Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмыстарын ұйымдастыру [ 54 бет ]

Кіріспе 5

1 Орта мектеп оқушыларында кәсіби бағдар беру жұмыстары арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру аспектілері 7
1.1 Кәсіби бағдар беру жұмыстарының теориялық негіздері 7
1.2 Оқушыларға жұмыстық кәсіпті таңдаудың әлеуметтік -психологиялық ерекшеліктері 23
1.3 Жұмыстық кәсіп негіздерін кәсіби бағдар беру жұмыстары арқылы қалыптастыруға арналған электрондық жинақ. 33

2 Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру бойынша сараптау-экспериментік жұмысы 39
2.1 Оқушылардың кәсіби бағыттылығын анықтауға бағытталған сараптау-экспериментік жұмысы 39
2.2 Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру әдістемесі 53
2.3 Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы жұмыстық кәсіп негіздерін қалыптастыру әдістемесін енгізу бойынша эксперименттік жұмысты ұйымдастыру 56

Қорытынды 58

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 60

Қосымша А 63

Қосымша Ә 64
Кіріспе

Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға кәсіптік бағдар беру, олардың экономикалық ой-өрісінің қалыптасуына, еңбектің жетілдірген жаңа тәжірибелерін игеруге ықпал етеді. Мамандық таңдауға кәсіптік бағдар беруде әрбір оқушының психофизиологиялық, жеке қасиеттері, мамандық таңдаудағы басты себептері назардан тыс калмауы керек. Кәсіби бағдар беру оқушыларды мамандықтар әлемінде, олардың мазмұны, ерекшеліктері, жеке тұлғаға қоятын талаптарын өз бойындағы қасиеттерімен ұштастырып, өндіріс, шаруашылық салаларының даму міндеттеріне, оның нарықтық жағдайындағы роліне сай саналы таңдалып алынған мамандыққа мүдделілігін тәрбиелеуді қажет етеді [1].
Елбасымыз, Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына кезекті жолдауында былай деген болатын: Білім беруді жаңартуды жалғастыру қажет. Осыған байланысты Президент Үкіметке мынадай тапсырма берді:
- білімнің сапасын көтеру және қол жетімділігін кеңейту үшін білім беруді қолдаудың жаңа қаржылық-экономикалық құралдарын енгізу;
- техникалық және жоғары білім беру деңгейі үшін Тұрғын үй құрылыс жинақ банкіде ипотекалық құрылысты қазір іске асырылып жатқандай, соған балама жинақтау жүйесін әзірлеу;
- бизнес қоғамдастығы мен жұмыс берушілер қоғамдастығы өкілдерінің қатысуымен кәсіптік-техникалық мамандар даярлау жөніде Ұлттық кеңес құру[2].
Кәсіби бағдар беру мақсаты жас ұрпақты саналы түрде мамандық таңдауға дайындау, үйрету екендігі белгілі. Қоғамның әлеуметтік және ғылыми-техникалық прогресі жылдамдап отырған заманда адамның интелектуалдық еңбек үлесі өседі және білім деңгейіне, шығармашылық даралығының дамуы мен кәсіби бағыттылығына қойылатын талап жоғарылайды. Кәсіби бағыттылық оқушының кәсіптік жағынан өзін-өзі айқындауының маңызды бөлігі ретінде мамандық таңдауға белсенді қарым-қатынасынан көрінеді [3].
Проблеманың теориялық және практикалық өзектілігі, “оқушылардың жұмыстық мамандықтарға кәсіби бағыттылығын қалыптастыру” деген сауалға жауап табуға итермеледі. Оқушыларға кәсіби бағдар беру және болашақ мамандығын анықтап алуға ықпал жасау мектеп алдында тұрған міндеттердің бірі. Сондықтан психология мен педагогикада осы мәселеге үлкен көңіл аударылады. Әр мектептің оқушыларды мамандыққа баулу және кәсіби бағдар беру жұмысының жоспары құрылып, оны жүзеге асыруға психологтың қосатын үлесі мол болуға тиіс.
Балаларға мамандық таңдату оңай жұмыс емес. Бұл проблеманы зерттеушілер П.П.Блонский, Г.Н.Стычинский, В.А.Сухомлинский, Ю.П.Сокольников, А.П.Сейтешов Г.А.Уманов, Л.К.Кермов және олардың шәкірттері баланы жас кезінен болашақ мамандығын саналы түрде анықтауға ата-аналар, психологтар мен педагогтар өз үлестерін қосуы керек екенін атап көрсеткен [4].
Қазіргі кезде көптеген психологиялық зерттеу әдістемелері көмегімен баланың психофизиологиялық ерекшеліктерін зерттеп, қай салада қызмет атқаруға икем екенін болжамдап береуге болады. Атап айтсақ, темпераментті зерттеуге арналған Айзенк, Стреляу тестері, Басса-Дарки, Шмишек, Филипс жасаған мінез-құлық ерекшеліктерін анықтау әдістемелері, таным процестерін зерттеу және қабілеттіліктің түрлерін анықтау әдістемелері көмегімен әр адамның жеке даралық психофизиологиялық ерекшеліктерін нақты анықтауға болады [4].
Жоғарыда айтылғанды басты назарға ала отырып, жұмысымыздың мақсатын анықтадық. Бұл – орта мектеп оқушыларына жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған электрондық жинақ құрастыру.
Мақсатқа сәйкес төмендегідей міндеттер қойылды:
- кәсіби бағдар беру жұмысының теориялық негіздерін анықтау;
- жұмыстық кәсіп қалыптасуының әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін қарастыру;
- жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған электрондық жинақ құрастыру.
Зерттеу пәні – орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жүйесі.
Зерттеу объектісі – орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру процесі.
Зерттеу болжамы – егер орта мектеп оқушыларына жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға арналған модель енгізілсе, әлеуметтік салада осы мәселені шешуге, бастауыш кәсіптік білім беру мекемелерінде оқушылар санын көбейтуге мүмкіндік береді.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы - «кәсіби бағдар» түсінігін нақтылау және «Жұмыстық кәсіп әлеміне саяхат» атты электрондық жинақ әзірлеу.
Жұмыстың практикалық мәнділігі – «Жұмыстық кәсіп әлеміне саяхат» тақырыбында электрондық құрал әзірлеу.
Зерттеу базасы Өскемен қаласы, №23 орта мектептің 9 және 11 сынып оқушылары.
Кіріспе бөлімінде, тақырыптың актуалдығы, жұмыстың теориялық және практикалық мәнділігі айтылады.
Бірінші бөлімде орта мекте оқушыларына кәсіби бағдар беру негізі, және жұмыстық кәсіптің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері қарастырылды.
Екінші бөлімде сараптау-эксперименттің жұмыстарды ұйымдастыру, сараптау-эксперименттік жұмысты жүргізу сипатталады.
Қорытынды бөлімде зерттеу нәтижелері шығарылады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1 Баширова Ж.Р. Оқушылардың өнімді еңбегі және кәсіптік бағдар/Баширова Ж.Р. – Алматы, 2001. – 178 бет;
2 Қазақстан Республикасының президенті Н,Ә.Назарбаветың «2011 жылғы Қазақстан халқына жолдауынан», – 2011.
3 Зверев И. Д. Общие проблемы профориентации в школе. В сб.: Вопросы теории и практики профориентации / И. Д. Зверев. - М.: Педагогика, 1972. - 246 с.
4 Романова Е. С. Психологические основы профессиографии / Е. С. Романова, Г. А. Суворова - М.: МПГУ им. В.И.Ленина, 1990. - 182 с.
5 Қазақстан Республикасында техникалық және кәсіптік білім берудің дамытудың 2008-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
6 Психологические основы профессиональной деятельности: Хрестоматия / Сост. и общ. ред. В. А. Бодров. - М.: Логос, 2007. - 855 с.
7 Профессиональная ориентация учащихся: учебное пособие для студентов пед. институтов / под ред. А. Д. Сазонова. - М.: Просвещение, 1988. -223 с.
8 Чистякова С. Н. Основы профессиональной ориентации школьников / С.Н Чистякова. - М.: Просвещение, 1983. - 123 с.
9 Прощицкая, Е.Н. Джон Голланд о выборе профессии [Текст] / Е.Н.Прощицкая // Школа и производство . – 1993. - №4. – с. 22-24
10 Сазонов, А.Д. Профессиональная ориентация учащихся: Учебное пособие для пед. ин-тов [Текст] / А.Д.Сазонов. – М.: Просвещение, 1988. – 223с.
11 Симоненко, В.Д. Профессиональная ориентация учащихся в процессе трудового обучения: Кн. для учителя [Текст] / В.Д.Симоненко. – М: Просвещение, 1985. – 223с.
12 Кәсіби білімнің дамуы – мемлекет қамқорлығының нәтижесі // Қазақ тарихы. – 2007. – № 4. – 123-125- бб.
13 Әбілқасымова Г.Қ. Электрондық оқулық: «Кәсіби бағдар берудің теориясы мен әдістемесі» (зияткерлік меншік куәлігі №029, 15.01.2007 ж.).
14 Морозов А. А. Содержание профориентационной работы в школе. Материалы научного совещания по комплексной проблеме «Профориентация» / А. А. Морозов. - Л., 1968. - 23 с.
15 Романова Е. С. Психологические основы профессиографии / Е. С. Романова, Г. А. Суворова - М.: МПГУ им. В.И.Ленина, 1990. - 182 с.
16 Психологические основы профессиональной деятельности: Хрестоматия / Сост. и общ. ред. В. А. Бодров. - М.: Логос, 2007. - 855 с.
17 Прощицкая Е. Н. Джон Голланд о выборе профессии / Е. Н. Прощицкая // Школа и производство. - 1993. - №4. - 20 с.
18 Сарсенбаева Б. И. Психология личностного и профессионального самосовершенствования будущих учителей / Б. И. Сарсенбаева. - М.: Просвещение, 2005. - 175 с.
19 Чистякова С. Н. Основы профессиональной ориентации школьников / С.Н Чистякова. - М.: Просвещение, 1983. - 123 с.
20 Архангельский П. И. Школа и выбор профессии. На путях к новой школе / П. И. Архангельский. - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
21 Йовайша Л.А. Проблемы профессиональной ориентации школьников / Л.А. Йовайша. - М.: Педагогика, 1983. - 128 с.
22 Архангельский П. И. Школа и выбор профессии. На путях к новой школе / П. И. Архангельский. - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
23 Коган Н. Н. Школьное радио: Профориентация, воспитание чувств и объединяющее начало / Н. Н. Коган // Классное руководство и воспитание школьников. - 2007. - № 24. - 17 с.
24 Кыверялг А. А. О профессиональной ориентации в общеобразовательных школах / А.А. Кыверялг. - Таллин.: Валгус, 1968. - 231 с.
25 Климов Е. А. Психология профессионального самоопределения / Е.А. Климов. - М.: Академия, 2007. - 302 с.
26 Иванова Е. М. Основы психологического изучения профессиональной деятельности / Е. М. Иванова. - М.: МГУ, 1987 - 208 с.
27 Профессиональная ориентация школьников: межвузовский сборник научных трудов. – Ярославль: ЯГПИ им. К.Д. Ушинского, 1987. - 156 с.
28 Архангельский П. И. Школа и выбор профессии. На путях к новой школе / П. И. Архангельский. - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
29 Джалилов С. А. На пути к профессии / С. А. Джалилов // Биология в школе, - 1989. - № 2. – 38 с.
30 Платонов К. К. Профессиональное признание. В кн.: Профессиональная ориентация молодежи / К. К. Платонов. - М.: Высшая школа, 1978. - 216 с.
31 Голомшток А. Е. Выбор профессии и воспитание личности школьника: / А.Е. Голомшток. - М.: Педагогика, 1979. - 160 с.
32 Прощицкая Е.Н. Практикум по выбору профессии. Учеб. пособие для 8-11 классов / Е.Н. Прощицкая. - М.: Просвещение, 1995. – 278 с.
33 Зеер Э. Ф. Психология профессионального развития / Э. Ф. Зеер. - М.: Академия, 2007. - 240 с.
34 Иванова Е. М. Психотехнология изучения человека в трудовой деятельности. Учеб.-метод. Пособие / Е.М. Иванова. - М.: МГУ, 1992. - 94 с.
35 Фадеева Е. И. От выбора профессии к успеху в жизни: учеб.-методич. пособие / Е. И. Фадеева, М. И. Ясюкевич. - М.: Перспектива, 2008. - 125 с.
36 Вайсбург, А.А. Школьники выбирают рабочие профессии [Текст] / А.А.Вайсбург. - М.: Знание, 1983. – 96с.
37 Маркова А. К. Психология профессионализма / А. К. Маркова. - М.: Знание, 1996. - 308 с.
38 Газарян С. С. Ты выбираешь профессию / С. С. Газарян. - М : Мол.Гвардия, 1985. - 135 с.
39 Прощицкая Е. Н. Джон Голланд о выборе профессии / Е. Н. Прощицкая // Школа и производство. - 1993. - №4. - 20 с.


Дисциплина: Педагогика
Тип работы: Дипломдық жұмыс

Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 900 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можете вывести на банковскую карточку
Требование к загружаемым файлам.
  • Язык: казахский или русский
  • Если язык русский то тематика работы должна быть РК (Республика Казахстан)
  • Количество страниц минимум 4
  • Нужно указывать колличество страниц без учета страниц: титульный лист, план, список литературы

Урезанное содержание работы для ознакомления
Кіріспе
Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға кәсіптік бағдар беру, олардың экономикалық ой-өрісінің қалыптасуына, еңбектің жетілдірген жаңа ... ... ... ... Мамандық таңдауға кәсіптік бағдар беруде әрбір оқушының психофизиологиялық, жеке қасиеттері, мамандық таңдаудағы басты себептері ... тыс ... ... ... бағдар беру оқушыларды мамандықтар әлемінде, олардың мазмұны, ерекшеліктері, жеке тұлғаға қоятын талаптарын өз бойындағы қасиеттерімен ұштастырып, өндіріс, шаруашылық салаларының даму ... оның ... ... роліне сай саналы таңдалып алынған мамандыққа мүдделілігін ... ... ... ... ... ... ... кезекті жолдауында былай деген болатын: Білім беруді жаңартуды жалғастыру қажет. Осыған байланысты Президент Үкіметке мынадай ... ...
