Халық музыкасы [ 11 бет ]

Кіріспе

1. Музыкалық білім және музыкалық ғылымның өзекті мәселелері

2. Қазақ музыкасының ерекшелігі

3. Қазақ музыкалық өнерінің дамуы

4. Ұлттық аспап -Домбыра


Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе

Домбыра мұнша шешен болдың неге?
Күй толған көкірегің шежіре ме?
Сыр қозғап ғасырлардан жөнелесін
Саусағым тиіп кетсе ішегіңе
(Қ. Аманжолов)


Жалпы музыкалық білім беру жүйесі жас ұрпақты музыка өнеріне баулып, олардың жан жақты мәдениетті, білімді, ақылды да сымбатты болып өсуі үшін, ең жоғары мүмкіндіктерді қолдануды мақсат тұтады. Еліміз егемендік алып, өз шаңырағымызды тіктеген тұста ұлттық өнерімізді, мәдениетімізді, білімімізді жаңғыртып, ұрпақтан –ұрпаққа жеткізу міндеті қойылды.
Бүгінде білім саласына көптеген өзгерістер, жаңалықтар енгізіліп, авторлық бағдарламалар, әдістемелік жинақтар шығармашылық ізденіспен дамып келеді. Музыка саласында да дәстүрлі халық музыка байлығын, Қазақстан сазгерлері шығармаларын насихаттау жаңа қырынан алға қойылып, жаңартылған музыка бағдарламалары жасалуда.
Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық талғамын қанағаттандыра отырып, олардың музыка өнері жөніндегі түсінігін кеңейтуде, ой -өрісін дамытуда заман талабына сай құрылған музыка сабағының маңызы зор.
Мектептегі музыка сабағы оқушыларды әсемдік әлемінің таңғажайып сырын терең түсініп, көркемдік атаулыны шынайы сезінуге, одан рухани ләззат, әсер алуға, өмір жайлы ой толғауға, ізгілікті мұрат мақсаттарға жетелеп, өнегелі істерге баулыйды. Осы маңызды міндеттерді орындау үшін баланың бойындағы қабілетті дамыту керек. Ал жалпы музыкалық қабілетті дамыту үшін музыка пәнінің мұғалімі « сегіз қырлы бір сырлы» болуы тиіс. Ол- әнші, музыкант, актер, әдебиетші, тарихшы – қысқасы, ғылымның әр саласынан хабардар болғанда ғана, бүгінгі күн талабына сай ұстаз бола алады.
Жалпы білім беретін мектептің музыка сабақтары білім берудің, тәрбие берудің маңызды саласы болып табылады. Музыка пәнінің мақсаты – қоғамның әлеуметтік сұранысына жауап бере отырып, оқушыларды халықтық ( ұлттық) музыкаға баулу. Сол арқылы өз халқына деген патриоттық сезімін ояту, ұлттық тәлім –тәрбие беру.
Музыка – құдіретті күш, жан дүниені ерекше әсерге бөлеп, адамды сәулелі өмірге жетелейтін сиқырлы өнер. Музыка тағдыры, жалпы музыка мәселесі тек сазгерлер мен музыканттардың, әншілер мен орындаушылардың, музыка зерттеушілері мен өнер қайраткерлерінің ғана жанашырлығын қажет етпейді.
Қолданылған әдебиеттер:

1. Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері. – Астана, Күлтегін баспасы, 2002.

2. Күзембаева С, Егінбаева Т. Қазақ музыкасы тарихынан лекциялар. –Алматы, «Таймас» баспа үйі, 2005.

3. Сарыбаев Б. Қазақтың халық аспаптары. –Алматы, Өнер, 1998.

4. Сүлейменова Р.Ә., Жұмалиева Г.Ғ. –Музыка пәнін оқыту әдістемесі.( бастауыш сыныптарға арналған). Астана : Фолиант 2008.

1. Т. Жұмағалиева, Д. Ахметбекова, Б. Ысқақов, Ә. Қарамендина, З. Қоспақов «Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы» Алматы 2005

Дисциплина: Педагогика
Тип работы: Реферат
Цена этой работы: 400 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 400 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
ҚАЗІРГІ ЗАМАН ГУМАНИТАРЛЫ-ТЕХНИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
Р Е Ф Е Р А Т
Тақырыбы: Халық
музыкасы
Қабылдаған:
Жуманбаева К.Р.
Орындаған: Джолдинова А.К.
Қарағанды қ.
2011ж.
Мазмұны
Кіріспе
1. Музыкалық білім және ... ... ... ... Қазақ музыкасының ерекшелігі
3. Қазақ музыкалық өнерінің дамуы
4. Ұлттық аспап -Домбыра
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Домбыра мұнша шешен болдың неге?
Күй толған көкірегің шежіре ме?
Сыр ... ... ... тиіп кетсе ішегіңе
(Қ. Аманжолов)
Жалпы музыкалық білім беру жүйесі жас ұрпақты музыка өнеріне
баулып, ... жан ... ... ... ... да ... ... үшін, ең жоғары мүмкіндіктерді қолдануды мақсат тұтады. Еліміз
егемендік алып, өз ... ... ... ... өнерімізді,
мәдениетімізді, білімімізді жаңғыртып, ұрпақтан –ұрпаққа ... ... ... ... ... ... жаңалықтар енгізіліп,
авторлық бағдарламалар, әдістемелік жинақтар шығармашылық ізденіспен ... ... ... да ... ... музыка байлығын, Қазақстан
сазгерлері шығармаларын насихаттау жаңа ... алға ... ... бағдарламалары жасалуда.
Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық талғамын қанағаттандыра
отырып, олардың музыка өнері жөніндегі түсінігін ... ой ... ... ... сай құрылған музыка сабағының маңызы зор.
Мектептегі музыка сабағы оқушыларды әсемдік әлемінің таңғажайып
сырын ... ... ... ... ... сезінуге, одан рухани
ләззат, әсер алуға, өмір жайлы ой ... ... ... ... өнегелі істерге баулыйды. Осы маңызды ... ... ... бойындағы қабілетті дамыту керек. Ал жалпы музыкалық қабілетті
дамыту үшін музыка пәнінің мұғалімі « сегіз ... бір ... ... ... ... музыкант, актер, әдебиетші, тарихшы – қысқасы, ғылымның әр саласынан
хабардар болғанда ғана, ... күн ... сай ... бола ... ... ... мектептің музыка сабақтары білім берудің, тәрбие
берудің маңызды саласы болып табылады. Музыка пәнінің ...... ... жауап бере отырып, оқушыларды халықтық ( ұлттық)
музыкаға баулу. Сол арқылы өз халқына деген патриоттық ... ... ... ... ...... күш, жан дүниені ерекше әсерге бөлеп, адамды сәулелі
өмірге жетелейтін сиқырлы өнер. Музыка тағдыры, жалпы музыка мәселесі ... мен ... ... мен орындаушылардың, музыка
зерттеушілері мен өнер қайраткерлерінің ғана жанашырлығын қажет етпейді.
1. Музыкалық білім және ... ... ... ... ... ... ... тамыр тартып, біліктілік пен кәсіпқойлық
деңгейде шыңдалса ғана өрге шабады. Қазақтың ... ... ... деңгейде өркендету мәселесіне түбегейлі бет бұрылып, ұлттық ... ... ... ... ... ... сыңайлы. Бұл нышан
таяуда Алматыда Құрманғазы атындағы ... ... ... ... ... ... ... білім және музыкалық ғылымның
өзекті мәселелері» атты ғылыми-тәжірибелік ... ... ... Әрі бұл ... осыған дейін өткізілген шаралардан өзгешелігі
айтарлықтай болды. Мұнда 120-дан ... ... ... ... ... музыкалық жоғары оқу орындарынан келген ... ... ... ... ... ... жанрлық және салалық тұрғыдан
өркендеп, классикалық өнермен қатар дами бастағандығына көз жеткізді.
Бұл жиынның бір ерекшелігі консерватория ... тіл мен ... ... оқу ... ... тілді қолдану мәселесі
тұңғыш рет ауқымды деңгейде ... ... ... ... ... қатысты
мәжіліс тұңғыш рет өз алдына дербес өткізілді.
Профессор, даңғайыр күйші Қаршыға Ахмедияровтың «Тіл мен ... ... да нақ осы ... ... арқау болды. Ол музыканың
тілді дамытудағы рөлі туралы айта келіп, «нарды тіл емес, күй ... ... ... алды – ... ... ал сол ... ... барлық әдіс-
мүмкіндіктерін жеткілікті қолдана алып ... бе? Жоқ! ... ... ... дейін таза жеткен тілдің бірден-бір қолдаушысы ән, саз, әуез,
ырғақ, мақам екендігін ескермей отырмыз! Әрі, ... ... үнді ... мәйегі, мақамы жойылып, теледидар мен радио ... ... ... ... мен ... ... ... тілінің
қадірін әбден түсірді» деп қынжылды. Оның пікірінше, көпшіліктің ... ... ... ... бір жолы ... консерваторияның
ұстаздары музыканттарымен және орындаушылармен бірігіп жұмыс жүргізуі
керек.
Осы мәслихатта қазақтың ... ... ... ... ... қайта пысықталып, ән мен күй орындаудың шеберлігін кәсіптік деңгейде
дамыту турасында келелі мәселелер қозғалды.
Бұрын-соңды Мәскеу белгілеп берген оқу ... ... ... ... ... сезілген оқу әдістемесінің де барынша ұлттық сипатта
жүргізіле бастағаны музыкалық білім беру ... ... ... анық ... Ахмет Жұбанов, Бекен Жылысбаев, Мағауия Хамзин,
Жүсіпбек Елебеков, Әйткеш Толғанбаев секілді тұлғалардың ... ... ... насихатталды. Қазақтың төл музыкасын салалық-
кәсіптік деңгейде дамыту мәселесі басты тақырыптардың біріне айналды. ... ... ... оқу ... кәсіби маман есебінде
дайындаудың өзекті мәселелері айтылып, «Дәстүрлі өнер - жыр», «Дәстүрлі
өнер - ән», ... өнер - күй» ... ... ... «Дәстүрлі
өнер - би» мамандығы қосылу керектігіне назар аударылды. ... ... ... айналған хореографиялық би қойылымдарды
жоққа шығармаймыз. Дегенмен, ежелден қазақтың халықтық би өнері өте жоғары
деңгейде дамығандығын ... ... ... танымал биші Шұғыла
Сапарғалиқызы бастап ... ... ... ... ... ... деген Қорқыт ата атындағы ... ... ... ... Алмас Алматовтың пікірін тірілткен Құрманғазы атындағы
қазақ ұлттық консерваториясының халық әндері кафедрасының аға ... ... ... ... ... ... ... Мәслихатта қазақ тілінде жасалған «Қайдасың сен, қоңыр үн?»,
«Қазақ халқының мәдени ... ... ... ... «Күй – ... ... ... «Күй өнеріндегі стильдік ерекшеліктер»,
«Көкіл» күйінің шығу ... ... ... және ... тәрбие»
баяндамаларының тақырыбы, ақиқатын айтқанда, кешегі КСРО кезіндегі
кеңестерде «сен ... мен ... ... көз» кейіпте, үнсіз, тілсіз,
амалсыз тұмшаланумен келген.
Балалар мен жасөспірімдерге музыкалық ... ... ... тәрбие беру, Қазақстандағы баян мектебін Құрманғазы атындағы
қазақ ұлттық консерваториясының үлгісі негізінде дамыту, ... ... ... ... музыкалық-көркем құбылыстық таным
әдістемесі, Шығыс халықтарындағы музыкалық терапия тарихы, қазақтың домбыра
өнері мен ... ... ... ... ... жетілдіру, Қорқыт ата
және түркі ... ... ... ... ... және қазақтың
халық әндерінің философиялық мәні жайындағы пікірлер ден қойып тыңдалды.
Парижден, Бейжіңнен, Сеулден, Мәскеу мен Ресейдің ... ... ... аймақтарынан, сондай-ақ қырғыз бен ... ... ... ... ... қадамы қарыштап дамығандығын
танытып, өз еліміздің түкпір-түкпіріндегі музыка ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстар бойынша ортақ пәтуаға
келісті. Дөңгелек үстелдер мен семинарлар және дербес талқылаулар барысында
тіл табысып, мәдениет пен ... әр ... әрі ... ... сай
өркендетудің тетігін бірігіп тапқандай болды. Мәслихат аясында ... ... ... ... ... ... сазы» және дәстүрлі
музыкалық аспапта орындаушылардың «Асыл мұра» екінші байқауы, халықаралық
ІІ ... ... ... күй өнерінің айрықша үрдісі «Күй ... ... ... ... ... ... хабардар болды.
Үлкен орган залы ашылып, қазақ өнерпаздарының тек қана өз ... ... ғаан ... әлемдік музыка мұрасына да сақ екендігімізді танытты.
Алматы жүздесуі тәжірибе алмасулар мен пікірлер мінберіне ... ... ... ... мен ... Өзбекстанның мемлекеттік консерваториясында музыкалық сын және
журналистика кафедрасының жұмыс істейтіндігі тәнті етті. ... ... ... бізде де осындай, БАҚ өкілдерімен жұмыс істейтін
арнаулы қызмет ... ... төрт ... музыкалық
мәдениетіміздің өзара қабысып жатқандығын, батыс пен шығыстың, ... ... Арқа мен ... ән мен күй ... ... ... ... бақталас емес, керісінше, өзара сабақтас екендігін,
өнердің қадірін білген ата-бабамыз бірінде жоқ мұраны ... ... ... үшін ... кеткендігін музыкалық танымды журналистер
мен ... ... ... қалың жұрттың көзін жеткізер едік» ... ... ... оң ... көзі жеткен ... ... ... ... көп ... ... мәселе екендігіне» осы мәслихат барысында уәде ... Ал ... ... ... ... ән мен ... жеке жанрлық сала ретінде
нығайып дамығандығын, «бұл жөнінен ... ... ... деп ... ... өнер ... бір жанр ... қарастырылып келеді. Және
қазақтың музыка ... ... ... ... ал ... ... ... туындыларына тән екендігі жайлы П. Чайковский
атындағы Мәскеу мемлекеттік ... ... ... ... ... өтті.
2. Қазақ музыкасының ерекшеліктері
Қазақ халқының басқа халықтардан ерекшеліктерінің бірі ол өзінің
ұлттық музыкасының ... ... ... ... ... ... ... қымбат қазынаға айналды. Қаймағы бұзылмай жеткен бұл
өнердің бір шыңы ... ... Бұл мұра ... ... ... ... ... жеткен халықтың өзімен бірге дамып,
қалыптасып ... ... ... ... үйінің төрінде әрдайым домбыра
ілулі тұрған немесе үй-ішінің біреуі домбырада күй ... ... ... ... ... Осы ... халық арасында сұрақтар пайда болуы
мүмкін. Осы домбыра, күй сөздері қайдан шыққан? Нені білдіреді? Ол ... бар? Неге ... ... ... ... кең ... ... жауап іздеп көрелік.
Белгілі зерттеуші Хайролла Жүзбасовтың пікірінше домбыра сөзі ... ... ... ... ... ... жасалған. Бұл белгілі
бір логикаға бағындырылған қызғылықты жорамал. Тағы бір болжамды ... ... ... ... ... ... ... «том» деп түюлі
жұдырық немесе қолдың саласы айтылады. Кейіннен бұл түбір ... « ... ... ... бір нәрсені шерту, тарту, дыбыс шығару ... ... Яғни ... сөзі ... ... ... бес саусақпен
шекті шерту» деген мағына береді.
Кейбір деректерде «домбыра» сөзі арабтың « дунбаһи ... ... ... ... ... сөзінен қалыптасқан деген долбар әңгіме бар. Бұлай
дегенде шамасы домбыраның ... ... ... қозы ... ... ... болуы ... ... ... ... ... ... пікірін білдіреді:
« Қазақта «күй» түрінде айтылатын шағатай, ұйғыр ... ... ... ... болып айтылуы тиіс. Қазақтың «и» дыбысының бір қатары шағатай
тілінде, ескі ұйғыр тілінде, түркімен, ... ... ... к, г-ге ... Қазақша «байламақ» деген сөз оларша «бағламақ»
болады; қазақша «тимек» деген сөз оларша «текмек» ... ... ... ... сөз оларда «көк» болуы табиғи нәрсе», - дейді. Сондай-ақ
Ақселеу Сейдімбек те осы ... ... « Күй деп ... қай ... ... ... ... Сол сөз көшпенділердің ең киелі сезімі – тәңірлік
наным сеніммен ұштасып ... ... ... ... сөз әу ... ... ... Тәңірдің дыбысы деген сенімдегі мағынамен ... ... - деп ... ... ... ... сөзі түрік тілдерінің деректерінде XI ғасырдан бері белгілі.Махмұд
Қашқаридің әйгілі еңбегі «Дивани лұғат ит түрік» атты ... ... күй ... ... ... атау ... ... да , әнді де
білдіреді. Осы күнгі татар ... де ... сөзі ... ... ... ... ортақ қолданылады. XVI ғасырдан бермен қарай «күй» сөзі
тек аспапты музыканы ғана білдіретін мағынаға ие болады.
Ен далада күн ... ... ... шыққан «күй» деген сөздің аспаптық
музыкаға тән атау екені, оның түп-тамыры одан да арғы замандарда жатқаны ... ... бері ... ... ... байырғы заманда 600 жыл бұрын
тасқа ... ... ... Сондай ақ «күй» сөзінің көнелігін
білдіретін тағы бір ... ... ... ... атты күй болуы. Туу тарихы
жағынан бұл күй Шыңғыс хан жорықтарымен тұстасады. Қазақ халқының басына
қара ... боп ... ... ... ... оқиғаларын баяндайтын
шығармаларды алсақ , олардағы музыкалық тілдің тереңдігі, ... ... ... ... әдіс-амалының молдығы, аңыз хикаяларды суреттеудегі
бағдарламалық жүйесі Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... дамығанына бірден бір айғақ. Қазақ халқының
тұрмыс-харекетімен, өмір-тіршілігімен әрқашанда тығыз ... ...... ... бері ... жайып, өркендеп келе жатқан ... ... ... сары ... сандалкер күйлер жүздеп
саналады. Оларды хатқа түсіретін нота мәдениеті жоқ болса да, сыры ... ... ... ... әрлене түсіп, ауыздан ауызға көшіп,
атадан балаға мирас боп қала берді. Әлбетте, құм ... ... ... ... шыңының астына көміліп қалған күйлер де есепсіз екені ... ... ... ... ... ең кең тараған музыкалық аспабы –
домбыра. Оның әлденеше себептері бар. ...... ... ... соқпайды, қолы ұсынақты адам көрінген ағаш затынан жасап ала ...... ... ... ... ... қарағанда аса
қиынға соқпайды. Домбыраның пернелері барлық ... ... ... ... ... дәл үстіне түсіреді. Қай пернеде қандай дыбыс бар
екенін баста ... ... ... дәрежесі айта қалғандай болса, орындаушы
кейін де сол ... оңай ... ... ... ... ... тартуға бола береді, үйде отырып та,
түрегеліп тұрып та, ... ... та, ат ... де. Бұл айтылғандар,
халық аралап ... ... үшін аса ... ... ... ат үстінде тұрып тартуларыда, шалқасынан жатып тартулары
жайында ел аузында әңгімелер көп. ... күн ... ... ... ... ... ... келіп, үйдің үстінде қалықтап жүрген ... ... ... ашық ... ... ... жақсы көрген қыранына
арнап шалқасынан жатып тартып шығарған «Топан» күйі немесе Тәттімбетпен ... ... ... ... сіңлісі Тайғараның(Малғара) кей кездерде
орнынан түрегеліп кетіп домбыраны емшектің ... ... ... – оның ... келе ... ...... сүйемелге де ыңғайлы. Мұнда шалқайыңқырап отырып
әндетуге де болады. Әншінің даусына кесел келтірмейді. ... ... ... ... ... ... да «қолқанаты».
Әрине, домбыра бәрінен бұрын күйдін аспабы. Қазақ күйлерінің көпшілігі
домбыраға арналып шығарылған.
Академик Әлкей Марғұлан қазақ ... бес ... ... Қазақ
эпостарын тектегенде саралаған тарихи кезеңдер күй аңыздары үшін де ... бола ... ... жоқ. Ол ... Ең ... ... Оғыз ... заманы;
3. Тарихи дәуірлер (XIII-XIV), яғни қазақ даласына Жошы ұлысының ірге
тебуі;
4. Жоңғар арасындағы екі ғасырға созылған күрес кезеңі;
5. ... ... ... ... ... ... күй ... (яғни күйлері де) жаңаша жыл санауға
дейінгі VIII-V ... мен жаңа ... VI ... аралықты қамиды.
Бұған Еуразияның Ұлы даласындағы көшпелілер арасына ислам діні ... қиял ... ... ... ... ... ... кезеңдерде ел есінде қалған айтулы ... ... ... ... ... ... ... киелі жануарлар туралы күйлер мен
олардың аңыздары жатады. Мәселен, «Қос ... ... «Көк ... ... ... ... «Өгіз өлген», «Тарғыл бұқа» сияқты күйлер мен ... ... ... оғыз ... ... (VI-XII ғғ) күй аңыздары. Бұған Қорқыт ата
аңыздары, «Абыз толғауы», ... сары ... ... сияқты
күйлердің аңыздары жатады. Осы заман Қорқыт заманынан ... ... ... өмір ... аңыз ... Ол Шыңғыс Уалиханов ... ... ... ... ... сарын айтуды үйреткен ең бірінші бақсы».
Бақсылық дәстүрді ұстай ... ... ... ... ... ... 1975 жылы фольклоршы Мардан Байділдаев және қобызшы Мұсабек
Жарқынбеков қызылордалық қобызшы Ысмайыл Шәменұлынан Қорқыттан ... ... ... ... ... соң ... ... кезеңінің (XIII - XVI ) күйлері. ... ... ... ... ... ... тайпалық
тұтастануы, Алтын орда сияқты айтулы мемлекеттің бой ... осы ... ... Тек ол ғана емес, ілгері ғасырлар талқысында тарихи тағдырын
ортақтастырған даналық ру тайпалардың саяси одақ құрып, бір ... ... ... ... кең ... этникалық атаумен тарих сахнасына шыға
бастаған кезеңі осы тұс. Сондықтан да елдің өзін-өзі тұтастыққа тану ... ... бір ... ... ... ... қабырғасын
қайыстыратын, ел ... ... ұшы ... ... ел ... ... ... туындылардан айқын аңғаруға болады.
«Ер Төстік», « Жиренше ... ... ... ... циклданған ертегі-
аңыздар, «Алпамыс», «Қобыланды батыр», ... ... ... ... «Ер ... «Ер ... «Ер Жабай», «Орақ-Мамай» сияқты эпикалық
жырлар, Сыпыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған, ... ... ... сияқты жыраулар, тапқыр шешендер бәрі-бәрі сол ноғайлы ... ... ... ... және ... ... ... ханның жортуылы», «Шора батыр», «Әмір асқақ», «Қамбар күйі» сияқты
халық күйлерімен бірге, Кетбұғаның ... ... ... ... ... ... ... және олардың аңыздарын жатқызуға
болады.
Төртінші, Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі (XVII-XVIII ғғ) ... мен ... Осы екі ... ... ... ... сан-сала рухани
мұрасында шыншылдықпен, тарихи деректілікпен орын алды. Аңыз-әңгіме, жыр-
дастан, толғау-термелерден бастап, ... ... ... ... ... ... тауып отырды. Осы кезең ... ... ... ... ... ... Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты шешен-билерді, жыршы-
жырауларды дүниеге әкеліп, олар қара халықтың ... мен ... ... өнер ... ... ... ... айғағы ретінде
«Қаратаудың шертпесі», «Қалмақ ... ... ... қара ... «Абылайдың қара жорғасы», «Қоржынқақпай» сияқты күйлер мен олардың
аңыз-әңгемелерін атауға болады.
Бұл кезеңнің күй аңыздары ширыққан оқиғасымен, тосын ... ... Бір ... бір ... итжығыс түскен заманның мың сан көрінісі
өнер тілінде де ... ... ... ... отырады. Әсіресе, күй
аңыздарының белгілі бір тарихи оқиғамен сабақтастығы, ... ... ... деректілігімен иландырып отырса, соған үндес музыкалық тілі
бейнелегіш қасиетімен баурайды.
Бесінші, XVIII-XIX ... және XX ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңнің рухани мұраларына саяси-әлеуметтік сарынның
мейлінше айқын көрінісі тауып отыратынын алдымен айту ... Бұл ... ... де, күй ... да ... молдылығымен, тақырыбының
әралуандығымен , оқиғасының деректілігімен назар аударады. ... ... ... ... ... ... айрықша атап өткен жөн. Бұл кезеңге Боғда, ... ... ... Ықылас, Қазанғап, Сейтек сияқты ондаған дәулескер
күйшілер қазақ ... ... ... ... ... ... мәні бар рухани феномен деңгейінде танылды.
Жоғарыдағы бес кезеңнен өткен күйшілік өнер күйшілерінің орындау мәнері
аймақтық күй ... ... ... Күй ... ... саз ... бір ... болғанмен орындаушылық мәдениеттің тезіне түскен кезде
әртүрлі арнаға түседі. ... күй ... ... ... ... ... екі машыққа бөлінеді, соған орай олардың жерге, топыраққа
тартып тұратын айшықты ... де бар. ... және ... ... ... ... ... байланысты туындаған кейінгі аттар, Ахмет
Жұбановтың «Ғасырлар пернесі» кітабындағы Тәттімбет жайлы зерттеуде шертпе
күй деген сөз кездеспейді, мұндай атау Уали ... ... ... ... күй шеберлері). Күйлердің қазіргі оқытудағы аймақтарға қарай
ұялық бөліністері жеті мектепті құрайды:
1. Алтай күйшілік ...... ... ;
2. Арқа күйшілік аймағы – Орталық Қазақстан ;
3. Жетісу күйшілік ...... ... ... ;
4. ... ... ... – Оңтүстік Қазақстан ;
5. Жиделі Байсын күйшілік аймағы – Сырдария, Арал өңірі ;
6. Орда ... ...... Қазақстан ;
7. Түбек күйшілік аймағы – Маңғыстау .
Күйшілік ... ... ... жүйесін алғаш ұсынған Ақселеу
Сейдімбек болды ( «Күй шежіресі» монографиясы), оған дейін мұндай мектеби
жіктеу ... ... Бұл күй ... мен ... мәдениетіне дұрыс бағдар
бере алатын ... әрі дәл ... ... ... ... ... мұнан да басқа әлі айқындала қоймаған күйшілік мектептер бар,
олардың көбісі ... ... ... болғанымен аз ескеріліп жүр. Алтай
күйшілік мектебінде – Тарбағайлық, Арқада – Тоқырауындық, Жаңа ...... ...... ......... Түбекте – Үстірттік (Түркіменше шалу мәнері) мектептер
қалыптасқан, және олар жеке күйшілік ұя ... ... ... ... ... ... Түркістан мен Байөлке жеріндегі күйшілік те өзінше төрге шығуға
тұрарлық мәнерлі мектептер. Осы мектептер өкілдері – Аққыз, Тоқа, ... ... ... ... Есір ... күйшілер орындаушылықтың шыңына
щығып, артына із ... ... Бұл ... ... ... домбырашылық өнер болып бағаланғанымен, жоғарыдағы
мектептердің атына жалпылама телініп жүр. ... ... ... ... ... ... саны он ... болар еді:
Алтай, Тарбағатай, Арқа, Жаңа арқа, Тоқырауын, Жетісу, Талас, Қаратау,
Қаратаудың күңгейі, Жиделібайсын, Арал, Орал, ... ... Іле, ... ... ... басқа үлгілік мектептер де бар. Әрбір күйшілік ұяның
басында сол саладағы орындау ... ... ... бар. ... ... ... Қазанғап, Құрманғазы, Абыл сияқты ... ... ... ... және ... ерен жасампаз
(реформатор) сазгерлер. Олардың үлгілерін ары қарай дамытқан ... ... ... ... күй ... әрі сол күйлерді
тарту барысында өз ... ... де ... ... күні ... ... Мағауия Хамзин, Нұрғиса ... ... ... ... ... ... ... Басығараев, Қали
Жантілеуов, Рыспай ... ... ... сияқты күйшілердің
орындаушылық мәнерлері де өз кезегінде жалғасын тауып, жеке ... ... ... ... осы ... өз ... яғни бір – ... бар. Мысалы, Құрманғазы мектебі дауылды, оң қолының ауқымы кең
және динамикалық күшінің ... ... ... ... ... жақын, оң қолдың қағыс шеңбері «тар» болады. Қазанғап өзінің
саздылығымен, күйдегі ұзақтықтың ... ... ... ... де ... ерекшелігі бар: өзгеріп кететін ырғағы, оң қолдың бес
саусағының бірінен соң ... ... ... ... ... ... ... тез алуы), шалыс қағыс алынуы, күй ... ... оң ... ... ... Арқа мектебінің басты айырмашылығы
шертіп тартылуы, сол қолдарының аппликатурасы, сондай – ақ ол ... ... ән» ... ... Жетісу күйлерінде қағыс қағу, перне
басу амалдары және саздық ерекшеліктері,эпикалық ... аңыз - ... ... күй ... ... ... мектебі шертпе және төкпе
қағыстар аралас болып келсе, Алтай – ... ... де ән ... бір ... ән регистрде қайталау.
Халық арасында күй өнерінің саз-сарындары бойынша айырып тану үшін «төкпе
күй» және «шертпе күй» деген ... ... жүр. ... ... ... ... сөздері жеке күйлердің табиғатына қатысты
анықтауыш бола алар. Ал, тұтас бір күйшілік ... ...... бола алмайды. Себебі, тұтас бір өңір – аймақта қалыптасқан
күйшілік мектептер ... ... бір ғана ... ... ... күй де, дауылдата төгіп тартылатын күй де кездеседі.
Мәселен, бір ғана ... ... ... ... ... «Бес төре» күйі жігерлі серпінмен тартылады. Оны былай ... ... бір ғана ... өн ... ... ... қағуды, бірте серпе
төгіп қағуды, енді бірде іліп қағуды қажет ететін сәттер бар. ... ... ... ... ... ... ... сол бір ғана
күйдің өн бойында бірісе шертіліп, біресе дауылдата төгіліп тартылады.
Сондай-ақ тағы бір ... бұл ... тек ... ... ... ... – қасиетін анықтайды. «Төкпе » және «шертпе» деген ... ... ... ... сияқты аспаптарда күйлердің қасиетін
анықтауға келмейді. Себебі, бұл ... ... те, ... та ... үшін тағы да сол ... ... ... жүгінуімізге тура
келеді. Ол қазақ халқының дәстүрлі талғам - танымы бойынша күй ... ... орай ... ... «тік күй» және ... күй» ... Осы атаулардың әрбірі жеке күйдің саз-сарынын да анықтайды. Мысалы,
қоңыр күйлер философиялық ойға ... ... ... ... ... ... Сол ... тыңдаушыны сабырға шақырады немесе өмірдің
мән- мағынасын зердеге ұялатады. Айталық ... ... ... ... ... «Жігер» сияқты күйлерін
айтуға болады.
Тік ... ... өмір ... ... ... ... ... өмірдің қызық да күрделі құбылыстары туралы дыбыспен сурет салады,
дыбыспен баяндап береді. Әрі ... ... өз ... өз ... түйсігі
жеткен жерге байлам жасайды, белгілі бір әсерге ... ... ... ретінде Құрманғазының «Ақсақ киік», Әшімтайдың «Қоңыр
қаз», Нұрғисаның «Аққу» ... ... ... ... ... ... жоқтау сарынымен өмірдің қайғылы, зарлы
сәттерін бейнелейді. Мәселен Ықыластың «Ерден», Әбдидің «Қосбасар» күйлері.
3. Қазақ музыка ... ... ... бойы күйшілер қолында дамып, ұлттық ерекшеліктерді бойына
жинаған күй өнері, қазақтың сезімі мен ойын кең ... ... ... ... мәнінде қазақтың музыкалық құдіретіне айналды.
Дәстүрлі музыка өнері еліміздің ... ... ... ... ... ... күннің үзік сырларын ой сүзгісінен өткізіп
қарасақ, әрідегі Оғыз, Қапшақ, Сақ пен Ғұн, ... ... ... ... ... ілкілдегі баба өнері қазақ жерінің ... ... ... ... Кейін түркі тілдес туысқан елдер
шартарапқа тарыдай шышылып қазақ елі ... ұлт ... жеке дара ... ... діңін, мәдениетін қалыптастырды. Бірақ қалай дегенде де
біздің ұлттық музыкамыз туыс ... ... ... ... бәрі, яғни ән де, музыка да, би де «Күй» деген бір-ақ сөзбен атаған.
Қазақ музыка ... ... ... ... ... ... ... мұралар айғақтап отырғанмен, халық күйлерінің қай
ғасырда туғандығын дөп ... айту ... Олар ... ... күйі ... ... арқылы ғана бізге жетіп отыр.
Көне ғасырда Қорқыт, XII ғасырда Кетбұға, XIV-XV ғасырларда ... ... ... XVI-XVII ... Байжігіт, XVIII ғасырда Абылайхан,
XIX ғасырдың бас кезінде Боғда, Махамбет, Тәттімбет, Құрманғазы, Абыл,
Тоқа, Сармалай, ... ... ... ... ... Дайрабай,
Өскенбай, Мамен, Дина, Сүгір, Сейтек т.б. секілді дарынды күйші, дәулескер
домбырашылар – қазақ күй ... туын әр ... әр ... ... тума ... еді. ... арқылы ұлттық музыка өнеріміз өзіндік
бет-бедерін сақтап қалды.
Қазіргі кезеңде күйшілік өнер ... кең жая, ... ... ... ... ... ... кезеңнен аман – есен өткен домбыра
аспабы ... ... орын ... Қазақ Ұлттық Музыка академиясы,
Құрманғазы атындағы Ұлтық консерваторияда, ... ... ... ... ... ... мамандар білім алуда. Оған ... ... осы оқу ... ... ... ... ... де бар, бірақ өте келе адам түзеліп, адаммен заман да түзеліп
бәрі орнына ... ...... ... ... ... ... тәрбие қағидаларының көздеріне үңілетін
болсақ, бірнеше пәндерді ... ... ...... ... пәні. 2.Домбыра тартып әр дыбысын есептеп ... ... ...... ... ... ... бір мезгілде әуен дыбысын анық шығару,
оған қосылатын поэзия сөзін ... ... дәл айту ... ... ... – екі шекті бұрап тарту арқылы дыбысты ... ... ... ... ... ... 5. Күй ... әуенін есту арқылы елестетіп түсіну
бейнелеу пәні. 6.Күй – аспапты музыка, оған қосарлана жүретін ... ... ... пәні. 7.Терме – аспапты вокалды музыка мен оған қоса ... ... ... ...... мен афоризм. 8.Жыр – ұзақ белгілі бір
оқиғаларды айтатын тарих пәні. ...... кино – ... театр пәні.
10.Айтыс – жарыс сөз, тіл және демократия пәні. 11.Ән – ... ... ... ... ... кәрімді дауыстап әуен
негізінде оқып айту музыка пәні.
Осының бәрін меңгеріп орындау үшін музыка көмегі ... ... ... құны өте ... ... ... Әуен, Вокал, Сөз, Поэзия бір
мезгілде қатар қосылып, тең жүргенде өз ... ... ... ... бір мезгілде бір адамның орындап шығуын талант иесі
дейміз, ал талант ішкі өз ... ... ... ... оята біледі. Бұл –
бірінші. Ал екіншісі – ... ... оның ішкі ... оятуға
айтушының қызықты орындауы, дауыс екпіні, ұқтыру кезіндегі түрлі айла –
тәсілдері ... Адам ... ... не ... ... ... ол
іздену, ұқсау, еңбектену қасиеттерді миға ендіру арқылы музыка ... «мен ... ... ... ... ... ... жете алады.
Талант иесі ішкі жан тілін сезімге байлайды. Ал ... ... ... ... ... ... ... не? Ол еңбектің соңғы көрсеткіші.
Домбыра ... ... ... ... ... Ал оны үйрету – педагогика
ғылымы. Оған Қорқыт, Баласағұн, Асанқайғы, ... ... ... ... ... ... ... Әуезов, Жұбанов, Байтұрсынов, т.б.
еңбектерін жатқызуға ... жоқ, ... ... ... ... ... ... филология, математика, т.б.ғылыми қағидалары толық
ашылып, қарастырылмай келеді.
Сырт көзге көріне бермейтін, мәні зор домбырадан ... ... ... ой ... ... ата – бабадан кәсіп болған дәстүрді
дамытуға, өнер арқылы білімге терең бойлауға мүмкіндік ... ... ... ...... ... бұлағына, сарқылмас
қазынасына, дәстүр табиғатына, қазақ діліне өз үлесін ... келе ... ... киесі сақталған домбыраның негізінде білім беру ... ... ... ... мен ... таба ... жатқан жамандық
атаулыдан айырылып, өзінің төл мәдениетіне қарай бұрылып, тарихы мен ... ... ... бой ... болар еді.
«Музыка тыңдатпайынша тәрбие беру, балалық шақтың өзінде ... ... ән – ... ... беру менің басыма қонбайтын ... ... ... орта ... ... қолына домбыра беріп, аузындағы
тіліне дуалы терме сөзін айтқызып үйретсе, нұр үстіне нұр емес ... ... ... ... жалмауыз қанішерден,
үшіншіден, жаны ... ұл – ... ... ауру жастардан,
бесіншіден, білімсіз надандардан арылар едік.
« Егер ... бір елді ... жай ... ... ... сол ... тағлымын танымақ болсаң, онда музыкасына құлақ түр» дейді Конфуций.
Өзінің төл мәдениеті мен ... ... ел ... ... «...Ақылды бала – ... ... ... ол да ... ... ... адам ... түзелуге де,
бұзылуға да қабілеті әбден жетеді....» ... ... ... ... белең алып отыр. Оған дәлел бүгінгі жастардың әке – шешеден безіп
өзгенің қолтығына енуі, ... ... ... ... ... ...... алып оны жалғастыру орнына өзге адамдардың сөзіне еріп, өз
туысынан безуі сияқты қылықтарға бой ұрып, теріс ... ден қоюы ... ... ... де ... ... тағлымын, әншінің әні мен
әуенін, күйшінің күмбірлеген күміс күйін қалт ... ... ... ел
аузындағы ұлағатты мақал мен мәтелді, ертегі мен ... ... ... ... ... ... даналығын өзіне рухани азық ... ... ... төл ... ... мемлекеттік стандарт, бағдарлама,
оқулық, оқу әдістемелік кешендерді құрап жазу – басты міндет.
«Тәрбиесі жаманға жақсы ... ... жоқ» ... ... ... ... ... құралы – домбыра аспабы ... ... да, ... ... ... ... ... негізінде қалыптасып
жеткен тәрбие көзі эстетикалық әсемділікке жетелейді.
Қорқыт, ... ... ... ... ... ... ... Біржан, Мұхит, Нұртуған, Жамбыл, Нұрпейіс, ... ... ... ... ... Тәттімбет, Дәулеткерей, Абылай, Сүгір,
т.б. аты елге белгілі дала перзенттерінің шығармалары мен ... ... ... қана ... ... ... ... негізінде
қалыптасатын қағидалы тұжырымдарды да тәрбие көздері етіп енгізу керек ... ... ... тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні: «Қазақтың ұлттық
өнері болған, қазір де бар және болашақта да өз қасиетін ... ... ... ... жан ... ... таңдайым, бозторғайым,
Енді саған не дейін?!
Қолданылған әдебиеттер:
1. Сейдімбек А. Қазақтың күй ...... ... ... ... Күзембаева С, Егінбаева Т. Қазақ ... ... ... «Таймас» баспа үйі, 2005.
3. ... Б. ... ... ... –Алматы, Өнер, 1998.
4. Сүлейменова Р.Ә., Жұмалиева Г.Ғ. –Музыка ... ... ... ... ... Астана : Фолиант 2008.
5. Т. Жұмағалиева, Д. Ахметбекова, Б. ... Ә. ... З. ... ... ... ... Алматы 2005
Похожие работы

Музыкалық білім және музыкалық ғылымның өзекті мәселелері 5 бет
Қазіргі күндегі экологиялық білім берудің географиялық негізі 77 бет
Ұлттық экономиканы жоспарлаудағы қазіргі көзқарастар мен басым бағыттары 27 бет
Ипотекалық несиелеудің қазіргі жағдайы және дамыту мәселелері 64 бет
Патриотизм ұғымы және оның негізгі қағидалары 22 бет
Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі 23 бет
Білімді қаржыландыру 24 бет
Ұ. Есдәулетов поэзиясындағы азаматтық үн 67 бет
Ақтөбе нарығындағы тұтынушылардың мінез-құлқын талдау 60 бет
ГФР мен Қазақстан Республикасы арасындағы экономикалық қатынастар 61 бет

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.4458

^