Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі [ 23 бет ]

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тіл – қоғам дамуының айнасы. Атап айтқанда, ғылым мен техниканың қарқынды дамуы, қоғамдық,саяси, мәдени және экономикалық өзгерістер мен жаңалықтармен бірге жаңа ұғымдар да толассыз қолданысқа еніп жатыр. Осымен байланысты жаңа ұғымдарды атау, жаңа терминжасам үдерісі қазіргі таңда бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамып, терминшығармашылығы өрісінде белсенді әрекеттерді талап етуде. Саяси-әлеуметтік өзгерістермен бірге ұлттық сана да жаңғырды, ұлттық тілдің қалыптасу, даму тарихы ұлттық тілді дамытудың болашақ бағыттарына сай үрдісін тереңірек зерттеп, анықтауды қазақ тіл білімінің өзекті мәселелерінің бірі ретінде белгілейді. Соған сәйкес ұлттық құндылықтардың ең негізгісі – ана тілін ғылым тіліне айналдыру үдерісі жандана бастады. Осы жолда тілдің даму тарихын зерттеп, термин қалыптастырудың тәжірибесіне үңіліп, оның озық жақтарын басшылыққа алу, бүгінгі қажетімізге жарату – маңызды міндет.
Соңғы уақытта қазақ тіл білімінде, атап айтсақ, Ә.Қайдардың, Ө.Айтбайұлының, Ш.Құрманбайұлының, Б.Қалиевтың, Е.Әбдірәсіловтің, С.Исақованың, Қ.Айдарбектің еңбектерінде терминология мәселесі пәрменді түрде зерттеліп, ұлттық ғылым тілінің қалыптасу кезеңдері анықталып, оны дамытудың бағыттары мен негізгі қағидаттары белгіленді.
Қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне сай ұлт тілінде салалық терминдер жасау, ұлттық терминологияны қалыптастыру өзекті мәселеге айналып, орыс тілінен аударылған терминдерді жүйелеу, салалық терминдер сөздігін жасау секілді практикалық жұмыстар қарқын ала бастағаны белгілі. Сонымен бірге жеке қаламгерлер мен қоғам қайраткерлері шығармашылығында, ғылымның жеке салаларында қолданыста жүрген терминдерді зерделеуге де назар аударыла бастады. Бұл жұмыстардың бәрінде араб, парсы сөздерінің терминдену тетігіне жеткілікті дәрежеде мән берілмей, лексикалық деңгейде сөз етіліп, көпшілікке бұрыннан белгілі пікірлер қайталанып келеді. Бұл жағдай ұлттық терминдер жүйесін жасаудағы көздердің бірі – араб, парсы тілдік бірліктерінің терминжасамға қатысты мәселелерін зерттеуді сол тілді білетін кәсіби мамандардың айналысуы қажеттігін туғызып отыр.
Қазақ тіліндегі терминдердің қалыптасуы мен дамуындағы араб, парсы бірліктерінің қызметін жеке зерттеудің қажеттігі осы тақырыптың өзектілігін белгілейді.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі барлық салалық терминдер жүйесіндегі араб, парсы кірме сөздері тікелей зерттеу нысанына айналды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты – қазақ тілі терминологиясындағы араб, парсы тілдік қабатын анықтап, оған ғылыми сипаттама беру. Бұл мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер белгіленеді

Дисциплина: Тілтану, Филология
Тип работы: Курстық жұмыс
Цена этой работы: 500 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 500 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
ӘӨЖ 811.512.122’373.45
Қолжазба құқығында
ЖИЕКБАЕВА АЙГҮЛ БАЙМОЛДАҚЫЗЫ
Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі
10.02.02 – қазақ ... ... ... ... дәрежесін алу
үшін дайындаған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
Жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... ғылымдарының
докторы,
профессор
Ш.Құрманбайұлы
Ресми оппоненттері: ... ... ... ... Абай ... Қазақ ұлттық
педагогикалық
университеті
Диссертация 2010 жылы «12» ... ... ... Тіл ... ... ... 10.02.06 – ... және 10.02.02 – ... тілі ... ... ... докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... ... ... (050010 Алматы
қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ғылым министрлігінің ... ... ... болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко ... 2010 жылы «12» ... ... ... хатшысы, филология
ғылымдарының ... ... ... ... Тіл – ... дамуының айнасы. Атап
айтқанда, ғылым мен техниканың қарқынды дамуы, қоғамдық,саяси, мәдени ... ... мен ... ... жаңа ... да ... еніп ... Осымен байланысты жаңа ұғымдарды ... ... ... қазіргі таңда бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамып,
терминшығармашылығы ... ... ... ... ... Саяси-
әлеуметтік өзгерістермен бірге ұлттық сана да жаңғырды, ... ... даму ... ... ... дамытудың болашақ бағыттарына сай
үрдісін тереңірек зерттеп, анықтауды ... тіл ... ... бірі ... ... ... сәйкес ұлттық құндылықтардың
ең негізгісі – ана тілін ғылым тіліне айналдыру үдерісі жандана ... ... ... даму ... ... ... қалыптастырудың тәжірибесіне
үңіліп, оның озық жақтарын басшылыққа алу, бүгінгі қажетімізге жарату –
маңызды міндет.
Соңғы ... ... тіл ... атап айтсақ, Ә.Қайдардың,
Ө.Айтбайұлының, ... ... ... Қ.Айдарбектің еңбектерінде терминология мәселесі пәрменді
түрде зерттеліп, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мен негізгі қағидаттары белгіленді.
Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... сай ұлт ... ... ... ұлттық терминологияны қалыптастыру өзекті ... орыс ... ... ... ... ... ... жасау секілді практикалық жұмыстар қарқын ала бастағаны белгілі.
Сонымен бірге жеке ... мен ... ... ... жеке салаларында қолданыста жүрген терминдерді зерделеуге де назар
аударыла бастады. Бұл жұмыстардың бәрінде араб, парсы сөздерінің терминдену
тетігіне жеткілікті дәрежеде мән ... ... ... сөз ... ... ... ... қайталанып келеді. Бұл жағдай ұлттық
терминдер ... ... ... бірі – ... ... ... ... қатысты мәселелерін зерттеуді сол тілді білетін
кәсіби мамандардың айналысуы қажеттігін ... ... ... ... ... мен ... араб, парсы
бірліктерінің қызметін жеке зерттеудің қажеттігі осы тақырыптың ... ... ... тіліндегі барлық салалық терминдер
жүйесіндегі араб, парсы ... ... ... ... нысанына айналды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының ... ... тілі ... араб, парсы тілдік қабатын анықтап, оған
ғылыми сипаттама беру. Бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... ... саласындағы араб, парсы сөздерінің үлес салмағының
әртүрлі болуының экстралингвистикалық және лингвистикалық себептерін
айқындау;
- араб, парсы лексикасының терминдену ... мен ену ... ... ... сөздерінің ғылыми терминологиядағы үлес-салмағын анықтау;
- жаңадан жасалған терминдер негізінде кірме сөздерді терминдер жүйесін
дамытудың бір көзі ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін
сипаттап, ең өнімді терминжасау үлгілерін айқындау;
- араб, парсы сөздерінің терминжасамдағы негізгі ... ... ... ... ... негізгі
белгілерін анықтау;
- араб, парсы тілдері арқылы қалыптасқан терминдердің мазмұнындағы көп
мағыналылық, синонимия, омонимия ... ... ... ... орыс тілі ... ... бірақ генетикалық
төркіні жағынан шығыс ... ... ... ... ... ғылымдарының терминдері, шығыстың өмір-салтына қатысты
баламасы жоқ ... ... ... ... деп ... ... халықаралық терминдер қатарына араб, парсы сөздерінің енуі олардың
терминдік мағынасының кеңеюіне байланысты екенін дәлелдеу;
- түсіндірме және ... ... ... ... ... салыстыру, осы мағыналар арасындағы ... ... ... ... ... жаңалығы мен нәтижелері. Зерттеуде араб, ... ... ... деректерге негізделіп, кешенді түрде
арнайы зерттеу нысаны ретінде қаралды.
- ғылымның түрлі салалары ... ... ... ... ... анықталып,
олардың терминдер жүйесінде орын алуының ... ... ... алғаш рет араб, парсы тілдік элементтерінің терминдену процесіндегі
кезеңдері белгіленді;
- араб, парсы сөздерінің ғылымның әртүрлі салаларындағы үлесі анықталып,
оның ... ... ... ... ... араб, парсы
сөздері екі үлкен топқа бөліп қарастырылды: 1) жалпы ғылыми сипатымен
ерекшеленетін, қоғамдық ғылымдар ... ... ... 2) терминологиялық лексика, яғни ... ... ... ... кірме сөздердің терминжасамдағы әлеуеті бағаланып, қателіктер ашылып
көрсетілді;
- ғылыми айналымға енді ... ... ... парсы тілдерінен енген, бірақ
қазіргі кезде «байырғы элемент» деп ... ... ... оның түпнұсқа тілдердегі мағыналары мен қазақ тіліндегі
мағыналары салғастырылып, ерекшеліктері ашылып көрсетілді.
- ХХ ... аяғы мен ХХІ ... ... ... болған жаңа
терминдердің араб, парсылық төркіні мен мағынасы анықталды.
Зерттеу әдістері. Зерттеу ... ... ... ... ... статистикалық,
лексикографиялық сипаттау, синхрондық сипаттау ... ... ... ... ... ... зерттеулер, оқулықтар, баспасөз
құралдарына шолу жасалды.
Зерттеудің теориялық және практикалық ... ... ... ... ... тіл ... ... сөздерді зерттеу мәселесін
толықтыруға өз деңгейінде үлес қосады. Зерттеу нәтижелерін араб-парсы-қазақ
тілдерінің салғастырмалы ... ... ... ... ... ... ... тарихы, терминтану сияқты теориялық курстардан дәріс
оқуда пайдалануға болады. Зерттеу барысында жиналған ... ... ... ... ... ... терминологияның
практикалық мәселелерін шешуде пайдалануға болады. Зерттеу ... ... ... бойынша оқу құралдарын, оқулықтар
құрастыруда, арнайы курстар оқуда көмекші құрал бола ... ... ... ... ... – ақпарат алмасу көзі, мамандықты меңгерудегі құрал,
техникалық прогресті жылдамдату тәсілі ретінде ... ... ... маңызды фактор;
□ ХХІ ғасырдың шапшаң өзгеріп жатқан өмір шындығында әрбір индивид өзінің
кәсіби біліктілігі арқылы, белгілі бір арнайы ... ... ... ... танылады. Бұл білім беру саласында терминдердің мәнін дұрыс
түсіндіру, олардың табиғатын тану мәселесін өзектендіреді;
□ Терминология – ақпарат көзі, ... ... ...... ... ... онымен тығыз байланысты ... ... ... өзгерістердің кезеңдерін, себептерін,
өркениеттердің тегін, тілдің ... ... ... ... ... Адам ... белгілі бір арнайы саласының, ғылымның көрінісі ретінде
терминдер жүйесі сол білім мен ... ... ... ... ұғым ... ... байланысты. Сөз ғылыми ұғымды білдіру үшін
қолданылған жағдайда ғана ол термин ретінде ... ... ... мен ... ... ... тілдерінің
лексикалық бірліктерімен қатар сөзжасамдық үлгілері (модельдері) ... ... ... ... Зерттеу жұмысының дереккөзі ретінде ҚР
Үкіметі жанындағы Мемлекеттік терминология ... ... 31 ... ... қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздіктері,
арабша-орысша, парсыша-орысша екі тілдік сөздіктер және әр жылдары жарық
көрген салалық ... ... ... пайдаланылды.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. Диссертацияның негізгі мазмұны
төмендегідей халықаралық және ... ... ... «Қазақстандық арабтану ғылымы: тууы және дамуы» тақырыбындағы
халықаралық ғылыми-практикалық ... (2005 ж., 12 ... және араб ... ... атты ... ғылыми-
практикалық конференцияда (2005 ж., қаңтар), «Ахмет Байтұрсынұлы ... ... І ... ... (2006 ж., 30-31
наурыз). Диссертация Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі А.
Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... ... ... ... (2010ж., қаңтар), қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының мазмұнын ашатын 8 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... ... 3 ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Кіріспеде зерттеу тақырыбының өзектілігі негізделеді, оның мақсаты мен
міндеттері белгіленеді, жұмыстың теориялық және ... ... ... ... ... ... дәрежесі, зерттеу әдістері мен
ғылыми жаңалығы тұжырымдалады.
«Лингвомәдени байланыс қазақ тілі лексикалық жүйесі дамуының ... ... деп ... ... ... тіл білімінде араб, парсы
сөздерінің зерттелуі, қазақ тілі мен ... ... ... ... бірліктердің тілімізге енуінің ... ... және ... ... сөздерінің терминдену кезеңдері
сипатталады.
Бірінші тараудың алғашқы тармағы «Терминологиядағы ... ... ... тіл ... ... парсы сөздерінің зерттелу жайы» деп
аталады. Қазақ терминологиясын зерттеу мәселесінде Ә.Қайдаров, ... ... ... ғалымдардың терминдік лексиканың нормалық
қасиеттері туралы ой-тұжырымдары, ... ... ... ... ... ... ... әрі функционалды бірлік
ретінде қарайтын ізденістері тілдік норманың ... ... ... ... ... тез өзгеріп тұратын ұғымдар мен үнемі даму үстіндегі
терминдер заманында кірме терминдердің ұлттық терминологияны ... ... ... тілі ... қоры ... тілінің тілдік қабаттарының бірі
болып саналатын араб және парсы ... ... ... ... ... ... олар біршама зерттеу жұмыстарында әр қырынан
қарастырылып ... жүр. Бұл ... ... ... ... ... ... ғалымдардың сүбелі еңбектерін еске алуға
болады. Академик Р.Сыздықова Абай ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді ашып көрсетеді.
Сонымен ... ... ... ... ... түрлі кезеңдер мен әртүрлі
қаламгерлер шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... берілген.
Араб, парсы кірме сөздерінің терминологияны ... ... ... ... түркі тілдерінде, атап айтқанда әзірбайжан тіл
білімінде бар. Атап айтар болсақ, ... ... тілі ... араб сөздерін зерттесе, В.Б.Будагов әзірбайжан тілінің
лингвистикалық терминологиясындағы араб ... ... ... ... ... ... енуінің тарихи- лингвистикалық
себептері» деп аталатын екінші тармақта қазақ-араб, қазақ-парсы тілдерінің
байланысына ... ... ... ... Кез ... ... ... орын алуы – лингвомәдени қарым-қатынастардың нәтижесі. Тікелей аралас-
құраластық, қоныстас болу не ... ... ... ие тілдегі
жазбаша ескерткіштерінің тарауы – осының бәрі тілдік ... ... ... алып ... ... ... әрине, бір жақты
болған емес, мәдени байланыс нәтижесінде қарым-қатынасқа түскен екі жақ та
кірме ... ... ... ... парсылармен қарым-қатынаста болып
келгені тарихта белгілі. Бұл қарым-қатынас, ... ... тілі ... асып ... Егер иран тілдес халықтар мен түркі халықтарының
тілдік-мәдени қарым-қатынасы тым ертеден ... VIII ... Орта ... ... ... дінінің келуімен бірге бұл территорияда араб тілінің
ықпалы орнай бастайды. Мавреннахрдың Араб ... ... енуі ... ... ... ... және осы ... жаны болған классикалық араб
тілінің тарауына себеп болды. Араб тілі ... тіл ... ... ... тілі ... қызмет атқарады. Түркі тілдеріне осы кезде араб
тілінен діни және әкімшілік саласының ... ене ... Араб ... тілі ... ... ... ... таралуы мен оның идеологиялық
ұстанымдарының күшеюіне байланысты ... мен ... араб ... ... ... ... тіл және діни ... атқарған тіл
ретінде орнықты. Бұл кезеңде ғылыми шығармаларды араб әдеби тілінде ... ... ... Араб ... ... болған парсы тілі араб
элементтерінің түркі тілдеріне ену процесінде аралық тіл ... ... ... өз құрамына енген халықтардың мәдениетіндегі ең озық
үлгілерді алып, ... ... ... Осы ... арасындағы
байланыста Персия мен Орта Азия дәнекерші, ... буын ... ... ... Персия арқылы түркілер араб мәдениетін, араб тілін
таныды [1, 57б.]. Бұл ... ... ... де ... ... әйгілі әл-Фараби, Ибн Сина, Ұлықбек, әл-Хорезми сынды ғалымдар осы
түркі даласынан шыққан, ... араб ... ... ... ... Егер мұсылман әлемінде ХІІІ ғасырға дейін араб тілі ... ... ... ХІІІ ғасырдың екінші жартысынан бастап оның орнын ... тілі ... ... тілі поэзия, дерекнама, әкімшілік және көркем әдебиет тілі
ретінде алдыңғы қатарға ... ... мен ... хандықтарында парсы тілі
мемлекеттік іс-қағаздар мен мәдениет тілі дәрежесіне ие болып, Орта Азияда
ХХ ғасырдың ... ... ... [2, 4б.]. Қазақ халқының ата-бабалары
арабтармен тікелей қарым-қатынасқа түспеген, олардың арасындағы ... ... ... ... мен жазба кітаптар деңгейінде болғандығын,
осы қарым-қатынас нәтижесі – араб кірме ... ... ... ... араб кірме сөздері дерексіз, көбіне рухани дүниеге қатысты
лексиканы түзеді екен. Мысалы, ақыл,дәулет, зейін, ... ... ... тәлім, қадір, қасиет, әзиз, дін, иман, пайым, есеп және т.б.
абстракт сөздердің ... араб ... ... Орта ... ... ... ... тағы да бір дерек – бұл орта
ғасырлық түркі ... ... Орта ... ... ... ... ХІІ ғасырда өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауидің ... ... ... араб және ... ... ... ... ішінде
араб пен парсы сөздері ескерткіш лексикасының 44,8%-ын құрайды екен [3 ,
69б.].
Орта ... ... және ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулаттың «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінен де ... ... ... ... және түркі тілдерінің ... ... ... ... атты ... (ХVII ғ.) ... ... тараудың «Қазақ терминологиясы дамуындағы тарихи ... ... ... ... ... ... ... үшінші тармағында
араб, парсы сөздерінің терминдену кезеңдері алғаш рет ... ... ... ... ... сөз ... ... қалыптастырудағы араб және парсы тілдері бірліктерінің
алғаш рет ... ... ... ... ... ... зерттеп жүрген ғалымдардың ұстанымдарын басшылыққа ала
отырып, біз де ... ... ... ... ... тіліндегі терминдену
процесіне қатысы тұрғысынан бірнеше кезеңге бөліп қарастырдық.
Бірінші кезең XIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың 30-жылдарына
дейінгі ... ... ... ХХ ... ... ... 1990 ... дейінгі
аралықты қамтиды;
Үшінші кезең ХХ ғасырдың 90-жылдарынан кейінгі мерзім.
Бұл ... ... ... ... араб және парсы бірліктерінің
жандануына, дамуына, оның тілдегі қызметіне байланысты болып ... ... ... ... ... және ... ... анық. Енді осы кезеңдердің ерекшеліктеріне тоқталалық.
Қазақ лексикасы терминденуінің алғашқы кезеңін XIX ... ... ... ... ... ... ... , қазақ тіліндегі
оқулықтардың, ғылыми еңбектердің жарық көріп, ғылым салаларының саралана
бастауымен ... ... бұл ... кезеңіне дейін халықтық
терминология болды, алайда ... ... ... ... бұл ... ... келе жатқаны айтылып келеді. Бұл жөнінде профессор
Ш.Құрманбайұлының мына ... ... ... жөн: «халықтық терминология
деген ұғымның өзінің мәнін ... ашу мен оның ... ... ... үшін ... қарастырудың қажет екенін айтқан жөн.
Сонда ғана ... ... мен ... ... ... ... мен ұқсастығын және өзара сабақтастығын көрсету
мүмкіндігі туындайды. ... бұл ... ... сөз ... ... сияқты ғалымдардың ғана еңбектерін атай аламыз»
[4, 8б.].
Осы кезеңдегі тілдік ахуалды ... ... ... тіл» деген
терминге соқпай кетпейді. Бұл тілдің ... ... ... ... сипатталады. Кітаби тілдің бірден-бір ерекшелігі онда араб және
парсы сөздері ... мол ... ... ... ... тілінде
кітабилық сипат басым болды. XIX ғасырдың екінші жартысында Қазан, Ташкент,
Орынбор баспаларынан көптеген кітаптар жарық көрді. XIX ... ... ... бас ... ... аралықта осы қалалардан орта есеппен мыңнан аса
қазақ ... ... ... ... Бұл кітаптардың мазмұны әртүрлі болды:
діни және ғашықтық қиссалар да, діни уағыздар да, ветеринарлық, медициналық
кеңестер де бар ... Бұл ... ... араб, парсы сөздерін
неліктен шамадан көп қолданылды деген ... ... ... оның ... ... болды. Ең алдымен қазақ жазба әдеби тілі қалыптасып
үлгермеген кезеңде ... бұл ... ... жазба әдеби тіл –
шағатай тілінің дәстүріне иек артты, ... бұл ... ... сауатты, діни білімі бар азаматтар болатын, сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... мол
қолданыс табуы түсінікті де. Үшіншіден, баспа ісінің басы-қасында ... ... ... ... және ... ... еді, ал ол
тілдерде араб тілінің ықпалы қазақ тіліне ... ... ... ... олар қазақ кітаптары тіліне сол тілдердің ықпалы болғаны айқын.
30-жылдарға ... ... ... ... ... ... сөздеріне
артықшылық берілген үрдіс байқалады. 1924 жылы 12-18 ... ... ... ... мен мәдениет қайраткерлерінің қазақ тіліндегі
терминология мен орфография мәселелеріне арналған І съезі өтеді. ... ... ... ... ... сөздеріне берілгенін
байқауға болады. Сөйтіп, осы кезеңдерде қазақ тілінде мінбе, ... ... тегі ... ... ... ... ... кітапхана, 1960-жылдары хабарлама секілді шығыстан келген сөздер
терминдер жүйесінен жаңа орын ... ... ... ... ... ... орыс ... мен интернационалдық сөздердің үлес
салмағы көп болғаны ... ... ... Олардың көбі
саяси-әлеуметтік өмірге, мәдениетке, оқу-ағарту ісіне, экономика, ғылым мен
техникаға байланысты терминдер болатын. Сөйтіп, табиб деген ... ... орыс ... ... начальник секілді сөздер ... ... ... ... ... ... 70 ... ішінде орыс сөздері
мен интернационалдық терминдер ... ... ... ... сөз ... 70-80 ... қамти бастайды. Бұл құбылыстың
экстралингвистикалық себептерінің ең негізгісі - алдыңғы қатарлы дамыған
Еуропа елдеріне бет ... ... ... пен ... үлгі алу болатын. Өркениеті дамыған елдерге қарап, ... ... ... соларға еліктеу әрекеті орын алып келетіні белгілі факт.
Экономикалық ... ... ... ... ... ... да ... еліктеу нысанына айналады. Адамзат өркениетінің даму тарихына көз
жіберсек, тарихи фактілер мұны растайды. ... ... ... ... кезде, еуропацентристік бағыт пен көзқарастар үстемдік етіп,
прогрессивті жұртшылық Батысқа көз ... ... ... ... ... арқылы ене бастады. Ал қазіргі технологиялық революциялар кезеңінде
ағылшын тілі әлем ... ... ... болып отырғанын өмірдің
шындығы көрсетіп отыр.
Тәуелсіздікке қол жеткізген уақыттан бері қазақ тілінің ... ... ... өзгерістер, оқиғалар, жаңалықтар болып жатыр. Бұл кезеңге тән
ерекшелердің бірі араб тілінен енген сөздердің қайтадан ... ... ие бола ... Сонау Қазан төңкерісіне дейін қолданыста болып,
кейін орыс сөздеріне ығысып орын берген шығыс элементтері қайтадан оралып,
тілден орын ала ... Оның ... ... ... ... ... ... жаңарған терминдерді келтірейік: клас – сынып, процент
– пайыз, аудитория –дәрісхана, лектор – дәріскер, текст – ... ... ... виза ... ...... ... – кеден,
инвентарь – мүкәммал, информация – ақпарат, алфавит – әліпби, коллектив –
ұжым, компетенция – ... ...... ...... ... проблема – мәселе, юстиция – әділет және т.б. Бұл ... ... ... ... ... болып табылатын тілдегі мұндай өзгерістердің
санадағы өзгерістермен, ... ... ... ... ... дейін
жарыса қолданылып келген мұндай бірліктердің тегі ... ... ... ... баламаларын қолдану қатаң нормаға айналды.
Осы кезеңде қоғамдық сана орыс ... де ... бет ... ... ... (жақсы мағынадағы) орын алды. Өзге тілдердің
тарихына көз ... ... ... ... ... ... Оның ... себебі тәуелсіздік алған уақыттан бастап ата-баба дәстүрі мен ислам
дінінің жандануы болып ... Ұмыт бола ... ... ... ... ... Р.Сыздықова сөзімен айтсақ, осы діннің ... ... араб ... қайтаруға бет бұрдық. Тарих дегеніміз араға
жылдар, дәуір салып қайталанып отыратын оқиғалар тізбегі дейтін ... ... ... ... ... ... тілінде қолданылып, тұрақтай
бастаған сөздер ... ... ... ... ... рет өмірге
келгенін» мерзімді баспасөз беттерінен, дінтану саласы ... ... ... ... ... Енді «аптека»-ның орнына бұрын
қолданыста болып, кейін шығып қалған ... ... ... ... ... әкім, «секретарь» деудің орнына хатшы ... сол ... ... ... – руханият, исламият, архив –
мұрағат, музей – мұражай, пенсия – зейнет, зейнетақы, ...... –- ... ... – зертхана, комплекс – кешен, арендатор –
жалгер, ...... ... – тарихаят, ресторан – мейрамхана,
обсерватория – расытхана болып қолданыла ... ... тіл ... ... ... ... ... қайта жанданды. Араб, парсы
сөздерінің қазақ әдеби ... ... ... ... (ішкі)
себептері де айқындалады. Біріншіден, бұл арабша, ... ... ... ... ... әсері. Шығыс әдебиетіне сусындаған
оқыған азаматтар тіліне сол тілдің әсері болатыны белгілі. ... ... ... ... Жүсіпбек Шайхұсламұлы, Ақыт Үлімжіұлы,
Шәді төре секілді «кітаби ақындар» деген ... ... ... ... тобы
өз шығармалары – қисса- дастандар арқылы қазақ тіліне араб, парсы сөздерін
енгізген. Екіншіден, Шығыстан ... жаңа ... мен ... ... сол ... ... да ... Шығыс елдері мен араб, парсы
халықтарының арасындағы байланыс олардың ... ... ... жазбаша туындылар, кітаптар негізінде болды. Дегенмен бірқатар
ғалымдар ... ... ... ... парсы тілімен
қазақ тілі арасындағы байланыс тым ертеректе екі халықтың аралас-құралас
болуымен байланыстырады. Мұның дәлелі ... ... ... ... ... ... парсы сөздері екенін айтады. Шындығында да, қазақ
тіліндегі ұстара, қалам, қағаз, тақ, тәж, гүл, бақ, миуа ... ... ал араб ... ... ... байланысты дерексіз ұғымдарға
қатысты сөздер екен. Осылайша, аралас-құраластықтың, ... ... ... ... ... ... жоқ, жаңа ... мен
олардың атаулары енген. Үшіншіден, қоғамның дамуына байланысты ... ... атау үшін ... орын алып ... араб және ... сөздерінің
фонетикалық варианттарын пайдалану, фонетикалық дублеттерді де ... бұл ... ... асыру арқасында жаңа ұғымдарға ... ... ... ... әріп/қаріп, өкіл/уәкіл,
оқиға/уақиға т.с.с. Төртіншіден, кірме элементтердің экспрессивтілігі ... ... ... ... ... ... ... күштірек
болатыны белгілі, сондықтан адамға әсер ... ... ... үшін ... ... төл ... ... оның өзге тілдегі
синонимдерді қоса пайдаланған, осылайша тілде кірме сөздер тұрақтап қалған.
Мұндай синонимдік қатар түзейтін ... ... ... тілде мол-ақ, мысалы:
жазира/арал, нәубет/кезек, қасірет/қам, ... ... ... ... ... ... өлең/назым т.с.с Бесіншіден,
қабылдаушы тілдегі көп мағыналы, омоним сөздерді ауыстыру үшін, ... ... ... мақсатында қабылданған және қолданылған.
Алтыншыдан, қабылдаушы тілге бір текті, құрылымы ... бір топ ... ... ... ... оның құрамдас бөліктерінің
дифференцияланып, сөзжасамда пайдалану мүмкіндігі ... ... ...... ... ... ... -нама аффиксоидтерінің
қызметі осыны растайды. Аталған аффикстер көмегімен күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... тіліндегі майдангер, заңгер, азаткер,
жылнама, қазанама сияқты сөздер осындай ізденістердің жемісі.
Жұмыстың ... ... ... терминдену ерекшеліктері және
арналары» деп аталатын 2-тарауы бірнеше тармақтан ... ... ... ... ... терминдерді танудың белгілері және кірме
терминдердің жасалу ... ... ішкі ... ... ... ... ... парсы сөздерінің терминденуі
қарастырылады.
Бірінші тармақ «Қазақ ... араб және ... ... ... деп ... ... тілі мен араб тілі ... құрылым жағынан екі
түрлі жүйеге жататын тілдер, яғни қазақ тілі агглютинативті тілдерге жатса,
араб тілі флективті тілдердің бірі ... ... ... ... ... ... алшақтық пен айырмашылық бір тілден екіншісіне сөз алмасу
процесіне ешқандай кедергі болмайтыны тіл білімінде ... ... ... орнығып, қазақ тілінің морфологиялық заңдылықтарына бағынған,
яғни морфологиялық ... ... араб ... тіліміздің терминдік
қатарынан молынан табылады. Әдетте бір ... ... ... есім ... Олар ... тілінің заңдылығына бағынып септеледі, жіктеледі, қазақ
тілінің сөз тудырушы жұрнақтарын қабылдап, жаңа ... сөз ... ... ... ... ... сөздер қабылдаушы тілдің лексика-семантикалық
жүйесінен орын алып, игерілгеніменен, фонетикалық және графикалық жағынан
ассимиляцияға ұшырамайтындары да ... ... ... ... ... бар. ... орыс ... материалдары негізінде тілдегі бөгде тілден
енген сөзді не терминді кірме сөз ретінде танудың негізгі ... ... а) ... ... ... ерекшелігіне бағынуы
керек, яғни сол ... ... ... б) ... ... ... қатысты болуы керек; в) семантикалық дербестікке ие болуы
керек, қабылдаушы тілдегі бірліктермен дублеттік қатынаста болмауы ... ... ... ... ... ... терминдер жүйесінде қызмет
атқаруы керек [5, 116б.]. ... ... ... ... ... осы аталған
белгілердің бәріне жауап береді, сондықтан оларды кірме сөз, кірме термин
деп атауға толық ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық заңдылықтарына
бағынған, яғни морфологиялық жағынан игерілген араб ... ... ... молынан табылады. Қазақ тіліндегі алуан, ... ... айт, ақы, ... ... ... әзіл, әлеует, әсет, әдіс, әсер, есім,
бәрекелде, бәтуа, ғажап, ғашық, ғұмыр, дәреже, дуа, ... ... ... ... ... ... ... лайық, мадақ, мазмұн, мағына, маусым,
машық, мәдениет, намыс, нышан, нәсілпайда, сәлем, ... ... ... шежіре т.с.с. толып жатқан сөздерді араб тілінен енген, ... ... ... игеріліп, сіңісіп кеткен сөздер деп
айтуға болады.
Олардың ішінде ... ... яғни араб ... көптік тұлғада
тұрып, көптік мағынаны берген, бірақ олар ... ... ... осы көптік
мағынасы ескерілмей жекеше тұлғадағы лексикалық бірлік ретінде түсініліп,
қабылданғандары бар. Бір ... ... ... бірліктер
қабылданған кезде, олардың сол тілдегі көптік тұлғасы ескерілмей, жекеше
тұлғадағы бірлік ретінде ұғынылады. Мұндай сөздер ... тіл – ... ... жүйесінің заңдылықтарына бағынады. Олардың саны көп
емес, олардың қатарына құқық, ... ... ... ... ... ... ... лауазым секілді сөздер жатады. Мысалы, құқық (право) сөзі
арабтың хаққун деген сөзінің ... ... ... ... ... бұл лексикалық
бірлік көптік жалғауын қабылдай алады, яғни қазақ тілінің заңдылығына сай
көптеледі, септеледі, тәуелденеді. Мысалы, адам ... адам ... ... адам ... ... ... сияқты тіркестер
философиялық терминдер қатарынан орын алған. Сол ... ... сөзі ... сөзінің көптік тұлғасы, хабар да, ақпарат та ... ... ... орын ... ... ... сөзіндегі х дыбысы
араб тілінің дыбыстық жүйесіне тән болса, ақпар ... бұл ... яғни араб ... ... ... х ... ... қ қатаң дыбысына айналған. Бұл аталған сөздің тілдік құрамнан өте
ертеде еніп, әбден сіңіскен сөз екендігіне дәлел бола ... ... ... ... ... ... пассив лексикаға ығыстырылып, соңғы кездері
ғана екінші тыныс ала бастаған, ... енді түсе ... сөз. ... осы ... ... ... ... құлық сөзі (мінез-құлық) бар
болатын. Ақылақ сөзі соңғы кезде мораль деген орыс тілінен енген ... ... ... жүр. Сол сияқты лауазым сөзі дәреже деген сөзбен
қатар қолданылып, «титул, должность» деген ... ... Ол ... ... ... ... болып табылады, бірақ қазақ тіліндегі мағынасы
араб тіліндегі мағынасынан ... араб ... ... ... ... мағынаны береді. Біздің пайымдауымыз бойынша, лауазым сөзінің
түп-төркіні ләуәзим емес, муләзим деген сөзі ... ... ... ... ... шеннің атауы», демек араб сөзінің ... ... ... ... ... деген мағынаны беретін болса керек,
себебі лауазымды адам деуді «белгілі дәрежедегі шені бар, бір ... ... ете ... адам» деп түсінуге болады. Сол ... ... ... ... ... бірі – бұқара. Бұл сөз арабтың фақир
(кедей) сөзінің көптік тұлғасы ... ... ... ... ... ... терминдер жүйесінде «массовый» деген орыс сөзінің
баламасы ретінде қолданылып жүр.
Кірме сөздердің ... ... ... ... төл ... ... ... игерілген тобы қазіргі қазақ тілінің жұрнақтарын
қабылдап, терминжасамда үлкен рөл атқаруда, ұлттық терминологияны дамытудың
бір көзі ... ... ... ... ... жаңа термин жасаудағы өнімді жұрнақтардың бірі –шы/-ші
жалғанған араб, парсы сөздері ... ... ... ... кәсіп пен қызмет иесінің аты: саяхатшы, тарихшы, сарапшы, уағызшы,
әдебиетші, қазынашы, хатшы, әкімші т.с.с. Соңғы ... ... ... ... қызметтегі адамды (служащий) атау үшін қолданылып
жүр, тілімізде қолданыста бар қызметкер сөзі кез ... ... ... ... ... ... работник) атау үшін қолданыста қалып
отыр;
б) белгілі бір қасиет не ... ... ... не ... насихатшы, өсиетші. Соңғы уақытта аталған жұрнақтың көмегімен жаңа
терминдер жасалып, терминдік атаулар ... ... ... ... ... ... ... әкімші (администратор),
мұрағатшы (архивист). Бұл сөздер терминологиялық сөздіктерге енгізілді.
Қазақ тілінде араб және ... ... зат ... ... ... ... жұрнақтарын қабылдап, қатыстық сын есім жасайды, бұл термин
сөздер ... ... ... ... ... қасиетті белгілейді:
мәдениетті, өкілетті, ... ... ... ... ... ... ... сөздік қорында –лы жұрнағын қабылдаған
араб, ... ... кең ... ... ... ... жатады.
Кең түрде қолданылып жүрген жұрнақтардың бірі -лық/-лік, дық/-дік,
-тық/-тік. Бұл жұрнақтар араб тіліндегі зат есімдерге жалғанып, 1) ... ... ... ... ... ... ықтималдық,
құпиялық, әділдік, әулиелік, есімдік, әралуандық (плюрализм), мұқтаждық
т.б. Қазақ тілінде осы ... араб ... ... есім ... ... бойындағы рухани қасиеттер атауын белгілеп, қоғамдық ғылымдар
термині ретінде қолданылады екен, мысалы: зұлымдық, даналық, ... ... 2) араб ... зат есімдерден сын есім жасайды:
әріптік-цифрлық, мемлекеттік, халықтық, зергерлік, достық (достық келісім),
ғаламдық (ғаламдық проблемалар), бұқаралық, ... ... сын ... ... ... ... -лы жұрнағы (оның барлық варианттарымен бірге)
арқылы жасалған сөздерге қарағанда аз ... ... өзі ... парсы
сөздеріне қазақ морфемаларының талғаулы түрде жалғанатынын көрсетсе керек.
Аталған жұрнақ арқылы жасалған дерексіз зат есімдер сын есімдерге ... ... ... тұрақтанған сөздердің құрамын анықтауда,
жалаң аффикстермен қатар (азаттық, ... ... ... ... ... мол ... ... Мұндай күрделі немесе
құранды ... ... ... тіл ... ... аффиксі
жатады. Аталған құранды немесе күрделі жұрнақ ... ... ... ... терминдер құрамында кездеседі. Әрине,
мұндай сөздер қатары санаулы, бұл ... ... ... ... танытады.
Қазақ тілінің -дас,-тес, -лес аффикстерін қабылдаған термин сөздер
қатарына отандас, әріптес, пікірлес ... ... ... ... ... ... қызметінің ортақтығын білдіреді. Осы мысалдағы
әріптес сөзінің шығу төркінін әріп ... ... ... болмайды.
Әріптес сөзі арабтың харф деген сөзінен емес, حرفة [хирфатун] деген сөздің
көпше түрі حرفхираф ... ... ... ... бар. ... араб ... деген мағынаны береді, олай болса әріптес «белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Келтірілген
мысалдар санының аздығы бұл аффикстің өнімсіз жұрнақтар қатарына жататынын
көрсетеді.
Араб, ... ... ... ... ... ... ... бір
тәртіппен, бірінен кейін бірі жалғанып, терминдер ... орын ... ... ... ... -ты+лық/-ті+лік; -сыз+дық/-сіз+дік
аффикстерін жатқызуға болады.
–ты+лық/-ті+лік құрама аффикстің құрамындағы -ты/-ті аффиксі ... ... ... дерексіз зат есімнен қатыстық сын есімдер жасалса,
одан –лық/-лік жұрнақтарының көмегімен ... ... зат ... ... ... мәдениеттілік, құпиялылық, пәрменділік,
ақылдылық, әдептілік, дәулеттілік, өкілеттілік. Ал ... ... ... ... ... зат ... жасалады,
яғни алдыңғы аффикстің қарама-қарсы мағынадағы варианты болып табылады,
мысалы: парықсыздық, қауіпсіздік, ... ... ... келгенде, араб, парсы ... ... ... ... ... ... олар ... тілінің төл сөздеріне айналып,
жаңа термин ... ... ... жұрнақтарын қабылдайды.
Терминжасамның тек өзіне ғана тән үлгілері, тәсілдері жоқ, ол жалпы әдеби
тілдегі сөзжасамның ... ... – сөз ... ... көмегімен
жасалады.
«Кірме терминдердің жасалу жолдары» ... ... ... және ... ... ... ... кірме сөздерден болған
терминдер қарастырылады.
Кірме терминдердің жасалу жолдарының бірі – ... ... ... ... ... екі ... де шығыс элементі
болуы мүмкін, ... ... ... ... құснихат
(каллиграфия), кітапқұмар, қазанама, өмірбаян, өнеркәсіп, айыпақы, айыппұл
және т.б. Бұл ... ... араб ... ... ... ... яғни
араб, парсы тілдеріндегі қолданыстағы дайын тіркестерді пайдалану арқылы
терминделген. Мысалы, құсни хат ... ... فن حسن ... ... ... бұл ... ... тілінде де бар, парсы тілі арқылы
қазақ тіліне сатылай ... ... ... ақы деген сөзінің көмегімен
зейнетақы, айыпақы, еңбекақы, сыйақы, төлемақы, қаламақы, ... ... ... жаңа ... ... Ақы ... حق хаққун деген
сөзінен шыққан, бұл ... өзі ... ... ... ... кірген,
аталған біріккен сөздерде хаққ сөзі ... ... ... ... ... ... ... қолданылып тұр. Араб тіліндегі
осы сөзден шыққан құқы, ... ... заң ... ... ... جاى ... ... қатысуымен жасалған күрделі терминдерге
мекенжай, ... ... ... жаңа ... ... ... тұратын терминдер тіліміздің ішкі мүмкіндіктерін
пайдалана отырып, орыс тіліндегі терминдерді калька тәсілімен аудару арқылы
жасалған. Мұндай ... ... ... ... ... ... болса, екінші компоненті араб не ... ... ... ... ... ... бетесеп, әуежай. Араб, парсы элементтері
орыс және интернационал сөздерімен де бірігіп жаңа ... ... ... ... Орыс тілі ... ... ... теле, макро, микро, квази
секілді элементтер арқылы жартылай калькалар жасалынды - ... ... ... ... ... микроғарыш,
макродүние, телефонхат және т.б.
Сол сияқты араб, парсы тілдерінен енген лексика қазақ ... ... ... ... ... ... ... олардың күрделі сөз
жасауға қатысуында ешқандай бөтендік танытпайтындығы қос сөздер, күрделі
тіркестер құрамындағы ... анық ... ... айла-шарғы
(махинация), ар-ождан, ар-ұят, әдет-ғұрып, қадір-қасиет, мінез-құлық, қалып-
күй, үгіт-насихат, дәрі-дәрмек ... қос ... ... не ... ... қалып-күй, үгіт-насихат), не екеуі
де (ар-ождан, қадір-қасиет, әдет-ғұрып, дәрі-дәрмек) шығыс сөздері. Ал
олардың ... ... ... ... ... ... жүйесінде ақ ниеттілік, қара ниеттілік, бұқаралық ... ... ... т.с.с. сөз тіркестерінде кірме сөздер төл сөздер
санатында ... ... ... тілге сіңісті болып
кеткен байырғылығын танытады.
Терминдер жүйесіне қабылданған араб, парсы элементтерін ... ... ... ... және ... ... «Араб тіліндегі қалпын сақтап қабылданған сөздер» деген
үшінші тармақта сөз болады.
Араб, парсы ... ... ... ... ... қазақ тілінің табиғатына тән емес ... ... ... тіл ... ... ... ... фонема – ә дыбысы.
«Қазақ тілі ... ... ... ә әрпі ... ... буынында жазылады деп көрсетілген. «Ә фонемасының қазақ ... ... ... да ... ... буында кездесуінің) басты себебі
– оның қазақ тіліне басқа күншығыс тілдерінен келген сөздермен байланысты
болуы ... ... ... ... ... ... ... бойынша ә фонемасы сол күншығыс тілдерінің әсерінен
пайда болса керек. Бұл ... жаны бар. ... һар, ... ... һ ... біздің тілімізде нөлге айналады. Осының салдарынан һа
тізбегі ә ... ... ... ... [6, 107б.] деген ... ... ... ... де ... ... парсы
тілдерінің өзінде ғ, х, немесе соларға жақын дыбыстардан басталатын сөздер
қазақ тілінде ә-ден ... ... ... ... ... ... Әлі, Әли т.б. ... шығыстық нұсқасына жақын түрі
Хакім, Ғали. Бұл пікірге тағы бір ... – бұл ... ... ... ... ... ... айтылады. Әр сөзінің арғы түбі һәр екені мәлім.
Осы түбірден ... ... де ... ... ... әр ... әр кез, ... т.б. Ал әскер, әуе, әуел сөздері өз нұсқасында ғаскер, ғауа, ғауал
түрінде ... [7, 11б.]. ... ... ... ... қазақ
тіліндегі әуел сөзінің төркіні - арабтың әууәл сөзі ... ... ... түсіндірме сөздігінде ә дыбысынан басталатын 870 сөз бар болса,
соның 53-і араб сөзі, 17-сі иран сөзі ... 70 сөз) деп ... ... 180 ... ... ал иран ... 49 туынды сөзге ұйытқы,
негіз болған, ... ... ... 229 ... сөз ... ... 1-т./.
Мысалы: әсел, әдіс, әлем, әріп, әлек т.с.с. Сол сияқты ... ... ... ... түгеліне дерлігі араб, парсы сөздері: әзәзіл, ... ... ... ... ... кәләпара, күлдәрі, күмән, күнә,
кінә, мүкәммал, мүләйім, мүсәпір, мәрмәр, мүһәзин (діни), мүшәйра, нәмәрт,
пірәдар, тәбәрік, ... ... ... т.б. ... ... деген екі сөздің үшінші буынында кездеседі екен [8, 51б.], бұл
сөздердің біріншісі арабтікі болса, ... ... ... ... ... дыбыстық жүйесіне тән емес дыбыс – һ ... ... ... ... де ... тілінде аз. Аталған фонема гауһар,
жауһар, қаһарман, қаһар, жиһан, жиһаз, шаһар, жиһангез, аһ, ... ... ... ... ... қаһар, қаһарман, машһүр, шаһар, жиһан
сияқты сөздер құрамында, яғни ... ... ... ... ... табиғатына жат екінші бір дыбыс – х. Хат, ... ... ... ... ... араб тілінен енген сөздердің құрамында
сақталып жеткен ... ... ол ... ... ... ... ... х дыбысы қ-ға айналған, мысалы: хауф – ... ... ... хал – қал, ...... ... төл ... ғ ұяң дыбысынан басталмайды, көне түркі
тілінде де ... ... ... ғ, г дыбыстары жұмсалмаған, байқап
отырсақ, ғ дыбысынан басталатын сөздердің ... ... ... ... ... ... саны ... тілінде 667 екен де, оның дені кірме
сөздер екен [8, 73б.]. Мысалы: ... ... ... ... ғашық, ғасыр,
ғайып, ғалам, ғазауат, ғақлия, ғибадатхана, ... ... және т.б. ... ғ ... сөз ... ... ... бағбан, Қағба, қағаз секілді
азғантай ғана сөздер тобы да шығыстікі болып ... ... ... ... ... еңбекте ғ, б ұяңдар тіркесі екі-ақ сөзде
ұшырайтындығы көрсетілген, олар – бағбан және ... ... ... ... ... ұяң б, д дыбыстарына аяқталмайды. ... ... ... саны ... ... ... мына ... араб, жад. Сондай-ақ буынның соңындағы ұяң дыбыстардың ... ... ... белгілердің біріне ұқсайды: абзал, аброй,
ағзам. ... ... төл ... р ... дауыссыз дыбысынан басталмайды,
бұл құбылыс та қазақ тіліне араб және парсы тілдерінен енген элементтерге
тән, ... рас, ... ... риясыз, рұқсат, рақым, риза, рух, рухани,
реніш, рахман, рәсуа т.с.с.
Сол сияқты п ... ... ... дені ... парсы тілдерінен
енген. Түсіндірме сөздікте олардың жалпы саны 991 болса, оның дені ... ... ... ... ... ... ... перзент, пайым, пақыр,
пір, періште, пәтуа, патша, пәрмен, парық, парақ. П ... ... ... ... ... бірі олардың әрқайсысының б-дан
басталатын фонетикалық вариантының болатындығында. Сөз басындағы б мен ... ... ... да ... ... жүреді: байым – пайым, балуан ... ...... батсайы – патсайы, бәле – пәле, бұйда – пида,
балау – палау, бәтуа – пәтуа, ...... ...... ... ... т.б. [8, ... басында д дыбысының келуін де профессор С.Мырзабектен түркі ... ... ... деп ... ... пікіріне сүйенетін
болсақ, көне түркі сөздігінде д-дан ... ... сөзі жоқ. ... ... тіліндегі дала, дауыс, де (етістік) секілді сөздер де т-дан
жырылып шыққан, о бастағы ... ... те ... ... айтады.
Жалпыхалықтық болып кеткен доп-тың өзі ... айту ... ... ... ... [8, 71б.]. Көне ... ... д, з, л,
п, р дыбыстарынан сөз басталмағанын М.Томанов та ескертіп [7, 26б.], ... ... сөз ... ... ғ, г, д, з, кейде б ... да ... ... ... тарихи салыстырулар арқылы белгілі болғанын
айтады [9, 43б.]. Шындығында да байқап отырсақ, тіліміздегі ... ... зер, ... ... ... сөздер араб, парсы тілінен енген,
сондай-ақ дешті, дәурен, дәрі, дәрмен, делдал, десте, дән, дәнек, ... ... діл, ... дәріс, дарбаза, дәліз секілді д дыбысынан
басталатын сөздер де шығыс тілдерінен ... ... ... айтқымыз келеді.
Қазақ тілінде ж дыбысы тек қана быж, күж, қыж, мыж, ... ... ... сөздердің соңында келмесе, төл сөздердің аяғында
ұшыраспайды, ж дыбысы лаж, тәж, ... ... уәж ... ... ... ғана ... тілінің байырғы сөздері г дыбысынан басталмайды. Сондықтан да
гүл, гауһар, гәп секілді сөздерді кірме элементтерге жатқызуға ... ... саф, ... фәни ... ... ... де араб ... жатқызуға негіз бар. Сөздер ... ... ... ... ... сөз ... ... бірден бір белгі.
Дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы – қазақ тіліндегі ең басты
заңдылық. Бірақ осы ... ... ... ... ... ... Сингармонизмге бағынбау – кірме сөзді анықтайтын белгінің ең ... ... ... ... ... ... қауіп, қабілет, қасиет,
емтихан, ақырет, рахмет, қызмет, мейман, ... ... ... ... т.б. сөздер сөздіктерде осылай жазылып, тұрақтаған. Бірақ мұндай
сөздерге қазақ тілінің аффикстері ... ... ... ... ... ... яғни мұндай сөздер ... ... ... ... бағынады.
Қазақ тілінде сингармонизм заңына бағынбай, жуан түбірге де, жіңішке
түбірге де талғаусыз жалғанатын қосымшалар бар. Олар ... ... ... не ... ... ... ... тілдік элементтер. Мұндай
кірме қосымшаларға төмендегілер жатады: -бан (мейір-бан, ); -дар (есеп-дар,
білім-дар); -кент (Құмкент, Шымкент, ... -кар ... ... ... ... ... -күнем (маскүнем,
пайда-күнем); -қой (кәсіп-қой); -қор (бәле-қор, бейнет-қор); -паз (өнер-
паз, білім-паз); -стан ... ... ... ... ... ... ем-хана, дәм-хана).
Кірме сөздердің графикалық ерекшелігіне қабылдаушы тілге тән емес
әріптердің қолданылуы болып ... ... ... жат, бірақ араб және
парсы тілдеріндегі сөздермен келіп, қазақ тілінің ... ... ... ... х, һ, ф ... ... жүр: халық, хабар, хош, гауһар,
жиһан, жиһаз, фәлсәфа, фатиха, факих т.с.с.
Шығыс сөздерінің сөзжасамдық ... сол ... тән сөз ... ... мен ... ... ... Көптеген
ғалымдардың пікірінше, сөзжасамдық белгілер бірден анықталмады, құрылымы
бірдей сөздердің тобы ... ... ... ... ... ол
элементтердің дифференцияланып, жаңа сөз жасауға ... ие ... ғана ... ол ... ... ... ... туралы
айтуға болатынын айтады [10, 111б.]. Жоғарыда аталып кеткен –бан, ... -кар, ... ... ... -қой; -қор, -паз; ... ; ... ... тілінде әлі де өміршеңдігін жоймаған, өнімді жұрнақтарға
жатады.
-гер/-кер жұрнағы. Л.Рүстемов бұл жұрнақты парсының ... және ... ... ... етістіктерінің осы шақта тұрған ... ... Бұл ... ... ... тілінде сөзге жалғанып, адамның
белгілі бір қызметінің атын ... және ... ... ... сөздерінің
құрамында кездеседі, мысалы: талапкер, қызметкер, үміткер, қаламгер,
мұрагер,жауапкер, айыпкер. Қазіргі ... бұл ... ... аясы
кеңейіп, қазақтың төл сөздеріне де ... ... ... ... ... ... кәсіпкер. 90-жылдардан бастап осы жұрнақтың
көмегімен қазақ тілінің терминдік жүйесі бірқатар жаңа ... ... ... ... ... ... тілдерінің сөздері болып келеді, мұндай
жаңа терминдер ... ... ... ... ... ... тәлімгер (наставник), азаткер (освободитель) сияқты
қоғамдық-саяси саланың терминдері ретінде тұрақтап, терминдер ... бұл ... ... баспасөз бетінде жиі ... ... ... та ... ... ... ... грамота, кітап, документ», яғни «хатқа
түскен, жазылған нәрсе» деген ... ... ие ... ... ... бұл сөз ... дербестігінен айырылып, термин жасаушы өнімді
аффикс қызметінде жұмсалуда, мысалы: дәуірнама ... ... ... ... ... ... ғұмырнама
(биография), тарихнама (историография), сауалнама (анкета), рұқсатнама,
жаднама (памятка), ғарышнама (космология), ... ... ... ... ... бірқатары терминологияға еніп, енді бірқатарына
әлі де ... ... ... ... рас. Нама сөзі ... парсы тілдерінен енген сөздерге жалғанады екен.
-хана аффиксі. Бұл аффикс те нама аффиксі секілді ... ... ... ... ... қазақ тілінде жеке-дара қолданылмайды, белгілі
бір сөзге жалғанып, белгілі бір ... ... ... ... ... ... мейманхана, кітапхана, дәріхана, ұстахана
секілді сөздер құрамында кездесіп, сингармонизм заңына бағынбай, тек қана
хана тұлғасында ... ... ... жоқ. ... ... игерілген бұл аффикс асхана, шайхана, масахана секілді сөздерде төл
сөзге ... ... ... ... хана ... төл ... ... тілімізде көптеген жаңа терминдер жасалып, қолданысқа енгізілуде,
мұндай терминдер орыс тілінен енген терминдерді ығыстырып, солардың ... ... ... ... зертхана
(лаборатория), ойынхана ... ... ... Әрине, бұл
сөздердің бәрін бірдей кеше ғана ... ... жаңа ... ... ... болмайды, олардың бірқатары бір кездерде қолданыста болып, кейін
орыс сөздеріне орын беріп, ... ... ... ... таңда олар
қайта оралуда (дәріхана).
Терминжасамдағы ең өнімді жұрнақтардың бірі – парсы тілінен енген ... Бұл ... ... ... ... ... ... сөздердің
алдына жалғанып, сол лексикалық бірліктердегі қасиеттің, белгінің жоқ
екендігін көрсетеді, қазақтың -сыз ... ... ... ... бейресмилер. Соңғы жылдар жемісіне бұл префикстің қазақтың
төл сөздеріне жалғануы арқылы жасалған қоғамдық-саяси саладағы ... ... ... ( ... (космополит), орыс сөздеріне де жалғануда: ... ... ... термині), бейтерминдену (тілтаным).
-ет,-ят,-ат жұрнақтары. Мәдениет, әдебиет, саясат, әлеумет, руханият,
хикмет секілді ... ... ... -ет, -ят, -ат ... араб
тіліндегі әйел текті сөздерінің көрсеткіші болып табылады. Араб сөздерінің
бірқатар сөздері паузалық тұлғада, яғни ... -тун ... ... ... ... ... айла, тәжірбие, мәртебе) енсе, көптеген сөздер
сөз ... ۃ ... ... ... ... ... қызмет,
жамағат, әлеумет). Ал -ят жұрнағына ... ... ... ... ... ... тектегі есім сөздің көптік тұлғаның көрсеткіші, ол
тіліміздегі руханият, исламият ... ... ... бар. Енді ... ... ... де жаңа терминдер жасала бастады, мысалы жағдаят,
өркениет, мұрағат секілді сөздер қалыптасты. Мысалы, қазақтың жағдай ... ... ... үлгі ... ... сөзі ... ... де қоғамдық
ғылымдар саласына қатысты термин ретінде қолданылуда, бір негізден ... сөз ... ... ... ... жағдай
'положение' болса, жағдаят 'ситуация' деген мағынада ... ... ең ... ... – араб ... қатыстық сын есім
жасайтын -и жұрнағы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сияқты араб сөздерінің құрамында енген. Жаңа ... ... ... жасауға ұйытқы болып, тіркесу қабілеті жоғары екенін
аңғарамыз. Мысалы, философия және ... ... ... сөзі 22 сөз тіркесінің құрамында, әдеби сөзі 22, ал мәдени сөзі 44
тіркес құрамында кездесті. ... ... ... төл ... ... бастады, мысалы, қазіргі кездегі қазақы деген сөздің бастапқыдағы
тұлғасы ... ... ... бертін келе ол қазақы болып дыбыстық
өзгеріске түскен, мысалы қазақы сөздер (казахизмы). ... бұл ... ... ... ... жаңа ... жасау амалы ретінде жөнсіз қолданыла
бастады, -и аффиксін қазақтың -тық жұрнағының ... ... ... жоқ емес. Мысалы, соңғы уақыттарда ... ... заңи ... ... ... ... лексикасы, заң терминдері, қоғами гендерлік
қатынас тіркесіндегі қоғами ... ... ... деп, қолданыста
бұрыннан бар тұлғасын пайдалансақ, одан ... ... ... Егер ... ... ... бір ... шектен шықпай пайдалансақ, онда
бұл ... ... ... еді, ... ... ... шектен шығу, шамадан
артық кету болып табылады. Сол сияқты бұл жұрнақтың ашық ... ... ... ... -уи тұлғасы да қазіргі уақытта тілімізде бар,
мысалы заманауи, дүнияуи сөздері ... ... орын ... ... тілінде бой көрсетіп қалады. Араб тілінде ... ... өзі жоқ. Бұл сөз ... тілі ... ... ал ... сөзі ... араб тілінің өзінде -уи аффиксін қолдану сирек кездеседі, мұның
себебі тілдегі үнемділікке ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Кірме элементтерді айқындауға көмектесетін синтаксистік белгіге араб
және парсы тілдеріндегі сөз ... ... ... ... ... ... ... мұндай тіркестер саны көп емес. Қазіргі уақытта
каллиграфия терминінің орнына араб тілінен дайын ... ... ... хат, сол ... ақыр заман, фәни дүние секілді изафеттік тіркестерді,
Алла тағала секілді араб ... ... сөз ... ... ... ... белгісіне сол ұғымдардың атауларының
қолданылатын ... ... ... ерекшелігімен байланысты.
Мысалы, араб, парсы сөздері көбіне шығыс ... ... ... ... мен ... ... ... арналған мәтіндерде мазмұнға
сай атаулар да көп қолданылатыны заңдылық. Мәселен, сопы (суфи), ... ... ... ... ... ... ... аят, сүре, жәһіл,
дүние, ахирет, парыз, сүннет, шейіт, факиһ, фиқһ, ораза, ... ... ... ... ... ... шайтан, жын, тәпсір, харам,
мәкрүһ,күрсі, михраб, азан секілді діни лексика ислам діні мен ... діни ... ... ... ... ... ... әдеби,
әдебиет, аруз, шайыр, ақын, назым, машһүр, ғақлия, мүшайра, мадх, мувашшах,
мурабба, нәзира, сират, садж, тазкире, ... ... ... ... ... ... әдебиеті мен мәдениетіне қатысты мәтіндерде көп
кездеседі. Яғни қандай да бір ... ... оның ... ... ... ... араб ... дін, мәдениет арқылы енгендіктен,
тіліміздегі мәдениет, әдебиет, философия салалаларының лексикасы, абстракт
лексика негізінен араб ... ... Ал иран ... халықтармен түркі
халықтарының байланысының тарихы тым әріден басталады, бұл байланыс көрші
отырып, тікелей әрі тығыз ... ... ... орын ... ... күнделікті тұрмыс заттарының атауы, киім-кешек, тағамдар атауы,
негізінен, парсы ... ... ... нан, ... ... күріш, орамал,
дастархан, кемер, шалбар, әтішкер т.с.с. ... ... ... тараудың 4-7 тармақтарында ... ... өз ... ... ішкі ... ... яғни ... лексика, аймақтық лексика, кәсіби лексика, қолөнер лексикасы
секілді тілдік қабаттардағы араб, парсы ... ... ... ... ... ... ... тіл негіз
болады. Терминологиядағы араб, парсы сөздерінің барлығына жуығы жалпы
халықтық ... ... бар ... Жалпы қолданыстағы әдеби сөз ... ... ... ... ... ... қол ... мүлде
жаңа ұғымды белгілеуі мүмкін. Мысалы, арабтың زينة ... ... ... тілде «еңбек рақаты, жемісі, қызығы, игілігі» деген ... ... ... ... сөзі ... ... ... еңбегі сіңген
және де қартайған немесе мүгедек, ... ... ... ақшалай
қамтамасыздандыру» деген мағынадағы бұрынғы қолданыстағы ... ... ... Осы сөзден тараған туынды терминдер ... ... ... сөз бен ... сөз ... пәрменді түрде
қолданылып, терминдер жүйесінде орнығып үлгерді.
Демек, арабтың ... ... ... ... ... жад секілді
сөздері әртүрлі терминдер жүйесінде қатар ... көп ... ... жүр. Бұл ... ... ... ... мағынасы мен терминдер
өрісінде беретін ... ... ... ... ... жоқ. Жалпы
қолданыстағы мұндай сөздердің терминденуіне жалпы ... ... мен ... ... ... ұқсастық себеп болады.
Терминнің бір терминологиялық өрістен екінші терминологиялық ... ... ішкі ... деп аталады. Ал сыртқы
терминдену ... ... ... ... ... ... алынып, термин
ретінде қалыптасады. Мысалы ... қуат ... сөзі ... сөз, ол физика саласына ... ... ... ... ... ретінде қолданыс тапқан. Осылайша қуат сөзі жалпытілдік
қолданыстан, яғни сырттан терминологиялық өріске өтіп, терминденіп отыр .
Жалпы қолданыстағы ... ... ... ... ... ... асады. Бұл сөздердің терминдік мағынасы мен жалпы лексикалық
мағынасы арасында байланыс сақталады. Араб тілінде طبل тибл сөзі ... ... ... ...... ... Бұл сөз әдеби тілде дабыл
түрінде «жаугершілікте, жорықта, той-думанда халықты бір ... ... ... ... ... ... ... қатар бұл сөз медициналық
және әскери термин ретінде де белгілі. Дабыл жарғағы медицинада «сыртқы
есту ... ішкі ... ... ... ... ... ... зат» деген
мағынаны беретін анатомиялық атау. Ал әскер ісіндегі ...... ... ... белгі, сигнал. Музыкалық аспап ретіндегі дабыл
мен анатомиялық атау ... ... ... ... ... ... ... болуы керек. Екеуі де серіппелі, жұқа материалдан
жасалған. Екеуі де ... пен ... ... ... Жұқа тері ... ... дабыл жарғағы орыс тіліндегі барабанная перепонка
сөзінің ... ... ... Ал әскери термин ретіндегі дабыл
музыкалық аспаптың дауысына, шығаратын дыбысына қатысты ... ... ... ... ... үн ... музыкалық аспап ретіндегі негізгі
қызметі – аспаптың дыбыс ... ... ... ... әдеби тілдегі
сөздің терминологияға өту кезеңінде бір сөз бірнеше ұғымның атауы, термині
болуы мүмкін.
Аймақтық лексика терминологияны ... тағы да бір көзі ... ... тіл білімінде жергілікті сөйлеу ерекшеліктерін зерттеу
мәселесі Ш.Сарыбаев, О.Нақысбеков, Н.Жүнісов, Б.Қалиев ... ... ... ... ... ... лексика-
семантикалық топтары Т.Айдаровтың, Н.Жүнісовтің, М.Есімболованың және ... ... ... ... ... ... ... аймақтық лексика мен терминдер арасындағы ... ... әлі ... ... ... ... ... процесінің жанданып, тілімізге орыс тілі арқылы ... төл ... ... ауыстыру, яғни тіліміздің ішкі
мүмкіндіктерін пайдалануға бет бұрған уақытта, аймақтық ... ... де ... ... терминдер өрісіне тартыла бастағаны белгілі.
Мысалы, ... ... ... құжыра т.б.
Қазақ тілінің терминдер сөздігіне енгізілген бірқатар сөздер нәбетат,
шәкіл, ... ... ... ... ... т.б. ... ... сөздер
шығу тегі, генеологиялық жағынан араб сөздері. Бірақ бұл ... ... ... ... де, ... ... ... де енбеген. Сондықтан бұл сөздерді терминологиялық жүйеге ену
каналдарының бірі ретінде кітаби тілде жазылған ... ... ... ... ... ... ... мүмкін деген пікірдеміз. С.Исаев,
Ш.Құрманбайұлы сынды зерттеушілер ескі қазақ жазба тілін терминжасамның бір
көзі ... ... ... ... ... терминология кәсіби сөздер арқылы да толығады.
Кәсіби сөздердің терминдерден ... – оның көп ... ... ... қалыптасқан кәсіби сөздер белгілі бір ұғымның нақты, дәл
мағынасын анықтайды.
Белгілі бір ... ... сөз ... процесі күнделікті тұрмыс-
тіршілікке, тікелей, қоян-қолтық араласу ... ... ... Бұл ... ... ... ... егіншілікке, бақша
шаруашылығына байланысты қоза, ... ... ... ... гүл, ... ... ... сөздері термин болып қалыптасқан.
Ғалым Р.Шойбеков қолөнер лексикасын зерттеген ... ... ... ... де ... ... ... лексикалық
қабаттардың бірі екенін айтып, қолөнер лексикасын терминжасамның ішкі
көзіне ... ... ... ... ... терминдер
қатарында түбі араб, парсы тілдеріне тірелетін, ... ... ... ... ... ... ... нақыш, нақыштаушы (чеканчик),
қалыптау (формовка), шарық (точилка), сәулет, сәулетші, ... ... ... ... ... ... [11].
Халықаралық терминологиялық жүйенің құрамында бүгінде түп-төркіні
арабтікі, ... ... ... немесе этимологиялық төркіні жағынан
грек-латын терминдері деген атаумен аталып кеткен бірқатар интернационалдық
терминдер бар. Қазақ терминологиясына орыс тілі ... ... ... ... терминдерге алгебра, азимут, альманах, цифр, алкоголь, ... ... ... ... ... ... атлас, карта, халиф секілді
бір топ сөздерді жатқызуға болады. Бұл терминдердің генетикалық тегі ... ... да, ... ... ... ... ... еуропа
халықтарының тілінде қалыптасқан. Араб ... ... ... ... ... қатысты екі топқа бөлуге болады. Олар –
діни терминдер және ... ... ... ... ену ... ... тағы да ... бөлуге болады. Біріншісі – діни лексика Шығыс елдері
арқылы келсе, нақты ғылымдарға, ... ... ... Батыстан
енген.
Жұмыстың «Араб, парсы сөздерінің ғылыми терминологиядағы орны» ... ... ... ... ... ... ... және зергерлік, сәулет өнеріндегі араб, парсы сөздерінің
үлесін анықтауға ... ... ... ... және ... ... терминдер
сөздігімен жұмыс істеу барысында қазақ терминологиясындағы араб, парсы
сөздерінің дені қоғамдық ... ... ... ... статистикалық есептеу жұмысының нәтижесі негізінде
қорытынды жасалды.
Қорытынды
Қазақ терминжүйесіндегі араб, парсы сөздерінің ... ... ... ... ... бар сөздер болып табылады. Жалпы қолданыстағы әдеби
сөздердің кейбірі терминөріске ... ... ... ... мағынасын
жоғалтып, мүлде жаңа ... ие ... ... ... ... омонимия түзеді. Олар көпмағыналы терминдер ретінде де
жұмсалады. Ал терминөрістен жалпыхалықтық ... ... ... ... ... әдебиет саласының кейбір терминдерін жатқызуға болады.
Кәсіби лексика, диалект, архаизмдер ретінде қарастырылып келген араб,
парсы сөздері терминжасаушы ішкі лексикалық ... ... ... ... өзі бұл ... араб, парсы сөздерінің өте ертеден ... ... ... ... өзге ... тән ... ... екендігін танытады.
Кірме сөздер қазақ ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектердің бәрінде оларды
«қазақ тілінің байырғы сөздері» деп қарастырады. Олар ... ... сай ... ... көптік жалғауын қабылдайды, қазақ
тілінің төл жұрнақтары арқылы жаңа термин ... ... ... келеді.
Терминдер қатарында араб, парсы тілдерінен енген сөз ... ... ... ... ... ... де кездеседі. Кірме сөздер
қос ... ... ... ... да ... парсы сөздері негізінен қазақ тіліне сіңісті болып, ... ... ... сол ... тілдердің ерекшеліктерін жоғалтпай сақтағандары
да бар. Олардың кірмелігін фонетикалық, графикалық, ... ... ... ... ... ... болады.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... жаңа терминдер жасалуда. Мұндай сөздер төл тілдерде жоқ, тек
қазақ тілінің лексикалық, терминологиялық қорынан орын алып отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... Н.Д. ... в ... ... ... –Алматы:
Фараб, 2000. – 310б.
2 Тулибаева Ж.М. Персоязычные источники по истории ... ... ... вв.:дисс. д-ра ист. наук Алматы, 2003. – 406с.
3 ... Р. ... ... ...... ... – 552 ... Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы дамуының ... ... ... ... 2002. – 184 ... Крысин Л.П. К определению терминов «заимствование» и «заимствованное
слово» // Развитие лексики современного ... ... – М.: ... ... 134 ... Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1954. – 561б.
7 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. Фонетика, морфология.
– Алматы: ... – 207 ... ... С. ... ... фонетикасы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ
университеті, 2004. – 277 ... ... М. Тіл ... ... зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 2002. ... ... ... Д.С. Вопросы заимствования и упорядочения иноязычных терминов
и терминоэлементов. – М.: ... 1982. – ... ... Р. ... ... ... лексикасы: филол. ғыл. докт.
дисс..:10.02.02. – Алматы, 2006. – 321 б.
Диссертация бойынша жарияланған ... ... ... ... ... ... және олардың
зерттелуі // Терминологиялық хабаршы. – Астана, 2004, № 3. – 17 - 20 ... ... даму ... және ... парсы сөздерінің
терминдену ерекшеліктері // Хабаршы ҚазҰУ, Шығыстану сериясы. –Алматы,
2004, № 3. – 54 – 59 ... ... ... жүйесіндегі араб, парсы сөздері //
«Қазақстандық арабтану ғылымы: тууы және ... атты ... ... ... ...... 2005. - 77- 81 ... Қазақ тіліне араб тіліндегі тұлғасын сақтап қабылданған сөздер //
«Исламтану және араб филологиясы мәселелері» халықаралық ғылыми-практикалық
конференция материалдар. – ... 2006. – 152 - 156 ... ... ... ... тілінің морфологиялық заңдылықтарына
сәйкес қабылданған араб сөздері // ... ... ... І ... ... материалдары. – Астана, 2006.
– 106-110 бб.
6. Өнертану саласындағы араб, парсы ... ... ... // ... ... Филология сериясы. – Алматы, 2007. – №1(100).
– 80- 82 бб.
7. Аймақтық лексикадағы араб, парсы сөздерінің терминденуі // ... ... 2009. № 7. – 114-116 ... ... лексикадағы шығыс сөздерінің терминденуі // Хабаршы ... ...... 2009, № 4(49). – 58-63 ... автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата
филологических наук по специальности 10.02.02 – казахский язык
Жиекбаева Айгуль Баймулдановна
«Терминологизация арабских и ... слов в ... ... ... Язык – это ... развития человеческого
общества. Бурное развитие науки и техники, ... и ... ... ... культурной и экономической сферах ... за ... ... ... ... ... В ... с этим процесс
терминологизации на сегодяшний день развивается с ... ... и ... усилий в области номинации новых понятий. ... ... ... трансформировали национальное самосознание. В
этой связи история становления и развития ... ... ... ... и ... в ... приоритета последовательную работу над
приведением в соответствие этого процесса трансформации с ... ... ... С ... силой возобновляется процесс внедрения
средств родного языка в язык ... ... ... национальным
достоянием. Поэтому основной задачей для ... ... ... ... ... научное исследование
терминообразующих тенденций в развитии языка, изучение опыта ... ... ... ... ... в казахском языкознании вопросам ... ряд ... ... ... ... ... как А.Кайдаров,
О.Айтбаев, Ш.Курманбайулы, Б.Калиев, Е.Абдрасилов, С.Исакова, К.Айдарбек и
др. В этих трудах проблемы терминологии глубоко ... были ... ... научной терминологии на родном языке, определены пути ... и ... ... ... с ... ... ... статуса государственного
языка наблюдается активная деятельность по ... ... по ... систематизация отраслевых терминов, переведенных
с русского языка, это становится ... ... ... ... и ... ... ... на термины, употребляемые
отдельными творческими и общественными деятелями, термины, используемые в
отдельных отраслях ... ... во всех этих ... не ... ... ... ... персидских слов-терминов,
которые воспринимаются общественностью только на лексическом уровне ... ... ... ... Эта ... ... ... вопросов
формирования новых путей создания национальной ... ... и ... терминологических единиц арабского ... ... ... ... ... ... отрасли.
Необходимость изучения роли арабских и персидских единиц в становлении и
развитии ... ... ... ... ... и ... исследования. Основная цель диссертационной работы –
определение в терминологии ... ... ... пласта арабского,
персидского языков и их научное описание. ... из ... ... в
диссертации поставлены и решаются следующие задачи:
- определить лингвистические и ... ... доли ... арабских и персидских слов в отраслях
науки;
- определить особенности терминологизации ... и ... ... источники их заимствования;
- определить весомость(соотношение) арабских, персидских единиц в
научной терминологии;
- ... ... ... как ... ... ... ... языке;
- описать словообразовательные и структурные особенности заимствованных
терминов, а также определить наиболее ... ... ... ... ... основные фонетические, графические, морфологические,
словообразовательные, синтаксические, семантические признаки арабских,
персидских слов в их ... ... ... ... ... ... ... заимствованных из арабского и ... ... и ... не ... ... термины, отражающие быт и
культуру Востока, переведенные и заимствованные при ... ... в ... ... ... ... употребляются в
точных и естественных науках;
- доказать, что заимствование ... ... в ... ... с расширением терминологического содержания этих
терминов;
- сравнить определения заимствованных слов в ... ... ... и ... степень взаимосвязи содержания
данных определении.
Объект исследования. Обьектом исследования ... ... из ... и ... языков в терминологии казахского языка.
Научная новизна и результаты ... В ... ... процесс терминологизации арабских и персидских единиц на основе
научных фактов.
- были определены пласты арабского и ... ... в ... ... определены экстралингвистические и ... ... ... ... ... ... арабо-персидских
элементов;
- определена доля арабских и персидских слов в ... ... ... особо рассамотрены в двух группах термины, которые употребляются
в общественных ... 1) ... ... ... ... для
нескольких отраслей науки и отличающиеся друг от друга по научным
определениям 2) терминологическая ... то есть ... ... в ... ... дана ... ... заимствованных терминов, исправлены допущенные
ошибки в существующих определениях восточных терминов;
- проведен сравнительный анализ значений ... слов в ... ... ... раскрыты их особенности.
- определены этимология и значения заимствованных терминов, появившихся
в конце ХХ века и начале ХХІ века.
Теоретическая и практическая ... ... ... ... ... пополнят исследования по заимствованиям в казахском ... ... ... использовать в разработке курса по
сопоставительной грамматике ... ... ... в
чтении теоретических курсов, таких как история казахского ... ... ... в ходе исследования материалы можно
использовать в составлении терминологических, этимологических словарей и ... ... по ... ... ... работа
поможет в составлении специальных курсов, учебников и учебных пособий по
терминоведению и ... ... В ... в ... были ... методы
описательного, сравнительного, лексико-семантического, ... ... ... ... анализа.
При выявлении новых терминов сделан обзор по ... ... и ... ... ... ... на ... Терминология – это источник обмена информацией, инструмент для ... она ... ... ... ... ... между народами
для активизации научно-технического процесса;
□ В ХХІ ... ... ... меняется с небывалой скоростью ... ... ... свой ... и как обладатель специального языка
(в научной среде). Правильное пояснение терминов в ... ... ... восприятие их природы;
□ Терминология – источник информации, это ... ... к ... но в то же ... тесно связанная с ними часть лексики.Через
терминологию можно узнать ступени исторического развития общества и ... ... ... ... ... ... потенциал языка.
□ Научное понятие тесно связано с научным мышлением. Если ... для ... ... понятия, то только тогда она
рассматривается как термин. В последнее время в ... ... ... ... ... обозначаются стадии развития
национального научного ... а ... ... ... ... ... ... Терминологическая система, являясь составной частью науки и специальной
сферы деятельности человека, определяет насколько освоена это ... ... В ... и ... терминологии играют важную роль ... ... ... ... и персидского языков их
словообразовательные модели.
Структура диссертационного ... ... ... ... ... трех ... ... и библиографии.
Апробация исследования. Основное содержание работы изложено в научных
статьях, ... в ... ... и ... ... на ... заседании отдела терминологии
Института Языкознания им. А.Байтурсынулы МОН ... ... on ... of a ... degree of ... ... a ... 10.02.02 – the Kazakh language
Zhiekbaeva Aigul Baimuldanovna
«The Term formation of the Arabian and Persian words in the Kazakh
language»
Research urgency. Language is a mirror of ... of a ... Rapid ... of a science and ... an ... and
events in public, political, cultural and economic spheres of a life ... active ... of new ... In this connection the process
term formation nowadays develops with unknown force and demands ... in the field of a ... of new ... Sociopolitical
changes radically transformed national consciousness. Thereupon the history
of formation and development of a native language demands in-depth ... defines as a priority ... work on ... in ... ... process of ... with an orientation of development of ... ... With new force process of ... of means of ... language in language of a science which is national property ... the primary goal for ... ... use of terms is
preliminary ... research of terms ... ... in ... studying of experience of accumulation and formation of terms.
Recently in the Kazakh linguistics a number of ... of ... are devoted to ... questions such as by A.Kaydarov,
O.Aytbaev, S.Kurmanbayuly, ... ... ... ... In these works problems of terminology were deeply studied, stages of
development of ... ... on a native language have ... ways of its ... and main ... are defined.
In connection with acquisition by the Kazakh language of the status of
a state language the vigorous activity on drawing up of ... on ... ordering of the branch terms ... ... is ... it becomes a national problem. ... have started
to analyze and pay the strengthened attention to the terms used by ... and public figures, the terms used in separate branches of ... However in all these works the ... ... is not paid ... making using of the Arabian, Persian ... which are perceived
by the public only at lexical level with repetition for a long time ... ... ... demands studying of the ... of new ways creation ... terminology. For research and use of terminological units of the
Arabian and Persian languages attraction of experts of the given branch ... ... of studying of a role of Arabian and Persian units ... and development of terminology of the Kazakh language defines a
research urgency.
The purpose and research ... A main ... of ... is ... in ... of the Kazakh language of a ... of the Arabian, Persian ... and their scientific description.
Proceeding from a main objective, in the dissertation are put and ... problems :
- To define the ... and extra ... reasons of non-
uniformity of a share of the use of the Arabian and Persian words ... ... To define features of term ... of the Arabian and Persian
lexicon and sources of their loan;
- To define ... (parity) of Arabian, Persian units ... ... To show loan words, as a new source of term ... in a ... To describe word-formation and structural features of the borrowed
terms, and also to define the most ... ways of ... of ... To define the cores ... graphic, morphological, word-formation,
syntactic, semantic signs of the Arabian, Persian words in their of ... To make the ... ... ... analysis of the ... borrowed from the Arabian and Persian languages;
- To allocate and show the terms not subject to transfer ... ... and culture of the East, ... and borrowed by means of ... terms system of the Kazakh language which are used in exact and ... To prove that loan of east terms in the ... terminology is
connected with expansion of the ... ... of these ... To compare definitions of loan words in sensible and ... and to reveal degree of ... of the ... ... data ... of ... The object of researches is loan words from ... and Persian ... in ... of the Kazakh ... novelty and results of ... In research process of ... of the Arabian and Persian units on the basis of the ... is ... in a complex .
- Layers of the Arabian and Persian ... in ... branches of
a science have been defined, the extra linguistic and linguistic reasons ... are ... Stages of term ... the ... elements are defined ... first ... The share of the Arabian and Persian words in different branches of
a science, also especially are defined in two groups of terms which ... in social studies: 1) terms which the general for some branches of ... and ... from each other by scientific ... ... lexicon, that is set of the names entered ... ... The ... of the importance of the borrowed terms is given, the
committed errors in existing ... of east terms are ... The ... analysis of values of loan words in Kazakh and ... language is carried out, their features are ... Etymology and values of the borrowed terms which have appeared ... end of the XX-th century and ... of ХХІ century are ... theoretical and practical importance of research. Scientific
results and conclusions will fill up ... on loans in the ... Results of research can be used in course working out ... grammar ... languages, also in reading ... courses, such as History of the Kazakh literary ... ... The ... ... during research can be used in drawing ... terminological, etymological dictionaries and in the decision ... on applied ... Research work will help with drawing ... special courses, ... and manuals on terms studies and ... methods. In work basically methods of the descriptive,
comparative, ... ... ... ... ... analysis have been used. At revealing of new
terms the review on ... ... ... and ... of ... is made.
The substantive provisions which are taken out for discussion:
• Terminology is a source of information ... the tool ... ... it also is the basic link between the people for
activization of scientific and technical process;
• In ХХІ a century when the life varies with unknown speed ... it is learnt through the ... and as the owner ... language (in the ... ... The correct explanatory
of terms in an ... sphere ... correct ... of ... ... is the information source, it is very sensitive to
external changes, but at the same time is a part of lexicon ... with them. Through ... it is possible to learn steps ... development of a society and its reason, a source of occurrence
of a civilization, ... ... and ... ... ... The ... concept is closely ... with scientific
thinking. If the word is used for ... of ... concept only ... is considered as the term. Recently in the Kazakh ... ... question is ... ... stages of development of ... language of science are ... and also the basic ... values of language are ... ... system, being a component of a science and a ... of activity of the person, defines how much science and ... ... ... In ... and ... ... along with lexical units of
the Arabian and Persian languages play the important role their ... ... of ... research. Dissertational work consists of
the introduction, three heads, the conclusion, the bibliography and ... ... The basic ... of work was stated ... ... ... in ... of the international and
republican conferences, it was discussed at the expanded session ... of ... of ... ... of ... under
the Kazakhstan Education and Science Ministry.
Похожие работы

9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау 16 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы 10 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы 26 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты 5 бет
Қазақ тілі грамматикалық категорияларының антропоөзектілігі 45 бет
Миссионерлік әдебиеттің қазақша аудармаларының тілі 20 бет
Көркем тілді адамтану парадигмасы тұрғысынан зерттеу (Ж.Нәжімеденов өлеңдерінің тілі негізінде) 21 бет
Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі 23 бет
Мемлекеттік тіл 28 бет
Еңбек нарығы 6 бет

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2563

^