* ... сапасын көтеру және қол жетімділігін кеңейту үшін білім беруді қолдаудың жаңа ... ... ... техникалық және жоғары білім беру деңгейі үшін Тұрғын үй құрылыс жинақ банкіде ипотекалық құрылысты қазір іске асырылып жатқандай, соған балама ... ... ... ... ... мен ... ... қоғамдастығы өкілдерінің қатысуымен кәсіптік-техникалық мамандар даярлау жөніде Ұлттық кеңес құру[2].
Кәсіби бағдар беру мақсаты жас ... ... ... ... ... дайындау, үйрету екендігі белгілі. Қоғамның әлеуметтік және ғылыми-техникалық прогресі жылдамдап отырған заманда адамның интелектуалдық еңбек үлесі өседі және ... ... ... ... дамуы мен кәсіби бағыттылығына қойылатын талап жоғарылайды. Кәсіби ... ... ... ... ... ... ... бөлігі ретінде мамандық таңдауға белсенді қарым-қатынасынан көрінеді [3].
Проблеманың теориялық және практикалық өзектілігі, "оқушылардың ... ... ... бағыттылығын қалыптастыру" деген сауалға жауап табуға итермеледі. Оқушыларға кәсіби ... беру және ... ... анықтап алуға ықпал жасау мектеп алдында тұрған міндеттердің ... ... ... мен ... осы мәселеге үлкен көңіл аударылады. Әр мектептің оқушыларды ... ... және ... ... беру жұмысының жоспары құрылып, оны жүзеге асыруға психологтың қосатын үлесі мол ... ... ... ... оңай жұмыс емес. Бұл проблеманы зерттеушілер П.П.Блонский, Г.Н.Стычинский, В.А.Сухомлинский, Ю.П.Сокольников, А.П.Сейтешов Г.А.Уманов, Л.К.Кермов және олардың шәкірттері баланы жас кезінен болашақ ... ... ... анықтауға ата-аналар, психологтар мен педагогтар өз үлестерін ... ... ... атап ... ... кезде көптеген психологиялық зерттеу әдістемелері көмегімен баланың психофизиологиялық ерекшеліктерін зерттеп, қай салада қызмет атқаруға икем ... ... ... ... Атап ... ... зерттеуге арналған Айзенк, Стреляу тестері, Басса-Дарки, Шмишек, Филипс жасаған мінез-құлық ерекшеліктерін анықтау әдістемелері, таным ... ... және ... ... ... әдістемелері көмегімен әр адамның жеке даралық психофизиологиялық ерекшеліктерін нақты анықтауға болады [4]. ... ... ... ... ала ... жұмысымыздың мақсатын анықтадық. Бұл - орта мектеп оқушыларына ... ... ... ... ... ... арналған электрондық жинақ құрастыру.
Мақсатқа сәйкес төмендегідей міндеттер қойылды:
* кәсіби бағдар беру жұмысының теориялық ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін қарастыру;
* жұмыстық мамандықтар бойынша кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға ... ... ... құрастыру.
Зерттеу пәні - орта мектеп ... ... ... беру ... ... - орта ... ... кәсіби бағдар беру процесі.
Зерттеу болжамы - егер орта ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға арналған модель енгізілсе, әлеуметтік салада осы мәселені шешуге, бастауыш кәсіптік білім беру ... ... ... ... ... береді.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы - түсінігін нақтылау және атты электрондық жинақ әзірлеу.
Жұмыстың практикалық мәнділігі - ... ... ... ... ... базасы Өскемен қаласы, №23 орта мектептің 9 және 11 сынып оқушылары.
Кіріспе бөлімінде, ... ... ... ... және ... ... айтылады.
Бірінші бөлімде орта мекте оқушыларына кәсіби бағдар беру негізі, және жұмыстық кәсіптің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... сараптау-эксперименттік жұмысты жүргізу сипатталады.
Қорытынды бөлімде зерттеу нәтижелері шығарылады.
* Орта ... ... ... ... беру ... ... ... кәсіп негіздерін қалыптастыру аспектілері
1.1 Кәсіби бағдар берудің теориялық негіздері
... ... ... ... мазмұны мен жұмыс формаларын ұйымдастыру мемлекетіміздің білім беру саясатын айқындайды.
, жалпы ... ... ... ... - ... ... бағдар беріп, мамандықтар әлемінде, олардың мазмұны, ерекшеліктері, жеке тұлғаға қоятын талаптарын өз бойындағы қасиеттерімен ұштастырып, өндіріс, шаруашылық салаларының даму ... оның ... ... жағдайындағы рөліне сай саналы таңдалып алынған мамандыққа мүдделігін тәрбиелеуді қажет етеді [5].Жас ұрпаққа кәсіптік бағдар беру проблемасы бұрыннан ... келе ... ... ... ... ... - бұл ... байланысты компоненттерден тұратын тұтас жүйе. Оқушылардың әртүрлі қызметке икемділігін - ... ... ... ... ... ... қызығушылығын дамыту; кәсіптік психодиагностика, кәсіптік кеңес, кәсіптік іріктеу, кәсіптік бейімделу және ... ... ... ... ... ... ... тоқталар болсақ. Кәсіби бағдарлау қоғамдық процеске айналып 19 ғасырдан бастап ... ... ... ... ... аяқ ала ... ... қатар кәсіби ағарту, кәсіби кеңес беру, әлеуметтік кәсіби адаптация және кәсіби тәрбиелеу ғылыми жағынан байыпталып зерттеліне бастады. Бұл жұмыс әр ... ... ... ... ... әр адамның тіршілік түрлеріне икемдилігін анықтаумен ұштастыру ... ... ... ... ... жеке тұлғаның психикалық ерекшеліктерін ғылыми тұрғыда анықтаудың ірге тасын құрушылардың бірі болды. Осы айырмашылықтарды зерттеу мақсатымен Ф.Гальтон ... 1888 жылы ... ... және ... ... ... ... көрмесін ашты. Көрмеге келушілер өздерінің тән қабілетімен қатар психикалық ерекшеліктерін 17 көрсеткіштер бойынша анықтап алуға ... ... ... жылдың қаңтар айында Бостон қаласында жастарды кәсіби бағдарлау жұмысының алғашқы бюросы ашылып, мұнда талапкерлердің ... ... ... ... ... ... ... қолданыла бастады. Бұл бюроның іс-әрекеттерін ғылыми тұрғыда негізделген кәсіби бағдарлаудың бастамасы деп айтуға болады. Көп ұзамай осыған ұқсаған бюролар ... ... Оның ... әр түрлі мамандықтардың адамға қойатын талаптарын зерттеп, мектеп оқушыларының қабілетін анықтау болды. Бұл бюроның ... ... бірі ... ... мамандық таңдаудың үш негізгі факторларын бөліп көрсетті: әр адамның өзін-өзі дұрыс бағалауы, өзінің іс-әрекет түрлеріне бейімділігін, қабілетін, қызығушылығын, ұмтылысын, ... және ... ... ... ... ... ... бойынша қызмет атқарғанда табысты жұмыс істеу үшін ненің қажет екенін білуі; ... ... мен ... білімді өзін-өзі бағалаудың нәтижесін үйлестіре алуы. Осы және көптеген әлеуметтік психологиялық зерттеулердің нәтижесінде 1911 жылы ... 17 ... ... ... мамандық таңдауға міндетті түрде көмек көрсету туралы Заң қабылданды [7].
АҚШ-та мамандарды кәсіби ... ... ... ... ... көңіл бөлінді. Гарват университетінің психологиялық зертханасының директоры Г.Мюнстерберг, психотехникалық ... ... ... ... ... ... ... технологиясын анықтап, өз зертханасында көптеген әдістемелер жасауға өз үлесін қосты [7]. Бірінші дүниежүзілік ... ... ... техниканы басқарушылардың кәсіби жарамдылығын анықтап іріктеп алу қажет екені ... Осы ... ... қою үшін ... ... ... жүргізілді [8].
Германияда 1922 жылы кәсіби бағдарлау және ... беру ... құру ... Заң ... ... кеңес беру бюросының ұстанымдары бойынша еңбек биржасында мынадай ережелер құрылды: жеткіншектерді мамандық ... ... ... ... бюро ... ... ... байланыста ұйымдастырып, мектеп бітірушілермен арнайы жұмыстарды келесі ... ... ... ... ... ... мектеп бітірушілердің жекелік қасиеттерін анықтау үшін психологиялық зерттеулер жүргізу; жұмысқа немесе кәсіби мектептерге ұсыныс хат ... ... ... ... ... ... қалауға халыққа білім беру жүйесін бұрынғы Кеңес жерінде құруға үлкен үлесін қосқан А.В.Луначарский, П.П.Блонский өз үлестерін қосты. 1927 жылы Санкт-Петербургте ... ... беру ... ашылды. Бұл жерде мамандыққа баулу тәжірибесімен қатар ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1928 жылы ... ... ... деп ... еңбегі жарық көрді. Тәжірибелік психологиялық білімді ол кезде педалогия деп атады. Осы еңбекте жеке адамның ... ... ... ... және ағзаның физиологиялық ерекшеліктерін анықтау әдістемелері жүйеге келтіріліп берілді [7]. Батыс Еуропа елдерде бұл тәжірибе өте кең ... ... ... ... ... ... Симон т.б. көптеген ғалымдар адамдардың жекелік қасиеттерін, интеллектуалдық іс-әрекеттерге икемділігін, жан мен тәннің бір-біріне тәуелділігін т.б. ... ... ... ... ... ... ... кеңес беруде қолдану жолдарын зерттеді [10]. 1984 жылы қабылданған Кеңес мектептерінде жүргізілген реформаның материалдарында мектептерде психологиялық ... ... ... ... ... ... қажеттілігі көрсетілген. Сонымен қатар психологиялық кеңес беру орталықтарын ашу ... ... ... ... Осы кезден бастап көптеген Ресей мектерінде, Балтық жағалауындағы мемлекеттерде мамандыққа баулу және кәсіби бағдар беоу орталықтары ашыла бастады. ССРО ... ... ... мамандық бағдар беру ғылыми зерттеу институты ашылып, онда осы бағытта көптеген зерттеулер жүргізілді [11]. Қазақстанда кәсіби ... беру ... ... ... докторылары, профессор А.П.Сейтешов, Г.А.Уманов, Л.К.Керимов, және олардың шәкірттері жан-жақты зерттеді. Олардың айтуы бойынша кәсіби бағдар беру - ... ... және ... ... жиынтығы болып келеді. А.П.Сейтешов мамандыққа баулу және кәсіби бағдарлау баланың дүниеге көзқарасының ... ... ... деп дәлелдеген. Бұл жұмыс жастардың тілегі, ықыласы мен олардың мүмкіндіктерін бір-бірімен үйлестіруге бағытталған. ... ... ... ... ... мен ... қоғамда мамандарға деген қажеттілікті ескере отырып, еңбекке ... ... ... ... ... бағдар беруді қарастыру үшін, оның негізгі екі құраушысын қарастырып кеткен жөн. Олар ... және ... ... - ... ... ... ... айналысатын қызмет түрі. Бағдар-бағыт - қоршаған ортада, мысалы, мамандықтардың арасында талғай білу.
Кәсіби бағдар беру ... ... ... ... ... ... фактлер өте аз. Сондықтан басты міндет қазіргі ... жаңа ... ... ... ... Мысалы, әр аймақтың өз ерекшеліктеріне байланысты болжам жасалып отыруды қажет етеді [13].
Келесі компонент - ... ... ... осы ... ... үшін ... Кәсіби бағдар беру түсініктерінің басқа ғылым түсініктерімен ұштасу жағдайын қарастырады. Әр теорияның даму дәрежесі ... ... мен ... анықталады.
Саналылық принципі арқылы мамандық таңдауына тек қана өзінің қалауын қанағаттандырып қоймай, қоғамға да ... ... ... ... ... ... шаруашылығына қажет мамандықтарды игеруге саналы түрде талпыну керек. Тұлғаның өз қабілеті, қызығушылығы, икеміне таңдап алған мамандықтың ... ... ... қғамның осы мамандарға қажеттілігін ашу. Осы екі жақты қажеттілікті дұрыс шешпеген жағдайда баланс бұзылады. ... ... бере ... кей мамандар аз дайындалып, кейбір мамандардың сұраныстан ... ... ... болады [13].
Белсенділік принципі - мамандық таңдағанда маңызды рөл атқарады. Оны оқушы ... ... ... , ... ... арқылы үйірмеге қатысу барысында, еңбекпен араласқанда, ата-аналарының кеңесі мен жүзеге асырады.
Соңғы ... - даму ... ... ... ... ... квалификациясын жоғарылату, жалақысын көбейту, кәсіби шеберлігін арттыру, қоғамдық жұмыстарға қатысу, мәдени талаптарын қанағаттандыру, демалыс, тұрмыс қажеттілігіне жауап ... ... ... ... ету деп ... ... ... бағдар беруде тағы да басқа принциптер бар. Жалпы педагогикалық принциптермен тығыз байланысты. Ол ... ... ... ... ... заман талабына сәйкес мамандармен қамтамасыз ету:
+ кәсіби бағдар беру оқушының еңбекке дайындығымен байланысты, өйткені оқушының мамандық таңдауда еңбектік тәрбие мен оқу ... ... ... және ... еңбек, техникалық шығармашылықты ұйымдастыру жұмыстарына әсер ететіні белгілі;
+ жүйелілік пен ... 1-ден ... ... міндетті сабақтастығы осы жұмыстың сыныптан сыныпқа қамтамасыз етеді;
+ мектеп, ... ... ... оқу ... ... ... да жастарға мамандық таңдауына көмек көрсетеді;
+ тәрбиелік сипаты - еңбектік, экономикалық, эстетикалық, құқықтық тәрбиенің рөлімен дифференциалды және ... ... ... Ол жас ... ... қызығушылығын ескеру арқылы [13].
Кәсіби білім беру мақсаты мен міндетін жүзеге асыруға оның ... мен ... ... зор. Өйткені онда практикалық жұмыстың тиімділігін көтеру үшін теория мен әдіснамада идея, көзқарас, формалары мен әдістері, принциптері тексеріледі [15].
Кәсіби ... - ... ... беру ... ... ... қатар кәсіби бағдар беру - өмірге жаңа аяқ ... ... ... ... ... ... ... Кәсіби бағдар беру бойынша практикалық жұмыстары мен теориясын ескере отырып келесі анықтама берілген.
Кәсіби бағдар беру - ... ... ... ... ... және ... ... сәйкес бағытталған қызмет түрі[13].
Кәсіби бағдар берудің практикалық жағы - мемлекеттік және қоғамдық ... ... мен ... орындарының қызметінен тұрады [14].
Кәсіби бағдар беру теориясын осы бағытқа тиімді кәсіби ... ... ... ... көзқарас-идеялар құрайды. Ол - біртұтас заңдылықтар жайлы көзқарас және өзінің қызығушылығына байланысты ... ... ... жол ... ... ... ұйымдастыру формасы.
Кәсіби бағдар беру әдіснамасы - негізгі құрылымдар мен зерттеу әдістері осы бағыттағы және жастарға әсер ету ... ... ... ... ... концептуалдық сипаты жатады. Бұл идея 30-жылдарға дейін "диагностикалық концепция" деп аталған. Көбінесе мұнда тесттер қолданған. Кейін дұрыс қолдауын таппаған соң ... ... ... ... бағдар беру әдіснамасына кәсіби бағдар беру жүйесін анықтау және дамыту мәселелері жатады. Кәсіби ... беру ... ... ... ... мына қағидаларды қарастырайық:
* кәсіби міндеттер, принциптер, форма, әдіс, тиімділік критерийлері, деңгей, бағытты т.б. элементтерді енгізетін жүйелі ... ... ... ... - ... және кәсіби дайындық жүйесінің төменгі бөлігі болып табылады;
* кәсіби бағдар беру жүйесі - ... күш пен ... ... ... ... тұлғаның әлеуметтік бағдар жүйесі;
* кәсіби бағдар беру әлеуметтік салаға жатады [13].
Осы аталған қағидалардан кәсіби ... беру ... ... ... болады. Оқушыларға кәсіби бағдар беру жүйесі - ұйымдасқан басқарылатын қызметі. Мектеп, мекеме, жанұяның оқушыныңынтасына байланысты кәсіби ... ... ... ... ... қызметі.
Кәсіби бағдар беру жұмыстары жүйесінің мақсаты оқушыларға мамандық таңдауға көмектесу. Негізгі компонентіне оқушыларға кәсіби бағдар беру ... ... ... ... әдістемесі. Қазір кәсіби бағдар беру жұмыстары келесі бағыттарды қамтиды:
+ кәсіби ағарту. Ол - ... ... ... кәсіби жарнама, кәсіби жариядан тұрады. Негізгі сипаты - мақсаттылық, ... ... ... ... ... ... ... деген қызығушылығы, икемін анкета, тест арқылы анықтау;
+ кәсіби консультация оқушыға жекеше көмек көрсету;
+ кәсіби іріктеу ОӨК да жақсы нәтиже береді, ... ... ... арқылы;
+ әлеуметтік-кәсіби үйрену (адаптация) оқу шеберханасында, өндірістік практикада өтеді;
+ ... ... ... ... ... ... ... бағдар беру формасы мен әдістеріне-мамандық туралы әңгіме, топсеруен, қызығушылық ... ... ... ... ... жатады [16].
Кәсіби бағдар беру жұмыстарының теориялық негіздері. Жалпы білім беретін және кәсіби мектептердің материалдарында оқушылардың қызығушылығын, бейімділігін, тұлғаның қабілетінанықтау негізінде ... ... ... ... ... кәсіби бағдар беру жұмыстарын жетілдіру қажеттілігі көрсетілген [17].
Оқушыларды психологиялық дайындықта еңбекке және саналы түрде кәсіп таңдаудағы басты ролді мектеп ... ... ... ... ... беру ... ... құрылымдық элементі болып кәсіби ақпарат табылады. Онымен біз ұйымдастырумен оқу-тәрбие ... ... ... ... және ... ... мамандықты дұрыс таңдауды, оқушылардың қажетті білім өрісін игеруді түсінеміз [18]. Кәсіби ақпарат мектептегі барлық оқу-тәрбиелік жұмыстар ... ... ... Оның ... ... ... ... дұрыс таңдауға дайындау, келешекте жан-жақты және гормониялық тұлға ретінде дамуын, өзіндік еңбек қызметіне қадамын қамтамасыз ету [18]. ... ... ... ... ... ... ақпарат жұмыстары жақсы нәтиже беріп отыр.онда оқушылар кәсіби қызметтерінің түрлерімен танысады, оларда материалды өндіріске, қызмет көрсетуге және т.б. ... ... ... ... ... [6]. Кейбір жағдайларда әлеуметтік беделдігіне байланысты кәсіп таңдау тенденциясы әлсірейді. Бірақ, кәсіби ақпарат ... ... ... мүмкіндікті толығымен жүзеге асырмайды. Біздің пікірімізше, мұндағы басты кедергі болатын педагогтардың теориялық және әдістемелік қарусыздығы, мектеп жағдайында көбінесе кәсіби ... ... ... ... ... ... іске ... туралы толық түсініктерінің жоқтығынан бөліп отыр.Мектеп жұмыстарының тәжірибесі көрсеткендей, сабақтарда кәсіби ақпарат әлі ... ... ... ... жоқ. Кәсіп туралы, негізінен үстірт, толық емес беріледі [19]
Оқушыларға жақсы ықпал ету үшін ол, өзіндік мазмұны бойынша кәсіби графикалық ... ... ... қажеттіліктеріне негізделуі керек. Оқушыларға жұмысшы тұлғаның алдына қойылатын ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық мағынасын айтып қана қоймай, оның қысқаша психофизиологиялық сипаттамасын беру қажет [20].
Көптеген жағдайларда кәсіп туралы ақпараттың ... ... ғана ... ... шатастыратын, теріс пікірлері келтіріледі. Көптеген мамандардың шығармашылық элемменттері, әсіресе ... ... ... ... ... мүмкіндігімен жасырынған. Бірақ, шығармашылық-объектіге немесе еңбек затына тән сапасы немесе қасиеті емес, ол қызмет ерекшелігі және оны ... ... білу ...
Ең бастысы кәсіп туралы ақпарат оқушылардың танымдық қажеттіліктерін қанағаттандыратындай және белсендіретіндей болып, "шығармашылық емес" кәсіпкердің қызметеріндегі шығармашылық элемменттерін ... білу ... ... ... мен ... ... ... кәсіби бағдар беру теориясы мен практикасында бүгінге дейін "кәсіби ақпарат" ұғымының мазмұны анықталмаған. Кәсіби ақпарат, ... ... беру ... ... ... ретінде, шектеулі мағынада қарастырылып жүр. Осыған байланысты оның мақсаты белгілі кәсіптердің ... ... ... меңгеру жолдары арқылы кадрлар қажеттілігіне анықтама стендті құруға әкеледі [19]. ... ... ... ... ... ... және ... білім беру мүмкіндіктеріне, дифференцияланған амал көрсетілмеген. Өз кезінде кәсіби насихат және кәсіби үгіт бойынша жеке формулаларды барлық кәсіби ақпарат жұмыстарының ... ... және ... ... ... кәсіби ақпараттық жұмыстардың келесін шарттарын білуге болады: оқушы тұлғаға ұсынатын ... ... ... ... туралы білімін қалыптастыру, белгілі бір кәсіпті игеру жағдайлары мен жолдары туралы ... [21]. ... ... туралы дұрыс пікір тәрбиелеу, әсіресе халық шаруашылығы қажет етіп отырғандарға, кадрлардағы туындалған қажеттіліктерді және тұлғаның психофизиологиялық ... ... ... ... ... пен ... ниетін дұрыс дәлелдей білуін қалыптастыру.
Жоғарғы сынып оқушыларының кәсіби бағыттылығын қалыптастырудың теориялық негідерін қарастыру барысында болашақ маманның тұлғалық ... ... ... ... ... ... ... бағдар беру, оқушылардың кәсіби бағыттылығының қалыптасыру мәселелеріне ерекше көңіл аударылады. Жеке адамның кәсіби бағыттылығының проблемасы қазіргі кездегі психология, педагогика ... ең ... ... ... ... Жеке адам ... бағыттылық маңызын, оның іс-әрекет деңгейіне әсерін, жеке адамның негізгі қырларының бірі ретіндегі мәні мен динамикасын ... ... ... Бұл ... ... ... да өмірлік және кәсіби дұрыс айқындалу мәселесінің маңыздылығынан туындайды [22]. ... ... жеке ... ... оның ... ... ... түрінде қарастырылады. К.К. Платоновтың пайымдауынша, жеке адамның бірінші ... - ... ... және ... қасиеттер "тұтастай алғанда бағыттылқ иерархия түрінде байланысқан бірнеше форманы қамтиды: бағыттылықтың ең ... ... ... шет қалмайды" [3].
В.С.Мерлиннің айтуынша, жеке адам ... ең ... және ... - оның ... ... яғни адам өмірінің жалпы бағыты мен барлық белсенді шығармашылық іс-әрекеті соған байланысты [7].
В.Г.Леонтьев жеке адамның ... ... ... мен ... ... ... ... қажеттіліктер, сенім, мұрат, мотивтермен сипаттайды [3].
Қазіргі кездегі жеке тұлғаның жалпы бағыттылығы оның бейнесін құрушы фактор ... ... ... ... Б.Г.Ананьев, К.К.Платонов, т.б. ғылымдардың теорияларын талдай келіп, Б.Ф.Попов былай дейді: "Жеке зерттейтін талдауларының әртүрлілігіне қарамастан барлық көзқарастар жеке ... ... ... ... оның бағыттылығына зор көңіл бөледі. Нақ осы кәсіби бағыттылық қасиетінде жеке ... ... ... іс-әрекетке субъективті қатынастарының жүйесі көрінеді [23].
Психологиялық әдебиеттерде жеке адам бағыттылығы ұғымын ... ... ... ғалымдардың бірі - С.Л.Рубинштейн. "Бағыттылық, деп жазады ол, факт жүзінде индивидтен бөлек тұрған бір нәрсеге қажеттіліктен туады және ... ... ... ... ... ... да ... бөлек тұрған нәрсемен азды-көпті саналы түрде түсінілетін байланысты, ішкі мен сыртқының ... ... ...
С.Л.Рубинштейн жеке адам бағыттылығында екі өзара тығыз байланысты жағдайды ашты: біріншіден, бағыттылық қашанда нақты затқа бағытталған, екіншіден, осы жағдайда пайда ... ... ... ... ... жеке адам бағыттылығы - оның кәсіби іс-әрекетін ... ... мен ... ... ... ... мінез-құлықтың нақты мотивтерінің үстемдігінің нәтижесі ретінде қарастырады. Психологиялық әдебиеттерде берілген бірқатар көззқарастар талдауы, бағыттылықтың әртүрлі анықтамаларындағы ортақ пікір, олардың бәрі де жеке ... ... тән ... мен мінез-құлқының нақты деңгейін қамтамасыз ететін, онсыз ... ... ... болмайтын жеке адам қасиетінің маңызды және тұрақты ерекшеліктері деген ... ... [24]. Жеке ... ... ... оның өзгешелігі әсер етеді. Бағыттылықтың мазмұнына байланысты оның сапалық сипаттамасы мен жүйесін көруге болады. Жеке адам бағыттылығының негізгі типтері: ... ... жеке ... ... ... т.б. ... ... мәселеге педагогтар көзқарасы, жеке адам бағыттылығы - оқу, оқудан тыс іс-әрекет формаларының баршасының әсерінен ... ... ... ... кәсіби іс-әрекетке дайындығын тәрбиелейтін күрделі жеке адамдық құрылым деген түсінікке саяды [25].
Біздің жұмысымыз үшін ... - ... ... ... ... ... ... оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы олардың кәсіби бағыттылығының мәнін ... Бұл ... ... ... зерттеулері арналған. Олардың қатарында А.Е.Голомшток, Л.А.Йовайша, А.П.Сейтешов, Ю.В.Укке, П.А.Шавир және т.б. ... ... [9]. ... жеке тұлғаның ерекшеліктерін тұтастай анықтайтын құрылым болса, кәсіби бағыттылық жеке адамның жалпы бағыттылығының құрамдас компоненті ретінде қарастырылады[15].
Кәсіби ... - ... ... мамандыққа көзқарасын сипаттайтын кәсіби іс-әрекетке дайындығы мен оның табыстылығына әсер ететін жеке адамның ... ... ... ... ... жеке ... жүйесін құрайтын қасиеті ретінде П.А.Шавир еңбектерінде қарастырады. Оның пікірінше, кәсіби бағыттылық - нақты іс-әрекетті артығырақ ... ... ... оның өзі жеке ... ... және құндылық бағдарлық іс-әрекеті негізінде өтетін кәсіби әсерлер жүйесімен қарым-қатынас үрдісінде ... [26]. ... ... - жеке ... ... ... оның ... бейнесін құрайтын факторы ретінде түсіну, оны комплекс түрінде, оның ішінде, кәсіби іс-әрекетке, қажеттілік, бейімділіктер, кәсіби мұраттар, кәсіби іс-әрекетке ... ... ... және ... ... деп ... ... етеді.
Кәсіби бағыттылықтың психологиялық-педагогикалық аспектісін, кәсіби шеберлікті дамыту бағытында кәсіби бағыттылықты қалыптастыруды жетілдіру және жеке адамның жалпы ... ... өте ... және жан-жақты зерттеген А.П.Сейтешов [16].
А.П.Сейтешовтың пікірінше, кәсіби бағыттылық дегеніміз - жеке ... ... ... ... ол оның ... ... ... мұраты мен сенімдерінде көрінеді
Психология білімінің қағидалары мен өз ... ... ... ала ... А.П.Сейтешов бағытының көрінуінің ұлық формаларын толығымен қарастырады, жас жұмысшылардың жеке тұлғасының кәсіби бағыттылығы дамуының кейбір заңдылықтарын, оны тәрбиелеу жағдайларын ... ... ... - болашақ маманның жеке тұлғасының біртұтас және жан-жақты қасиеті түрінде толық түсіну үшін, оның компоненттік құрамын, ... ... мен ... ... ... бағыттылықтың құрылымы туралы зерттеушілер арасында бірыңғай пікір жоқ. Жалпы осы бағытта жүргізілген зерттеулерді талдай отырып, ... ... ... ... ... ... қызығулар, бейімділіктер, кәсіби ниеттер, жеке тәжірибе, еңбек етуге даярлық, мақсат, кәсіби мотивтер, шығармашылық кәсіби ойлау, ұжымшылдық, коммуникативті және ... ... ... ... ... танымдық, мотивациялық, дүниетанымдық, эмоциялық-еріктік, мінез-құлықтық, т.б [27].
П.А.Шавир кәсіби біліктіліктің психологиялық сипаттамасын бере отырып, оны ... ... жеке ... орталық құрылым деп анықтайды. Кәсіби бағыттылықтың қалыптасуының ең бірінші қажетті шарты - ... ... ... ... ... ... ... болуы. Бұл қатынас, көбінесе, белгілі іс-әрекет мазмұнының кейбір жақтары немесе мамандықтың ерекше белгілері, іс-әрекетке кәсіби мотивтердің пайда болуынан ... ... жеке ... ... яғни мотивтерін қалыптастыру үшін олар туралы түсінік ... ... ... жеке адамның мотивациялық саласында не жатқанын білу керек, қандай педагогикалық шаралар қолдану керек, оқушының жеке бастық ... ... ... шешу ... [28]. ... ... ... жоғарғы сынып оқушыларына кәсіби бағдар беру арқылы кәсіби ... ... ... ... ... мотивтер тобын бөліп көрсетеді:
* болашақ кәсіби іс-әрекет ... ... оның ... ... ... ... ... болашақ іс-әрекетке берілгендігімен және кәсіби бағыттылығының қалыптасқандығын сипаттайтын мотивтер.
* берілген мамандықты игеруге маңызды, бірақ кәсіби бағыттылықтыңжоғары деңгейде дамуын ... оның ... ... ... мотивтер.
* кәсіби бағыттылығы қалыптаспаған, жаңаша немесе кездейсоқ мотивтер.
Оқушының жеке ... ... ... ... мотивациялық ортасынан басқа да маңызды болап табылатын эмоциялық-еріктік және танымдық сфераларын ... ... ... [29]. ... ... эмоциялық-еріктік компоненті, ең алдымен, болашақ мамандыққа деген эмоциялық қатынасынан, мамандыққа қанағаттануынан, ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет объектісіне бағыттылығына, өзінің болашақ кәсіби және қазіргі оқу іс-әрекетінің маңызы мен қажеттілігін саналы түрде түсіндіруіне байланысты[30].
Белгілі бір ... ... ... болу деңгейінен, оқушылардың кәсіби жоспарларынан, таңдалатын мамандықтың маңыздылығын түсіну деңгейінен, ... ... ... ... кезеңінде салалы пәндерді оқу мақсатын түсінуінен көрінеді. Осы бағыттағы зерттеулердің бірқатары кәсіби бағыттылықтың негізгі компоненттерінің бірі ... ... ... мен ... ... психологиялық белсенділікті тудыратын кәсіби қызығушылықтың маңызына көңіл бөледі [21].
В.С.Леднев жеке адам құрылымының ... ... ... ... ... ... бірі ... білім, іскерлік пен дағдыны бөліп көрсеті керек деп ... [8]. ... та бұл ... ... ... оларды кәсіби бағыттылықтың дамуының іргетасы деп бағалайды.
Кәсіби қызығу жеке адамдық қасиеттер ... ... ... негізгі қасиеттері - жеке адамның оқу-танымдық және кәсіби-еңбектік іс-әрекетіне итермелейтін белсенділік туғызатын функция. ... ... ... ... және дамуы танымдық әдістермен бірге жеке адамның эмоциялық және еріктік процестерінің бар ... де ... ... кәсіби қызығу оқушының сабақ және сабақтан тыс әрекетіне де эмоциялық түр беру керек [30].
Кәсіби бағыттылықтың барлық құрылымдық компоненттері - ... де, ... де, ... да ... тығыз байланысты және өзара бір-біріне тәуелді. Қажеттіліктер кез-келген іс-әрекеттің бастапқы кезеңінде болады. Ізденіс іс-әрекеттің нәтижесінде "заттанады", ал ... зат ... ... және ... ... ... ие ... яғни мотивке айналады [31].
Кәсіби бағыттылық құрамы мен құрылысын зерттеп, осы ... ... ... көзқарастарды талдау, эмпирикалық зерттеу жұмыстарын саралағанда "оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... мектеп бітірушілердің ойдағыдай кәсіби айқындауын қамтамасыз ететін интегралды динамикалық қасиет, оның негізін ... ... ... ... ... ... үздіксіз кәсіби дамуға өз бетінше ұмтылуына дағдыландыру мақсатымен оқу тәрбие процесінде қанағаттандырылатын қажеттіліктер, мотивтер, қызығулар мен ... ... ... ... ... [32]. Жоғарғы сынып оқушыларының саналы түрде мамандық таңдауын мотивтейтін өз кәсіби қызығуларын түсінуі, мақсаттарын іске ... ұшін ... ... ... іс-әрекетін жоспарлауы - кәсіби бағыт қалыптастыруының маңызды факторы ... ... ... ... жәйттардың барлығы да отандық ғалымдардың көпжылдық қажырлы еңбектері мен зерттеулерінің нәтижесінде жасалған ғылыми тұжырымдамалар[33].
Ал, енді ... ... ... ... ... ... - адам ... маңызы туралы мәселелер ежелден-ақ Шығыстың, Орта Азияның ұлы ойшылдары мен ағартушы ғалымдарын (Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашғари, А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин) замандастарымыздың, ұлы зиялылары ... ... ... ... С.Торайғыров, т.б. ерекше толғандырған. Ұлы бабамыз Әл-Фараби: "Ізгі және қасиетті жұмыс ... адам ... ... жоғары тұруы керек", - десе, осы ойды "түсіне қарама, ісіне қара" - деп ... ... ... ғалым М.Қашғари жалғастырады. Халықтың болашаға білімде екендігін Шығыс ғалымдары ертеден түсінген [12].
Ж.Баласағұн: "Бар ізгілік тек ... ... ... ... жол ... - ... ... асыл мұраларынан сусындаған ұлы Абай: "Ғылым таппай мақтанба, орын таппай баптанба", - деп, әрбір адам өз мүмкіндіктері мен ... ... сай ... өз ... ... [12]. ... өткен сайын ұрпақ тәрбиесі туралы өзекті ойлар өз жалғасын тауып, ғалымдар еңбектерінде айрықша орын алады. ... ... мен оқу ... ... ... беру мәселесіне көңіл аударып, зерттеу жүргізіп, еңбектер жазған ғалымдардың көшбастаушысы, бес арыстың бірі - Ж.Аймауыұлы болса, С.Мұқанов, ... ... ... ... ... сынды ғалымдарымыздың осы саладағы зерттеулері жалпы тұлға құрылымындағы кәсіби бағыттылық, мамандық ... мен ... ... ... арналған. Аталмыш еңбектердің кәсіби бағыттылық проблемаларын шешуде өзіндік ғылыми және практикалық маңыздылығы жоғары болып табылады. ... біз ... ... жұмысымызда қазақ зиялыларының ішінде Ж.Аймауытұлының бұл бағытта жазылған еңбектерінің еліміздің болашақ ұрпақтары үшін ... да өз ... ... мен тәжірибелік маңыздылығы ұшан-теңіз екендігіне көз жеткізгендей болдық. Жұмысымыздың келеі тарауында Ж.Аймауытұлының "Жан жүйесі және өнер таңдау" ... ... ... деректер мен тұжырымдамаларды кездестіруге болады[12].
Сонымен бірге, біз Ж.Аймауытұлының аталмыш еңбегіндегі кәсіптік бағдар, өнер таңдау, мамандыққа сай қасиет, сапалар туралы ... ... ... мен өзіндік пайымдаулары салыстырмалы берілген теориялық маңызы зор мәселелеріне толығырақ тоқталмақпыз. ... 1926 жылы ... ... "Жан ... және өнер ... ... еңбегінің беташарының "Неге арналсаң, соны істе!" деп бастауының өзі оның бұл мәселедегі басты ғылыми позициясын ...
Ж. ... ... ... ... зор кемшіліктердің бірі - әлеуметтің әр мүшесі әр адамның "өз орнында" ... ... Адам ... ... ... бір ... ... икем болып туады. Басқаша айтқанда, әр адамда бір нәрсеге талап, ыңғай, қабілет, яғни зеректік болады. Кім де кім ... ... ... ... өз жолымен жүріп қызмет етсе, өзіне де, әлеуметке де үлкен пайда келтірмек. "Өз орнында" істеген адамның жұмысы да ... ... ... ... сол: өз ... адаспай тауып алатын адамдар сирек кездеседі. Адамның көбі өмір бойы өз ... ... ... күн кешеді. Өз жолымен қызмет істемеген адамның жұмысы берекесіз болғаны өз алдына, ондай адам ісіне көңілі жарымағандықтан, өмірге, тағдырға ... ... ... ... ... ... адамның кәсіби бағыттылығы мен мамандық таңдауының өзара қатынас, байланысын түсіндірудегі ғалым пікірлерінің өз ... ... даму ... ... озық ... жоғарыда келтірілген пайымдаулары куә болатыны сөзсіз. Сонымен қатар, әркімнің өз орнында жұмыс жасауының қоғам дамуына әсерін былайша тұжырымдайды: "Әр ... әр ... ... ... керек. Әлеумет те, мемлекет те, әр адамның еңбегінің берекелі болуын тілейді. Неғұрлым әр ... ... ... ... соғұрлым әлеумет тұрмысы да тез оңалмақ. Әр адамның еңбегі қашан жемісті болмақ? Әркім "өз орнында" жұмыс істегенде. Олай болса, бұл ... ... ... мен жеке адамның кәсіби қатынасы мен маңыздылығын бұдан артық сипаттау мүмкін емес [12].
Ж.Аймауытұлы өз еңбегінде адамның өмірлік жолы, кәсіп ... ... ... де зор ... ... Бұл ... оның "Бұл қиындықтар әсіресе жастардың басында: олар тәжірибесіз, ... ... ... ... өзін ... алмайды... жастар тоқсан жолдың торабында, қай жолға түсерін білмей, ... Егер ... ... ... ... түсіп кетсе, өмірі өкініші кетпейді", - деген пікірінің ... зор ... ... ... ... ... зерттеу қызығушылығын тудырған тағы бір тұсы - оның өз заманындағы шетелдік және ... ... мен ... ... жүргізілген зерттеулерге жан-жақты тоқталып, жан-жақты талдауы болып табылады. Ол жастардың қызмет таңдауына сыртқы ... ... ... ... ... деген ғалымның жүргізген нақты эмпирикалық зерттеулерімен ұщтастырады. Бұл ғалым жинаған мәліметтер бойынша: "Тілеген оқуға түсуге сыртқы шарттар бөгет ететін ... саны 50%, ... ... болатын себептен оқи алмайтындар саны 30% екен. Белгілі қызмет таңдауды тілегендер 40% құрайтың болып ... ... ... ... ... ... яғни ... де білмейді екен. Келешекте кім болуды арман етеді деп қарағанда, арман ... ... ... ... ... 29%, ... ... барлар 14%, икемділігі барлар 29%, мұратына жетуге анық тілгі барлар 4%, еш ... жоқ ... 6%, ал 6% ... ... бар не ... ... де білмейді, ал 11% икемділіктің не екендігінен хабары да жоқ" [13].
Автор осы тәріздес зерттеу мәселелеріне терең бойлай отырып, мынадай ... ... "Бұл қиын ... ... ... ... керек. Өмірде адасқандарға жол нұсқау керек. Жол нұсқаушы кім ... Бұл ... ... ... мектеп, бұл мәселені шешетін жол жүйесі болуы керек. "Міне, еліміздегі қазіргідей ғылым мен техника дамыған, ғылымның біршама қарқында дамыған ... ... ... ... осы ... ... ... бой көтеріп отыруының негізі - қоғам мен ғылымда тұлға мәселесінің өзектілігінің, өміршеңдігін көрсетсе керек [13]. ... ... ... ... ... өзектендіруі, қоғам мен тұлға қатынасы, кәсіби бағыттылық пен мамандық таңдау мәселелеріне зерделі көзқарасы және оны шешудегі жалғыз ... ... ... ... ... ... ... бағдардың ұтымды жолға қойылды деп түсінуіоның теориялық және мазмұнының қоғаммен бірге дамитын әрі өз маңызын еш уақытта ... ... ... ... ... Ол өз еңбектерінде мамандық таңдау, кәсіби бағдар беру және кәсіби икемділік мәселелері туралы шетел ... ... ... [12]. ... ... ... ... Оствальд, америка ғалымы, профессор Т. Парсонс, Англия, Германия, Шотландия психологтарының зерттеулерінің мәліметтері үлкен орын ... ... осы ... зерттеулердің маңызына түсініп, терең де жан-жақты салыстырмалы таңдау ... ... және оны сол ... ... ... беру ... ... ұштастыра білуі оның сол кездегі әлемдік психология ғылымының ... ... ... мен ... ... ... аясының кеңдігін көрсетеді [21].
Сонымен қатар, автор мектептегі кәсіби бағдар беру жұмысының қолданбалық сипатына зор көңіл бөлгені ... Оған ... оның ... ... ... ... мен оны ... жас ерекшелігін ескере отырып, бірнеше жылдың ішінде жүргізілуге тиіс шаралардың толық ... ... ... ... ... ... ... бір жүйемен жүруі керек, бірнеше жылдың ішінде бірқатар жұмыстар жасалуы керек. Ол әңгімелер үш түрлі мақсат көздеуі керек:
* ... ... ... туралы шәкірттердің мағлұматын білу;
* өнер, кәсіп жүзіндегі оның ... ... ...
* ... ... ... соңғы өмір жүзінде істелетін қызметтік тағайындау.
Алғашқы екі мәселе екінші сыныптан бастап, жыл сайын қозғалып отыруы ... Ал ... ... ... бітіретін кезде қою керек. Балаға мәслихат берместен бұрын, берген соң да қандай өнерді таңдайтындығын білу дұрыс, сондай ұзақ ... ... ... ... ... ... білуге мүмкіндік береді. Және ол арманның мектептен ... ... өмір ... ... ... ашар еді.
Ж.Аймауытұлының мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жайлы айтқан пікірлерінің қазіргі таңдағы кәсіби бағыттылықты қалыптастыру мен кәсіби ... ... ... білім беретін орта мектептердің негізгі міндеттері мен бағдармаларымен тығыз ұштасатындығын көруге болады [13].
Қазіргі кезде де ... ... ... ... қалыптастыру проблемасы қарқанды түрде қарастырылуда. Жеке адамның әлеуметтік қасиеті ретінде кәсіби бағыттылықты қалыптастыруда, оқушыларды мамандықты таңдауға ... ... ... ... орын ... және жалпы білім беретін мектептердің жоғарғы сынып оқушыларына кәсіптік бағдар бері жұмысының ... ... ... ... Жасөспірімнің кәсіби айқындалуының әлеуметтік және психологиялық негіздері бар. Әлеуметтік аспектіде мамандық ... ... ... ... ... факторлардың жеке адамға әсері болып табылады. Таңдаудың әлеуметтілігі қоғамның ... ... ... ... ... ... ... пен қоғамның ... ... [32]. ... және ... ... ... ... 25 пайызы мектептен кейін оқитыны немесе жұмыс жасайтындары туралы айтқанда, нақты мамандық немесе кәсіби іс-әрекет саласын ... ... яғни бұл ... ... ... әлі ... ... Демек, жастардың бұл бөлігінде тек әлеуметтік бағдар бар, бірақ ол нақты кәсіби бағдарға айналмаған [33].
Мұндай ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл арады мамандық немесе оқу орнын таңдағанда жасөспірімдердің басым көпшілігі өз ... ... ... ... ... жұртшылық санасында, отбасы, мектеп, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы қалыптасқан пікірлерді жиі басшылыққа алады ... ой ... [22]. ... ... ... бағдарлануының психологиялық-педагогикалық негіздерін қарастырған Г.К.Нұрғалиеваның мәліметтері бойынша, оқушы жастардың ... ... ғана (34,4%) ... бағдарланудың жоғары деңгейі қалыптасқан. Бұдан мамандық таңдау болашақ кәсіби іс-әрекет талаптарын білмей, оған деген бағыттылығы болмай, тек қана әлеуметтік айқындалу ғана іске ... ... ... ... ... ... осы бағытта жүргізілген көптеген зерттеу нәтижелері орта мектеп түлектерінің басым ... ... ... ... ары ... ... ... көрсетеді. Сонымен, мамандық таңдалған жағдайда да табысты кәсіби айқындалу іске асырылды деуге болмайды. Нақты мамандықты көрсетпей, ... ... ... ... ... ... ... айқындалу деп айтуға болмайды. Бұл жағдайда белгілі кәсіптің мәртебесіне деген әлеуметтік бағдар туралы айтуға болады, оны ... ... ... және ... ... ... таңдау арқылы ңақтылау қажет. Мұндай әлеуметтік айқындалуды болашақта таңдалатын ... ... ... ... ... және ол кәсіби бағыттылықтың жоғары деңгейіне негізделген емес [34].
Егер де бағыттылықтың осындай (жоғары) ... ... онда ... ... кәсіп емес, нақты мамандық деңгейінде іске асырылады. Әрине, ... ... мен ... ... арақатынасын осылайша түсінгенде мектепте кәсіптік бағдар беру жұмысы ... ... ... ... жалпы кәсіптер әлемі емес, нақты мамандықтар деңгейінде бағдарлануы керек. Кәсіпті таңдау бағытына ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың негізгі факторларына сыртқы факторларды (мекен-жайы, мектептің орналасуы, ата-анасының ... мен ... ... ... ... ... бағдарлау) жатқызуға болады. Сыртқы факторлар субъективті ішкі факторлардың әсерімен, яғни табиғи-биологиялық қасиеттері (жасы, жынысы, темпераменті, ... жеке ... ... ... ... ... арқылы өзгертіледі. Соңғы нәтиже - кәсіби айқындалудың пайда болуына ... ... ... ... күші ... ... [18]. ... кәсіби айқындалудың психологиялық негізі ішкі алғышарттардың тең әсерлері түрінде емес, ... ... ... ... қарым-қатынасы процесінде құрылады. Мамандық таңдау жеке адам дамуынан бөлінбейтін күрделі және жүйелі процесс. Жеке адам мен оған әсер ... ... ... ... қарым-қатынас психологиялық бейнелену шартын тудыратын, оның арқасында жеке адамға әсер етудің себептілік ... ... ... ... ... ғана ... ... айқындалу процесі оны сыртқы факторлармен байланыстыратын субъект ... ... ... ұлғаюы, тереңдеуімен байланысты. Сонымен қатар, кәсіби айқындалудың өзі, ол әрекетті бағыттайтын, ... ... ... яғни оның өту ... ... ... анықтайтын компонент ретінде қарастырылады [18].
Жеке тұлғаның ... ... ... ... ... негізгі екі топқа бөліп көрсетуге болады. Бірінші топқа мамандық таңдау мәселесін ... ... ... ... бірақ ол процесті жандандыруға қатыспайтын жеке адам ерекшеліктері жатады. Мұндай ерекшеліктерге еңбекқорлық, тәжірибе, өмірлік ... ... ... ... ... ... [35].
Екінші топқа кәсіби айқындалу процесін жандандыратын және мамандық таңдаудағы талғампаздықты тудыратын жеке адам бағыттылығыны" түрлі компоненттері ... ... ... ... ... қызығулық, бейімделі, сенім, бағдарлар, құндылықтар, т.б. жатқызуға болады.
Мамандық таңдаудың мотивтеріне әсер ете отырып, ... ... ... ... ... ... басқаруға болады (П.А.Шавир). Кәсіби айқындалудың мотивтерін зерттеу кәсіби ... ... ... ... ... бағалауға мүмкіндік береді [35].
Мамандық таңдаудың мотивациясын зерттеуге бағытталған еңбектерде кәсіби айқындалудың мотивациялық сферасының иерархиялы құрылымы ... ... ... А.Б.Ценциппер, т.б.). Бұл иерархияның шыңында жеке адамның бағыттылығын анықтайтын, оның ... ... ... ... ... ең ... мотивтер орналасады. Алайда кәсіби айқындалу мотивациясы аз зерттелген мәселе болып ... Әлі ... ... ... ... ... жасөспірімдер қандай түрткілерді басшылыққа алатыны толық түсінікті емес [22]. ... ... ... оқушылар пән мұғалімдері немесе өздері үшін ерекше тартымды көрінетін ... ... жиі ... ... ... мамандық талаптарын жете ескермейді. Осы бағытта ... ... ... ... ... ... ... көруге болады:
* бірінші орында - еңбек мазмұнына қызығу мотивы;
* екінші орында - еңбектің қоғамдық ... ... ... - ... ... төртінші - мамандық ерекшеліктері;
* бесінші - ... ... мен ... оның жеке ... ... ... ... [26].
Жалпы, қоғамда мамандық таңдау мотивтері оқушылардың жеке дара және жас кезеңдік ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... Бұл ... ... ... мектеп, құрбы-құрдастардың ойына тәуелді болып келеді. Мамандық таңдауға әсер ететін мотивтер жүйесін анықтауда С.П.Крягжде ... ... ... Ол ауыл және қала ... ... ... кәсіби айқындалуға әсер ететін жалпы заңдылықтарды анықтаған. Жасөспірімнің өзіндік кәсіби айқындалуына әсер еткен негізгі себептер - ... ... ... жақсы табыс, қоғамдық маңыздылық, қоғамдық маңыздылық, қарым-қатынас, т.б. екенін анықтаған. Сонымен, мектеп ... ... ... ... бағыттылық негізінде де және онсыз да іске асырылуы мүмкін [9].
Демек, мамандық таңдау болған ... де ... ... ... туралы толық кепілдік беруге болмайды. Мамандыққа деген тұрақты дұрыс көзқарасты қалыптастыру тек қана оқу-кәсіптік немесе кәсіби ... ... ... [25].
Сонымен, мамандық таңдау кәсіби айқындалудың келесі деңгейіне немесе өз дамуының келесі фазасына ... ғана ... Одан ... ... ... және жаңа факторлармен анықталады.
Т.В.Кудрявцевтің пікірінше, кәсіби айқындалу негізгі 4 сатыдан тұрады:
* кәсіби ... ... ... ... ...
* ... таңдау және кәсіптік оқыту;
* кәсіпке бейімделу;
* жеке ... ... ... өзін таба алуы [34].
Біздің жұмысымызға басты қажеттісі - жалпы даму әсерінен және еңбектің түрлі ... ... ... ... ... алғашқы бағдарлану нәтижесінде кәсіби ниеттердің тууы мен қалыптасуын көрсететін бірінші сатысы ... ... ... ... ... үздіксіз, біртұтас процесс ретінде қарастырғанда, біз үшін кәсіби бағдардың алатын орны мен ролі, оның ... ... ... мен мамандық таңдауда қалай әсер ететінінанықтау маңызды болып табылады [11]. ... ... ... ... ... ... орта ... тән болып келеді. Мүны былайша түсіндіруге болады: жоғарғы сынып оқушысының қажеттіліктері, кәсіби ... ... және ... ... іс-әрекеттің мазмұны, сипаты туралы түсініктерінің арасында толық ... ... онда ... ... оның ... ... ...
Сонымен қатар, болашақ кәсіби іс-әрекеттері туралы түсініктері тек шолақ ақпаратты түрде емес, кәсіпке дейінгі белгілі тәжірибені қалыптастыратын ашық түрде болуы ... ... ... өз ... мен ... ... ... сенімі де маңызды роль атқарады. Ал мұндай сенім қалыптасуы ... ... ... және ... оқу-тәрбие процесінің жүйесіне енгізілген болуы керек. Ал оқушы өз қабілеттерін осындай іс-әрекет үстінде көрсетуі қажет [17]. Жоғарғы сынып оқушыларының арасындағы ... ... ... ... осы ... ... нәижесінде болашақ мамандық таңдаудың маңызды мәселелері бірқатар жағымды шешімін табады деп ... ... [36].
1.2 ... ... ... таңдаудың әлеуметтік психологиялық ерекшеліктері
Мамандық (рrоfessio - деген фрацуз тілінде) - ... ... ... ... ... ... ... бағдар беру - әр адамның жекелік қасиеттеріне, қызығушылығына, қабілетіне, қоғамдық қажеттілікке ... ... ... ... ... ... ... дұрыс таңдаудың өр адамның өз өмірінде табысты болуына және әлеуметтік ортада барлық қабілетін толық ашуға негіз болатындығын ... ... өз ... ... шыққан.
Жұмыстық кәсіп - өндірісте және еңбек операцияларын тікелей орындайтын (басқарушылық жұмыстармен салыстырғанда) бірнеше ... ... ... кәсіптің кең тобы. Өндірістің түрлі салаларынан жұмыстық кәсіптерге мысал келтірер болсақ:
* металл өңдеу: темір ұстасы, ... ... ... ағаш ... ағаш ... ағаш шебері, жиһаз шебері;
* құрылыс және жөндеу: тас қалаушы, бетоншы, кранда істейтін жұмысшы, сылақшы, сырлаушы [36]. ... ... ... ... Ф.Гальтон, А.Кершенштейнер, Г.Мюнстерберг, П.П.Блонский, Ю.П.Сокольников, Т.Н.Мальковская, Г.А.Уманов т.б. ғалымдар әлеуметтік-кәсіби бағдарлау идеяларын қалыптастырды. Осы идеяларға сүйене отырып барлық ізгіниетті мемлекеттер өз ... ... ... ... ... ... беру, кәсіп беру мәселелерін өз халқында қалыптасқан дәстүрлерге сүйене отырып ғылыми негізде шешу ... ... ... ... ... ... ақпаратты-анықтама және тәрбиелік функцияларды қатты шектелмегенін айта кету керек. Мысалы: белгілі ... ... ... қызығушылықты болжайды, сол уақытта оған бейтараптылық немесе қате қатынаста соңғыны игеру тиімді болмайды[29].
Оқу жоспарының ... ... ... және ... техника, технология, өндірістін динамикалық сипатта дамуы құжаттардың қажетті мерзімдік ... ... ... баға ... ... сағат кестесі, жинақталған-тақырыптық жоспар, оқу бағдарламалары оқу ... ... ... ... ... болып табылады. Мамандыққа баға беретін сипаттама жұмысшылардың кәсіптері мен ... ... ... баға ... ... бірыңғайымен сәйкестендіріліп құралады. Мамандыққа баға беретін сипаттама белгілі кәсіби мен квалификациясы бар жұмысшыда болатын ... ... ... және ... ... қамтамасыз етеді. Бұл құжатты жоғары дәрежемен аттестацияланған ... ... ... ... ... ... оқу орындарында бітірушінің емтихандарын өткізетін мамандыққа беретін комиссия үшін басшылық етуші құжат ... ... Оған ... ... ... және оқу ... ... жасау кезіндегі өндірістік оқытуды шеберлері мен оқытушылары басшылық ... ... цикл ... оқу пәнің оқытылатын тізімін және оқу күштерінің дозасының сағаттарын ... ... ... оқу жылына және барлық оқыту мерзіміне құрады. Сағатың кестесінде сонымен ... оқу ... ... тәртібі, оқытудың түрі бойынша уақыттың анықтауын көрсетеді, оқу жылының құрылысын және өндірістік оқытудың кезеңдерін құрады [37]. Оқу процесінде ... ... ... ... оқушылардың техникалық, технологиялық білімін, іскерлігін қалыптастыру және ... ... ... ... дамыту мәселесін іске асырады, материалдық өндіріс ортасындағы мамандықтарымен таныстырыды. Жоспарда оқу үрдісін нақты ұйымдастыруға, дидактикалық ... іске ... ... шеберханасының материалдық, базасын ұтымды пайдалануға, жасалатын бұйымдарды тиісті сан және сапа жағынан дайындау ... ... оқу ... ... жалпы формасы: жыл сайынғы күн тақырыптық жоспар және ... ... ... күнтізбелік жоспар. Жоспардың ерекше бір түріне оқушылардың ... ... ... ... ... Дидактиканың нені және қалай оқыту керек? - деген негізгі ... ... ... ... ... де тікелей қатысы бар. Оқыту процесін талдағанда оны өз алдына белгілі бір жүйе деп ... ... ... ... ... ... ... процесі, әрине, бұл тұрғыдан қарағанда жалпы педагогикалық процестің құрамды бөлігі ретінде саналады [32].
Оқыту процесінің өзі ... ... ... ... ... ... ... оқытудың мақсаттары мен міндеттері, оқытудың мазмұны, оқытудың әдістері мен ұйымдастыру формалары - оқыту процесінің құрылымы, құрамды бөліктері ... ... ... ... міндеттері иен мазмұны қоғамдық талаптарға, қоғамдағы әлеуметтік және ғылыми-техникалық процеске байланысты өзгеріп, дамып отырады [25].
Қазіргі кезде әрбір қоғамның, ... ... ... ... ... ... моделін", мамандар профессиограмасын жасау міндеті жұршылықтың назарын аударуда. Сол сияқты маман профессиограмасын ... - ... ... педагогика, психология, әдістеме ғылымдарының көкейкесті міндетінің бірі болып саналады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ғалым-педагогтар, психологтар бар: Н.В.Кузьмина, В.А.Сластенин, А.И.Щербаков, Н.А.Сорокин, ... ... т.б. ... ... ... социологтардың "маман моделін" жасауға бағытталған зерттеулерінің пайдасы бар. Мысалы, Е.Э.Смирнова "маман ... екі ... ... ... ... мен ... моделін) біріктіріп қарастырады [9].
Социолог Д.И.Зюзинің пікірінше, жоғары білімді "маман моделі" қасиеттерін ... ... төрт ... блок болады;
* кәсіптік;
* әлеуметтік,
* саяси-идеялық;
* әлеуметтік-психологиялық [12].
Мұғалім моделін жасауда ... ... оқу ... ... ... ... қазіргі кездегі қоғамдық өмір мен халық ағарту саласында ... ... жаңа ... мен ... ... ... орай Н.Ф.Талызина, И.Т.Огородников т.б. қоғамдық дамудың белгілі жаңа өзгерістері мен ... ... ... ... ... ... баса ... Мысалы, олар мынандай тенденцияларды ашып көрсетеді:
* ғылым мен практиканың арасындағы байланыстың күшейуі және кеңеюі. Мұндай жағдай ... ... ... ... мен ... ... ... байланысты нығайтуды, сонымен қатар оқытушылар мен студенттердің еңбегін ғылыми тұрғыдан ұйымдастыруды талап етеді.
* адамның атқаратын кейбір функцияларын автоматтандыру. Бұл ... оқу ... ... ... кең және ... түрде қолдануды қажет етеді;
* адамның іс-әрекеттерінде басқару функциясы ролінің артуы. Бұл ... оқу ... ... ... жай ... ... студенттердің білімді қабылдап ұғынуына басшылық жасауды керек етеді;
* барлық қоғамдық еңбек ... ... ... ... роль атқаруы. Осыған орай мұғалімдік қызметтің өзіне тән ... ... одан әрі ... ерекше көңіл аудару қажет;
* қазіргі кезде ғылым, техника, мәдениет дамуында білімнің жаңарып, өзгеріп, ... ... ... орай ... ... ... ... білім алуға, оны үнемі толықтырып отыруға үйрету қажет [15].
Бүгінгі таңда орта мектеп оқушыларына барлық жаңа мүмкіншіліктер қарастырылған: бұл қосымша ақпараттар және ... ... ... ... үлкен әлемге жол ашылған. Мынадай сұрақтар туындайды: . Сонда оған берілген жауаптардың бірі ... ... ... өзің ... ... сен алған білім деңгейіне, сенің өзіңе, сенің ... ... Осы ойда ... ... ... ... . Өз қабілеттілігіңді ертерек байқасаң, уақыттан озасың [38]. ... ... ұлы ... деп 1000 қазіргі заманғы американдықтардың 160 өз мамандықтарын ауыстыруға мәжбір болған, оның ішінде 37% екі рет ... ... ... ауыстырған, ал 20% - үшеу және одан көп оқыған, өздерін бұрынғы істерімен айналысуға мүмкіндіктері мен ... бар ... ... 40-45 ... ... жетістікке жеткен. Барлығы да дұрыс жүргізіліп жатса да, мектепте де кеңес беру ұйымдастырылған, жасөспірімдерге көмек көрсету үшін ... ... мен ... ... ... жатады. Сонда да балаларға көмек көрсету қажет ... ... ... ... ... ... ... психологі А.Леон диагностикалық және тәрбиелік тәсіл деп атады. Бірінші, диагностикалық - ... ... ... ... ... ... ... Психолог-кеңесші арнайы әдістер көмегімен адамның қабілетін анықтайды және олардың мамандыққа деген талаптарын салыстыру жолымен олардың сол мамандыққа сай немесе сай ... ... ... ... А.Леон бұндай әдісті механикалық деп санайды. Оның ... ... ... ... ... ... алу, орта ... түсетін және дамуына деген көзқарасы [39].
Екінші тәсіл, тәрбиелік - адамның болашақ ... ... ... ... ... ... ... мәні әртүрлі қызмет түрлерін игеру процесіндегі тұлға дамуын зерттеу. Мамандық ... осы ... ... ... ... зерттеуге аз мән береді, және мамандық қызметінің өзіндегі өзгерістерін білу мен адамның кірігуін жақсы дайындау ... ... ... ... да ... ... белсенділігін, оның өзіндік анықталу мүмкіндігін, өзіндік даму мен өзіндік ... ... баға ... Бұл ... екі ... де тізбек бойында: алдымен адам бойындағы қабілетті анықтау қажет, кейін болашақ мамандығына дайындалуына көмектесу қажет. Ендеше, осы ... ... ... ... ... кәсіпті таңдаудағы негізгі әдістер мен тәсілдерге тоқталып өтейік. Олардың ең негізгілері - жұмыстық кәсіпке ... ... ... ... қызығушылық, жұмыстық кәсіпке бейімділік. Енді осы аталғандардың ... ... ... болсақ [23].
Жұмыстық кәсіпке деген қабілет - ... ... және ... ... ... ал оның шындыққа айналуы тек әртүрлі жағдайға байланысты. Мысалы, баланың ... ... ... ... оның міндетті түрде ұлы математик болатындығын айтпайды. Бұған жақсы жағдай жасамаса (жекелеп оқыту, шығармашылықпен жұмыс істейтін мұғалімдермен өткізілетін дайындықтар, ... ... т.б), ... ... ... өшіп ... ... мұның барлығы тек үстіртін болып қалуы да мүмкін, яғни қабілетті тек тани білу керек. Егер адамның математикаға қабілеті болып, ол ... не ... ... оның ... түк ... қалады: оны тек сандарды, есептерді меңгеру процесінде ғана ... ... ... пен мамандықтың арақатынасын қарастыра отырып, аңғаратынымыз, егер адам өз жұмысын атқара алмаса, ол оның ... осы ... ... жоқтығын білдірмейді: оның бұл мамандықты меңгеруіне, дағдылануына көбірек уақыт керек те, ал оның мұғалімдері көбірек күш жұмсауы ... ... ... ... ... ... ... талаптылығы - жүйке жүйесінің, мидың, сезім мүшелері мен қимылдарының тумысынан автономды-физиологиялық ... [33]. ... бұл ... өте маңызды, бірақ дейтұрғанмен, ол қабілеттің даму шартына жеткілікті ... ... егер ... ... бар адамдар болса, онда оған қандай да қолайлы жағдай ... ой ... ... ... ... ... ... оның міндетті түрде қабілетке айналуы деген сөз емес. Жоғарыда атап кеткеніміздей, талаптың болуының өзі өте маңызды, ... оны ... ... жағдай жасамасақ, ол қабілетке айналмай-ақ сөніп қалуы мүмкін. Ал, осы талаптың дамуының негізгі алғышарттарының бірі ол ... ... ... яғни ... орта [40]. ... есептеуінше, мамандықты таңдауда адамның психологиялық ерекшеліктері мен мамандықтың сәйкесінше сипаттамалары сай келуі ... ... ... болуы тиіс. Егер саған өсімдіктер, жануарлар ұнаса, онда өз кәсіби іс-әрекетіңде тірі табиғат объектілерімен кездесу сен үшін қызықты ... Егер сен ... ... - онда оған ... қызығушылық инженер - конструктор немесе физик-теоретик іс-әрекеттерінде қолдау табады. Кез келген мамандық адамда деп аталатын ... ... ... ... ... зейінділік, суретшіге - бейнелік ойлау және т.б. Сондықтан, қандай да бір ... ... ... сенде кәсіби маңызды сапаларға сәйкес қабілеттер бар ма екендігін ... ... [41]. ... таңдауда күмәнділік жағдайында, сенің қабілеттерің толығымен жүзеге асатын болса, бұл іс-әрекетте ... ... қол ... Жүзеге асыратын мамандық типі сенің тұлғалық, мінездік типіңмен сәйкес келуі керек. Егер сен қарым-қатынасқа жоғары деңгейде түсе алатын ... онда ... ... ... ... ... ... таңдау қажет. Егер эмоционалды тұрақты емес болсаң, онда сен ұзақ уақыттық зейін шоғырланушылығын талап ететін, бір ... ... ... ... [36].
Сонымен, мамандықты таңдау үшін, ең алдымен өзіңді тануың қажет. Сен өзіңе , , деген сұрақтарды жиі ... ... ... ... ... және бұл ... бір бөлігіне жауап беруге (бұл сұрақтарға толығымен ешқашан жауап бере алмайсың) қарапайым жаттығу ... ... ... адамның көзқарасымен қара. Өзің жақсы білетін нақты ... ... ... ... бірге отыратын көршіңнің, анаңның немесе сүйікті қызыңның көзқарасымен. Өз қылықтарыңды басқа адам шынайы мотивтерін білмей қалай ... ... ... етіп түсіндіруге тырыс. Сені басқа адамдар қалай көретінін ... ... ... ... субъективизмнен айырыласың, өйткені өз кемшіліктерін көру адам үшін өте ауыр. Сенің мінезің әлі қалыптасуда, сондықтан өзіңе ярлык ... және ... ... сен ... деп ... ... бас ... болмайды. Күрес, өзіңмен жұмыс жаса, өзіңді таны. Адамның психикалық қасиеттері (қабілеттер, қызығушылықтар немесе мінез сипаттары) өте майыспалы, өзгергіш сапалар ... ... ... Музыкаға деген қабілеттері жоқ, бірақ онымен айналысуға тілектері өте жоғары адамдарда, музыкалық естуді дамыта ... ... ... өте көп. Ең ... қабілеттер іс-әрекет барысында қалыптасатындығын есте сақта. Еңбектенуге, жұмыс істеуге дағдылан. Жалғыз қабілеттермен ... ... ... жағынан, қызығушылық - тұрақты зат емес. Көптеген балалар қандай да бір оқу ... ... ... деп ... ... шын мәнінде оларға мұғалім өте ұнайды. Сонымен бірге саған психология ... ... ... ... ... ... өйткені бұл пәндерді мектеп қабырғасында оқытпайды. Мамандық таңдауда қателік жасамас үшін мамандықтар ... ... ... ... ... ... Ересектерге олардың кәсіби іс-әрекеттері жайлы сұрақтар қойыңдар - әдетте, адамдар өздерінің нақты жұмыстары және студенттік ... ... ... ... айтып береді. Сол кезде сен бұл аймақ ... ... ма, әлде сен өз ... тапсырғалы отырған мамандықтың тек атын ғана білетіндігіңді саналы шеше аласың [13].
Сонымен, өз қабілеттеріңді, қызығушылықтарыңды және тұлғалық сипаттарыңды біле отырып, енді сен ... ... ... оқу ... ... факультетті таңдайсың. Сені қызықтыратын іс-әрекет түріне қандай мамандықтар және маманданулар сәйкес келетінін ... Бұл тек бір ... ... ... емес (мысалы, жаңа бағдарламалар жасау үшін, ... алу ... ... ... ... емес көптеген факторларға негізделуі керек: оқу орнының беделі және сайыс, достардың, ата-ананың пікірлері, оқу ақысы. ... ... ... ... оң және теріс жақтарын тізіп жазып шық. Алынған мәліметтерді достарыңмен және туыстарыңмен талда. Ең соңғы таңдау тек өзіңде, өйткені мамандықты ... ... ... ... ешқашан естен шығарма. Мамандық қанағаттанушылық әкелуі (тек оң эмоциялар) және сенің (қоғамға пайдалы) мүмкіндіктеріңнің толықтай жүзеге ... ... етуі ... ... ... ... дайындық оқушылармен дербес жұмысты күшейту, оларды кәсіби өзіндік анықтауын белсендірудіқажет етеді [15]. ... ... ... ... дамуы жалпы процесінің маңызды жағы. Сыртқы әлеммен әрекеттесіп, өзінің мүмкіндіктері туралы қалыптасқан түсініктерді басшылыққа ала ... және ... ... ... ... мөлшерде ескере отырып, жас тұлға өзін белсенді іздейді. Кейінгі түсіну қоғамға неғұрлым ... ... ... мүмкіндік беретін және өз еңбегімен қанағаттанатын кәсіпті іздеуге мүмкіндік туғызады. Кәсіби өзіндік анықтаудың табыстылығы үшін, оқушыларда қоғамға барынша ... ... ... іздеу ұмтылысында көретін саналы және құлықтылық себептері болуы керек, сонымен бірге кәсіп таңдау туралы дәлелді шешім қабылдауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... негіздері туралы оқушылардың білім жүйесі адамға әр түрлі кәсіптер қоятын талаптардың түсініктерін, елдің (қаланың, ауданның) халық шаруашылығындағы қажеттіліктерін, ... ... ... ... ... ... ... бейімділіктерін, қабілеттерін, мінезінің ерекшеліктері) кіргізеді. Еңбекке оқыту технологиясы мазмұнына білім, білік, дағды жүйесі, білікті маманға педагогикалық әрекетті ... ... ... ... ... ... ... меңгеру түсіндіріледі [23].
Еңбекке оқыту технологиясы мазмұнын анықтау негізін еңбек технологиясы білікті мұғалімінің еңбек әректеінің мазмұны анализі болып табылады, мұнда пәнді ... мен ... ... ... ... ... - бұл эмоционалды реакция мен ой белсенділігінде көрінетін адамның болмыс ... ... ... ... ... кезеңде қызығушылықтар көбіне телехабарлар, кинофильмдер көруде, көркем әдебиеттерін оқығанда осылардың әсерінен пайда болады. Бұл ... ... ... болуын объектінің эмоционалды тартымдылығы салдарынан түсінбеушілік деп санауға болады [37].
Қызығушылықтардың бекітіліп және өздерінің дамуы үшін, оқушыларды белгілі қызмет ... ... ... Мысалы. Оқушыда үлгілеуде қызығушылық туды. Тиісті үйірмедегі табысты оқу, осы қызығушылықтың бекітілуіне және орындалатын жұмысқа дұрыс қатынасуына мүмкіндік болады.
Қызығушылықтың бар ... ... ... ... белсенділік пен эмоционалды реакция табылады. Танымдық белсенділік қызықтыратын затты тануға, ол туралы ойлауға, оқушының қабылдауға үнемі ұмтылысында көрінеді. Эмоционалды ... ... ... терең қанағаттандырушылықта немесе сәтсіздікке қынжылу сияқты қызметін дұрыс ұйымдастыруға байланысты [40].
Танымдық ... - оның ... және ... ... ... ... ... түрін табысты орынлауға, оның кәсіби бағыттылығын қалыптастыруға бейімделген дербестігін шығаруға мүмкіндік береді. Бірақ қызығушылықтар мен бейімділіктер қандай да ... ... ... ... ... әрқашан кәсіпшілікке ауыса бермейді. Олар кәсіпшілік болады, егер олармен адамның ... ... ... ... ... ... көрсетіп, қажетті білім мен дағдылырды иемденуге қол жеткізу керек [41]. ... ... мен ... ... сабақ қорытындысы болып, оларда өзінің "мен" дегенін білуге қажеттіліктерін болашақ кәсіпке дайындау мақсатымен өздерімен жұмыс істеу ықыласын ... ... ... ... ... мен ... ... практикалық сабақтар өткізу үшін ескі әдістемелерді анкета түрінде ұсынуға ... [24]. ... ... ... ... ... ... құрастырылған оқушылардың танымдық қызығушылықтарын табуға бағытталған. Екінші әдістеме "Дифференциалды - диагностикалық сұрау" сезім мүшелерімен бірге ... ... ... ... ... ... бағыттылықта қызығушылықтың техникалық, гуманитарлық, көркемдік және т.б. болатынын айтқан жөн. Әр түрлі ғылыми және практикалық қызмет түрлеріне, ... ... ... ... тым ... ... да бар. ... тұрақтылығы және қоғамдық мәнділігі оқушылардың еңбекке дайындылықтығын, маңыздылығы түсінігінде, пайда әкелуге ұмтылысында, ой-өрісін кеңейту ықыласында, ғылым мен техникалық шектес аймақтары ... ... ... және ... пәнді мұқият оқығанда көрінеді. Танымдық қызығушылықтың даму маңыздылығына оқушылардың көңілінерекше аудару керек. Бұл жағдайда адам пән ... ғана ... алып ... сонымен бірге таным процесінің өзімен, яғни құбылыстың ... ... ... ... ... ... ... негіздерді шешуге көңіл қояды [43].
Танылатын қызығушылық бейімділік түрге ие болуы мүмкін, егер ... ... бір ... ... басқалармен салыстырғанда артығырақ үнемі айналысса. Бейімділік - бұл адамның белгілі бір қызметпен айналысуға ... ... ... ... ... жиі ... ... белсенді көрермен болуы мүмкін, бірақ сахнада ойнау бейімділігі болмайды. Белсенді қатысушылық қана, ... ... ... осы ... ... ... жасайды. Бейімділік қызығушылықтармен өзара тығыз байланысты ғана емес, сонымен бірге адамның мүмкіндіктерімен де, себебі белгілі ... ... ... ... ... стимулы болып табылады. Мысалы, оқушының құрастырушылықпен айналысуға бейімділігі бар, осы процесте оның ... ... ... ... қиылыстырушылық мүмкіндігі, яғни құрастырушы-техникалық мүмкіндіктері дамиды [25].
Оқушылардың қызығушылықтары мен ... ... ... дербес жұмысын 1 кестеден көруге болады.
Кесте 1
Оқушылардың қызығушылықтары мен бейімділіктерінің дамуы
Кезеңдер
Жұмыстың мазмұны
Қызығушылықтар мен бейімділіктерді ... ... ... ... оқу ... сыныптан тыс қызметте, жекеше әңгімелерде, ата-аналар мен мұғалімдердің мәліметтерімен, анкета жүргізуде қызығушылықтар мен ... ... ... ... мен одан арғы ... мен ... дамуы-на дербес жос-пар құру
Дербестілік жоспарының негізгі таралуы: ... пән ... ... ақпараттандырушылығын күшейте (арнайы әдебиеттерді оқу, рефераттар дайындау, баяндамалар, кәсіп таңдау туралы шығармалар және т.б.). Жас ... ... ... қызмет пәндер бойынша факультативті сабақтар, үйірмелік жұмыстар және т.б. Өзін-өзі тану және дербес қасиеттерін дамыту. Мұғаліммен бірлесіп қызығушылықтар мен ... ... ... ... ... ... дербес ерекшеліктеріне сәйкестілік. Дербес әңгімеле, кәсіби кеңестілік партадағы олардың мазмұнын қысқаша жазып алу, негізгі түйіндер, сипаттамалар өткізу
Жалпы білім беру ... ... ... ... да бір ... ... баулу және әр баланың психофизиологиялық ерекшеліктерін, қабілеті мен білімділігін анықтауға мүмкіндік беру қажет екені анықталған. Бұл мәселені шешу әр ... әр ... ... ... ... ... қызмет ұйымдастырылған мектептерде балалардың жекелік психикалық қасиеттерін анықтаумен шектелуде. Ал шын мәнінде бұл ... ... және ... ... ... ... алдын-ала кәсіби диагностикалаудан өткізу проблемасын зерттеу үшін көптеген арнайы және жалпы диагностикалық әдістемелер жасалған. Оның ішінде ... пен ... ... ... ... Бине-Симон жасаған интеллектуалдық қабілеттілікті анықтау шкаласы, Айзенктің интеллекті зерттеу тестерінің вербалдық, математикалық және техникалық субтестілері, Филипстің ... ... ... ... ... коммикациялық және ұйымдастырушылық қабілетті зерттеу тестері тағы сол сияқты көптеген әдістемелер. Олардың нәтижесін кәсіби бағдарлауда қолдану ... ... ... т.б. анықтаған [45].
Бұл жұмыстың мазмұны жеке адамнаң ... ... ... ... ... ... бойынша мағлұмат алудан тұрады: мінез-құлқының жеке-даралық ерекшеліктерін анықтау; жүйке қызметінің жеке-даралық ерекшеліктерін анықтау; қызығушылығы, бейімділігі, қабілеті, кәсіби ниеттері туралы ... алу; ... ... ... ... және ... [25].
Кәсіби бағдарлауды жүргізуге негіз болатын идеялар жастарға білім беру тұжырымдамасында анықталады. Біздің мектеп тұжырымдамасында кәсіби ... ... әр ... ... ... таңдауға қажетті қабілеттері мен қызығушылығын анықтауды ұйымдастыру. Әдіснамалық сипатта бұл проблема ... ... және ... бағдарлау жұмысын жүргізудің даралық ұстанымы жатады. Бұл ұстаным бойынша оқушылардың өмірлік және ... ... ... ... арқылы, сыныптастыру жұмысын жүргізу негізінде оларға бағдар беру программасы анықталады [43].
Кәсіби бағдарлау жұмысын негізгі екі кезеңге бөліп қарастыруға болады.
Біріші ... - ... ... Бұл ... ... ... ... мамандық бойынша қызмет атқару, табыс көзі, мамандық шеберлік және сондай жалпы мағлұматтар беріледі. Бұл кезеңнің міндеттері: мамандақ туралы жалпы ... ... ... ... ... жасау арқыла баланың мағлұматтылығын қалыптастыру; шебер адамдардың құрметке бөленетінін, олар материалдық және рухани байлыққа өз ... ... ... көрсету; мемелкеттің әлеуметтік-экономикалық даму тенденциясына байланысты ңандай мамандықтардың ... мол деп ... ... ... ... ... ... мамандықтарын, олардың перспективасын көрсету; еңбектің шығармашылық сипатымен таныстыру; еңбек романтикасы туралы мағлұмат беру; еңбектің материалдық және ... ... көзі ... ... ... еңбек, кәсіби әрекеттің өзі құндылық екенін айқындап, әрбір жеке адамның мамандықты дұрыс таңдап ... өз ... ... ... болғанда ғана оның қызығушылығы одан әрі дамып, мәртебесі өсіп, жоғары мансаптық орынға ие болуына мүмкіндік ... ... ... бар ... оны ... және ... меңгеруге жол ... ... ... беру жұмысын ұйымдастыруда құндылықтардың қалыптасуына үлкен әсерін тигізетін нәрсе - мотивтер екенін ескеру ... ... ... ... алты топқа бөлуге болады: жалпы мотивировка; мамандықтың романтикасы; ... ... ... ... мәні бар ... ... ... беделге, үлгіге сүйену; мотивацияланбаған таңдау. Барлық мотивтері сипаты бойынша төрт топқа бөлеміз:
* ... ... ... мақсаты анықталған, дәлелге негізделген мотивтер;
* нақты емес, жеткіліксіз ... ...
* ... ... ...
* ешқандай негізі жоқ мотивациялар [46].
Мамандық таңдау мотивтерін анықтауға арналған көптеген әдістемелер бар. ... ... ... жүргізу нәтижесінде балалардың мектеп бітіру шағында мотивациялық сферасы өте нашар көрініс ... ... Бұл ... ... ... қалаулары анықталмастан, болашақ өмір жолын анықтауға өздері үлес қосуға шамасы келмейтіндігін көрсетіп отыр.
Кәсіби бағдар беру ... ... ... ... ... анықтаудың орны ерекше. осы заңдылықты ескере отырып, ... ... ... ... ... деген адамның тіршілік объектісіне ықыласымен, жасампаздықпен, шығармашылықпен қарауы және оны меңгеруге белсенділік білдіру. Әдетте ... ... ... ... болса, оны орындауға бала уақытын үнемдемейді және өз ... ... ... ... ... Осы әрекет барысында бала табысты болса, ол қабілетінің бар екенінің кепілі [36].
Жеткіншек жас ... ... ... ... ... ... жаңа сапалар немесе жаңа құрылымдар қосылады. Бұл құрылымдар бұрынғы психологиялық және физиоллогиялық көріністерге жаңа сапа беріп, олардың бір-бірімен бітісуі әлі ... кез ... ... екі ... орын ... ... бала ... қиналыстарға ұшырайды: болашақта кім болатынын, өмірде орындайтын әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бала ... шегіп, өз орнын іздейді [47].
Үлкендер баланы барлық уақытта түсіне бермейді. ... ... ... ... бағындыру, үстемдік көрсету, тіл алуды талап ету орын ... да, ... ... ... қырсықтығын туғызып, нәтижесінде үлкендер мен баланың арасында ... орын алуы ... ... дене ... ... да ... ... орын алады. Мәселен, олардың аяқ-қолдары, бет-мойыны тез ұзарады да, ... ... ... ... ... ... Дене мүшелерінің бір келкі дамымауы салдарынан жеткіншекте сыныбынан алынған соңғы тест қорытындысы
11-сынып оқушыларының тест қорытындысы төмендегідей нәтиже ... 25% - , 25% - , 15% - , 15% - және ... 20% - ... таңдады.
2.3 Оқушыларда жұмыстық кәсіп негіздерінің қалыптастыруы бойынша ... ... ... эксперименттік жұмыс өзінің алдына қойған мақсатына жетті деп ... ... ... Бұл ... ... үшін ... ... шығару қажет.
Қорытындыны айқын көру үшін қорытындының көрсеткіштері диаграммаға енгізілді.
Жұмыстың салыстырмалы көрсеткішін төмендегі 14 суреттен көре ... 14. 9 ... ... ... ... қорытындысы
9 сынып оқушыларының жұмыстық кәсіпке деген қызығушылығы мен бағыттығы 9%-ға артты. Жалпы оқушылар саны бойынша алатын ... ... ... ... кезеңінде 4 оқушы жұмыстық кәсіпке бағыттылық танытса, ... ... ... саны 7 ... ... ... ... төмендегі 10-кестеден көруге болады
Кесте 10
Зерттеу жұмысы барысындағы өзгерістер көрсеткіші
Мамандық топтауы
9 сыныбы
11 сыныбы
Зерттеуге дейінгі, %
Зерттеуден кейінгі, ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушылары мамандыққа байланысты төртінші пәнді ... ... ... ... ... ... ... жасаған жоқ. Бұл сыныптың салыстырмалы қорытындысын 15 суреттен анық көруге болады.
Сурет 15. 11 сыныбы бойынша зерттеудің ... ... ... ... оқушылардың жұмыстық кәсіпке деген пікірі 10%-ға арты, оқушы саны бастапқы кезеңде 3 болса, соңғы ... ... саны 6 ... Бұл ... ... ... тұрғызатын болсақ, ол жоғарыдағыдай көрінеді. 11-сыныптың қорытынды нәтижесін, анық 8-суреттен көре аламыз.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... байқауымызға болады. Оның негізгі артықшылықтары:
* оқушыларға кызықты түрде жасалынған;
* мәліметтердің барлығы бір әдістемеге жинақталған;
* электронды түрде ... ... ... ... ... ... ... де жұмысын жеңілдетеді.
Егер осы әдістемені ары қарай барлық мектептерге енгізіп пайдаланар болсақ, кәсіби бағдар беру жұмысының ... ... ... нәтиже берері сөзсіз.
Қорытынды
Қоғамның кәсіби бағыттылықты қалыптастыруға деген тапсырысы мен мектептегі кәсіптік бағдар беру ... ... ... іске ... және бұл жұмысты ғылыми негізде жүргізу қажеттігі мен ғылыми-әдістемелік құралдардың ... ... ... бар екендігін көруге болады.
Осыған байланысты педагогикалық процесте оқушыларға кәіптік бағдар беру мен кәсіби бағыттылығын қалыптастырудың ... ... ... ... мәселесі - қазіргі кездегі білім беру жүйесі ... ... ... ... ... болып табылады .
Қазақ мектептеріндегі кәсіптік бағдар беру жұмысының ойдағыдай іске асырылмауы ... ... бұл ... ... ... ... мен ... мектептерде арнайы маман-психологтардың болмауымен себептелінеді.
Бұл бағыттағы еңбектердің ішінде 1973 жылы аударылған А.Е.Голомшток редакциясында басылған "Мектеп және мамандықты таңдауң ... 1994 жылы ... ... Л.Х.Мажитованының "Қазақ мектептерінде кәсіптік бағдар беру" әдістемелік нұсқауларын, Ж.Түрікпенұлының "Кәсіптік ... оқу ... ... атап өтуге болады.
Қазіргі білім берудің үздіксіз жүйесі ... ... ... ... мектеп пен КББ біттұтас жүйесінде кәсіби бағыттылықты қалыптастыратын кәсіптік бағдарды беру жұмысын ұйымдастыратын ғылыми-әдістемелік нұсқаулардың жарық көргені шамалы. Осы ... ... ... және ... ... ... оқушылардың кәсіби бағыттылығын қалыптастыру мәселесі әлеуметтік-экономикалық, психологиялық проблема ретінде мамандықты дұрыс таңдау қажеттіліктерінен туындайтынын көрсетеді.
Қорыта келгенде, оқушыларды мамандықты дұрыс ... ... ... үшін оқу-тәрбие процесінде олардың кәсіби бағыттылығының жоғарғы деңгейі қалыптастырып, ... ... беру ... ... тұлғалық қасиеттерін есепке ала отырып, жүргізу қажет. ... ... ... ... бағыттылығын қалыптастыруда мектеп пен ЖОО білім беру жүйесі кәсіби сабақтастықта жұмыс жасауы қажет. Осындай жағдайда ғана болашақ маманның жеке ... ... ... ... ... ... ... беру жұмысын табысты жетілдіреді деп ойлаймыз.
Жүргізілген зерттеу жұмыстың тиімділігі диагностикалық зерттеулер нәтижесімен дәлелденеді.
Сараптау-эксперименттік жұмыстың барысында, оқушылардың кәсіби ... ... ... анағұлым өскенін байқадық. Зерттеу барысында оқушылардың жұмыстық кәсіпке деген, осы ... ... ... базасы болып есептелетін кәсіптік лицейге деген қызығушылықтарының артқандығы байқалды.
Алынған нәтижелер мектептегі кәсіби ... беру ... ... ... ... ... ... тізімі
* Баширова Ж.Р. Оқушылардың өнімді еңбегі және кәсіптік бағдар/Баширова Ж.Р. - ... 2001. - 178 ... ... ... ... ... , - 2011.
* ... И. Д. ... ... ... в ... В сб.: ... теории и практики профориентации / И. Д. Зверев. - М.: Педагогика, 1972. - 246 ... ... Е. С. ... ... ... / Е. С. ... Г. А. Суворова - М.: МПГУ им. ... 1990. - 182 ... ... ... ... және кәсіптік білім берудің дамытудың 2008-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
* Психологические основы профессиональной деятельности: Хрестоматия / ... и общ. ред. В. А. ... - М.: ... 2007. - 855 ... ... ... ... учебное пособие для студентов пед. институтов / под ред. А. Д. ... - М.: ... 1988. -223 ... ... С. Н. Основы профессиональной ориентации школьников / С.Н Чистякова. - М.: ... 1983. - 123 ... ... Е.Н. Джон ... о ... профессии [Текст] / Е.Н.Прощицкая // Школа и производство . - 1993. - №4. - с. 22-24
* ... А.Д. ... ... ... Учебное пособие для пед. ин-тов [Текст] / А.Д.Сазонов. - М.: Просвещение, 1988. - 223с.
* Симоненко, В.Д. ... ... ... в ... ... ... Кн. для ... [Текст] / В.Д.Симоненко. - М: Просвещение, 1985. - 223с.
* Кәсіби ... ... - ... ... ... // ... ... - 2007. - № 4. - 123-125- ... ... Г.Қ. ... ... ... ... куәлігі №029, 15.01.2007 ж.).
* Морозов А. А. Содержание профориентационной работы в ... ... ... совещания по комплексной проблеме / А. А. Морозов. - Л., 1968. - 23 с.
* Романова Е. С. Психологические ... ... / Е. С. ... Г. А. ... - М.: МПГУ им. ... 1990. - 182 с.
* Психологические основы профессиональной деятельности: Хрестоматия / Сост. и общ. ред. В. А. Бодров. - М.: ... 2007. - 855 ... ... Е. Н. Джон Голланд о выборе профессии / Е. Н. ... // ... и ... - 1993. - №4. - 20 ... ... Б. И. Психология личностного и профессионального самосовершенствования будущих учителей / Б. И. ... - М.: ... 2005. - 175 ... ... С. Н. ... ... ... школьников / С.Н Чистякова. - М.: Просвещение, 1983. - 123 с.
* Архангельский П. И. Школа и выбор профессии. На путях к ... ... / П. И. ... - М.: ... 1929. - 62 ... ... Л.А. ... профессиональной ориентации школьников / Л.А. Йовайша. - М.: Педагогика, 1983. - 128 с.
* Архангельский П. И. ... и ... ... На ... к ... ... / П. И. Архангельский. - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
* Коган Н. Н. Школьное радио: Профориентация, ... ... и ... ... / Н. Н. Коган // Классное руководство и ... ... - 2007. - № 24. - 17 ... ... А. А. О профессиональной ориентации в общеобразовательных школах / А.А. Кыверялг. - Таллин.: ... 1968. - 231 ... ... Е. А. Психология профессионального самоопределения / Е.А. Климов. - М.: ... 2007. - 302 ... ... Е. М. ... ... ... ... деятельности / Е. М. Иванова. - М.: МГУ, 1987 - 208 с.
* ... ... ... ... ... ... трудов. - Ярославль: ЯГПИ им. К.Д. Ушинского, 1987. - 156 с.
* Архангельский П. И. ... и ... ... На ... к ... школе / П. И. Архангельский. - М.: Госиздат, 1929. - 62 с.
* Джалилов С. А. На пути к ... / С. А. ... // ... в школе, - 1989. - № 2. - 38 с.
* ... К. К. ... ... В кн.: ... ... ... / К. К. ... - М.: Высшая школа, 1978. - 216 с.
* Голомшток А. Е. Выбор профессии и ... ... ... / А.Е. ... - М.: ... 1979. - 160 ... ... Е.Н. Практикум по выбору профессии. Учеб. пособие для 8-11 ... / Е.Н. ... - М.: ... 1995. - 278 ... Зеер Э. Ф. ... ... развития / Э. Ф. Зеер. - М.: Академия, 2007. - 240 с.
* Иванова Е. М. Психотехнология ... ... в ... ... Учеб.-метод. Пособие / Е.М. Иванова. - М.: МГУ, 1992. - 94 с.
* Фадеева Е. И. От выбора профессии к ... в ... ... ... / Е. И. ... М. И. Ясюкевич. - М.: Перспектива, 2008. - 125 с.
* Вайсбург, А.А. Школьники выбирают ... ... ... / ... - М.: ... 1983. - 96с.
* Маркова А. К. Психология профессионализма / А. К. Маркова. - М.: Знание, 1996. - 308 ... ... С. С. Ты ... ... / С. С. ... - М : ... 1985. - 135 ... Прощицкая Е. Н. Джон Голланд о выборе профессии / Е. Н. Прощицкая // ... и ... - 1993. - №4. - 20 ... ... Н. Н. ... ... ... воспитание чувств и объединяющее начало / Н. Н. ... // ... ... и ... ... - 2007. - № 24. - 17 ... ... Н. С. Профессиональное и личностное самоопределение / Н. С. ... - М.: ... - 1996. - 246 ... Кыверялг А. А. О профессиональной ориентации в общеобразовательных школах / А.А. Кыверялг. - Таллин.: Валгус, 1968. - 231 ... ... ... ... беру ... ... С. Н. Школа и служба профориентации. В сб. научных трудов по проблемам профориентации / отв. ред. С. Н.Чистякова, Г. ... М.: АПН ... 1989. - 80 ... ... Н.С. Активные методы профессионального самоопределения. - М.: МГППИ, 2001.
* Пряжников Н.С. Методы активизации профессионального и личностного ... - М.: НПО: , ... ... и психофизические особенности студентов. / Под ред. Н.М. Бейсахова. - Казань, 1977.
* Психологические основы ... ... в ... ... / Под ред. А. ... - М.: ... ... http://porof.ru/ Полный список технических профессий
* http://www.profigrama.ru Рабочие профессий
* http://nsk.erabota.ru Пригалашаем на работу
* http://kz.superjob.ru Рабочие профессий
* http://www.hr-portal.ru Должностные инструкций рабочих ... ... За ... - в ... ... Е. А. Как ... ... / Е. А. Климов. М.: Просвещение, 1990. - 159 с.
Қосымша А
Электронды тасымалдағышқа ... ... ...
* Болашақ мамандығыңызды байланыстығыңыз келетін қалайтын білім (пән) облысы аясы?
* информатика және ... ... ... ... ағылшын)
* география
* биология
* тарих
* адам, қоғам, білім
* химия
* 9-сыныпты аяқтаған соң, білімді жалғастыру:
* білімді колледждерде, техникумдар немесе кәсіптік лицейлерде жалғастырамын
* ... ... ... ... ... үшін жұмыс істеп, кешкі мектепте оқимын деп жаспарладым
* Болашақ мамандығыңызды сіздің байланыстырғыңыз ... ... және ... саласымен
* ақпараттық технология саласымен
* сервис және халыққа қызмет көрсетумен
* Тиімді кәсіби өзін-өзі анықтау үшін ... ... ... ... ... түрлі оқу орындарындағы оқуты ерекшеліктері жайында мәліметті кеңейту
* мектепте , түрдегі ... ... ... ... ... ... ... ата-анамен әңгіме жүргізу
* жаппай ақпарат құралдары
* мектеп
* Оқу ... ... ... ... ... сол ... ... жұмыс жасайтын боламын
* басқа профиль бойынша жұмыс жасайтын боламын
* Болашақ мамандығыңызға өзіңізді ... ... ... ... ... курстар, факультативтерге қатысу арқылы
* Болашақ мамандығыңызды таңдадыңыз ба?
* ия
* жок
Похожие работы

Психология ғылымындағы кәсіби бағыттылық мәселелеріне теориялық шолу 45 бет
9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау 16 бет
Экологиялық білімін қалыптастыру және тәрбие беру теориялық негізі 59 бет
Білім беруді ақпараттандыруда педагогикалық технология 11 бет
Ауыл мектебіндегі педагог-психолог қызметінің ерекшілігі 63 бет
Оқушылардың кәсіптік шеберлігін қалыптастыруда еңбек тәрбиесінің ролі 53 бет
Іс қағаздарын жүргізу негіздері 220 бет
Оқушы дарындылығын ашудағы мектептің ролі 68 бет
Оқушылармен жүргізетін музыкалық жұмыста кездесетін өнердің жақын түрлерінің өзара байланысы 70 бет
Мұғалімнің этникалық өзіндік санасы және оның оқушылар психологиясына әсері 69 бет

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2737

^