Қазақ батырлары [ 17 бет ]


Реферат жоспары :

I.Кіріспе бөлім : батырлар дегеніміз кім ?

II.Негізгі бөлім :
1.Азырақ тарихтан

2.Хан Жәңгір

3.Бөгенбай батыр

4.Қарасай батыр

5.Шапрашты Наурызбай

6.Мырза Мұхаммад Хайдар

7.Қадірғали Жалаир

8.Абылғазы Бахадүр

9.Раймбек Батыр

10.Қабанбай Батыр

11.Сүраншы Батыр

12.Арқалық Батыр

13. Байғазы Батыр

14.Елшібек Батыр

15.Есет Батыр

III. Қорытындысы : Батырлардай Отанды сүю

ҚАЗАҚ БАТЫРЛАРЫ

Күннің шуағында асқар таулар бұлдырай. Сол таулар шыңдары аспанмен таласқан. Қалың шыршалар мен ғасырлар босты, жасайтын емендер шоғыры бір құпия тыныштығында маужырайды.
Алдыңыздан тырналардың тыраулардын, қос аққудың суйіспеншілік дадысын, жылдылардың тұяқ үндерін есінде сақтап қалған жұсанды, кең дала ашылары сөзсіз.
Міне осы табиғат аясында тәуелсіздікті сүйетін бастырғы жауынгер халық – қазақтар турады. Сондықтан,әрбір қазақ-ақын,өйткені оларды әуезді домбыраның күмбірлеген дауысы қанаттандырады. Домбыраның әдезіне тербелген қазақ даласы.
Асқар тауды шыңындай болған батыл батырларымыздың есімдері әлі ел аузында. Олар: Шапырашты Наурызбай, Карасай батыр, Өтеген, Саурық, Сұраншы, Қаракерей Қабанбай, Қанжиғалы Бөгенбай, Қангелді, Сыпатай, Қараш, Жәпек сияқты тағы да баска батырларыныз жеткілікті.
Осы батырлардың атын аузыма алып отырғанда:
«Жанқиярлықтай өз халқын қорғаған осылар емес пе? Қазақ жерінде бейбіт өмір суріп жатқанымыз осылардың арқасы емес пе?» ,-деген сурақтар жие толғандырады.
« Күннің шуағы жарық тудырады, деген халық мадаян бекерге айтылмаса керек» .
Батырлар-бұлар қараорман, қайратты адамдар. Қай соғыс болмасын осы батырларды ұмытудың биіктей жеңіске байланысты болған,
Осы батырларымыз қатысқан соғыстың соңы, әрине, жеңіс еді.
Өткен адам болады көзден таса,
Өлді, өшті оны ешкім ойламас.
Ол кетсе де белгісі жоғалмайды,
Керектісін ескеріп, ұмытпаса.
Ш. Құдайбердіұлы « Жалсыд жаза» поэмасынан

ТАРИХТАН ҒАНА МӘЛІМЕТ
18 ғасырдың 1-жоңғарлар жорықтарын бастады.Жоңғарлардың әскерлері өз жолындағыларды күйрете бастады. Бұл жылдар халық санасында «Ақтабан шұбырынды, алқа кие сұлама» болып жауылып қалғаны анық.
Бұл жоңғарлар кім еді?
Жоңғар сөзінің, түп төркіні, яғни этнонимі «ойрат» сөзді олар,
Моғолистан жерінің батыс байгін жайлаған. Олар өз еріктерімен Шыңғыс ханның билігін мойындағаннан кейін монғол қағанатының әскерлерінің сол қанатын кұрады. Осы бастап оларды жоңгарлар деп атай бастады. Жоңғар сөзі моңғол тілінен аударғанда сол қанат деген мағынаны береді. Парсы тілдес халықтар, осы халықтар арқылы, орыстар жоңғарларды «Қалмақтар» деп атаған.
Ойраттар құрамы торғауыттар, дербеттер, кешеуіттер тайпаларынан құралған. 15-ші ғасырдың 2-ші жартысында билік басына Есен-тайжи келгеннен кейін ойраттар күшейе бастады.Бірақ, 17-ші ғасырда олар батыс Монғолиядағы көптеген жерлерін жоғалта бастады.
Ойраттардың батыс көршілестері-Моғолистан мен Қазақ хандығының ығыстырылғанан кейін, тайпаларымен қосылу еді. Билік басына күштеріне ене бастады. Құнтайджы Батур ( 1635-1653 жж) бәрінің басын кұрап, тәуелсіз мемлекет жасайды. Ол-Жоңғар хандығы аталады.
Оларға қосылмаған торғауыттар мен кешеуіттер тайпасынан 50мың үй шамасында, немесе 250 мың адам Аюқағанның басқаруымен 1663 жылы солтүстік Қазақстан жерімен өтіп, Еділге дейін жетеді. Осылай, Еділ мен Жайық өзендерінің аралықтарында Қалмық хандығы кұрылды, олар Ресей мемелекетінің кұрамына енді. Жоңғар мемлекеті кұрылғаннаң кейін 1640 жылы моңғол-ойраттар, Тапбағатай тауының етегінде тұратын, біріп заңдарыц жинағын шығара бастады.
Естіп, біліп, көз көріп ойға самақ,
Өткен істен адамзат бір ой алмақ.
Қызықпақ, не жек көрмек, жиіркенбек,
Бастан кешкен әр істен белгі қалмақ.

Ш. Құдайбердіұлы «Жалсыд жаза» поэмасынан.


      
      ҚАЗАҚ БАТЫРЛАРЫ
Күннің шуағында асқар таулар бұлдырай. Сол таулар шыңдары аспанмен
таласқан. Қалың шыршалар мен ғасырлар босты, ... ... ... ... ... ... тырналардың тыраулардын, қос аққудың суйіспеншілік
дадысын, жылдылардың тұяқ үндерін есінде сақтап қалған ... кең ... ... осы ... ... ... сүйетін бастырғы жауынгер
халық – қазақтар турады. ... ... ... ... ... ... қанаттандырады. Домбыраның әдезіне тербелген
қазақ ... ... ... болған батыл батырларымыздың есімдері әлі ел
аузында. ... ... ... Карасай батыр, Өтеген, Саурық, Сұраншы,
Қаракерей Қабанбай, Қанжиғалы Бөгенбай, Қангелді, Сыпатай, Қараш, ... тағы да ... ... ... ... атын ... алып отырғанда:
«Жанқиярлықтай өз халқын қорғаған ... емес ... ... ... өмір ... ... осылардың арқасы емес пе?» ,-
деген сурақтар жие толғандырады.
« Күннің шуағы жарық тудырады, ... ... ... ... керек» .
Батырлар-бұлар қараорман, қайратты адамдар. Қай
соғыс болмасын осы батырларды ... ... ... ... ... батырларымыз қатысқан соғыстың соңы, әрине, жеңіс еді.
Өткен адам болады көзден таса,
Өлді, өшті оны ешкім ойламас.
Ол кетсе де белгісі жоғалмайды,
Керектісін ескеріп, ... ... « ... ... ... ҒАНА МӘЛІМЕТ
18 ғасырдың ... ... ... өз ... күйрете бастады. Бұл
жылдар халық санасында ... ... алқа кие ... болып жауылып
қалғаны анық.
Бұл жоңғарлар кім еді?
Жоңғар сөзінің, түп төркіні, яғни этнонимі «ойрат»
сөзді олар,
Моғолистан жерінің батыс байгін жайлаған. Олар өз ... ... ... ... кейін монғол қағанатының әскерлерінің сол
қанатын кұрады. Осы бастап оларды ... деп атай ... ... сөзі
моңғол тілінен аударғанда сол қанат деген мағынаны береді. ... ... осы ... ... орыстар жоңғарларды «Қалмақтар» деп атаған.
Ойраттар құрамы ... ... ... ... 15-ші ғасырдың 2-ші жартысында билік басына ... ... ... ... ... бастады.Бірақ, 17-ші ғасырда олар
батыс Монғолиядағы көптеген ... ... ... ... көршілестері-Моғолистан мен Қазақ
хандығының ығыстырылғанан кейін, тайпаларымен қосылу еді. ... ... ене ... ... ... ( ... жж) ... басын кұрап,
тәуелсіз мемлекет жасайды. Ол-Жоңғар хандығы аталады.
Оларға қосылмаған торғауыттар мен кешеуіттер
тайпасынан 50мың үй ... ... 250 мың адам ... ... жылы солтүстік Қазақстан жерімен өтіп, Еділге дейін жетеді. Осылай,
Еділ мен Жайық өзендерінің аралықтарында Қалмық хандығы ... олар ... ... ... ... ... ... кейін 1640 жылы
моңғол-ойраттар, Тапбағатай тауының етегінде тұратын, ... ... ... ... біліп, көз көріп ойға самақ,
Өткен істен адамзат бір ой алмақ.
Қызықпақ, не жек көрмек, ... ... әр ... ... ... ... «Жалсыд жаза» поэмасынан.
ЖӘҢГІР ХАН
Жоңғарлар мен Қазақтар арасындағы ең атақты, үлкен ... ... ... шайқасы 1635 жылы басталды. Басып кіру жағы
жоңғарлар жағынан ... ... өз ... ... өтіп ... ... сол шайқастардың бірінде ... ... ... ... оны босатады.
Қазақ феодалдарының өз ара қақтығыстары жалпы жағдайға ... ... ... алты ... басын біріктіріп жауға қарсы
соққы беру мәселесі тұрды.Оның сетақты ... ... ара ... ... ... ... Бұқар мен Хида ... аса ... ... ... ... ордасы Қазақ хандығының
астанасы ... ... ... ... ... де жақсы қарым –қатынаста болды.Ол хан болмай тұрып,өзінің
саяси ойынын бастаған ... ханы Есім ... ... ... ... кіру үшін ... ... жинады.Оның қол
астына хақас Алтын ... ... Омты ... күеу баласы
қонтайджы Огирту,Огуртидің ... ... ... және тағы да ... ... енді.
Әскер құрамы небәрі 50 мың адамнан ... ... ... ... көше ... арада қазақ әскерін
жинап,керек болған жағдайда көршілес елдерден көмек сұрамақ та болды.Бұл
қазақ жоңғар ... 1643 жылы ... 1647 ... ... созылды.
Басында Батур әскерлері Тянь – Шанның оңтүстік ... ... ... ... ... алды.
Осы кезде Жәңгір Әмір Жалайтөстен жәрдем сұрайды.Олар
көмектерін ... ... ... ... ... кезде қазақтардың басын құрап ,жауға соққы баратін ... ... адам ... ... ... Жәңгірді өздеріне басшы қылып
тағайындайтын сәттің түскенін байқайды.Ол әкесі тірі ... ... көп, ... ... ... де ... болып жатқан
қимылдарды,сайсоты Жәңгірге ... ... ... ... үшін ... ... бейбітшілік тұралы келліз сөз жүргізеді.Бұхар ... ... төс ... ... тығыз байланыста болды,олардың біразы
осында тұрақтаған еді.
Мәліметтерге ... ... ... ... ... ... бойында қазақтардың төртқара руының арасында туып өскен.
Бірақ кезінде ... ... ... Жалаңтөс
жанұясында Бұхара ауданына қарасты Нурат тауларына қарай көшкен ... ... ... ... етіп ... алған мәселелер тез арада қимылдауға келтіреді.Жәңгір
Жоңғар Алатауының өңіріндегі ... ... ... ... ... Жоңғарларға тосқаул қоймақшы болды.
Жәңгір сұлтанның қарамағында 600-ден астам қарулы ... ... ... ... , Арғын Ағынтай, Алшын Жиенбет, ... ... ... Жақсыұл, Суан Елтінді және осылар сияқты
батырлар болды.Жәңгір қолының бұндай аз ... ,2 ... ... ... Жәңгір билігі әлі орнықпаған еді,сондықтан ол көп қол
жинай алмады.Екіншіден – төтенше жағдайлар ... ... ... ... етті.Жәңгір өзінің қолының жартысын сайлауға орналастыырды,қорғаныс
салды.Осы жерлерде жоңғарлар мыңдаған әскерлерін ... ... ... кейін ,екі жақ аясын алаңда кездесті.Жоңғарлар жеңіске
жеттік деп тойлаудың ... ... ... ... қол көмекке
келеді.Осы шайқастардан кейін халық Жәңгірге « Салам» деген ... ... жылы ... ... ... ... алғысы келеді де соғыс
ашады,бұл соғыс өткен кекті қайтару еді.Соғыс аумалы ... ... ... шайқастардың бірінде 1652 жылы және өткір әскери басшы Жәңгір
хан қаза табады.Қазақтар үшін 17-18-ші ғасырларда болған ... ... Отан ... ... бір туар ... ... Адылай сияқты
хандары, Төле би, Айтеке, Қызыбек сияқты әз ... ... ... бар ... жумсаған болатын.
Ең сурапыл шайқастар 17 ғасырдың 80-ші жылдарында өтті.
Қалмақтар Қаратауды, сауда жолы мен қалаларды басып алмақшы болады.
1711, 1712, 1714, 1718, ... 1742 ... ... ... ... ... соқты. Оны Ақтабан шұбырынды , Алқа қөл ... ... шауп ... ... ... Қалқаман қиссасында жазып
едім 1723 жыл, ақтабан шубырынды болды дедім.
Сырдан қалмақ ... ... ... ... Шуға келді,
Табан тиіп, Жүре алмай, халі құрып,
Сұлап жатты, айнала Саумал көлді.
Сонда Шақшақ Жәнібек сөз сөйлепті:
«Балалар осы жолды ұмытпа»,- депті-
«Ақтабае шұбырынды ... ... ... ... бізде кекті»,-деп Шәгерім қиссасында
Жазылған Актабае шұбырынды осы еді.
ҚАЖЫҒАЛЫ БӨГЕНБАЙ БАТЫР
( 1690-1775)
Бөгенбай ... 18-ші ... ең ірі ... батырлардың
бірі. Ол қара халықтан шыққан батыр еді. Оның елі Ерементауды жайлаған ел
еді. Жоңғарлармен соғыста Олжабай, Қабанбай, Малайсары ... ... ... ... күреске, сондай курестерде Өзінің батырлығын, ерлігін
каһармандығын көрсеткен. ... ... өз елін ... ... ... Бөгенбай, Абылай ханмен бірге қазақтардың
астанасы Туркістанды жау шеңгелінен алып шыққан және ... ... ... ... ... Алатауынан асыра қуып тастаған еді.
18-ші ғасырдың басында жас Бөгенбай башқурлармен
хиулықтармен қалмақтармен шайқастарында өзін ... ... ... ... әкесі Ақша мен атасы Әлдедін өз орталарында белгілі адамдар
болған.Әкесі Ақша қылыш ... , ... , ... ... ... болған.Ол
кіші жасақтардың ұрыс ережелерін білетін .Және шайқаста жергілікті жерді
ұрыста қалай қолдану керек екенін білетін адам ... ... ... ... ... ақын да ... ... бойындағы бар қасиеттер ұлы Бөгенбайға
қонған еді.Бөгенбай өзінің тіл шеберлігімен адамдарды ұйымдастырып оларға
қаруды ... ... ... ... бала ... Әз-Тәуке
ханның балаларымен бірге тәрбиеленеді.Осы тәрбие оның барлық болмысының
құрулуына өз ... ... ... ... хан ең ... ... құжатты «Жеті Жарғыны» құрастырған ,Бөгенбай боз бала
шағында шағында қазақ ... ... ... ... ... ... –қурылтайларға ... ... ... ... ... беруге тұра келген .
Уақыт өте Бөгенбай ... өз ... ... туыстары Атан,Жантай,Досай ,Тамаша ,Үркек .Үмбетей
сондай ақ туған бауырлары –Көлбай ,Мамайсары,Таймасар.Бұл жас ... ... ... қырық батыры»атандырған Бөгенбайдың бірінші
жекпе-жегі қазіргі Жезқазған облысына қарасты ... ... ... ... ... ... ... өзені жағасында 1710 жылы болды.Осы
жекпе-жектен соң Қонжығалы руының ... ... ... даңқы далаға
жайылды.Ол бастаған сарбаздар Сары су ,Нұра,Есіл,Шуөзендері жағасында
қалмақтарды ... ... де ... ар ... ... жасап
тұрды.
Шу өзенінің жағасында Бөгенбай Ұлы жүздің бас биі-
Төле би Әлімбекұлының ,ал Торғай өзенінің жағасындаЖәнібек ... ... жыл ... ... жүздің игі
жиналған жиында қорғаныс ,руаралық даулар ... ... ... ... ... ... ... жауға тойтарыс
беруге біріктіруді Бөгенбай сияқты батырлар өз мойнына алды.
Қазіргі ... мен ... ... ... ... ... қарсы ірі жеңістің негізі қаланды.
Бөгенбай батырдың сарбаздары жоңғарлы тау беткейлерін
жақсы зерттеді.Бірінші қақтығыс Тымлай ... ... ... ... орай ... ... басын айландырып
,өз ара қырқысуларын ... ... ... баласы Болат
ханның қайтыс болуы жағдайды шиеленістіріп жібереді.
Жаңа сайланған Қана хан Бөгенбайдың қарсыласы еді.
1740 жылдары ... ... ... ... қаруландыру,қару-жарақ пен сүретпелер дайындау туралы талап
етеді.Бөгенбай өз ... ... ... ... ... деп
,маңайға темір балқыту білгілерін жинағанда «тас кемірген батыр» деп ... ... ... ... шыққан.Солардың көмегімен батыр топтасып
соғысу әдісін үйрететін мектеп ащқан.Ол кезде найза мен қылышпен ... аса ... ... ... өткен шебер болмаған.Бөгенбай
отрядтарының ең қиын соққылардан ... ... ... ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов та жазған.
Бөгенбай батырдың Абылай сұлтанмен өз ара қарым қатынасы жәй
болмаған.Халықтың айтуынша , Абылайдың жауынгерлік талапын ... ... ... ... ... мойындамаған.Ол кезде жайылым жер
үшін , жақсы ат ... ... ... үшін ... ... ... ... , Абылайдың көзіне Бөгенбайдың ... ... ... ... досы,жеңістің жартылай
иегері.Бөгенбай Абылаға атын бергісі келмейді.Осы ... ... ... ... ... жүгіріп өтеді».
Сондықтан бірде Абылай жоңғарлар қоршауына түскенде,ол
Бөгенбайдан көмек сұрайды.
18 ғасырдың ортасында Алтай мен ... ... ... ... ... тау ... ,отбасында қалады.Батырлар мен
сарбаздар тарап ... Төле би ... ... ... батыр ,
Малай Сары, Олжабай т.б .өтеді .
Балалары өсіп ,үйленіп ... бой ... ... ... ... ,жаулары сирейді.Бөгенбай кең қазу
құпияларымен айналыса бастайды.Оның ... ... ... ... ... іздестіреді.
Батыр жарылғыш жасаудың тәжірибесін үйретеді.Оның жеңіл
қолымен қазақтар жерге егін салуды,балық аулауды ... ... өз ... ... ... ... аң аулайтын
құралдар жасауға бейімдейді.
Бөгенбай батыр 85 жасқа келіп абыройымен қайтыс
болады,оның ... ... ... ... ... ... сұлтанның
кесенесіне жерлейді.
Қарасай батыр
(1598-1671)
Жетісуда 1598 жылы ... ... ... ... көптеген аңыздар бар.Оның әкесі Алтынай көрекей
болған.Бірде ол алда болатын суық ... жұт ... ... ... кезде хан ордасы Көк Төбеде ... ... ... ... ... бар ... Балқаш маңына , Іле мен Қаратал
өзендерінің тоғайларына құып әкетеді.Қыс шыңында өте қатты ... ... ... түгелге жуық қырылып қалады.Қарасай болса,көктемде өзінің
қара –қара ... ... ... келеді.Ханға «шынтағын тістегеннен
» басқа еш теңе қалмайды.Данышпан Алтынай баласына :»елді ... ... ... отар ... ... ,үйір
жылқының ортасынан үш рет жүріп өт .Оң жағындағысын ... алып қал, ... ... бер,ортасындағысын туған туысқа бер» дейді.Бәрі ... ... ... ... ... ... ... тарайды
.Нарынқолдағы Сапы-Саты өзенінде екі аңғар бар:бірі батыр Шапыраштының
,екіншісі-оның шөбересі Қарасай батырдікі .
Шапырашты ... ... руы жеті ... ең ... есептеледі.
Жамбылдың ұстазы,ақын Сүйінбай :
«Үйсіннің бір тайпасы –Шапырашты,
Одан өсіп ер жетті Ер –Қарасай,
Жауға төнген қар тасқындай .
Шапырашты жауынгері !»
Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... жас баланы аман алып қалады.Ол қызғаншылықтан оны ... ... ... ... ... ... ғана емес , одан ... да белгілі
болды.Ол бірнеше рет қырғыз ... ... ... мен
қытайлықтар оның атын естігенде дірілдеп тұрған.Хан Есим Қарасай ... ... ... » дәрежесін берген.
Қазақтардың көшпелі халық екені белгілі .Сан жетпес отар-отар
малдарын,мыңдаған табын-табын жылқыларын асырау үшін ,олар ... ... жылы ... ұзақ ... ... ... ... болды.Бірде,қазақтар
батысқа Азау теңізіне кетті .Оралса –олардың жеріне қалмақтар ... ... ... ... ... ... ... кім бірінші басып кіреді ? »,-деп ұран тастайды.
Сонда 17 жастағы Қарасай ... ... алға ... бұл ... ... ,тұлпарын да ұзақ дайындалған екен.Бұндай жігіттер
туралы халық «Аттың құлағында ойнайды» дейді.
Қалмақтар өздеріне қарсы шауып келе ... ... ... , таң ... ... жабысқан Қарасай шатырға әкетіп
барып,туды жұлып алып ,ары алып жөнеледі.Қалмақтар оны құып ... ... ... жауды Жоңғар қақпасына дейін қуып өз
жерлерін азат етеді.
Сол уақыттан бастап ... аты ... ... ... ... ... деп таниды .
Әкесі сияқты Қарасай ... да ... ... иесі
болған.Аңыз бойынша ,оған үнемі қасиетті барыс еріп жүрген.Қарасай батыр
найзасын қолға алып, ... ... ... ... ... ... та бірге
шапқан.
Қарсыластарының жаны «өкшесіне кетіп»,не үшін келгендерін ұмытып ... ... ... да аңыз бар ... би ... қалмақтар
басып кіреді .Елдер киіз үйлерін асығыс жыға бастайды .Ол өз руларына ... ... ... ,түнде менің есігімнің босағасына Қарасай батырдың
қасиетті барысы келді.Оны қалай ... ... ... ... етсе ... ... қасиетті рухы көмектессе ,бәрі орнына
келер».
Қалмақ әскерін бастап келген қалмақ ханы жалғыз киіз үйді
көріп таң ... ... ... ... ақ киіз ... ... аттары жан жаққа қаша жөнелді.Босағада аузын ашып ... ... ... ... үй иесін шақырады .Төле би сыртқа шығады .Амандық
сұрасқаннан соң :-«Сендер жаусыңдар ма ,қонақсыңдар ма ? » -деп ... ханы ... ... би сіз ... ғой ... ... ,сізді көріп
риза болдым.Мен қазақтарға соғыспен келіп едім,сіздің босағадағы Қарасайдың
барысын көріп ,ойландым.Біздің жолымыз болуы екі ... ... ... ... елге бұру керек деп тұрмын.».
Төле би ... ... ... ұя ... ұшып ... мен киіз үйді жинай алмаймын.Сол үшін
отырмын.Хан бізге енді ... ... ... батырдың
қасиетті барысы қазақтарға осылай көмектесіпті.
Қалмақтар Төле бидің жайылып жүрген бірде бір жылқысына
тимей қайтып кетіпті.
Қарасай ... ... ... ... ,шыңдарға
,өңірлерге аты берілген.Жеңілмей өткен Қарасай батыр қартайса да ... іске ... жылы ... елшілігі құрамында Россияға аттанады.
Келісім мақсаты –Ресеймен достық қарым қатынас орнату
әрі қару ... ... – жылы 73 ... ... , ... атты ... ... о дүниелік болады.
Қарасай батырдың ерлігі оның ұрпақтарына да берілген .17-19
ғасырдағы Қастек,Сурайшы,Қараш,Саурық,Самсы,Жыдпек,Сыпатай ... ... ... ... ... батырдың ұрпақтары Жетісуда өмір
сүрүде.Халық жинаған қаражатқа ... ... ... ... ... ... ... Қабанбай ,
Қайжығалы Бөгенбай,
Шапырашты Наурызбай –
Қазақ үшін бұрқасынан кейінгі ,
Көктемгі жылы Наурыз-ай.
Атақты ақын Бұқар жырау ... ... ауыз ... ... ... ұлы ... Құттымбет ұлы)(1706-1781)-жоңғарларға
қарсы соғыстың батыры.»
Шарапатты тайпа одағының төлеміс ... ... ... қарасты «Жалпақ тас ,Серіктас»деген жерлерде ... ... үш туын алып ... ... Қабанбай
,Қайжығалы Бөгенбай,Шапырашты Наурызбай)бірі. Он мыңдық әскердің түмен
басы.Наурызбайдың өмірі жоңғарлармен соғысумен өтті.Шайқастарда оның ... үш ... ... ,Шолпан,
Дүйсен мейіт болады.
Бүкіл қазақ даласына Наурызбайдың 1729 жылы Шамал хан мен
Каскеленмен жекпе-жектегі ... кең ... ж.ж. ... Қыстық малай мен Шапырашты Қасқары ... тізе ... ... ... ... қуып тастайды.(қазіргі КХР),әрі
көптеген қазақтарды тұтқыннан босатып алады.20 ғасырдың 30-шы жылдарында
Наурызбай ұрпақтары 300 үй ... ... ... ... ... ... ... тарпа бас салған жылы (1723)Наурызбай 16 жаста
еді.Соғыс ... ... тез ... ... бес аға ... ... жорықтарға ,қоныс аударуларға қатыса жүріп танымал тұлғаға
айналады.
Наурызбайдың шығу тегі туралы айта келіп,Қазыбек Тауасарұлы
былай деп жазады:»өмірімде азамат ... ... ... ... ірі адамды кездестірмедім.Осы баланың танымал тұлға болатынын кім
білген.Наурызбайдың бой түемен бірдей болған.Бойына ... сай ... ... ... ... танымал болды.»Оның дене бітімі өте
ірі болған.Наурызбайдың әкесі өте ауқатты болған.Бала дүниеге келгенде ... ... ... ескеріп,оған екі құнан бағып , сиырдың сүтімен
суғарған.Осы екі аттың бірінен ... ... ... ... ... ... 18 жыл қызмет етеді.
1729 жылы көктемде қазақ армиясының саны 30 мың ... ... ... Қабанбай мен Қажығалы Бөгенбай ,ал Ұлы жүз берген
