілетті
және тағы басқа. Бұл институттың, лауазымның ... ... ... ... Бұл ... ... ... 1809 жылы Швецияда бекітілді, ол
«парламенттік Омбудсмен» деп ... ... ... ... байланысты Швецияда конституциялық нормалар пайда ... кең ... ... ... ... ... парламентке арнайы парламенттік комиссарды (Омбудсменді) сайлауға
құқығы берілді. Парламенттік ... ... ... және ... парламенттің заң актілерін сақтауын қадағалауды жүзеге асырды.
Омбудсмен институтына атқарушы биліктің және басқа органдардың қызметіне
конституциялық ... ... ... ... ... азаматтардың
құқықтарын әкімшілік басынушылықтан ... ... ... ... ... ... азаматтардың
құқықтарын қорғауға парламентпен ... ... ... ... ... ... кең қадағалау формасында жанама түрде
парламенттік бақылауды жүзеге асыратын, бірақ ... ... ... ... ... ... жоқ сенімді тәуелсіз
тұлға болып табылады.
Осы лауазымды бекіту идеясы ... ... ... ... ... ... ... ел болып Финляндия саналады. Омбудсмен
институты 1919 жылы бекітілді. Кейінірек бұл ... ... ... ... Францяда, Ұлыбританияда және т.б. елдерде ... ... құру ... ... ... зияның, Африканың
көптеген елдерде кең тарды ... ... және ... ... ... ... халықаралық пікір
сайыстар өткізуіне ... ... ... ... елдердің өзінде
адамдардың және азаматтардың құқықтарын және еркіндіктерін ... ... ... ... ... ... Сондықтан әкімшілік әділет
жүйесі жақсы дамыған Франция елі 1973 жылы медиатор (Омбудсмен) лауазымын
бекітті.
Тәжірибе ... бұл ... ... ... ... барлық бақылау міндеттерін орындай алмаған кезде және азамат
құқықтары ... ... ... ... заң ... қосымша
қорғау қажеттілігі туындаған кезде пайда болады. Мемлекеттік және әкімшілік
қызметтер ... ... және ... ... ... ... ... әкеп соқтырады. Осыған орай, мемлекеттік аппарат қызметкерлерінің
саны көбейді, ... ... ... ... ... ... қаралуы көбейе түседі және т.б. Осыған байланысты ... ... ... және ... ... ... кері әсерлеріне тап
болады. Сондықтан азаматтар наразы болып, мемлекетке сенімсіздік таныта
бастайды. ... ... ... ... ... ... араласуына,
қол сұғуына, әкімшілік аппараттың өсуіне байланысты (құқық негізінде қызмет
етсе де, абайсыз азаматқа ... ... ... ... ... саяси жүйеге кіргізу өте маңызды ... ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Қазақстанда Омбудсмен институты ешқашан да болған емес, тек қана оның
жөнділігі туралы даулар болды. Жаңа ... ... ... адамның құқықтары мен еркіндіктерін қорғаудың ескі ... ... және жаңа ... ... ... қажет болды.
Осыған орай Қазақстан Республикасында Омбудсмен институтын құру идеясы
пайда болды.
Қазақстандағы Адам құқықтары ... ... ... ... ... төрт кезеңге бөлуге болады:
Бірінші кезең (1995-1996жж.) - Қазақстанда Адам ... ... ... ... құру ... пайда болуы және жүйелі дайындық
қызметінің басталуы.
Екінші кезең (1997-2000 жж.) - ... ... ... үшін алғашқы
арнайы шаралардың ұйымдастырылуы. Адам құқы ... ... ... ... ... ... бағдарламасының (ПРООН) Адам құқықтары
жөніндегі өкілетті тұлғаның Қазақстанда ... ... ... ... ... және ... ... Қазақстанда Омбудсмен институтын құру
жөнінде халықаралық конференциялардың өткізілуі.
Үшінші кезең ... ... ... Адам ... жөніндегі
өкілетті тұлға туралы заң жобасын әзірлеуі. Заң жобасының ... ... ... ... ... ... (2002 ... қыркүйек). «Қазақстан Республикасында Адам
құқықтары жөніндегі өкілетті тұлғаның ... ... ... ... ... Омбудсмен институтын құру идеясы алғаш рет халықаралық
семинарда айтылды. Бұл семинар 1995 жылы қаңтар айында Женева ... ... ... ... ... Бұл ... ... Қазақстанда Омбудсмен институтын құру туралы айтты. Қазақстандық
делегацияның Омбудсмен институтын құру туралы бастамасын ... ... БҰҰ ... ... ... БҰҰ ... (ПРООН) өкілі Н.Рингроуз қолдады.
2002 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... ... туралы» Жарлық шықты. Осы
Жарлыққа сәйкес, Адам құқықтары ... ... ... өз ... ... және азаматтың бұзылған құқықтарын және ... ... ... қолдануға, адамның және азаматтың ... ... ... үшін бақылауды жүзеге ... ... ... ... болып табылады. Өкілетті тұлға қазіргі таңдағы
адамның және ... ... мен ... ... ... ... түседі.
Париждік қағидаларға сәйкес, Омбудсмен институты тәуелсіз болуы ... ... және ... ... ... болу ... сонымен
қатар ол басқа органдармен, құқықты қорғайтын үкіметтік емес ... ... ... және есеп ... болу ... ... ... жоғары лауазымдарына кіреді.
Кейбір қазақстандық ғалымдар былай дейді: егер парламентаризмнің
негізгі үлгілері ... ... ... ... ... ... ... кезде болып табылған жағдайда парламенттік омбудсменнің ... ... ... өкілеттік демократияның идеяларын жүзеге
асыратыны болып саналады.
Қазақстан ... ... Адам ... ... ... ... нормалары кездеспейді. Конституцияда көрсетілген
Парламент палаталарының өкілеттіктері жеткілікті, яғни Парламент қазіргі
Конституцияға сәйкес омбудсменді тағайындай ... ... ... ... құқы ... орталығы былай деп түсіндіреді: «мекеме өз функцияларын
еш кедергісіз ... ... ... яғни кез ... ... ... және ... жеке субьект немесе мемлекеттік субьект мекеменің қызметіне араласуы
үшін, мекемелерге ... ... ... ... ... ... мәртебесі
жоғары деңгейде болу керек. Бұл проблеманы шешу үшін осы ... ... ... ... ... бағындыру қажет».
Қазақстан Республикасы Президентінің «Адам құқықтары жөніндегі өкілетті
тұлға лауазымын бекіту ... ... әлі ... ... заң шығарушылардың алдында прокуратураның «жалпы ... ... беру ... пе ... мәселе пайда болған. Кейбір
елдерде прокуратура тек тергеу жұмыстарымен ғана айналысса, ал омбудсмен
қадағалау ... ... ... ... ... ... прокуратура
органында заңдардың дәлме-дәл әрі біркелкі орындалуын қадағалауды жүзеге
асыру ... ... ... осы елдердің заң шығарушылары
прокуратураның қадағалау функцияларын омбудсманға ... ... ... және ... ... ... ... түспеді. Польшада Бас прокурор,
Жоғарғы сот төрағасы, Әділет ... ... ... ... беруге
омбудсманның да құқығы бар. Омбудсменнің құқықтық мәртебесін реттейтін
Қазақстан Республикасының жаңа заңнамаға ... ... ... ... ... Адам ... ... өкілетті тұлға
адамдардың және азаматтардың ... ... ... ... олардың әрекеті (әрекетсіздігі) нәтижесінде ... ... ... мен ... ... ... үшін ... ұсыныстарын
жіберуге құқылы. Лауазымды тұлға өкілетті тұлғаның ұсыныстарын келіп түскен
күннен бастап 1 ай ... ... оның ... хабарлауға міндетті.
Өкілетті тұлғаның ұсыныстарын қабыл алмаған лауазымды тұлға оның себебін
түсіндіруге ... ... ... ... арнайы шаралар
көрсетіледі. Омбудсменнің ұсыныстары барлық мемлекеттерде ... ... ... ... бар. Билік үстіндегі барлық деңгейдегі шенеуніктер
Омбудсменнің баяндамасында жарияланғанын қаламайды. Өркениетті ... ... ... ұйымдар адамның құқықтарын бұзатын жағдайда да, онда
шенеуніктердің қызметінің өсуіне теріс әсер әкеледі, ал ұйымдар үшін ... ... ... ... ... ... кеткен жөн. Қазақстан қоғамдық демократия жолында туралы ... ... ... тұлғалар мемлекеттің әкімшілік жүйесінің
тобы бола отырып, қызметтерін жүзеге асыру кезінде жеке адамның ... ... ... ... және ... есте ... қажеттілігін
біле бермейді. Сол ... ... ... ... шенеунік
жауапкершілікке тартылмауын ойлайды. Біздің заң шығарушы орган ... ... ... ... ... ескере отырып,
ұлттық заңдарда омбудсмен ұсыныстарының орындалу кепілдіктерін көрсету
қажет. Омбудсменнің ұсыныстарын ... ... ... ... әкімшілік, еңбектік және ... ... ... Қазіргі кезде Қазақстанда Омбудсмен институтының ықпалы
дамыған елдердегілермен салыстырғанда төмен. ... оның ... ... кепілдіктерді қамтамасыз ету қажет. Мысалы, Ресей Федерациясының
заңдары бойынша ... ... ... үшін ... ... ... ... құқық бұзушылық кодексінің 165-бабына сәйкес
(«Ресей Федерациясында адам құқы ... ... ... ... ... ... ... шешіміне әсер ету мақсатында оның
қызметіне араласқан үшін және ... ... Адам ... өкілетті тұлға лауазымын бекіту туралы» федералдық Конституциялық
заңда ... ... ... ... ... ... өкілетті тұлғаның қызметіне басқа да жолдармен кедергі келтірген
жағдайда жүз еселенген жалақы мөлшерінде айыппұл ... Бұл ... ... ... ... бұзушылық кодексінің жаңа жобасында ... ... ... та кодекстің жаңа жобаларында ... ... ... ... ... ... заңды бақылау жүйесіне
кіретін болса да, өз функцияларын формальды емес ... ... ... омбудсменнің жұмысының әдісі түсінікті, қарапайым және тегін.
Азаматтардың құқықтары мен ... ... ... органдардың
қызметтерімен салыстырғанда, омбудсменнің қызметі ... ... ... ... құралдары арқылы мемлекеттік басқару
органдарының заңдарды бұзғандығы туралы жариялап, азаматтардың бұзылған
құқықтарын ... ... үшін осы ... ... жібереді. Осыдан
Омбудсмен институтының ақпараттық-тәрбиелеу функциясын көруге болады.
Азаматтардың құқықтары ... ... ... ... мен
тенденцияларды талдау және айқындау, сонымен қоса заңдарды өзгерту немесе
жаңа заң ... ... ... парламентке ұсыныстар енгізу құқығы
омбудсмен қызметінің маңызды функциясы болып табылады. Осы ... ... ... Сонымен қатар омбудсмен реформалардың
жүргізілуіне бастамашылық жасай отырып, заң ... ... ... ... ... заң жобасын дайындау құқығы берілмеген. Сондықтан
Ресейдің ... ... ... құқықшығармашылыққа ықпал
тигізуіне ... ... ... өзгерістерге (реформаларға)
бастамашылық жасауына мүмкіндік туғызу ... деп ... ... ... ... ... ... функциясын жүзеге асырудың әдісі
болып саналады. Өкілетті тұлға арызды қарауға алған кезде:
1. Арыз ... ... және ... ... ... ... Азаматтардың арызындағы мәселелерді шешуге ... бар ... арыз ... ... ... ... ... қарау кезінде әрекеттері немесе шешімдері шағындалатын
органдарға немесе лауазымды тұлғаға тексеру процесі уақытында ... ... ... өз ... ... ... туғызуға
міндетті. Өкілетті тұлға мүддені екі тарапты да тыңдауға міндетті. Азамат
оған ұсынылатын түсіндірмелермен таныстырылуы мүмкін.
Азаматтың арызын ... ... ... бекітілмеген, себебі өкілетті
тұлғаның қызметі спецификалық сипатқа ие. Арызда көрсетілген ... ... кей ... ... өзгерістерді енгізуге және т.б.
жағдайларға байланысты.
Сонымен қатар Омбудсмен институтын құру кезінде кейбір проблемалар ... ... ... ... Президент тағайындайды
және қызметінен босатады.
Екіншіден, Омбудсменнің қызметін мемлекеттік мекеме болып табылатын
адам құқы ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның қызметін ақпараттық-талдау, ұйымдастыру-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
қызметкерлер болып табылады, олар өз қызметкерлерін мемлекеттік қызмет
туралы заңға сәйкес жүзеге асырады. Бұл ... ... ... ... ... ... Ал бұл омбудсман қызметіне ықпал етудің бірден-бір
белгісі болып табылады. ... ... ... ... беру және ... ... ... асыратын өкілетті тұлға аппаратын құруға рұқсат
етіледі, бірақ та, бұл аппаратты Қазақстан секілді ұлттық ведомстволардың
деңгейіне көтермейді.
Кейінірек адам ... ... және ... ... салаларында
мамандандырылған Өкілетті тұлға институттын құру үлкен маңызға ие. ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударғандардың құқықтары, құқық қорғау ... және ... жүйе ... ... ... ... ... омбудсмендер институтын құру. Бірқатар шет ... ... ... ... нәтижелі жұмыс істеп жатыр.
2006 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... жөнінде бірқатар заңдарға түзетулер ... 2006 жылы 17 ... ... ... отырысында депутаттар
бірінші және екінші оқылымда ... ... ... ... тұлғаның
қызметін қамтамасыз ету жөніндегі кейбір заң актілеріне толықтырулар енгізу
туралы заңның жобасын мақұлдады. Омбудсмен Б.Байқадамовтың айтуы ... ... Адам ... ... ... ... ... қорғау
өкілеттіктері кеңейтілген. Заңның жобасына сәйкес ... ... ... және ... ... үшін сот ... қатысуға
құқылы және заңды күшіне енген сот қаулыларын, ... ... ... ... ... ... және ... беруге құқығы
бар. 2006 жылы 8 маусымда Парламент ... ... заң ... ... та ... ... мамандар заң жобасының нормаларын ... ... ... ... ... Бас ... аппаратының
басшысы С. Темірболатов былай дейді: «Жалпы заңның жобасын мақұлдауға
болады. Бірақ та заң ... ... ... ... ... іс-
жүргізу заңнамасына қайшы келеді. Өкілетті тұлғаның құқықтарын ... ... яғни ... іс ... ... ... ... жауапкердің, мемлекеттік айыпталушыларының,
тергеушілерінің ... ... ... ... Заң шығарушы өкілетті
тұлғаны сот процесіне қатыстыруды ұсынады, ... осы ... ... ісі ... өз ойын ... ... ... ол іс материалдарымен, сот
отырысының хаттамасымен таныса алады және жазбаша ... бере ... ... ... ... өкілетті тұлға сотта әділетті
бақылаушы позициясын ұстау қажет және әділ сот ... ... ... сот ... ... ... ... оның рефери болуға
қабілеті бар. Егер өкілетті тұлға ... ... ... кейін
қорғауға заңды негізде мүмкіндігі болмаған жағдайда оны ең ... ... ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс деп айтуға болар еді.
Қазіргі қолданылатын ... ... ... заң ... ... сот
шешімдерінің әділеттілігіне күмән келтірілген жағдайда ... ... сот ... ... ... ... ... құқығы бар және
бұл сотталғандардың және ... ... ... ... ... болып табылады деп айтуға болады».
Халықаралық ұйымдардың кепілдемелері ... ғана ... ... қатар
еліміздегі жаңа институттарды қоғамдық ... ... ... болуы нәтижесінде Қазақстанда Адам ... ... ... үлкен назар аударылды. Омбудсмен институты
уақыты және мазмұны ... ... және ... ... ... ... ... Омбудсмен институтын құру идеясын қоғамдық
ұйымдар, саяси партиялар, ... ... ел ... және ... шеңберінде де қолдайды.
2.3 Сот жүйесінің адам ... ... ... ... құқықтарының басымдығы мен барлық субьектілердің оларды мойындау,
сақтау және қорғау жөніндегі міндеттері құқықтық мемлекетке және ... тән ... ... бірі ... ... ... ... теориялық және практикалық юриспруденция (құқықтану) осы әлеуметтік
құндылықтарға бет бұруы ... ... сот ... ... ... де осы ... ... қажет екендігін атап көрсетуіміз жөн.
Қазақстан Республикасында жаңа ... ... ең ... ... адам ... нақты қамтамасыз ету үшін
қазіргілерін жетілдіре отырып, жаңа институттар мен механизмдерді ... ... ... заң ... ... ... ... мен бостандықтар және
біздің Конституциямыздың тікелей әрекетінің өзі бізге Ата Заңындағы адам
құқықтары жөніндегі нормалар ... ... мен ... ... заң жүзінде белгіленген кепілдіктерден тыс жүзеге асырылуы мүмкін
деген ... ... ... ... ... ... ... жағдайында адам құқықтарын қорғау дәстүрлі сот органдары арқылы
ғана емес, көбінесе ... және ... да ... ... ... етіліп келді. Өткен кезеңнің тарихи тәжірибесі адам құқықтарын
қорғау ... ... ... тән ... ... ... бас тарту немесе оларды жеңілдету (мысалы, адам ... ... сот ... ғана ... ... қайғылы зардаптарға,
кеңестік мемлекеттің дамуындағы әр ... ... орын ... ... ... ... таптау сияқты фактілерге әкеліп
соқтыратынын айқын көрсетіп берді. Сондықтан осы ... ... ... ... ... және ... салалардағы адам
құқығы туралы заңдардың қалыптасу практикасына, осы ... ... ... ... міндетті, сол үшін мемлекет пен азамат алдында
жауапкершілікте болуға тиіс. Сот органдарының қызметіне ... ... ... ... ... ... ... жемқорлыққа қарсы күрес туралы» заңның пәрмені
де құқық қорғау, ... сот ... ... ... ... ... ... түрде кеңіте түсті. Ал, бұл өз кезегінде,
ұйымдасқан қылмысқа ... ... жеке және ... да ... ... ... бағытталған жалпы мемлекеттік және аймақтық
шараларды ғылыми тұрғыдан зерттеу, негіздеу және іс ... ... ... ... ... құқықтарын қорғауға бағытталған құқықтық институттар мен мекемелер
жұмыс істеуде. Олардың қатарына мемлекет басшысы ... ... ... ... ішкі ... органдары мен әр түрлі
комиссиялар мен инспекцияларды, Президент жанындағы адам ... ... ... ... ... Алайда, қоғам адам
құқықтарының жағдайына тікелей ықпал ететін осы ... ... ... ала ... ... ... ... бірі, қоғамда заңдылық
режимі мен тиісті құқық тәртібі елеулі түрде әлсірегенінде болып отыр.
Сонымен қатар, сот органдары осы ... ... ... ... ... ... ... Конституциялық кеңеске
жүгінуге мүмкіндік беретін өз құқықтарын пайдалануда әлі де ... ... ... осы ... ... ... ... баянды етілген адамның және азаматтың құқықтары мен
бостандықтарына нұқсан келтіретін заңдар мен өзге де ... ... ... ... жоқ. Егер, сот қолданылуға тиісті заң немесе
өзге де нормативтік ... акті ... ... ... адамның
және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп тапса, іс
жүргізуді тоқтата тұруға және осы ... ... емес деп ... ... ... Кеңеске жүгінуге міндетті».
Конституциялық Кеңеске жүгінгенде соттар «Конституциялық ... ... ... жүгінулерге қатысты талаптарды қатаң ұстануға міндетті.
ҚР Жоғарғы Сотының өкілеттігі өз өкілеттігінің шегінде бірінші сатыдағы
сот ретінде, ... ... ... ... және ... ... бойынша істерді қараудан тұрады. ҚР Конституциясының 81-
бабы мен сот жүйесі ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Соты жалпы құзырлы соттардың қарауына
жататын азаматтық, қылмыстық және барлық төменгі тұрған соттардың қызметіне
сот ... ... ... ... ... ... сот органы ретіндегі жағдайы Конституция мен
тиісті заңдарда оған берілген өкілеттіктердің; оны ... ... ... сипатына; қаралатын істердің өзгешелігіне, сондай-ақ сот
практикасының ... ... ... ... олар ... ... ... қолданылатын құқық ... ... саты ... істерді қарау Жоғарғы ... іс ... ... ... ... бойынша үкім, қаулы, шешім немесе
ұйғарым шығара отырып ... саты ... ... ... ... ерекшелігі соттылықтың
дербес белгілеріне шарттастырылған олардың өзгешелігі ... ... ҚР ... ... 2-тармағына сәйкес бірінші саты бойынша
Жоғарғы Соттың қарауына: а) адамның Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... туралы; б)
адамдардың Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьялары, Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... ... ... ... Конституциялық Кеңесінің Төрағасы немесе
мүшесі міндеттерін атқару кезеңіндегі ... ... ... Үкіметі мүшелерінің, Үкіметтің құрамына кірмейтін орталық
атқарушы органдардың ... ... ... ... Президентіне тікелей бағынатын мемлекеттік органдардың
бірінші басшыларының қызметтік міндеттерін атқаруына ... ... ... ... ... жататын азаматтық істер заңда нақты айқындалмаған: ҚР Жоғарғы
Соты тек істің қаралуына қатысы бар адамның келісімімен кез ... ... ... істі ... және өзіне іс жүргізуге қабылдауға құқығы ... ... ... ... ... ... маңызды істер.
Мемлекеттің жоғары сот органы бола отырып, Жоғарғы Сот іс жүргізу
заңнамасында көзделген нысандарында ... ... ... ... ... ... мен ... тексеру арқылы төменгі тұрған
соттардың сот қызметін қадағалауды жүзеге асырады.
«Егер ... ... ... ... ... ... тұрған
сот сатыларында түзетуге болса, Жоғары Соттың шешімін ешкім де ... ... ... да мәні ... Жоғарғы Сот судьяларының
қателесуге ... жоқ деп ... Сот ... ... сот ... ... сот істерін
аппеляциялық тәртіппен, сот қадағалауы тәртібімен және жаңадан ашылған мән-
жайлар ... ... ... ... ... ... Соты ... соттар үшін аппеляциялық саты бола отырып,
облыстық сот алқасының ... ... ... ... мен ... мен ... бойынша істерді қарайды. Қадағалау тәртібімен ҚР
Жоғарғы Соты республикадағы барлық соттардың заңды күшіне енген ... ... ҚР Бас ... ... ... ... ... бойынша шағымдар) істерді қарайды. Сонымен қатар, ҚР Жоғарғы ... ... іс ... қадағалау тәртібімен осы соттың қадағалау алқасының
қаулысы болған жағдайларда, ... ... ... ... істі ... ... Сот ... құзырлы соттардың қарауына жататын барлық істер бойынша
соңғы сот сатысы болып табылады. Қазақстан ... ... өз ... ... қорғауға кепілдік береді. Ең ... ... ... ... ҚР ... ... қолданған кезде судья төмендегі принциптерді басшылыққа алуы
тиіс:
1)адамның ... ... ... ... енген сот үкімімен танылғанша ол
жасалған қылмысқа кінәлі емес деп есептеледі;
2) бір құқық бұзушылық үшін ешкімді де ... ... ... жауапқа тартуға болмайды;
3) өзіне заңмен көзделген соттылығын оның келісімінсіз ешкімнің
өзгертуіне болмайды;
4) сотта ... өз ... ... ... ... ... күшейтетін, азаматтарға жаңа
міндеттемелер жүктейтін немесе олардың ... ... ... ... ... Егер ... бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін жауапкершілік
заңмен алынып тасталса немесе ... жаңа заң ... ... ... ... ... ... емес;
7) ешкім өзіне - өзі, жұбайына (зайыбына), және заңмен ... ... ... ... ... ... ... емес. Діни қызметшілер
өздеріне сеніп сырын ашқандарға ... ... ... ... ... адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез келген ... ... ... ... ... алынған айғақтардың заңды күші ... ... жеке ... негізінде ғана сотталуға тиіс емес;
10) қылмыстық заңды ұқсастығына қарай қолдануға жол берілмейді».
Бұдан басқа, ... ... ... 78 – бабы
белгілейді:
«Соттардың Конституциямен баянды етілген адамның және ... мен ... ... келтіретін заңдар мен өзге ... ... ... ... ... жоқ. Егер сот қолданылуға
тиісті заң немесе өзге де нормативтік ... акт ... ... ... және ... ... мен ... нұқсан
келтіреді деп тапса, іс жүргізуді тоқтата тұруға және осы ... емес деп тану ... ... ... Кеңеске
жүгінуге міндетті».
Сот билігі сыртқы және ішкі қатынастарды ... ... бірі ... ... ... ... және ең ... сот және прокуратура органдарын
реформалау кезінде қазіргі ... ... ... жалатақтамай, іс-
қимыл жасауда шынайы еркіндік алу идеясы басты мақсат ретінде қарастырылып,
жауапкершілік ... ... тыс ... ... құқықтары мен бостандықтарын қорғау мемлекеттің бірден-бір
функциясы емес, сондай-ақ ол өзінің ... қол ... ... ... ... және ... ... да мүдделі.
Қоғамның асимметриялық нысанда құрылуына ... ... ... ... рөлі ... белгілі бір кепілдіктерді беру және
екіншілеріне шектеу қою ... ... Сол ... сот ... де ... ... соның ішінде кінәлілерге жаза қолдану арқылы мемлекеттің
конституциялық құрылымы мен ... ... ... ... ... жүзеге асырды. Ал мұның өзі адамның ... ... ... ... және мемлекеттің конституциялық құрылымы мен
қауіпсіздігінің ... ... ... ... қоюға негіз
бермейді.
Қазаіргі заманда мемлекеттілік адамға бағындырылған. Мемлекеттің өзінің
жеке мақсаттары жоқ – оның ... ... жеке ... игіліктерін
қамтамасыз етуде жатыр. Жеке адамдардың ... ... ... ... ... ... көзі ... табылады, билік халықтан
шығады, халыққа қайтып ... ... жеке және ... бастауларды өз бойында үйлестіретін өзіндік
әлеуметтік организм деп түсінудің ... ... ... ... ... ... және баланысты болатын, жеке адамның даму
деңгейінің қоғамның даму ... ... ... ... және осындай
кері байланыс туралы идеяны негіздей алды. Осындай ... ... ... ... ... жеке ... басымдығы қоғамның мүдделеріне қайшы емес, қайта онымен сәйкес
келетін болып көрінеді.
Жеке ... ... ... негізінен, заң шығарушы биліктің
прерогативасы – ықтираты болы табылады, ол ... мен ... ... ... белгілі бір шектерін анықтайды. Биліктің
орнатқан шектеулерін бұзу ... ... және бұл ... ... басқа мүдделерге қауіп төндіретін жағдайда заңда белгіленген
санкцияларды ... ... ... ... ... ... ... сот билігі бір тұлғаға қатысты қолданатын жауапкершілік шаралары басқа
адамдардың құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... қатар, сот билігі аталмыш ... ... ... ... ... мен ... ... өйткені бұл процедураның
өзінде адамның құқықтарын бұзу қатері бар.
Жеке адамның ... ... ... ... ... ... ... мұның өзі қоғамның мүдделерін жалпы қабылданған мінез-
құлық ... ... оның ... ... ... ... ... қарсы күресті ұйымдастыру арқылы мемлекет жалпы қоғамдық
мүдделердің өзін ғана емес, сондай-ақ қоғамның бір ... ... ... дауды шешу жөніндегі өзінің айрықша өкілеттігін жүзеге асырып
отырған сот нақты қылмыстық немесе азаматтық істі мәнісі бойынша ... ... ... ... тараптардың бірінің аяқасты етілген игілігін
қалпына келтіреді және екінші тараптың ... ... ... ... ... Бейтарап әрі обьективті төреші бола ... ... ... ... ... берілген сот қорғауы құқығының іске
асырылуын қамтамасыз етеді және бұл ... ... ... ... ... ... ... бөліп жармайды. Бір адамның заңмен қорғалатын
игілігін қорғаудыңжүзеге асуы – соттың шешімі ... ... Сот ... ... ... болып табылатын сот шешімі (сот үкімі) ... ... ... деп ... және олардың қалпына
келтірілетінін ... ... ... болмаған деп бекітілуін, ... ... еш ... ... ... қорғалуын білдірді. Құқықтық
мемлекетте сот билігі бұзылған құқықты ... ... ... ... құқықтар мен бостандықтарды негізсіз бұзудан немес
шектеуден қорғауды қамтамасыз етеді.
Мемлекет ... ... ... ... басқаруды ұйымдастыру
кезінде реттелуші бірнеше функцияны орындауға тиіс болады. Атап ... ... ... ... ережесін орнату, осы
ережелердің ... ... ... ... ... және ... ... ішінде реттеуші мен қатысушының арасындағы дауларды шешу
функциялары. Бір-ақ тұлға бұл функцияларды қатар атқарған ... ... ... ...... ... ... болады. Басқаша
айтсақ, реттеушінің мүдделерін жүйеге қатысушылардың ... ... ... ... қанағаттандыру ең оңай. Бұл орайда, реттеушінің
ұстанымы бойынша, жүйеге бақылаудан айрылғаннан ... ... ... ... ... Ал ... ... қатысушысы ретінде әрекет ... ... дау ... ... ... ... кезінде осыған ұқсас дауларды
шешудің ... ... ... заң шығарушы, атқарушы және сот билігі
деп аталатын үш тармаққа бөлінуіне ... ... ... Республикасында
бұл Парламент, Үкімет, сот жүйесі түрінде іске асырылған.
Заң шығарушы ... ... ... ... ... болғаны
жөн. Атқарушы, билікке заң шығару бастамасы ... ... ол заң ... ... ... ... нормативтік актілерді өз бетінше шығара
алмайды. Сот билігі қалған екі тармағынан тәуелсіз болуға және нормативтік
актілер түрінде ... ... ... ... ... ... ... сот билігінің дербестігі биліктің бөліну
қағидасына негізделген. Биліктің бөліну қағидасы бұл ... ... ... ... ... бір-біріне тәуелсіз органдардың – Парламенттің,
Үкіметтің және соттардың арасында бөлінеді.
Биліктің бөліну қағидасына сай сот ... сот ... ... ... сот органдары жүйесі болып табылады.
Сот билігін арнаулы мемлекеттік органдар – соттар жүзеге ... ... ... ... ... ... ... ерекше жағдайы ... ... ... ... ... ... ... мен бостандықтарын,
әр түрлі органдардың, мекемелер мен ұйымдардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... байланысты
белгіленіп қойған.
Сот жүйесінің тұтастығы барлық соттардың алдында ... ... ... ... ... ... мен ... басқа да әлеуметтік құндылықтарды қорғау жөніндегі міндеттердің ортақ
болуы; ұйымдастырылу мен қызмет ету ... ... ... ... ... және іс ... ... қолдануы; соттардың құқықтық
мәртебесінің тұтастығы; төменгі және жоғары саты соттарының инстанциялық
және өзге де өзара ... сот ... ... ... ... ... түрінде көрініс табады.
Соттардың әлеуметтік мақсаты – қоғам өмірінің барлық салаларында тиісті
құқықтық режимді қамтамасыз ету. Алдына қойған міндеті ... ... ... ... ... табылады, және қызметі заңдылық пен құқық тәртібін
басқаруға бағытталған басқа ... ... ... олар ... ... ... ... белгілері – оның тәуелсіз, дербес және оқшау
болуы. ҚР сот билігінің тәуелсіздігі дегенде ... өз ... де ... тарапынан қандай да бір ықпал не әсер ... ... ... жөн. Сот ... ... кезінде олар заң шығарушы немесе
атқарушы билік органдарынан, өзге органдардан, ұйымдардан, партиялардан,
қозғалыстардан, ... ... сот ... тараптардың
пікірлері мен ұсыныстарынан; алдын ала тергеу ... және ... ... тұрған соттардан; кез келген жеке ... Істі ... ... ... заңды және өзінің құқықтық санасын
басшылыққа ала отырып, тек қана ... ішкі ... ... ... ... ... ... соттардың дербес, қандай да бір басшылық ету
немесе бағынусыз, өз ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін оларда заң бойынша берілген барлық қажетті
құқықтары бар. Соттың шешімдері қандай да бір бекітуді қажет ... ... ... ... ... шешімнің нақты іс бойынша заң күші бар ... ... ... бойынша олар орындалуға міндетті.
Сот билігінің оқшау болуының мәнісі мынада. Сот ... ... орын ... бұл оның ... ... ерекшеліктеріне,
қызметінің жағдайлары мен тәртібінің өзіндік ерекшеліктеріне байланысты.
Соттар ... ... ... да бір ... жүйесіне кірмейді,
ұйымдық жағынан олар ешкімге де бағындырылмаған.
Қазіргі заманғы ... ... ... бір қыры сот
төрелігін атқаруға халық өкілдерінің қатысуы болып отыр. Азаматтардың сот
төрелігін ... ... ... ... ... ережесі (75-бабының
2-бөлігі) сот ұйымдастыру және іс жүргізу заңдарында тарқатыла түседі.
Сот билігінің міндетті белгілерінің бірі – сот ... ... ... Бұл ... ... ... өз өкілеттіктерін жүзеге
асыру кезіндегі талаптары мен өкімдерінің барлық мемлекеттік органдар,
ұйымдар және ... да ... және жеке ... үшін ... күші бар.
Соттың талаптарын орындау және оның шешімдерін атқару ... ... ... ҚР ... және ... ... сот
жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» конституциялық заңының 3-бабында1
«Қазақстан Республикасының сот ... ... ... ... ... және басқа да соттар болып табылады...» деп анықталған,
жергілікті соттарға:
1) облыстық және оларға теңестірілген ... ... ... ... ... маңызы бар қалалардың қалалық соттары, арнаулы
сот – Қазақстан ... ... ... мамандандырылған қаржылық
соттар және тағы басқалары);
2) аудандық және оларға ... ... ... ауданаралық
мамндандырылған сот – гарнизонның әскери соты және тағы ... ... ... ... ретінде мемлекет қанша уақыт өмір сүрсе,
мемлекеттік билікті және оның органдарын ... ... ... ... да ... уақыт бойы жасалуда. Бұл проблеманы шешу жолдарын
іздеген адамдар осыдан бірнеше ғасыр бұрын ... ... бір ... шоғырландырудың жағымсыз салдарының болмай қоймайтынын байқаған.
Мұндай шоғырландыру неғұрлым көп болса, озбырлық пен қиянат ету ықтималы ... ... ... ... көп ... ... мұны айғақтайды.
Биліктің бір тізгінің өз қолында ұстап тұрған тіпті ең көзі ашық билеушілер
де ерте ме, кеш пе, тек ... ... ... ... бостандығын
танымайтын және адамның ажырамас құқықтарымен санаспайтын жат мінез
тирандарға айналатын. Бұл ... ... ... ... ... ... ... еді.
Францияның атақты ағартушысы, құқықтанушысы әрі философы Ш.Монтескье
өзінің «заңдардың рухы туралы» атты әйгілі шығармасында ... ... ... «Бір ... ... ... тұлғалардың бір құрамына заң шығару
және атқару билігі қоса берілген жағдайда еркіндік болмайды, өйткені монарх
немесе сенат ... ... ... ... ... деп ... Сот ... атқарушы және заң шығарушы биліктен бөлек шығарылмаса
да, еркіндік болмайды. Егер ол ... ... ... ... судья
қанаушыға айналатындай күшке ие болар еді. Бір-ақ адам ... ... ... ... ... ... сословиесі, немесе тіпті
бүкіл халық биліктің барлық үш түрін: заң шығару билігін, оларды орындау
билігін және ... және жеке ... ... ... ... ... асыратын болғанда, біз бәрінен де айрылар ... - ... ... ... ... сай келмейтін тұстарының бар екені қисынды. ... XVIII ... ... ... бүгінгі күнге дейін жиналған
тәжірибе тұрғысынан оның пікір таластырар жерлері бар. ... ... ... қазірдің өзінде өзектілігін жойған жоқ.
Билік тармақтарының немесе органның тәуелсіздігі оларға жауапкершілік
жүктемейді деген сөз емес, бұл жағдайда ... ... ... ... ала
келістіруінсіз-ақ өз бетінше іс-қимыл жасауы көзделеді. Ал жауапкершілік
дегенде ... ... ... ... ... ... жауап
ретінде оған қатысты белгілі бір ... ... ... және ... ... үйлесіміне судья қызметіне жай
ғана әкімшілік жолмен ... ... ... немесе алқалы органның
тағайындауы жағдайында қол жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... қағидасы өкілеттіктердің
қайталануын, қос билікті, сондай-ақ билік вакуумын ... ... ... ... ... үш ... бөлінуінің бастапқы қалпы
олардың арасында өкілеттіктерді бөлу ... ... ... ... ... талдау жасайтын болсақ, өкілеттіктердің бастапқы
тізімдерінің типологиясы айтарлықтай кең, ал биліктің ... ... ... ... ... ... ғана болып шығады. Біздің
елімізге мемлекеттік билік ... ... ... ... ... дәл ... елдің тұтастығын, қоғамдағы қауіпсіздік пен құқық тәртібін
қамтамасыз ету, ... ... ... ... ...... мемлекеттік реттеу және қоғамдық қатынастар нормаларын қалыптастыру
– заң шығарушы билік;
в) олардың орындауын қадағалау ... ... ... ... ... осы нормаларды бұзғаны үшін жауапкершілік өлшемін айқындау –
биліктің сот тармағы.
Сот билігінің ерекше ... ... ол ... ... ... екі ... ... тұрып, екеуінің абсолюттендіруге деген өзара
ұмтылысын тежеуге және теңдікке келтіруге, және ... ... ... ... да ... қызмет атқаруға тиіс. Адам мен биліктің бір-
біріне қарсы тұруының кез келген ... сот ... ... ... ... рөлін атқаруға міндетті. Адамның бостандықтары ... ... ... соттың рөлі оның дәл осы ... мен ... ... ... құқықтары мен
бостандықтарын ... ... сот ... ... асыратын бөлігі сот
қорғауы деген атауға ие болды.
Қорыта келгенде, сот ... ... аса ... ... ... ... ... екі тармақтың күресін тепе-теңдікке келтіреді деп айтуға
болады. Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... дербес бөлімнің болуы орынды.
Сот жүйесі – бұл күрделі әрі көп элементтен құралған құбылыс, оның
негізін соттардың сот ... ... ... ... ... Сот
төрелігі сот инстанцияларында азаматтық, қылмыстық, әкімшілік және басқа да
істерді заңда ... іс ... ... қарау жолымен іске
асырылады.
Қорытынды
Тақырыпты қорытындылай келе ... өз ... ... құқықтық мемлекет құру идеясын қабылдады. Құқыққа мойын ... және ... ... мен ... ... ... ... етіп қойған мемлекет осылай сипатталады. Ұлттық құқық жүйесін
дамытып, оның ... ... ... үшін 1995 ... 30 ... референдумда қабылданған жаңа Конституция содан бергі
мерзімде елімізде экономикалық және әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... өзінің жасампаздық әлеуетімен
Қазақстан халқына қызмет етіп келеді. Егемен еліміздің жаңа негізгі ... жаңа ... ... ... ... ... оқиға
болып, тәуелсіз мемлекеттің конституциялық дамуының жаңа ... ... Тап осы ... ел ... идеялар көрініс тапқан, әрі
халықаралық деңгейге сай биік ... заң ... ... негіз бар.
Қазақстан Республикасының Конституциясы адамның және ... мен ... ... ... жағынан халықаралық
стандарттардың барлық талабына ... ... Онда ... адамның және
азаматтың құқықтары мен бостандықтары заңдардың қолданылуының, мемлекеттік
билік органдары мен олардың ... ... ... ... ... ... сай, ... және азаматтың өз құқықтары мен
бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың құқықтары мен ... ... ... пен ... ... ... ... Дегенмен, Республика Конституциясы адамның және азаматтың
құқықтары мен бостандықтарын шектеу ... ... ... ... ... және ... халықаралық пактілерге, соның ... ... адам ... ... ... ... Қазақстан
Конституциясы, Жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясының 29-бабына сай
белгілі бір ... ... ... ... мен ... ... енгізеді. Мысалы, Конституцияның 39-бабы адамның және азаматтың
құқықтары мен ... ... ... ... ... ... адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың
денсаулығы мен имандылығын сақтау ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құқықтың қайнар
көзі бола отырып, мемлекеттің міндеттерін, оның ... және ... ... ... мемлекеттік қорғанысты, әлеуметтік және мәдени
даму негіздерін айқындайды және республика азаматтарының құқықтары ... ... ... ... ... пен әділ сот және ... қызметтерінің ұйымдастыру қағидаларын бекітеді.
Сол сияқты, конституцияда мемлекеттік құрылыстың негіздерін, оның
шынайы гуманистігі мен демократияшылдығын анықтайтын, ... ... ... реттейтін нормалар орын алады. Тәуелсіз Қазақстан
мемлекетінің ... ... бірі өз ... ... ... ... ... қорғау болып табылса, Қазақстан мемлекеті адам
құқықтары жөніндегі халықаралық ... ... ... ... ... ... асыруға толық кепілдік береді. Оның ... ... ... әлеуметтік және басқа да ... ... ... толық жан-жақты көрініс табуы ... ... ... ... «ең ...... адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» - деп белгіленген.
Қазақстан Республикасының ... ... адам ... ... ... және оларға кепілдік беріледі. Адам ... ... ... тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылған. Одан
ешкім айыра алмайды. Заңдар мен өзге де ... ... ... мен қолданылуы осыған қарай ... ... ... ... өз ... мен бостандықтарын бұзбауға, конституциялық құрылыс
пен қоғамдық имандылыққа нұқсан келтірмеуге тиіс (5-тармақ).
Конституциясының II бөлімі адам және азамат, оның ... ... ... тікелей арналған. Заңға сәйкес республиканың кез келген
азаматының нәсіліне, ұлтына, тіліне, әлеуметтік тегіне, ... ... ... да ... ... ... мен бостандықтар теңдігіне
кепілдік беріледі (14-баптың 2-тармағы). Азаматтық құқық пен бостандыққа,
саяси құқықтар мен бостандықтарға, экономикалық және ... ... ... ... ... мән ... Конституцияда
жария етілген азаматтардың осындай құқықтары мен ... ... заң ... ... міндеттерінің бірі деп санайды.
Сонымен қатар, табиғи ажырамас адам ... ... Ж.Ж. ... ... Д. ... Ш.Монтескьенің доктриналарында да дамытыла түсті.
«Заң, жалпы айтқанда, - деп жазды ... - адам ... ... жер ... бар ... ... ал әр ... саяси және
азаматтық заңдары осы ақыл-ойға қосымша жекелеген оқиғалар ретінде ғана
болуы тиіс...». Д. ... ... ... ... ... толық
бостандық пен табиғи заңның барлық ... мен ... ... ... ... ... пайдалануға құқылы болып туады».
Мемлекеттің басты байлығы адам деп ... ... ... ... ... ... өте жоғары болады. Қабылданған
заң актілерінің барлығы ... осы ... ... осы ... ... мақтанышпен айтуға болады.
1995 жылғы Конституция ең алдымен, Қазақстан қоғамының ерікті нормативі
негізінде жүзеге асырылған елдің егемендігі мен ... ... ... адам және азаматтың құқығы мен бостандығының тұтас
жүйесі мен Қазақстан ... ... ... өз ... ... негіздемелері мен нормаларының бірлігі құрамында бір
мезгілде ... және оң ... ... ... ... ... территориясында Конституция мен оның жоғарғы
заңдылық ... тура ... ... ... ... ... ... Заңның басты мақсаты – адам құқығын қорғау ... аса ... ... қамтамасыз ету Конституцияның 13-бабында «әркім өзінің ... ... сот ... ... ... бар» - деп көрсетілген.
Конституциялық ереженің мұндай ерекшелігін барлық адам бағалай білуі ... ... ... ... мақсат еткен елімізді одан әрі дамыту
барысында ... де ... сот ... қалыптастырды. Оған шынайы негіз
қалайтын және азаматтық қоғам мен ... ... ... ... ... ... азаматтардың конституциялық құқығын қорғаудың басты
құралы ... ... ... айтсам, мемлекет адам құқығын ... ... ... ... ... арқауы – азаматтардың
негізгі ұстанымы еркіндік пен бостандығын заңдылықпен сенімді ... ... ... ... ... өзіне жүктелген бұл функцияны тыңғылықты
атқаруда. Азаматтар мен заңды тұлғалардың құқығы мен ... ... ... тиімділігін арттыруда конституциялық құқық ережелерін бұдан
әрі де бұлжытпай жүзеге асыра беруі қажет.
Қазақстан Республикасының ... даму ... ... ... ... ретінде конституциялық заңдылық өзінің
қалыптасу кезеңінде тұр және Конституцияның нақты қолданылуы ... ол ... ... ... ... ... ... билік институттары мен мекемелері жүйесінде ерекше
мәртебеге ие болады.
Қолданылған әдебиеттер
I. Нормативтік құқықтық актілер.
1.Қазақстан Республикасының ... 30 ... 1995 ... жылы 7 ... 2007 жылы ... ... заңымен енгізілген
өзгертулер).
3. Қазақстан Республикасының еңбек туралы кодексі 2002 жылы
1 қыркүйек.
4. Қазақстан ... ... ... ... 2004 жылы 28 сәуір.
II. Оқулықтар.
1. Аграновская Е.В., Лапинь О.А., ... Е.А., ... ... ... человечества и в современном мире» Москва, 1989г.
2. Адам құқықтары туралы халықаралық билль. –Алматы, 1998ж.
3.Бюргенталь Т. ... ... ... ... «Ғылым»1999г.
4. Винсент Р.Дж. «Адам құқықтары және халықаралық қатынастар»
Алматы, Жеті ... ... ... Ғ. ... ... Конституциялық құқығы»
Алматы, Жеті жарғы.,2004ж.
6. Сарсембаев М. А. «Халықаралық құқық»Алматы Жеті жарғы,1996 ж.
7. Степанова Т.А. «Основы права» ... ... и ... ... ... Н.О., ... С.К., Турлаев А.В. «Основы государства и
права современного Казахстана» Астана -2000г. «Фолиант».
9. ... С.А. ... ... и ... ... ... Р.А. ... человека: идеи, нормы, реальность». Москва,
Юридическая литература, 1991г.
11.Нәрікбаев М.С., Өтебаев Ғ.Қ., ... М.М. ... ... ... ... ... документы по правам человека материалыи
коментарии» Алматы, 1998г.
13. Основы права, Учебное ... - ... ... и ... ... ... и права РК» Уч. пособие Алматы: «Жеті жарғы»,
1999.
15. «Основы права» Москва 1998г. ... ... ... С., ... Ө. ... және ... ... Алматы,
Жеті жарғы.,2006ж.
17. Права человека. Учебное пособие.Алматы. «Дәнекер» 1999г.
18. Пугинский Б.И. «Правоведение» Москва, Юрайт 2004г.Учебник.
19. Табанов С.А., Оразова А.Ә. ... ... ... ... ... Ата ... (конституцияның) тарихи құқықтық сабақтастығы.
Алматы., Жеті жарғы,2005 жыл.
22. Шкатулла В.И, Надвикова В.В., Сытинская М.В. ... ... ... ... ... ... курсы. –Алматы., ҚазГЗУ, 2003ж.
III. Баспа сөз материалдары
1. Аманбаев А. «На защите конституционных прав и ... ... ... Заман журналы №5, қыркүйек-қазан 2007ж.
2. Асанов Б. ... ... ... өз ... жете біле ... ... №123, 14 тамыз 2007 жыл.
3. «Адам құқығын қорғау кепілі» Заң газеті №53(677), 29 маусым ... ... ... ... ... даму үстінде», Заң газеті №30, 13
сәуір 2005 жыл.
5. «Адам құқығы ең жоғары құндылық» Құқықтық Қазақстан №27, 2007 ... А. ... адам ... ... парламенттік
өкілетті институтының (Омбудсмен институтының) пайда болуы мен дамуы» Заң
журналы №4, 2007жыл
7. Байқадамов Б. «Әр адам өз ... өзі ... ... Заң газеті 25
тамыз, 2004 жыл.
8. Буралқиев І. «Әр азамат өз құқығын білу тиіс» Заң ... №6, ... 2005 ... ... А. « Адамның құқықтары мен бостандықтарының қайнар көздері»
Тураби журналы №5, ... ... С. «Ата Заң және адам ... Заң ... ... 2005 жыл.
11. Смағұлов А. «Азаматтық қоғамда адам құқын қорғау ... ... ... ... ... №4, 2007жыл.
12. Ибраева А. «Адам құқығы-құқықтық мемлекет пен ... ... ... Заң және Заман журналы №9, қыркүйек 2006ж
13. Ибраева А. «Құқықтық мемлекеттегі ... ... ... ... ... ... №6, 2007жыл
14. «Қазақстан сот жүйесі бастамашылық қасиетке ие» Заң газеті №171, 8
қараша 2007 жыл.
15. ҚР Президенті ... Адам ... ... 2003 жылы ҚР-да
адам және азамат құқығын сақтау жөніндегі баяндамасы «Азаматтық ... ... адам ... ... Заң ... 16 ... 2004 жыл.
16. ҚР Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі 2003 жылы ҚР-да
адам және азамат ... ... ... ... ... ... ... адам құқығының сақталуы» Заң газеті 21 сәуір, 2004 жыл.
17. ҚР Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі 2003 жылы ... және ... ... ... жөніндегі баяндамасы «Азаматтық қоғамның
негізгі қағидаты: адам ... ... Заң ... 5мамыр, 2004 жыл.
18. Қаржаубаев Е. «Қазақстан ... ... сот ... ... ... ... Тураби журналы
№1,2008 жыл.
19. Тоқпатаев У. «Азаматтардың құқың қорғап,заңдылықты жіті қадағалау-
қасиетті міндет», Заң және ... ... №12 ... ... ... У. «Азамат құқығынан артық қазына жоқ», Заң және Заман
журналы №10 қазан, 2006 ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы //Қазақстан
Республикасының Жоғарғы Кеңесінің ... 1991. ... ... ... А. «Қос ... ... ... Академиялық ғылым вестнигі. 1994. №5
1 Қазақстан Республикасының Конституцияның 15-бабы, 2007 жылғы.
1 Әр адамға тумысынан ... ... мен ... ... оның ... ... болуы не болмауына қарамастан,Қазақстан
Республикасы аумағында тұратын барлық адамдарды да қамтитындығын Қазақстан
Республикасының Конституциялық ... ... ... ... Адам ... мен бостандығының айнымастығы адамның белгіленген құқығы
мен бостандығынан ешкімнің, оның ішінде ... де, ... ... негізінде қабылданған заңдарда қаралған жағдайлардан басқасында,
айыра алмайтындығын ... ... ... ... берді.
//Вести Парламента, 1996, №16-17, 345-бет.
1 Бәрінің де заң мен сот ... тең ... ... ... норманы
тараптардың, оның ішінде мемлекеттің соттағы өкілі ретінде прокурордың сот
процесінде теңдігі ретінде түсінуге ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізу өкілеттігі ... адам мен ... ... ... ... Конституциясы прокурорға сотта мемлекет мүддесін көздеу
жауапкершілігін жүктейді, сөйтіп оның іс ... ... ... ... ... Бұл өкілеттік іс жүргізу (азаматтық және қылмыстық)
заңдарында ... ... ... ... ... ... 1-тармағын, 14-бабының 1-тармағын және
басқаларын ресми түсіндіру туралы 2007 жылғы 21 ... № 254-III ... ... ... ... ... Заңы. Алматы, 2000. 53-бет.
1 ҚР-ның «Білім туралы» Заңы, 1999 жылғы 7-маусым.
1 Бұл ... рет А.М. ... ... ... шетел
азаматтарының құқықтық жағдайлары» атты еңбегінде көтерілген. Алматы,
1994ж.
1 Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... былай жазылған: «Қазақстан Республикасының аумағында әкімшілік
құқық бұзушылық ... ... ... ... ... және
азаматтығы жоқ адамдар жалпы негіздерде әкімшілік жауаптылықта болады ».
Алматы, 2001 ж.
2 Азаматтық және саяси құқық туралы Халықаралық ... ... ... ... ... ... денсаулықты немесе
халықтардың имандылығын немесе басқалардың құқықтары мен бостандықтарын
қорғау қажет» ... ... адам ... ... жол ... ... адам құқықтары туралы билль. Женева, 1990. 40-бет.
[2] Адам ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық Пакт. 2/1/-бап;
экономикалық, 1) және ... ... ... ... Пакт ... ... әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық Пакт,
2-бап, 1- тармақ.
[5] Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық Пактіге факультативті
хаттама, 1 және ... ... және ... ... ... халықаралық Пактіге екінші
факультативті хаттама, 1.
1 ГуценкоК.Ф., Ковлев В. Правоохранительные органы. –М.:Зерцало,1996.7-бет
2 ИбрагимовХ.Ю Правоохранительные органы.-Алматы: Дәнекер,2000.-7-бет.
3 ... ... ... ... ... А.А, Чувилев А.А, Правоохранительные органы.-М.: Юриспруденция,
2000. -4-стр.
5 Гущенко К.Ф.,Ковалев В. ... ... ... ... Р.А. Правоохранительные органы.-М.:ПРИОР, 2000.-3стр.
7 Гущенко К.Ф.,Ковалев В. ... ... ... ... №64-65, 21 наурыз 2003жыл.
1 Президенттің «Қазақстан Републикасы Президентінің актілері туралы»
Жарлығында жарлықтармен адам мен ... ... мен ... ету ... ... қолданатындығы белгіленген // Қазақстан
Республикасы Президентінің актілер Жинағы, 1994 ж., №44. 469-бет.
1 «Қазақстан Республикасы ... ... адам ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы ... ... , 1997 ж., 25 ... ... ... ... Жаршысы, 2000 ж., №14-15.
1 Нарикбаев М.Дорога и провосудию.-Алматы,1997.142-стр.
1 Конституционный закон Республики Казахстан от 25 декабря 2000 года №132 ... «О ... ... и ... ... РК» // ... правовая система
Юрист.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге