Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы [ 15 бет ]

Кіріспе

Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту

Шешендіктану негіздеріне оқытудың әдістері мен амалдары.

Қазақ тарихындағы ұлы шешендер
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
КІРІСПЕ

Шешен сөз бастар,
Батыр қол бастар. ( Мақал)

Шешендік өнерді ұстанған адамдарды шешен деп атаған. Шешендер – ұлттың салт – дәстүрлерін жетік білетін, тарихқа, халық шежіресіне жетік, сауатты да білімді, ең бастысы, ойын көркем де ұтымды айта білетін адамдар. Олар – сонымен қатар, керемет дипломат әрі қоғам қайраткерлері. Шешен адамдар ел ішіндегі дау шараға араласып, шешімін таппай жатқан әр түрлі жанжалдарды, ру, жүз арасындағы қиын мәселелерді шешіп отырған. Шешендер көп жағдайда қазылық, билік еткен. Тарихта өткен атақты билердің барлығы – осы шешендік өнерді жетік меңгерген, біртуар , дарынды жандар.
Шешендер билік айтқан кезде қарасөзбен емес, тақпақтап, мақалдап сөйлейтін болған. Әрі ақын, әрі шежіреші, тарихшы, жыршы –жыраулық қасиеттерге бай би шешендер хандардың ақылшы кеңесшілері ретінде мемлекеттік мәселелерге араласып отырған.
Мысалы: әз Жәнібек ханның кеңесшісі – Жиренше шешен, Асанқайғы, ал әз Тәуке, Қасым хан, Абылай хандардың кеңесшісі –Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Бұқар жыраулар болған.

Бастауыш сыныпта шешендік сөздерді оқытуда жасөспірімдер сүйіп оқитын басылым «Ұлан» газетінің пайдасы мол. Есімдері осы күнге дейін аталмай келген би –шешендердің өсиет сөздерін осы басылымнан табуға болады. Сондай-ақ, бастауыш сынып оқушыларын шешендік өнермен жете таныстыру үшін көркемсөз оқу, сөз сайысы, мың бір мақал, айтыс, сөз додасын ұйымдастырып немесе « Жас тілшілер», «Дарын» сияқты шағын үйірмелер ашып, оқушылардың ақындық өнерлерін шыңдап, сөздік қорларын молайтуға болады.

Жалпы халық арасындағы шешендікке, ақындыққа байланысты айтылған:

Шебердің қолы ортақ,

Шешеннің сөзі ортақ.

Өнер алды –қызыл тіл.

Сөз тапқанға қолқа жоқ
деген сияқты өсиет сөздері текке айтылмаса керек.
Қиналғанда тапқырлықпен жауап айтқан шешендер мен билердің түйінді сөздері осының айқын көрінісі. Шешендік сөздерді « Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» деп айтуы да осыдан болса керек.
Қолданылған әдебиеттер
1. Тұрдалиева Г.Ж. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі. –Астана: Фолиант,2007
2. Бастауыш сыныптарға арналған оқулықтар, 1-4 сыныптар. Алматы Атамұра 2008-2011

Дисциплина: Педагогика
Тип работы: Реферат
Цена этой работы: 400 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 400 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
ҚАЗІРГІ ЗАМАН ГУМАНИТАРЛЫ-ТЕХНИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
Р Е Ф Е Р А Т
Тақырыбы: Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы
Қабылдаған: Жуманбаева К.Р.
Орындаған: Джолдинова А.К.
Қарағанды ... ... ... ... ... ... оқытудың әдістері мен амалдары.
Қазақ тарихындағы ұлы шешендер
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Шешен сөз ... қол ... ( ... ... ... ... шешен деп атаған. Шешендер –
ұлттың салт – дәстүрлерін жетік білетін, тарихқа, халық ... ... да ... ең бастысы, ойын көркем де ұтымды айта білетін ...... ... ... ... әрі қоғам қайраткерлері. Шешен
адамдар ел ... дау ... ... ... ... жатқан әр түрлі
жанжалдарды, ру, жүз ... қиын ... ... ... ... ... ... билік еткен. Тарихта өткен атақты билердің барлығы –
осы шешендік өнерді жетік меңгерген, біртуар , ... ... ... ... кезде қарасөзбен емес, тақпақтап, мақалдап сөйлейтін
болған. Әрі ақын, әрі шежіреші, тарихшы, жыршы –жыраулық қасиеттерге бай ... ... ... ... ... ... мәселелерге
араласып отырған.
Мысалы: әз Жәнібек ханның ...... ... ... ал ... ... хан, ... хандардың кеңесшісі –Төле би, Қазыбек би, Әйтеке
би, Бұқар жыраулар болған.
Бастауыш ... ... ... ... жасөспірімдер сүйіп оқитын
басылым «Ұлан» газетінің пайдасы мол. ... осы ... ... ... би ... ... сөздерін осы басылымнан табуға болады. Сондай-
ақ, бастауыш сынып оқушыларын шешендік ... жете ... ... оқу, сөз ... мың бір ... айтыс, сөз додасын ұйымдастырып
немесе « Жас тілшілер», «Дарын» ... ... ... ... оқушылардың
ақындық өнерлерін шыңдап, сөздік қорларын молайтуға болады.
Жалпы халық арасындағы шешендікке, ақындыққа байланысты айтылған:
Шебердің қолы ... сөзі ... алды ... ... ... ... жоқ
деген сияқты өсиет сөздері текке айтылмаса керек.
Қиналғанда тапқырлықпен жауап айтқан шешендер мен билердің ... ... ... көрінісі. Шешендік сөздерді « Тоқсан ауыз сөздің
тобықтай түйіні» деп айтуы да ... ... ... ... ... ... оқыту
Бастауыш сыныптарда шешендік өнерге оқушыларды баулу бағытында би-
шешендердің қысқаша өмірбаяндары мен ел аузында ... ... ... ... өнер тарихы халық арасында ауыз әдебиеті үлгісінде дамып
келген болса, бұл күнде ... ... ... ... ... ... білім деңгейіне сәйкес шешендік сөздер оқулық ... ... ... ... ... ... сайын күрделеніп, көлемі
ұлғая түскен.
Мысалы 1- ... ана тілі ... ... оқулық болғандықтан,
қазақ тіліне байланысты « Қанша? Неше? Нешінші? Сұрақтарына жауап беретін
ссөздер » ... ... ... «Үш би »өлеңі берілген. Осы
сабақтың барысында мақал-мәтел ненендік өнердің қайнар көзі болғандықтан,
сан ... ... ... ... ... қолдануға болады:
1. Жеті атасын білген ұл, Жеті жұрттың қамын жер.
2. Батыр біл өледі, ... мың ... ... бір ... ... екі жауады.
4. Еңбек - адамның екінші анасы
2 сынып оқулығында шешендік сөздер, жұмбақ, жаңылтпаш, ... ... ... берілген. Мысалы: Төле бидің « Ана ... ... ... ... ... Төле ... кездесуі», Әйтеке
бидің « Жігіттің жақсысы» сияқты шешендік сөздері. Әйтеке ... ... ... ... ... батыр болсаң, жауыңа найзаң тисін», ... « Не ... ... ... жаттығу жұмысын орындауға берілген.
3 сыныптың оқулығында шешендік сөздер « Сарқылмас қазына » деп аталатын
үлкен бөлімге енгізілген. Бұл жолы ... ... ... ... ... ... айтыс және аңыз әңгімелерімен ... ... ... ... өнер саз ... пәнаралық байланыста беріліп, балаларды
ән күй сабақтарында поэзиялық шығармалармен (жыр, ... ... ... ... ... бір ... ажырамас біртұтас дүние
екенін жөнінде түсінік алады. Сондай – ақ, ... ... ... ... ... ... мақсат оқушыларға қазақ халқының ... ... ... ғана ... ... ... тәрбиелік мәнімен
танымдық жағына көңіл бөліп, халықтың поэтикалық ... ... ... ... ... ... тәрбиелік мәні зор дүниелер туралы түсінік беру.
Бұл туындылар баланың бойына ... ізгі ... ... ... сыныпта шешендік сөздер кең ауқымды, күрделі түрде берілген. Олар 1-3
сыныптағы шешендік сөздерді ... ... ... ... ... ... сөздер 4 сыныптың бірінші сыныбында қорытындалады
.
Бастауыш сыныпта шешендік өнерді оқыту ол оқушының дұрыс сөйлеуін, ... сөз ... ... ... ... ... сөздер – терең
оймен, шебер тілмен айтылған ... ... Ол ... пен ... ... сөз үлгісі. Шешендік сөзде сөйлеу айшықтары мол
қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... Сөйлеу – адамның тіл амалдарын пайдалану арқылы пікір, ой білдіру
әрекеті. Сөйлеу үшін ... ... ... – сөз тудыру, сөз
тіркестері, сөйлем құру ережелері – ұзақ ғасырлар бойында адамдардың ... ... ... ... көпшілікке орақ категориялар.
Шешендік сөз алуан түрлі амал тәсілдерге бай. ... сөз ... ... ... ішкі ... да терең мағынаны білдіреді.
Шешендік өнер тарихы оқушылардың жас ерекшелігіне, білім ... ... ... ... ... ... Шешендік өнерге
оқушыларды баулу бағытында би шешендердің қысқаша өмірбаяндары мен ... ... ... ... ... ... ... жанрлары арқылы
берілген
Шешендіктану негіздеріне оқытудың әдістері мен амалдары.
кесте
|Негізгілері |Сөйлеу ... ... топ ... |
| ... ... | |
| ... | ... | |
| ... мен ... ... | |
| ... |әдістері |қалыптастыру | |
| | |мен ... мен | |
| | ... ... | ... |1. Сөздікпен |1. Тыныс |1.Өзіндік |1. ... ... ... |алу ... ... ... ... |үйрету |және ... | ... |( ... | | ... ... |( тілдік | | |
| ... ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... |2. ... |2. Жаттығу|2. Баяндама |2. Жазбаша |
|логикалық – ... | | ... салу ... | | | | ... ... | | | | ... ... |3. ... |3. Өлең |3. ... |3. Тестілеу|
|мәтінді |сөздер |мен ... ... | ... |арқылы мәтін |прозалық |таңдалған | ... ... ... ... ... | ... | | |сөз. | |
|( ... | ... | | ... |оқу | | |
|) | | | | ... Тірек сөздер |4. Тапсырылған| |4. ... | ... ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | |
| |сөз, ... | ... | ... |5. ... тұсы | |5. ... тұсы | ... ойын ... | ... ... |
| ... | ... ... | |
| ... | |сөз. | |
| ... ... | |6. ... | |
| |сөз | ... ... | |
| ... ... ... сөз. | |
| | | |7. ... мен ... |
| | | ... ... ... ... ... сөзді дайындау барысында, сөйлеу кезінде пайда болатын үлкен
қайшылық – кітаби тіл нормасы мен ... тілі ... ... ... ... сөз ... ... тіл негізінде “әзірленеді”, ал
сөйлегенде, яғни ... ... ... ... ... тәсілдерін
пайдаланады. Ауызша сөзде, шаршытоп алдындағы сөздің баяндау мәнерінде
шешен қатаңдығы ... ... бой ... ... ... ... ... кетпеуге тырысады. Шешен кітабилыққа бой ... ... ... ... ... әсер-ықпалы төмен болады, ал сөйлеу
тілінің элементі басым болса, тұрмыстық деңгейдегі сөзге айналады, ... ... мәні ... ... ... сөзі ... тыңдаушыға арналады, сондықтан шаршы сөзде кітаби ... ... тілі ... ... ... ... қажет.
Шешендік сөзде сөздің мағыналық типтерінің баяндау, сипаттау, ... ... ... ... ... сөз ... ... Сөздің мағыналық реңктерінің бір-бірімен өзара жақындығы,
ұқсастығы бар. Сондықтан баяндау сөз ... ал ... сөз ... ... ... ... ұласып, алмасып келеді де ... ... ... ... ... ... Сөздің
функционалдық-стильдік салаларымен сөздің мағыналық типтері ... ... ... ... ... ... болады да,
соттағы шешендікте сипаттау мен байыптау жағы басым түсіп жатады.
Сөздің белгілі бір мағыналық-функционалдық типін ... ең ... ... ... ... Сырттай қарағанда шаршысөз сөзжарыс
тәрізді көрінеді, ал ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ойжарыстың импилицитті және экспилицитті ... бар. ... ... ... ашық ... ... қарсы шығып, келіспеуі
ойталастың эксплицитті түрі. Ойталастың имплицитті ... ... ... ... ... ашық ... ... Оппонент реалды
немесе ирреалды болуы мүмкін.
Пікірталас шешендіктің белгілі бір мәселе ... ... ... ... мен сөз ... ... шаршытопта факт, аргумент, эмоция арқылы
аудиторияға әсер етіп, иландыруды көздейді. Ал ... ... мен ... ... ... ... ... үзілді-
кесілді баға беру, антитеза, теңеу, ремарка, сөздің суреттілігі, мақал-
мәтелдер т.б. классикалық тәсілдер жатады.
Шаршысөз ... мен ... ... ... бір ... ... материалы осы мақсат пен мазмұнға қарай белгілі бір жүйе ... ... ... ... ... ... ... тұрады: 1) басталуы, 2) кіріспе, 3) негізгі бөлік, 4)
қорытынды, 5) ... ... ... ... ... ... бір мақсатына
қарай кейбір бөліктердің болмауы да ... Ал ... ... ... ... ... ... ерекше мән береді. Бұл бөліктің
мақсаты бірден ... ... ... ... Бұл ... ... ... формулалар мен этикеттік қаратпа атауыштардың қолданылуы шешендік
сөзге тән ... ... ... басталуында этикеттік формулалардан басқа
мазмұнды білдіретін тілдік бірліктер болады.
Сөздің ұзына бойында аудитория назарын ұстап тұру сөздің ... Бұл ... ... ... ... ... сөзді жұрт
күтпеген жайдан бастайды. Ондай жайт көбіне әркімді қызықтыратын, ... бар, ... ... ... мәселеге қатысты болуы мүмкін.
Сөздің кіріспе бөлігігінде сөйлеуші аудиторияны психологиялық ... ... ... ... ... ... қабылдауға икемдейді.
Сөздің басталуындағы байланысты әрі ... ... ... ... бір ... ... Бұл бөлікте тыңдаушылар сөздің негізгі
тақырыбынан хабардар болады. Сөздің композициялық негізгі ... ... ... ... ... ... келе оларға қысқаша талдау
жасайды. Сөйтіп, мәселенің өзектілігін, қоғамдық, әлеуметтік мәнін ашады.
Негізгі бөлікте ең ... деп ... ... ... ... аса ... фактілерге сүйеніп, қисынды дәлелдер келтіреді. Әртүрлі
аргументтерді пайдаланып, мысалдарға нақты ... ... ... өрбітеді.
Сөздің қорытынды бөлімінде жоғарыда айтылғандарға қорытынды ... ... ой баса ... Негізгі идея айқындалып, ... ... ... бір ... қажет ететін ... ... ... ... қолданылады. Сөздің мазмұнына
тікелей қатысты болмаса да, тілек айтылуы мүмкін. Сондай-ақ кейде ... ... ... ... де ... ... Жалпы алғанда шаршысөз
өзінің жанрлық түрлерімен ... ... ... ... митингідегі сөз, саяси сөз т.б. әртүрлі аяқталуы ... ... ... ... мәтінде кездесетін сөздің лексикалық
типтері әртүрлі болып ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси атаулар, митинг, жиналыстарда
эмоционалды лексиканың үлес салмағы ... ... ... өзі шешеннің алға
қойған мақсатына ... ... ... ... әсер ... ме, әлде эмоционалды тұрғыдан әсер етуді ... ме, ... ... бір ... ... ... ете ме мәселе осыған
байланысты.
Аудиториямен байланысқа сөйлеуші ерекше көңіл ... ... ... ... болған сайын сөздің тиімділігі де ... ... ... ... ... тыңдаушыда болады да, олардың
“жауап” реакциясын бақылап отырады. Сөйлеуші аудиторияның жетегінде ... ... ... біледі. Сонымен жұрт алдына шығып сөйлеуді әрбір
шешен өзінің ... ... деп ... байланыс орнатуда арнайы тілдік бірліктер жүйесінің ішінен
шешен сәлемдесу, қаратпа атауыштар, комплимент, қоштасу тәрізді этикет
сөздердің ... ... ... ... ... дейін
коммуникативтік ситуацияға олардың қайсы сәйкес келетінін, “кім, қай жерде,
кіммен, қай кезде” деген формулаға ... ... ... ... ... өтіп жататын кеңес, мәжілістерде, ... ... ... ... ... мүмкіндігі сәл шектеулі болады.
Аудитория мен шешен бірін-бірі жаңа ... ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдар
беріп отыратындықтан қызметі ерекше. ... ... ... жүйе-
жүйесімен қабылдауға жәрдемдеседі. Мысалы, Сіздердің назарларыңызды мына
мәселеге аударғым келеді; біз сөзіміздің ... енді ... ... ... ... үшіншіден, қайталап айтсақ, ... т.б. ... ... мәтінін бір жағынан дұрыс ұғынуға
жәрдемдессе, ... ... ... ... ... ... ... коммуникативтік байланыс жасау мен байланысты күшейтудің
тілдік тәсілдері әр алуан. Сөйлеуші мен ... ... ... ... ...... есімдігі ерекше қызмет атқарады. Біз
сіздермен ... ... ... ойласа келе, өздеріңіз көз
жеткізгендей, бірге ойласып ... т.б. ... ... ... бір ... ... ойластыру сияқты эффект туғызады. Бұл тәсіл
(“біз – сіз”) ... мен ... ... ... ... ... ... мәлім, өздеріңіз ... көз ... т.б. ... ... құрамалар сөйлеуші мен
тыңдаушылар арасындағы байланысты жүзеге асыруға, әрі қарай күшейте ... ... Еске ... оқып ... ой ... байқаңыздар,
өздеріңіз шешіңіздер т.б. тәрізді бұйрық тұлғалы етістік құрамалар белгілі
бір ой-пікірге тыңдаушыларын “авторластыру” тәрізді ... ... ... ... ... байланысын өрістете түседі.
Адамның әуел бастан ойлау табиғаты диалог іспеттес. Диалог – болмысында,
жаратылысында ... ... ал ...... ... құбылыс.
Монолог қолтума дүние болғандықтан, сөйлеуші оған біраз жаттығуы керек.
Тыңдаушы тарапынан монолог сөз түрін, диалогке ... ... ... түседі. Тыңдаушы монологке біраз ден қойып, азды-көпті ойға салмақ
салуы қажет. Тыңдаушы үшін ... ... ... ... шешен
жеңілдету үшін дискурсқа диалог элементтерін ендіру ... ... ... ... ... ... ... сіздер мен біз ойланып
көрейік; – жауабын айта аласыздар ма? Әрине, жоқ ... ...... сөзді диалогтендірудің ерекше тиімді ... ... бұл ... жауап күту үшін сұрақ қойып отырған жоқ, сөзге ... ... ... “жай-күйін” жеңілдетіп отыр.
Сөзді диалогтендірудің тағы бір тиімді тәсілі – сөйлеуші өзін қарсы
жақтың, оппоненттің, тыңдаушылардың орнына ... ... Бұл ... ... ... ойын, тыңдаушылардың ойында тұрған нәрсені жұртшылық
айқын аңғаратындай етіп беру керек. Бұл, әрине, шеберлікті қажет ... ... ... ... шеберлікке қол жеткізеді.
Шаршысөздің ритуалдық қырлары – сөйлеушіні аудиториямен байланыстыруға
қажетті, сөзге құрметтеу реңін беретін, тұрақты әрі ... ... ... ... бірліктері. Бұларға құрметті қауым, ардақты
әлеумет, құрметті ханымдар мен мырзалар, жолдастар, қадірлі ағайын, қадірлі
бауырлар, қымбатты достар т.б. тәрізді ... ... ... сөзде ситуацияға қарай этикет формалардың ресми, бейтарап,
эмоционалды ... ... ... формаларға жолдастар, ханымдар мен
мырзалар; эмоционалды формаларға қымбатты достар, қадірлі бауырлар, ... т.б., ал ... ... ... ... ... ... қаратпалар жатады.
Сөздің басталуында этикеттік қаратпалардың қандай мәні ... ... ... ... ден қойып тыңдағандарыңызға рахмет деп
сөзді аяқтаудың да ... мәні бар. ... деу бір ... ... болса, екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас әңгімелесу, пікірлесу, сұхбаттасу тәрізді жеке
коммуникация жағдайында, шаршытоп ... ... ... сөз ... ой жарыстыру жағдайында да жүзеге асатын
ұжымдық, коммуникация немесе, ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асатын бұқаралық коммуникацияда.
Өркениетті адам тілдік қарым-қатынастың әртүрлі ... ... ... Бұл – ... пен ... бет ... ... талабы.
Әсіресе нарық заманының адамы тілдік қатынаста тек өз саласымен шектеліп
қалмай, ... ... ... ... ... ... ... хабардар болуға тиіс. Ал тілдік құралдарды талғау,
саралау ... ... ... ... ... Осы жайттарды дұрыс аңғарғанда ғана тілдік құралдарды, стильдік
амал-тәсілдерді мүмкіндігінше тиімді пайдалануға зор ... ... ... біз айтыс-тартыс мәселесінің мәніне егжей-тегжейлі тоқталу
зерттеудің тікелей міндетіне жатпайды. Сондықтан бұл тараушада күнделікті
өмір ... жеке ... ... ... ... жиі ... жайттардың сөз мәдениетіне қатысты қырларына
тоқталдық.
Қазақ тарихындағы ұлы ... ... ... ... ... ... ... Ақтамбердi Сарыұлы Бұхар Жыраудың тәлімдік ойлары.
3. Билердiң шешендiк сөз өнерiнiң үлгi-өнегесi.
Қазақ мемлекеттiгi ... ... ... ... мен ... iрiктеп алған жыраулары - хан мен қараның дәнекершiсi болды. Олар
ханның ел басқару жетiстiгiн мадақтап қана ... ... ... ... және ... ... өрен ақындар едi. ... ... сол, олар ... ... ел ... ... өнерiн жетiлдiруге белсене араласатын болды. Солардың бiрi – ... ... ... ... ... ... ... абыз, философ,
ақын болып, мәңгi жатталып қалған. Оның бар ... ... бiте ... ... жетiспеген ортада елiнiң ертеңiн, қамын ... ... ... ... ... оны “Асанқайғы” атап кеткен. Аңыз-
әңгiмелерде Асанқайғы жүзден асып көп ... ... ел ... ... қалыптастырған Елдi ауызына қаратқан, ... ... ... ... ... ... ақылды, дана, сәуегей баба
атанған.
Ол ХV ғ. Алтын Орда ... ... ... ұлы ... ... ... қаласынан Дештi Қыпшақ жерiне қайтып оралған Асанқайғы Алтын
Орданың орнында ... ... ұсақ ... өмiрi ұзаққа созылмайтынын
болжай бiлген. Асанқайғы, Керей, Жәнiбек сұлтандар бастаған қазақ руларының
Әбiлхайыр хандарынан бөлiнуiн жақтайды. Бiрақ сұлтандардың қазақтарды ... Жем ... ... ... де ... ... ... “Жерұйығын” Шу, Сарысу бойынан, Ұлытау төңiрегiнен iздеуге тiкелей
араласады. Сондағы ... ... ... ... ... ... ... берiк, ағайын ұжымының күштi болуы, “Ел бiрлiгiн нығайту, халық
ауызбiрлiктi болса, мемлекеттiк билiк те ... ... ... ел ... ... ... ... тоқтам.
Асанқайғы дүниетанымында адамгершiлiк мәселесi негiзгi орын алады.
Асанқайғы адамның өзiн-өзi танып бiлуiн, ашылып ... ... орны ... ... ... әрекет-қимылдарын сын тұрғысынан саралай алатын
қабiлетiн ... ... ... Оның ... ... ... ... деген бекем сүйiспеншiлiгi, адамдықты құрметтей бiлген
қабiлетi қазақ халқының сана-сезiмiн жаңа сатыға көтеруге зор ықпал еттi.
Күнiнде өзiм ... ... ... ... жұрттан асты деп
Кеңессiз сөз бастама.
Жеңемiн деп бiреудi
Өтiрiк сөзбен қостама – деп,
Асанқайғы азаматтық мiндеттiң жүгiне, күнделiктi нақты түрiне ... ... ... - ... пен ... құт-берекесi.
Асанқайғының ұғымында, жұртты бай, кедей деп немесе үлкен-кiшi деп ... ... ... үшiн ... де ... ... болуы қажеттi,
өзара оңды қарым-қатынас жасауы орынды. Абыздың пайымдағаны: “Таза ... тас, су ... ... Таза ... асыл сөз, ой ... ... сөздiң нарқы мен парқын бiлiп, қадiрiн түсiнген шешен. Ол кiмнен
болса да қасиеттiң рухын күттi. Өмiр ... ... мәнi ... айта
келiп, Асанқайғы жақсылардан үлгi алып, жамандардан бойды аулақ салудың
қажеттiлiгiн, жас ... ... ... ... ... ақылын тыңдап үнемi басшылыққа алуын, iзгi ниеттi жайсаң жан болып
өсу қажеттiгiн еске салады. Осыған орай жыраудың: ... ... ... ... ... ... үшiн ... достарыңмен сынаспа” немесе
“Қарындасыңды жамандап, өзiңе туған табылмас” ... ... ... мәнi зор. Оның ... адамға деген ... ... қай ... болса да, бiрiн-бiрi толықтырып
жатады, туған-туыстармен тiл тигiзiп қырқыспайтын, бет ... ... ... ... ... ... ... адамға, ендi қайтiп жуыспа. Тәуiр көрер кiсiңмен, ... ... ... ... ... ... бiрде: “Ғылымым жұрттан асты
деп, кеңессiз сөз бастама” дейдi. Сөз ... өзiм ... ... жеңiл мiнездiлiкке ерме деген уағыз сарыны аңғарылады.
“Есенiңде, тiрiңде, бiр болыңыз бәрiңiз” деп халықты бiрлiкке шақырады.
Онсыз ... ... ... ... ... шортан шалар” деп ертеңгi күнге
бұлыңғырлық төнiп қалар деген болжамын еске салады. ... ... ... ... ... саласы. Оны бұзушылық — ойшыл үшiн жат
құбылыс. Абыз әдептiлiк сұранысын былай ... ... кем ... бәрi ... ... алдаушы дұспанның, насихатын алмағұл,
 Бақыты оянған ерлердiң, әрбiр iсi оң болар”;
“Сөз сөйлесе жөн бiлiп, не десе де ... ... ел ... не ... ... ... ел ... көретiнмен жалған айтып суыспайды,
болмайтын ... ... ... ... ... әр қыры мен сыры — ... ... лайық. Дегенмен бақыт
— адамға деген ерекше сыйласу мен махаббат сезiмнiң үйлесiмi мен ... ... ғана ... ... де, жақындаса да, бiрiге де алады.
Бақытқа кедергi - ағайын мен ел арасындары бiтiмсiздiк,  ондағы ... ... ... ... ... ... Сөйлесуде
өзара түсiнiк жетiспесе, онда үйлесiмдiлiктiң, ынтымақтың болуы   мүмкiн  
еместiгiн,  ...... ... адамгершiлiктегi ғарiптiк белгiсi.
Бұл заманда не ғарiп?
Ақ қалалы боз ғарiп,
Жақсыларға айтпаған
Асыл, ... сөз ... ... ... тез ... ... бiлмесе
Бойға жеткен қыз ғарiп;
Ел жағалай қонбаса,
Бетегелi бел ғарiп,
Қаз-үйрегi ... көл ... ... ... ... ... жақсы болса да,
Қайратты туған ер ғарiп.
Адамның iшкi дертi азғындаған уақытта, замандағы ... түрi ... да ... ...... ... адамзат тiршiлiгiне ыңғайсыз
жағдайда дерт ... ... ... ақын ... ... ... ... iс-әрекетiн сынап мiнедi. Адамын тану ... ... ... ... ... пайымдауға талпынды. Мұраты биiк адам
мен ұрпақ қана заманды өз ... сай ... ...... тәрбие төңiрегiнде сөз қозғаған қазақтың тұңғыш
ойшылдарының бiрегейi. Оның толғауларында қазақ даласының сұлулығы, жер
байлығы, ... ... ... географиялық мекен-жай күйi
тiлге тиек болады. “Аққу құстың ... ен ... ... ... ... ... ... ұштайтынын пайымдаймыз. Көркемдiктiң жан
семiртетiнiн, сүйкiмдiлiктiң тән тазалығына еритiнiн “Бұл заманда не ғарiп”
деген ... ... ... “Иiс ... жамандап, жұпар қайдан
табасың? Көлдiң суын жамандап, Едiл қайдан табасың?” дегенi, ... ... ... ... аламан, ақындықта арқалы жырау атанған Шалкиiз
Тiленшiұлы (1465-1560) Дештi Қыпшақ өңiрiне ғана ... ... ... Дон ... да әйгiлi тұлға болған. Өз заманындағы Ноғайлы ... ... ... Кавказдықтар арасындағы саяси күрестердiң ешқайсысынан
сыртқары қалмаған. Жорықтың алдыңғы шебiнде, айтыс-тартыстың басы-қасында,
елдiң бел ортасында жүрген ... ... пен ... ... пен ... пен ... ... баса көңiл аударған, кiсiлiк қасиеттерге
әр сақтан қайта-қайта оралған. Шамасы, Шалкиiздiң өзi ... ... ... ... адам қолы ... ержүрек, кеуделi батыр болғандай. Көп
оқығаны көзiмен көрген, көп ... ... ... да, сындарлы қайраткерлiк
деңгейге жеткен
Жорықта, соғыста, айтыс ... ел мен ... құны ... ... ... ... ер өз ... бабына келмедi. Қысылтаяң кезде тума ... ... ... суырылып шығар дарадан тiрегiн көздедi.
Ерлер кiмдер едi, нендей қасиетiмен үлгi едi? ... ... ... ... игi ... ... игi малы болар ма” — дейдi Шалкиiз
жырау. Сондай ... ... да, ... да тартынбас, батырлығы басынан асқан
жiгерлi жандар. Елi қолдаған, арғымағын оңдаған ерен батырлар бабына ... ... ... ... ... ... екi арғымағы тел өсер.
Сүйiнейiн деген жiгiттiң, сүбеде алтау-жетеу ағайыны тең ... ... ... ... демiккен елге бас-көз болатын ... ... ... батыл, ұстамды хан, сұлтан ол үшiн алдаспан, “бармай
тапқан қазбасы”. Пиғылы ... хан iс ... ол ... ... тәрiк етер, ат-
тоныңды бұлды етер, өз басыңды олжа етер”. Хан ием ... ... ... ... одан алшақтайды. Қыр мен бөрiк астындағыны көре
алмаған ... ... ... менi кем көрдiң, жаманыңмен ... ... менi кем ... ... тең ... ұлы ... ... сен есенде, мен сауға ырысымды сындайын. Сегiз қиыр шар ... — деп ойын ашық та, ... ... ... жау ... ... ел ... артық  қорған 
жоқтығын  былай ескерттi:
Жоғары қарап оқ ... Жуық ... ... Жаманға сырыңды қосып сөз айтпа,
  Күндердiң күнi болғанда
  Сол жаман айғақ болар басыңа.
Жемсаудан арылып, ... ... ... ... сүйтiп сәттiлiкке үлес
қосу — қажеттi үндер және керектi күндер едi. Сондай сындарлы кезеңде, ... ... кiм ... ... ... жақсылығы сол болар,
Жаманменен бас қосып.
Сөйлемекке ар етер,
Жаманның жамандығы сол ... ... қара ... ... ... қосып сөз айтсаң,
Сол жақсы жаманлығың жақсылыққа жыр етер.
Жақсының тiлегi бiр, Тәңiрiмен ниеттестер ... ... ... жандарды iздеген жерден табады, жат ... өзiн ... жауы — тiлi мен ... икемсiз қылығында. Ерiккеннен қызыл
тiлiн тыймайды, жалғандықты жамылған сусыма сөзi аузына сыймайды. ... ... ... Iске ебi жоқ, бос сөзi көп ... ... күңiрене шығады. Терiс пиғылды iштегi дұшпан. Жамандар қоңқалап, бiр
жақсыны көре алмайды. Жаман ұшқан жапалақтай аяқ астынан ... ... ... ... ... Өз пиғылына тоқ, жақсылыққа жоқ. Сөз ұқпай,
ұлағат тұтпай, сырт ... ... ... менмен ел арасынан табылмайды,
кiсiден тартып алғанымен ... ... ... туғаны жоқ, тыраңдап
түзге де ... ... ... ... жүк ... ... жұғымсыздығынан
елдiң, әйелдiң, сәбидiң қанша көз жасы төгiлдi. ... ... күнi ... ... ... жаманның барынан да жоғы игi!”.
Жақсы мен жаманды адамдық пен күрес өлшемiмен iспеттеген Шалкиiз ... мол ... ... ... ... ұлы ... бер де ... қос,
Басыңды қос та бек сыйлас,
Күндердiң күнi болғанда,
Басың жауда қалар ма!
Бас қосқан ел болса, оның арғы тегiн ойлайтын би-бегi болса, ... ... ... ... ... ... тарылмақ, дұшпан тобы
тозбақ. “Ер болсаң бопсаға шыда” деген қағиданы қалыс қалдырмайтын ... мен ... iс пен ... ... құрыш, жүзi болат, ақыл-айласы көпке танымал, жанкештi ерлiгiмен
көзге түскен ... ... ... ... ... пен ... жалғастырады. Адам бақытына жетсе, басына қондырса, жақсылармен
тең өсер. “Бiлiмдi туған жақсылар, аз да ... ... ... ақ ... жолдаспен тең. Жақсылар елi үшiн батырларша жорықтайды,   қыңыр-
қисықтан   қорықпады.   Жақсылардың   жетегiнде ... ... ... ... ... ... даугер жүгiнсе,
Тiзесiн қисық бұрмаса,
Асылдығы бiлiнер. Ендi бiрде:
Орын тапқан ер жiгiт
Жерсiз болар деймiсiң,
Орда тiгiп ... ... ... ... өмiр ... ... марапаттау арқылы ғана емес,
жамандықтың бастауын iреп, салдарын саралайды. Жамандық ... ... ... ... ... Қорлау да, зорлау да — жендеттiк,
пенденiң бағын аштырмайтын ... ... ... ... ... ... ... “Жаман туған жiгiтке, рақатты күн бар ма”. Жамандық —
жауың. ... де түрi көп. ... кiм ... ... ... алмай
желiккен, өз мiнiн бiлмеген, ата мен ананы сыйламаған, ертең не болатынын
бiлгiсi келмеген, күнде ... ... ... ... мен ... ұшiн ... жалаулы найзаны қолға алып, Жаманның көрiнiсi күңгiрт,
салмағы сұмдық, әсiресе қашқанда ... ... ... ... ұрысқақ болса ұлың жау,
Керiскек болса келiнiң жау.
Үйiңдегi ұлың жаман болса,
Есiктегi құлмен тең,
Қойныңдағы қатының жаман болса,
Қаңтардағы ... тең. ... ... жұрт ... ... ... ... тұнығында,
бiрлiктiң беделiнде едi. Есейгендер адамдық қасиеттiң ... ... ... күретамырына ту тiктi. Жырау: “Сары аязда қата ма, ... ... Қап ... жата ма, ... асыл ... ... “татулықта
береке”, “бiрлiкте қасиет” деуi жаңа дәуiрдiң, жаңа қатынастардың ... Ойы ... мұны ... онсыз адам үмiтiнен де, жақынынан
да ақсайды — деп ... ... ... ... деп үн ... ұран ... ... “Ылайым, елiм
аман болсын” деген тоқтамды алға тартты. Ол шешендiгiмен, ... ... ... ... ... жыраулық дәстүрi мен философиясын жалғастырған Бұқар жырау
(1693-1787) болды. ... ... бас ... ... көркi — адам, адам
көркi — оның жасар игiлiгi, белдi ... ... - бай мен ... ... ... ... мәңгi байлық та, жарлық та, көптiк те,
жалғыздық та жоқ. Адамның табиғатынан белсендi ... ... ... мән ... ... ... ... алтау тумас па? Атадан алтау
туғанмен, iшiнде оның бiрi арыстан болмас па? Арыстанның ... ... ... ... ... ... ... қамшы алып, толағайда толғай
дәурен сүрмес пе” - деген толғауы осы ойдың айғағындай.
Абылай ханға арнаған: “Жұлдызың туды-ау ... жан ... ... Он сан Алаш ... ... ... ... — деген толғауында
ханның мәртебесi, бiрiншiден, халықтың ... ... ... ... ... өз саясатын қолдатқыза алатын ептiлiгiнде екенiн алға
тартады. Осыдан: адамды адам ... — оның ... ... ... ұстанымды бекем ұстайды.
Нағыз ержетiп, азамат болу үшiн он бiр тiлектi орындауды ұсынады. Олар
“Тiлек” толғауында былайша келтiрiледi:
1. ... адал бол. Алла — ... ... ... мен тыныс-тiршiлiгiңнiң
негiзгi арнасы. Аллаға сыйынғанның ... ... қай ... ... Пасық,  залым  адамның тiлiне  ерiп  азба.     Қаскөйлерден ылғи
сақтанып жүру ... ... ... ... таза ... ... киiмiн
сәнiмен киiп, өзiн байыпты ұстай бiлуi жөн. ... қыз ... жас ... ... ... ... ... бәйбiше, зерделi әже
боларлық рәсiммен iштесетiнiн ұмытпа.
4. Төсек тартып жатпағын. “Әуелгi байлық — ... ... ... сол үшiн ... ... тайынба.
5. Мұсылмандықтың белгiсi — бес парызды ... ... ... ... ... аяулың күннiң күнiнде бөтен бiреуге тегiннен-тегiн олжа
болмасын, көршi күштiлердiң қол астына қарап қалмасын. (Бұл арада ... ... ... ұштастыру жақтарын ескерткендей).
7. “Желкiлдеген ту келiп, жер қайысқан қол келiп, ... ... ... ел қорғау мәселелерiн алға тартады.  Тағы бiр ... ... ... ... ... қылмаса, хандардан   пайда   жоқ,   қарашаны  
жалмаса”   деп   ел мен жер қорғаудың өнегесiне меңзейдi.
8. Өз ... ... ... ... ... бiлудi еске 
салады. Табиғаттың дүлей күштерiнен ... ... ... де — ... ... тақтан таймасын”. Елдiң бiрлiгi патшаның өз тағында нық
отыруына да байланысты. Ел басқару елеулiлердiң үлесi, “қырық ... ... ... Хан ... ... да — ... ... өмiр  “тар құрсағын кеңейткен, тас емшегiн ... ... ... ... ... қалдырмайды. Ананы сүйiп 
ардақтау жеткiлiксiз,   оны  барынша  құрметтеп,   сыйлау — ... ... ана ... ... бен ... өтеу де — ... Әйел-ананы қастерлеу — имандылық қасиеттiң негiзi. Жырау  
психологиялық   тұжырымдар   жасауға,   жасқа   ... ... ... машық. Шындықтың сынағынан өте бiлу де, қарттықты сыйлай бiлу де —
үлкен құрмет, арлылардың асылдығы. Үлкендер мен ... ... - ... ... бiр түрi, ел-жұртына деген сүйiспеншiлiктiң ... ... ... мол ... ... ... ... және тез дамиды.
Отаны мен туған жерiн сүйе бiлген тез есейедi. Толғауы терең Бұқар ... ... ... ... 3 ... ... бар ... өркениетiн
тұлғалаған, ұрпақтарын үлгiге ...... ... би ... Ел ... “түгел сөздiң түп атасы” атанған Майқы
биден бастап 200 ден артық дiлмарлар, одан да ... бек ... ... ... ... мен ... ... мен ептiлiгiн
еселеп жеткiзген, ел қамын ойлап, қазақ ұлысын құруға, халықтың әдет-ғұрып,
салтын, жол-жоралғысын реттеуге, заңдастыруға ... ... еттi. ... ... ... ... “қалың елi қазағының” атынан ... ... “бiр кiсi ... ... ... ... ... — сол халықтың даналығы мен ой-санасынан туындайтыны
айғақ. Халықтың ой-санасы оның мәдениетiне, рухани мұрасына, табиғи болмысы
мен ойлау машығына, өмiр сүру ... мен дiни ... ... ... ... ... Осы әр түрлi деңгей ... ... ... ... ұйытқы етiп келдi. Қазақ билерi
дүние мен әлемдi адамилық тұрғыдан түсiндi. Олар ... ... мен ... ғұмыр мен дүние, табиғат-ана бiртұтас мән;
– адамсыз заман болмайтындығы ақиқат;
– адамның өмiрдегi орны мен қызметiн ... ... ... бiр ... ... және ... — билiк, басқару,
әкiмшiлiк. Қазақтың ұлыс болып ұлғаюына, елдiгiн құрып орнығуына орай ... ... ... ... ... арттырды. Билер дәстүрiнiң
мақсаты — адамды тәрбиелеу, адамдыққа баулу, өнегелi азаматты қалыптастыру,
адамға қажеттi iзгi ... ... ... ... ... ... тұлғалық пен елдiктiң тұтқасы. Би-шешендер сол тұтқаның ұстанымын
айқындады және соған сүйендi. Онысы:
Кiсiлiкке қайшы iске қарап тұрмау;
Кiсiлiкке қайшы сөзге бас ... ... ... ... ... ақтау, құдiреттi баптау, — “ кәмiл адам” тәрбиелеудiң
тиегi мен пернесiн орнықтырды. Осы ... мен ... орай ... ... ... iсте ... ... сөзiне артықшылық берiлдi.
Би шешiм қабылдарда қиналып, билiк айтудан бас тартса, оған айып ... ол ... ... ... онда ол ... ... ... жауап бередi
делiндi. Би кез келген ... басу сөз айта ... ... ... күнәсi жоқ, көпке қадiрлi адамдар шақырылды. Антын бұзып, iске
нұқсан келтiрген немесе елге зиян ... ... ... деп, ... — ой ... мен дәйектiлiгiнде, көңiлдегi көкейкестi сыр мен
мұңды ашық ... ... Сыни ... - ... оның ... ... түзетудiң, жөнге салудың пәрмендi құралы. Олай ... ... өмiр ... жетiлген түсiнiгi, өмiрдi жетiлдiрудi мақсат
тұтқан сыни көзқарастар жүйесi, ал сыни ... – өз елiң мен ... ... мен ... ... мен пейiлiн, қанағаты мен
жiгерiн, ар-намысын ... ... ... ... ... үш ... бөлінген:
Ұлы жүз, орта жүз, кіші жүз. Ұлы жүзді –Төле би, орта ...... кіші ... Әйтеке би басқарған.Осы үш би елдің ауыртпалығын көтеріп,
елге құрметпен қарап отырған үш дана. Олар ақылды, ... ... ... ... қозғап жасынын,
Қайта туған ғасырым.
Төле би мен Қазыбек,
Әйтеке би асылым.
Айбын болған еліме,
Айдын болған көліме.
Айналайын үш биім,
Пана болған ... туын ... ... ... ... пір ... үш ... би ақылды, әділ адам болған. Қаз дауысты Қазыбек тапқыр, батыл,
шешен атанған. Әйтеке би шешендігіне қоса ел ... Ола ... ... адамдар. Қазақ би-шешендерi алты алаштың тату-тәттi, ... өмiр ... ... өттi. Бұл ... халықтың төрт құбыласын
түгендеу. Осы мұратқа орай “бiлiп айтқан ... құн ... ... ... шын ... ... би). Сөздiң шыны мен құны — ... ... ... рөлi мен ... ... етер ... ... қолайсыздықты сиретiп, үлкен мұратқа ұмтылу үшiн адамға, соның
iшiнде ... ... ... яғни ақыл ... ... ... ... оқу
керек, үшiншiден, ұғым, оқығанды пайымдау, тоқу керек, төртiншiден, ... ... ... Адал ұл ... осы ... ... пайымдаған
жан өз дәуiрiнiң талаптарына сай болуға тырысады, ... ... ... ... Осындай тәрбиелi жақсы бала — “жан мен ... ... ... ал ... бала — ... ... ... қайғысы.
Қолданылған әдебиеттер
1. Тұрдалиева Г.Ж. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі.
–Астана: ... ... ... ... ... 1-4 ... ... Атамұра
2008-2011
Похожие работы

Ерте жастан ағылшын тілін оқытудың маңызы және оның ерекшеліктері 38 бет
Бастауыш сынып қазақ тілі сабағында инновациялық технологияларды қолданудың тиімділігі 54 бет
Әлемдік және отандық тәжірибеге сүйене отырып, 12 жылдық жалпы орта білім беруге көшудің негіздемесі 60 бет
Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдәс – тәсілдері 16 бет
Оқыту процесінде білімді есепке алу, бақылау және бағалаудың маңызы, қызметі 22 бет
Бастауыш сыныптарда грамматиканы оқыту әдістемесі 21 бет
Мектептің оқу – тәрбие ісінде халық педагогикасын пайдалану 32 бет
Бастауыш мектеп оқушыларын оқыту процесінде бағалауды психологиялық ерекшеліктері 63 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері 57 бет
Бағдарламалау тілдері пәнінен жасалған электронды курсқа интерактивтілік кіргізу 27 бет

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2498

^