әскерді Дулат ,Өтеген мен ... ... ... тауларындағы
«Ұзынбұлақ »деген жерінде Өтеген батыр із-түзсіз жоғалып кетеді.Ұлы жүз
әскерлерінің ... ... ... тиеді.Халық күн сайын күшейіп ... күш ... ... ... би мен ... би және Қажығалы
Бөгенбай мен Шапырашты Қазыбек батырлар ... 29000 ... ... ... 26 атақты қазақ батырлары қатысқан жекпе-жектен
басталды.Осы жекпе-жекте Шапырашты Сатайұлы Бөлек батыр жоңғар ханы ... ... ... ... аяқталады.Көп ұзамай жоңғар
ханы Шамал өзінің ... басы ... ... ... ес жиып ... Үш ... (Үш -Алматы)маңында жинап жатқандығы туралы хабар жетеді.
Шапырашты Қазыбек кімде-кім Шамал хан мен ... ... ... үш ... әскерін басқарады деп шешті.Шамал хан ... 30 –ға ... де ... күш иесі ... ,күші тасып
тұрған «қолымен темір үзген» әзір бұл екі ... ... жасы ... ... ... қою ... емес,ұзақ шайқасты ол көтере алмауы
мүмкін.Бөлек батыр Аңырақай шайқасында сол ... ... ... ... ... ... батырлар соғысуға
әзір болғанмен әскер ... ... ... ... ... ... ... қабылданды.Бірақ Қазыбектің өзі
Қасқарыда мыңдықта кеңесші болған Наурызбайды ... ... басы ... ... ... күннің таңында Дегерес тауының
етегіне өз шатырын тігеді.Оның шатыры тұрған жер әлі ... «Бас ... ... ... ... Наурызбай басқарған әскер Үш
қаласына беттеді.Қазақ әскерінің шығысқа бет алғаны ... ... ... ... ... т.б.белгілі
батырларын дайындады. Ол әсіресе Қаскеленге үлкен үміт артты.Үміт ... ... ... ... атасы Ұтпас баласы Кареймен
(Қаскеленнің әкесімен )бірге қазақтарға тұтқынға ... бері ... ауыл ... ... ... ... жерде өмір сүріп жатты.Қаскеленнің атын Алматыға ... ... ... ... ... ... деген
атауға сәйкес берген.
Қазақтардын ортасында өскен, олардың тілінде сөйлейтін, ... ... ... және ... жақтарын зерттеген әрі ... ... ... ол өз ... бірге, өздерінің
қалмақ екендіктерін білдіріп жонғарлар жағына өтеді.
Сондықтан, қазақ мінезін,салт-дәстүрін жақсы ... ... ... ... оны хан ... әскер басы етіп тағайындады.
Жонғар әскері Шамал хан басшылығымен қазір «Боралдай» деп ... ... ... биіктегіне орналасты. Олар қазақ әскерлерін батыс жақтан
күтті.
Борамбай ... ... күші ... ... ... бар даусымен:
Жекпе-жек!,-деп айғай салды.
Қазбек батыр Наурызбайдың жаңында ғана біріккен әскерлер
басшылығына ... ... ... ... жетік меңгергенен ескере
отырып, оны жекпе-жеке ... ... ... ұлы ... ... батыр да бойшаң болғанмен, Боралдайдың қасында ұзақ болып
шықты. ... ... ... ... тура ... ... батыр
мойына тұмар салып ата-баба рухына сыйынды .
Қасқырының «Бақтиярлаған» ұраның ... ... ... ... ... Шиеленескен жекпе-жек «бие садым уақытқа»созылды.
Біраз уақытан соң қазақтар жағы ... ... ... ... ... қадалып, оның ат үстінен ауып бара жатқанын көреді.
Боралдай астынан аты ойнақтап шыға береді.Енді әскерлердің ... ... атқа ... ... шыға ... Салт ... хан мен хан,бас
сарбазбен-бас сарбаз жекпе-жеке шығу керек болған. Наурызбайды Қаскелен көз
қырына да ... ... өз ... ... ... ... ... қалмақ
тілінде ұрандатып майдан шебімен екі рет шауып ... ғана ... өмір ... өскен Қаскеленді көрген қазақтарды ашу-ыза кернеді.
Наурызбай жаудын алдында тура ... ... оның алып күш ... ... ... ... шыдамады да атына аямай қамшы басып бар
екінімен шаба жөнелді.
-Қалмақтар женілді! –деді Қазыбек батыр.-Ол ... Ол ... ... ... ... мен Қаскеленің жекпе-жегі ұзақа созылмады.Наурызбайдың
найзасының ұшы Қаскеленің жауырынан бірақ шықты.
Қаскелен белгілі бір ... ат ... ... ... ... ... алғанда екі бүктетіле құлап түседі.
Осы шайқасы ұйымдастырған ... ... хан ... ... Оған
«бек» деген дәреже беріліп, енді ... ... ... деп ... даңқы асып, ол түменбасы болды, оған Шапырашты Наурызбай батыр
атағы ... ... ... ... ... демалыста жатқан
әскерлердің дабылмен ... ... бұл ... ... Шамалдың әскері көп
еді- 10 мың қылыш, ... ... ... ... ... ... бас
қосып отырды, олар қазақ ауылдарын тонаумен айналасты.Шамалдың жаңадан
құрылған әскері қалмақтар ... ... ... ... ... ... құяр түсында орналасты.Көктем шығысымен олар, оңтүстікке,Лабас-
Алатауына (қазір іле Алатауына)жылжыды.
Шапрашты Қазыбек-бек ... ... «Туы ... ... кітабында:»Орданың бегі болып әрі үлкен дәрежеге қол ... мен ... ... ... ... ... деп. Қысты бос өткізбейін
деп, мен дулаттар мен шапраштылардан мың қылыш жинап, соданЖетісуға кірдім.
Іле ... ... ... ... ... ... ... әлі мұз қата қоймаған кез еді. Жігіттер отыздан астам сол
құрастырды. Сөйтіп ... ... ... ... ... Жалайыр Мөңке Шамалардың Нарын өзені ... ... ... ... ... Айнаколь жағасына, Балқаштың төменгі
жағына орналасты.
Шайқас ... ... ... ... ... ... Сенкібай, Шойбек, Мамбет,женді.Шамал хан жекпе-жекке шығуға
мәжбүр болды.Орымен жекпе-жекке түмен басы ... ... ... ... ... ұшырып түсірді.»Басыз» қалған қалмақтар,тура
Қақандағы шайқастағыдай, Наурызбайды қоршауға алмақ болады, ... ... ... ... бетке алып алдымен Шет
Бақанасқа, кейін»Бестас»құмына қашты,көбі сонда қырылды.
Айнакөл содан бері Наурызбайкөл деп, ал ұрыс ... ... ... түмен басы тағайындағалы бергі ... ... ... ... ... дейін қолынан найзасын тастамаған.
Абылай заманында ол қолбашыда болғамын,1771 жылы ... ... хан ... ... да ... біледі. Ол қазақ жерлерін жоңғар
басқыншыларынан ... ... ... қазақтың бас батыры ... ... үшін ... ... жұт ... ... ... қалдықтары қазақ жерінің шығысына ... ... ... ... ... ... ... бұл әлемде жоққа айналды.
Қазақ халқының бақыты үшін бар күші мен жанын пида еткен-Қаракерей
Қабанбай, ... ... ... ... жүрегінде
сақталады. Оларды Қазақ халқы әлі де Ұмытпайды.
Мырза Мухаммед Қайдар
Мырза Мухаммед ... ақ ... , ... ... ... оның ата-бабалары шығыс-оңтүстік Қазақстанның
ұлыстың тарқандары мен ... ... ... ... қиын қарама
кездерде тұрған,ақ сүйектерден болғаны мен тағдыр оны ... Хуб – Шпор ... ... билеушісі хан Жүніс.Орта Азияның
тарихында өте танымалы Әмір Саид ... және ұлы ... ... ... ... ... ... Бабур оның шешесі жағынан жақын
туысқандары болып келеді.Осындай тынышсыз ... ... ... әкесі
әскери бастық Құсайын қаза табыр 9 жасар Қайдар мырзаны жақын ... ... ақын ... ... ... 1512 жылы өсіп қалған
Қайдар мырза өзінің басқа ... ... ... ... ... ... адал атқарады.Екі жылдан соң ол Жаркент қаласына
соғысына қатысады,сонымен қатар ... елі мен ... ... орай , осы ... ... өмір өзінің өзгерістерін
көрсетеді.Күтпеген жағдайда Саид хан қаза болады ... Абд ... ... алады.Ол өзімен жауласып жүрген Дулат ... ... оны ... ... ... ... ... үнді елін билеп жатқан туыстарына кетеді,сол ... ... ... ол әскер мен Кашмирді басып алады да,онымен ... ... ... мырза өз кезенін атақты және оқымысты
ғаламдардың бірі.Ол ... өзі ... ... ғана емес ... ... оған ... ... оқиғаларды жазуға үлгіреді.Үнді елінің басшысы
Бабур оны ұлы ғалым ретінде қадірлейтін.Өкінішке орай ,бізге ұлы жазушы ... екі ... ғана ... 1541-1546 жылдары жазылған
кеңінен танымалы тарихи жұмыс «Тарих-и Рашиди « мен «Досаханама» поэмасы
.Өз автор айтқандай , бұл ... ... ... ... ... ... ... Ад-Дик,Хандалак Казвини, Шафар Ад-Дин Иазди,Абд
Ар –Разан Самарқандтық жұмыстарымен қолданған.Олардың шығармаларын ... ... ... ... и ... « ежелгі орта ғасырлық
Қазақстанның тарихынан бай мағлуматтарға тола,бұл еңбек бізге теңдесі ... ... ... қирауы,қазақ хандығының құрулуы,сол
кездегі Жетісу және ... ... ... ... ... соғыстар мен
шайқастары бастан кешкендерін, қалай жеңгендерін, қырғыз және өзбектермен
қалай біріккендері тұралы жазылған .Бұл ... ... және ... 15-16 ... ... мен мәдениеті тұралы мағмұлаттар
жер-су аттарымен танысуға ,оны ... ... ... ... және ... қайда және қашан көшіп қонғанын ... ... ... ... ... ... ... ,орта ғасырының ірі мемлекеттік қайраткер 1499 жылы ... ... жылы ... ... 52 жасында қайтыс болды.
Мырза Қайдардың балалық шағы.Мұхаммед Шайволин хандығының құрамына кіретін
«көшпелі өзбектердің» үзіліссіз соғысы кезінде өтті.Ал орталық ... ... ... ... ... ... ... ішік-ара
келіспеушілігінен тарады және қазақ хандығы құрыла бастады.
Қадырғали Жалайыр
(1530-1605)
Қадірғали Жалаирдың өмірі ,шығармашылығы мен ... ... ... Ораз ... байланысты.Ұзақ уақыт Қадірғали
Сібірдің ханы Кучумде ... ... ... еткен.1580 жылы қазақ ханы
Ондан –Сұлтанға қызмет етуге ауысады және оның ... ... ... Ораз ... ... оқытады.Сол кезден оқушы-тәрбиеленуші мен
ұстаздың қиыншылықтар, жоқшылықтар мен оқиғаларға толы ... өмір ... 1587 жылы ... басы ... ... жағасында оларды тұтқынға алып, 1588 жылы Москваға әкелді. 1600 ... ... жас ... ... ... ... адамдардын ішінде
әр түрлі ғылымдармен айналысуды жалғастырып өмір ... 1610 жылы ... ... өлтіреді. Оның ұстазымен ... ... ... ... ... ... ... нақты мағлұматтар жоқ.
Ғалымның өлген күні де белгіссіз.(1605жыл –шамамен алған мерзім).»Джами ат
–таварихта» екжей-текжей жазылған ... ханы ... ... Ораз-Мұхаммедке
ағасы болып келген .Жиені орыстарға тұтқынға түскенді ол бірнеше рет келісу
арқылы қайтарып алмақ болды.Бірақ бәрі де ... ... ... Ораз Мухаммед тұтқынды абырой мен өткерді.Азаттық пен
дарын арқасында ол ... рет өзім ... және ... ... ... ... орыс ... мен әскерге әскер басы ... ... өз ... ... жылы Ораз Мухаммед Қасым
хандығында хан болып тағайындалды.Қадірғали Жалаирдың (Джамиат ат ... бас ... ... биік ... ... Ораз Мухаммедтің
тұтқында болған себебі ,оның іс-әрекеті мен ... ... ... мен ... ... ,оның достары мен қастары ,адамдардың
әдеттері мен мінездері ,қалай Қасым ... ... ... ... ... ... ... отырған туралы баяндаған.Ораз Мухаммедтің
таққа отырғанын суреттеуі бойынша қазақ ... ... ... ... орай Әділ ... басқаруы ұзақ созылмады.1610 жылы ол
қастарының қолынан қаза ... өмір ... ... және ... ... ... жыл ... өлді.Жалаирдың «Жамиат –Тауарих»атты
еңбегінде Ораз Мухаммедтің Қасым ордасының хан тағына отырғанға ... ... ... ... ... туралы ,орыс княздері мен
қазақ билеушілердің қарым-қатынастары ... ... ... соғысына
қатысуы шын әрі нақты суреттеледі.Қадірғали Жалаирын жылнамасы –қазақ
тілінде жазылған ең ... ... ... ... ... ... ... қазақ оқымыстысы мен ... ... ... ... ... қазақ және түркі тарихында Қадірғали
Жалаирдың есімі Әбілғазы ,Бабур,Сайран аттары мен ... ... ... орыстың атақты оқымыстылары ,шығыс танушылары
Илминский Н.И.,Березин Н.И.,Вильяминов ,Зернов В.В. жоғары бағалаған.Ежелгі
заманда оқымысты ... аз ... ... дарындылардың бірі
Қадірғали ... ... ... ... орта ... ғалымы тарихшы Хива Хаип Лғазы
Бахадүр
Жошының ұрпақтарының болған.Ол 1603 жылы ... ... ... ... ... әкесі султан араб Мухаммед ,шешесі Михра бану –ханым ,Арай
теңізінің жағасында көшіп ... ... ... қызы.Әкесі мен
шешесі өздерін Есімханның .Жәдігер ханның ұрпақтары,жақын туысы ... жылы ... ... соң,оның ұлдарының арасында тақ
үшін күрес басталды.1621 жылы,туыстарымен ... ... ... ... ... қазақ хандары Тұрсын мен
Есімнің тұрағына сенім ... жылы ... ... ... хан мен ... ... кенеттен соғыс басталады.Есімхан ,Тұрсын хан басын шауып
найзаның басына шаншып қояды.Абылғаз Бахадүр сол ... өз ... ... ол ... хан ... ... Ташкентте еді.1626 жылы
Есімханның рұқсатын сурап Абылғазы Бахадүр Хиваға жөнелді.Жолда жау ... оны ... ... жыл ... ... ... ... Бахадүр қашып бостандық алған.1643 жылы Арал теңізі аумағында
тұратын туыстары хан деп сайлады.1645 жылы ... ... ... ... ... ... Абілғазы Бахадүр 1663 жылға дейін
отырады,бірақ әдебиет пен ғылыммен қызыққаны соншалықтан ,ол еркімен ... ... ... береді.1664 жылы бүкіл әлемге танымалы
«Түрктер шежіресі» бас еңбегін аяқтауға үлгірмей қайтыс болып ... хан 1665 жылы ... ... ... ... ... ... Бахадүр шығыстың оқымысты адамдарының бірі
болып атағы шыққан.Ол тек ... емес ... ... ... ... ... ... тайпалар мен рулардың және ... ... ... ... бар «Түркмен шежіресі»атты кітабын
жазды. Бұл кітапта тек қазақтар ... 16-17 ... ... да ... ... ... ... Әбілғазы Бахадүр өзінің ... ... адам ... ... оны өмір сынасада Абылғазы барлық
қиыншылығына төзе білді. Сондықтан ... оны ... деп ... да, қаламды да өте шебер қолдайды.Оның баласы аяқтаған «Түрік
шежіресі»Ортағасырлық документалды прозаның үлгісі ... ... ... мифологиялық үлгіде жазылған, ежелгі аңыздар мен поэмалардың мазмұны
түркі тілінде берілген. Біздің ... ... ең ... өз ... ... 16-17 ... оқиғалары. Өзінің ана
тілінен басқа Абылғазы арап,фарси,түрік тілдерін білді.1726 жылы ... ... ... ... ... ... Европа оқымыстылары танысуға
мүмкіндік алды.Ал 1770 жылы кітапты орыс тіліне аударды.
Көп ... бойы ... ... ... ... әр ... ... болды.Совет өкіметі түркі бай
феодалдарының еңбектерін жариялағысы келмеді.Оған басқа да ... ... жылы ... ... өз елінде,қазақстанда басылып
шықты.
Раймбек батыр
(Туған жылы мен қайтыс болған жылы белгісіз 18 ғасырда өмір сүрген)
Раимбек батыр көреген және ... ұлы ... ... .Ол
Алматы облысының аумағында жасыл жайлау мен малы қонды жерде туылды.Ол бала
кезден туған жерді жоңғар басқыншыларынан ... ... ... ... ақ ... ... деген атағы шыға бастады.Себебі ол кезде
адамдарды байлығына қарап ... ... ... ... ... ... Раимбек отрыдты басқарып ,мыңдаған от
басын ... ... ... жылы ... ... ... ... қарсы қазақтың
үш жүзінен шыққан батырлардың үлкен шайқасы болды.Бұл ... ... ... ... ... ... аталарымыз шабуылға түнде шығатын
болған. Қолға түскен қылыш, мылтық, жебе,таяқ, тас, ... бәрі ... ... «Алғашқы шабуылдың тиімділігі зор»-бұл әдісті
қазақтың жігіттері әу бастан- ақ білетін. ... ... ... ... ... шабуылдайтын. Аңырақай шайқасы ұзақ болды, шешуші шайқасқа тың
әскерлерді ... Атты ... ... ... жақсы дайындалуы,
тұтқиылдан шабуыл жасау, атты ... ... ... ... ... ... бұл ... Райымбек батырға жеңіс алып
келеді.Жетісудан жоңғарларды қуу үшін де Раимбек ... ат ... ... елге ... ... жаудың қылыштары мен жебелері өздерінің сум
істерін жасап тынды:Раимбек батыр шайқаста бірнеше мәрте жараланды.
Раимбек ... ... ... және ... ... ... ... үлес қосты.Нарынқұлдағы ол ... ... жебе ... ... ... айырып тұратын белгі болып
қалды.
Сол кезде қазіргі Алматының айналасындағы үлкен ... ... ... пен Арыс ханның қолында болған.Үлкен ... ... ... ... ... ... босатуға
келіседі.Күтпеген жерден лап ... ... ... ... ... ... ... жасайды.Шайқаста Раимбек Ағанасты ... ... ... ... ... Раимбектің жауынгерлері
бірін-бірі «Раимбек »деген ұранмен шапты.Жеңіліске ұшыраған ... ... ... келіп түсті.Раимбек көп жылдар ат ... ... ... ... ащщы ... ... ... өз
көзімен көрді.Бірақ,ол Қазақ хандығының туын биікке көтерді.Тірі ... ол ... ... ... ... ала ... ... келе жатқанын сезіп , ол өзінің үзеңгілес жолдастарын шақырып ,
олармен қоштасады. Оның ... ... дала ... ... батыр Албан
руынан еді, бірақ оны үш жүздің де қазақтары қадірледі. Бірлік пен ... ... ... ... ... іс үшін ханда , қолбасшы да
,жай жігітте те қызмет етуі ... ... жылы мен ... ... жылы ... ... өмір сүрген)
Қабанбай 17 ғасырдың аяғында ... ... от ... келеді.Қазақ – жоңғар соғысының бас кезінде Қабанбайдың ... ... ... мерт ... ... ... , жеке бастың
қасіретінен бастау алады.Қабанбай 16 ... ... ... ... қаиарына қосылды.
Әскери-ақ сүйек ортада тәрбиеленген , Қаян-Қолтық жекпе
–жектің әдістерін , ұрыс жүргізу ... ... ... жас ... ... ... арта ... ұрыс кезінде өзінің табандылығы
мен батырлығын көрсетті.Ізбасар деген атқа ие болды, себебі оның ... ... ... . Қара бала, дара бос деген ... да ие ... ... ... Қара ... руын ... ... Бірақ бұл кейінрек болды. Ол
өзінің мансабын қатардағы жауынгерден бастады, сөйтіп ... ... ... ... : жүз басы , мың басы ,түмен басы . Ұлы жұт
жылдары (1723 ж.).Қабанбай қазақ хандығының ... ... ... ... ... Одан әрі ол ... ... маңызы бар
шайқастардың басында болады: Аша көл(1725 ж.),Шубар ... ж.), ... ... ... ... ... азаттық соғысы туының астында 40 жылдан астам уақыт
кұресті.Осы ... ... ол 103 ірі ... ... ... ... ... батырларының арасында шоқтығы биік
тұрған Шапрашты руынан шыққан , ... ... ... ... ... ... ақындары Жамбыл мен Сүйінбай оны «Сұраншы батыр» эпосында
жырлаған Сұраншы ... 1815 жылы ... ... ... ... Оның арғы ... ... мен атасы Дәулет 18 ... ... ... өз жерін , халқын жоңғарлардан қорғаған ержүрек
әскери қолбасшылар еді. Сұраншы батыр да ... ... ... ... өзінің күшін де, өмірін де аямады.18 ғасырдың екінші жартысында
Памирден Іле ... ... ... жатқан өте күшті Қоқан хандығы
құрылды.Қоқандар ірі ... ... ... ... билеушілері
–бектерге арналған қамалдар соқты.Қамалдарды көптеген бас ... ... ... ... ... елден мал немесе азық-түлік түрінде
салық жинады.Қарапайым халық оның бәріне төзді.
1858 жылы ... ... ... ... ... ... Көтерілісті Сұраншы батыр басқарды.Құдияр ханның
тағайындаған адамдары халықты бағынуға ... ... ... ... қосылды.Ал Сүйінбай сияқты нағыз ақындар халықты күреске шақырды.
Олар жастарды Сұраншы батырдың ... ... ... ... . ... іспен дәлелдеу үшін Сүйінбай ақын қаруланып атқа ... және ... ... қасында жүретін үзеңгілес жолдасына айналды.
Сұраншы батырдың ер жүрек сарбаздары ... ... өз ... құып ... ... Ата ... ... Мерке .
Шу, өңірі бостандыққа жетті. Бұл ... ... ... ... ... , жас ... тірі тауарға айналған . Сұраншы батырдың
батылдығы мен ... ... ... ... бар. ... батырдың
немересі –ағасы Саурық батыр қайтыс болғаннан кейін қырғыздың ханы Орман
көршілес қазақ ауылдарына ... ... ... ... ... ... ... ақсақалдары 20 қарагер атқа , 9 түйеге сыйлықтар тиып ... ... ... ... ... . Жіберген адамдарын ұрып-
соғып , киім ... , жаяу ... ... жібереді.Жас Сұраншы бұны
естіп, 40 жігітті жинап алып, ... ... ... . Бір күні ... ... ... ... үшін керуен жібереді. Сұраншы батырдың жігіттері
керуенді қайтар жолында кішк ... ... ... Олар ... артылған
түйелер мен Орман ханның балалары , Манаптар Абыл мен ... ... ... алып келе ... ... ... қоя ... «Үш күннің
ішінде келмесеңдер балаларының басын шабамын» деген сәлемдеме айтып
жібереді. ... ... ... ... ... ... . Бірақ Сұраншы оларды ауылға жақындатпай қояды. ... ... ... киізбен оралған қамыт киіп , тізерлеп , көз жасын көл ... ... ... ... , ... ... ... бірге 180 сәугілік , 900
қой және сыйлықтар артылған керуен алып келеді. ... ... ғана ... ... ... және Манаптарын босатады. Орта Азия мен Қазақстанға
орыстардың келуі мен , Сұраншы батыр Шымкент , ... , ... ... ... ... азат ету ... ... 1861 жылы
Жетісуға Қоқанның Қанағат шахы басып кіреді. Ұзын Ағашта шайқас болады, ол
жерде Сұраншы батыр ... ... ... ... ... мен ... Қанағат шахтың 40 мың әскерін құып шығады.
1865 жылы Г.А.Колпаковский мен М.Г ... ... ... ол жерге жеткен жоқ. Ол Сайрам қаласын азат ету үшін
шайқасты. Бұл ұрыс ол үшін ... ұрыс еді. ... жау оны биік ... Өзінің тұзаққа түскенін білген Сұраншы батыр досы Сарыбайға»екуміз
бірге құтыла ... ... елге ... ... ... ... оны биік дуалдан сыртқа лақтырып жібереді. Сынған жанбасына
қарамай ... өз ... ... ... жасақтап, Сұраншы
батырға көмекке келеді. Бірақ бәрі кеш еді. ... ... ... аздаған сарбаздардың бәрін қырып тастайды. Осы жайлы 1865 жылы
«Военный вестниктің » ... 5 ... ... ... ... ... теңдесі жоқ ерлік көрсеткен халық батыры Сұраншы Хәкім
бек қаза болды.»-деп жазды.
Табандылықпен қарсылық көрсеткен Қоқан хандығы ... ... ... ... ... оралды.
Қаралы шеру Алатауға қарай бет алды. Қасқыр бейнеленген ту
көңілсіз ... ... ... батырдың жал , құйрығы жоқ ертеулі
тұлпары Ақ тұяқ ... өлі ... ... еріп ... ... ... ... еш қайсысына тоқтаған жоқ.
Тек елсіз далада ғана тамақтанып, дем алды. Күн, түн жүріп ... ... пен ... ... ... ... ұрпағына тыныштық бермеген ... ... ... ... ... ... ... батыр
жоқ!Сарыбай би күніне бес рет намаз оқығанда Сұраншы батырдың атын атаған
сайын көз жасы көл ... ... ... ... ... ... ... ,
арманымның орындалғанын көре алмай кеттің »-деп сыбырлайтын. Ақтұяқ тұлпар
ішін тартып , күніне үш рет ... ... ... ... ... аяғы -19 ... басы)
Орта жүздің Абақ Керей руынан ... ... ... ... ... ... өмір ... Абақ Керей руын
қаталдықпен басқарған Әжі төре мен қалмақ ханы Ежеханға ... ... ... батыр туралы аңыздар, ... ... бар, онық ... ... ... жырлап айтылды. Драматург Ж.шанин «
Арқалық батыр» деген пъеса жазжды.
Байғозы батыр
(1717-1810)
Қазақ батыры Абылай ... ... ... ... Ташкент пен Түркістанды жоңғар шапқыншылығынан ... ... ... ... ... ... алушылардан азат ету
кезінде өзінің асқан ерлігімен көзге түсіп «Орта Жүздін Арыстаны» атанды.
Жезқазған облысы ... ... ... жерленді.
Елшібек батыр
(Туған, қайтыс балған жылы белгісіз.18 ғасырды өмір сүрген )
Келес және ... ... ... Сыр елі ... .Елшібек батыр жоңғар басқыншыларына қарсы күрес батырларының бірі .
Халық ауыз әдебиетінде батыр тұралы аңыз әңгімелер өте
көп.Батырдың ерлігін ... ... » ... эпос та ... ... ... (Кіші жүз)үзеңгілес жолдасы , кіші және
орта жүз қазақтарының Ресейге қосылуын жақтаушы . 1731 жылы ... ... ... бірге Ресейге қызмет етуге ант ... жылы орыс ... ... ... үшін ... алды , 1740 жылы ... қылышпен марапатталды. 1740 жылдан бастап
жеті ру ... ... ... . Осы жылы ... ... князь В.А. Урусовпен болған келіссөзге қатысып, қайтадан Ресейге
адал қызмет етуге ант береді. Есет батыр ... орыс ... ... ... ханы ... ... соғысады.
-----------------------
Реферат жоспары :
I.Кіріспе бөлім : батырлар дегеніміз кім ?
II.Негізгі бөлім :
1.Азырақ тарихтан
2.Хан Жәңгір
3.Бөгенбай батыр
4.Қарасай батыр
5.Шапрашты Наурызбай
6.Мырза ... ... ... ... ... ... Батыр
12.Арқалық Батыр
13. Байғазы Батыр
14.Елшібек Батыр
15.Есет Батыр
III. Қорытындысы : Батырлардай Отанды сүю.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге