“Этнос” туралы ұғым [ 15 бет ]

“Этнос” гректiң – еtпоs — тайпа, халық деген сөзiнен шыққан. Ғылымда “халық” терминiнiң орнына “этнос” терминi орынды қолданыла бастады. Бұл термин этностың негiзгi тарихи түрi – “тайпа”, “ұлыс” (“народность”), “ұлт” ұғымын түгел қамтиды. Оның үстiне, “халық” сөзiнiң “бiр топ адам” (мәселен, “халық жиналды” десек) деген мағынасы бар екенi белгiлi. Сондықтан “этнос” терминiн қолдану қолайлы. Адам ұжым болып тiршiлiк етедi. Оған әлеуметтiк бiрлестiк деп те, этностық бiрлестiк деп те қарауға болады. Шындығында, әрбiр адам, бiр жағынан, белгiлi бiр қоғамның мүшесi бола отырып, сонымен бiрге ұлттың (этностың) да мүшесi болып саналады.
Адам баласының әлеуметтiк дамуы жақсы зерттелген және оның даму заңдылығы жан-жақты қарастырылған. Ал халық тарихы жөнiндегi (бiз ендiгi жерде оны шатастырмас үшiн “этнос” деп алып қараймыз) зерттеулер түсiнiксiз, шатастырулық көп. Шын мәнiсiнде, этностан тысқары бiрде-бiр адам өмiр сүрмейдi. Кiмге де болса, “сен кiмсiң?” деген сұрақ қойса, ойланбастан “орыспын”, “французбын”, “ағылшынмын”, “немiспiн”, “парсылықпын” немесе “түрiкпiн” деп жауап бередi. Олай болса, адамның санасындағы этнос жайындағы түсiнiк көпке ортақ. Ал жоғарыдағы сұраққа жауап берушi әрбiр этнос мүшесiне: “Сен неге ол халықты немесе ұлтты өз ұлтым деп санайсың?” деп сұрақ қойса, оған анықтама беруге қиналады. Әсiресе, “сенiң ұлтыңның басқа ұлттан қандай айырмашылығы бар?” деген сұраққа бұрынғы Кеңес Одағында, бүгiнгi ТМД елдерiнде тiршiлiк ететiн ұлт өкiлдерi тиянақты жауап бере алмайды.
Ол заңды да. Себебi, 70 жыл бойы “бiрыңғай тiл, бiрыңғай мәдениет жасаймыз” деген ұранмен тiршiлiк еткен Кеңес халқы, “Келешек коммунизм кезiнде дүние жүзiнде бiр ұлт, бiр тiл болады. Ол француздың да, ағылшынның да, немiстiң де, орыстың да тiлi емес. Оған барлық ұлт өз үлесiн қосады” деген сталиндiк волюнтаристiк теорияға имандай ұйыған ғалымдар әр ұлттың өзiндiк ерекшелiгiн зерттеуге онша мән бермедi. Ұлт мәдениетi мен ұлт тiлдерi бiртiндеп кiрiгiп жоғалатын өткiншi процесс деп қарады.
Бүгiнде этностық мәдениет пен ұлт тiлдерiнiң өткенi мен келешегiне көз

Дисциплина: Педагогика
Тип работы: Материал
Цена этой работы: 400 теңге



Для получения этой работы Вам нужно оплатить через терминалы QIWI
  1. На экране нажмите «Оплата услуг»
  2. Затем нажмите «Другие услуги»
  3. Выберите «Образовательные услуги»; нажмите stud.kz

  4. Введите номер счета,
  5. Терминал покажет ваш пароль, нажмите "Вперед"
  6. Внесите 400 тенге
  7. Не забудьте взять квитанцию, там будет распечатан ваш пароль!
  8. После оплаты можете скачать свой файл на сайте введя полученный пароль в поле снизу

Зарабатывайте вместе с нами!!!


Что нужно для этого сделать:
  1. Нужно
  2. Загрузить свои работы на сайт
  3. Установите свою цену (цена должна быть адекватной, иначе врядли кто-то купит)
  4. Мы добавляем лишь свою комиссию
  5. Заработанные деньги можно вывести на банковскую карточку

Урезанное содержание работы для ознакомления
“Этнос” туралы ұғым. Этностардың пайда болу заңдылықтары
“Этнос” гректiң – еtпоs — тайпа, халық деген сөзiнен ... ... ... ... ... терминi орынды қолданыла бастады. Бұл
термин этностың негiзгi тарихи түрi – ... ... ... ... ... ... Оның ... “халық” сөзiнiң “бiр топ адам”
(мәселен, “халық жиналды” ... ... ... бар ... ... ... ... қолдану қолайлы. Адам ұжым болып тiршiлiк етедi.
Оған әлеуметтiк бiрлестiк деп те, этностық бiрлестiк деп те қарауға ... ... ... бiр ... ... бiр ... ... бола
отырып, сонымен бiрге ұлттың (этностың) да ... ... ... ... ... ... жақсы зерттелген және оның ... ... ... Ал ... ... ... (бiз ... оны шатастырмас үшiн “этнос” деп алып ... ... ... көп. Шын ... ... ... ... өмiр сүрмейдi. Кiмге де болса, “сен кiмсiң?” ... ... ... ... “французбын”, “ағылшынмын”, ... ... ... деп ... бередi. Олай болса, адамның
санасындағы этнос жайындағы түсiнiк ... ... Ал ... ... ... ... ... мүшесiне: “Сен неге ол халықты ... ... ... деп ... деп ... ... оған ... беруге қиналады.
Әсiресе, “сенiң ұлтыңның басқа ұлттан ... ... ... ... ... ... Одағында, бүгiнгi ТМД елдерiнде тiршiлiк ететiн ұлт
өкiлдерi тиянақты жауап бере алмайды.
Ол заңды да. Себебi, 70 жыл бойы ... тiл, ... ... деген ұранмен тiршiлiк еткен Кеңес ... ... ... ... ... бiр ұлт, бiр тiл ... Ол француздың да, ағылшынның
да, немiстiң де, орыстың да тiлi ... Оған ... ұлт өз ... ... ... ... ... имандай ұйыған ғалымдар әр ұлттың
өзiндiк ерекшелiгiн зерттеуге онша мән бермедi. Ұлт ... мен ... ... ... ... ... ... деп қарады.
Бүгiнде этностық мәдениет пен ұлт тiлдерiнiң өткенi мен ... ... ұшiн ... шығу тегiн ғылыми методологиялық тұрғыдан қарастыру
қажеттiгi туып отыр. Бұл ... ... ... ұлт ... ... ... ... зерттеп, тұңғыш рет құнды еңбек жазған атақты
тарихшы ғалым Лев Гумилев болды. Ол өзiнiң ... ... ... болады
және жоғалады?” (изд-во Ленинградского университета, 1989) деген атақты
еңбегiнде, дүние ... ... ... ... өсу, ... ... ... өшiп, жоғалу заңдылықтарын диалектикалық тұрғыда, тарих,
география және биология (оның ... ... және ... ... ... ... ... “этнос” туралы ғылыми дәйектi анықтама
берген едi. Л.Гумилев “этнос” туралы соңғы уақытқа дейiн әр ... ... ... ... ... ... ... дегенiмiз —
шығу тегi бiр халықтар” десе, екiншiлер “этнос — ... ... ... ... дейдi. Ал үшiншiлерi “этнос — бiр-бiрiне
ұқсас адамдар тобы” десе, төртiншiлерi “этнос - сана-сезiмдерi бiр ... ... ... ... - ... бiр ... ... шартты түрде топтасқан тобы” десе, ал алтыншылары “этнос —
табиғаттың сыйы, этнос — әлеуметтiк ... ... (19, ... белгiлi болғандай әр түрлi халықтар белгiлi бiр аймақта пайда
болып, сол аймақтың өзiндiк ... ... ... ... ... ... ... мен жәндiктерiне) бейiмделiп,
тiршiлiк етедi. Өзiндiк мәдени және рухани мұрасын ... ... ... ... ... ... тарихшы-этнограф Лев Гумилев:
“Этнос дегенiмiз – жер ... ... бiр ... ... мен ... бiлiгiнде жатқан салт- ... ... ... ... тiлi мен ... ... бiр ... тобы”(19,13) деген
анықтама бередi. Бiз осы анықтаманы басшылыққа алған жөн деп есептеймiз.
Ендi “Жаңа этностардың пайда болу ... неге ... ... ... iздесек, бiрiншiден, көршi этностардың бiр-бiрiмен ... ... ... ... олардың жаңа жерге ... ... ... ... қан араласынан
(миграцияланудан) жаңа этностар дүниеге ... ... ... ... ... жаңа ... отарлап, игеруiнен пайда болады. Мысалы, ХIҮғ.
аяғында ... мен ... ... ... ... ... ... қоныстануынан американ этносы пайда болды. Үшiншi, климаттық өзгерiс
(қуаңшылық, су тасқыны т.б.) адамдарды туған жерiнен ауа ... ... Олар ... жерден тұрақ iздейдi. Мысалы, қырғыз халқы ХV ғ. ... ... мен ... өзенi бойынан, ойраттардан бөлiнiп ... ... ... ... жергiлiктi түркi тайпалармен қан араласуынан
жаңа этнос пайда болды. Бұл жерде жаңа ... ... ... ... ... жергiлiктi этностар тобымен бiрiгуiнен (қан араласуынан үшiншi бiр
жаңа этностың) пайда болатынын ескеру қажет. Яғни ... ... ... ... ... жөн. ... ... Э.Семплдiң
“Адам – жер бетiнiң өнiмi” деген теориясы туындайды. Ал жер бетiндегi
тiршiлiк күн ... ... ... сәулелердiң әсерiне байланысты.
Ғарыштық сәулелер ауа ... ... өтiп, ... ... ... жер ... ... Осыдан келiп себептестiк және ... ... ... да, ... да ... себеп-
салдарсыз даму мүмкiн ... ... ... ... ... ... ... дiнiне, бiлiмiне байланысты емес,
тек мiнез-құлқы мен жер бедерiнiң ... ... ... деп қарауды география ғылымы қуаттайды (19,5). ... ... ... мен ұлыстардың салқын қанды болуы, олардың балық
аулап, бұғы ... ет жеп ... етуi, ал оның ... ... ... ... ... болып келуi және тропикалық өсiмдiктермен
қоректенуi географиялық - климаттық жағдайға ... ... ... ... тән мiнез-құлық құрылысы ұрпақтан-ұрпаққа көшкен сайын
өзгерiп ... ... ... ғ.ғ. ... мен ... ... ... емес. Тiптi қазақстандық жергiлiктi қазақтар мен Иран,
Түркия, Моңғол қазақтарының мiнез-құлқындағы ... ... ... – этникалық топтардың жергiлiктi халықтың психологиясы мен ... ... ... ... ... ... ... бiрiздiлiгi қарым-қатынас
нормасына негiзделген. Олар: 1) жеке адам мен ұжымның арақатынасына; ... ... ... қатынасына; 3) этникалық топтардың арақатынасына; 4)
этностар мен ... ... ... ... құрылады. Басқа
этностардың басқаша нормалармен байланысқа түсуiне әр этностың мүшелерi таң
қалады және өзiнiң тұқымдастарына басқа халықтардың “өрескелдiктерi” ... ... ... ... ... афиналықтар скифтердiң үйiнiң
жоқтығын, ал өздерiнiң ... есi ... ... ызалана айтады
екен. Ал римдiктер еврейлердiң сүндетке ... ... ... ... ... ... ... алған рыцарьлар арабтардың көп қатын
алуын ызалана сөз етсе, ал арабтар француз әйелдерiнiң ... ашық ... ... ... ... ... етiн жегенi үшiн жек көрген.
Заман өзгерген сайын мiнез-құлық нормалары да жаңарып отырады. Мысалы,
қазан төңкерiсiнен кейiн ... ... ... әйел алуы мүлде
жойылды немесе өзбек әйелдерi пәрәнжi жамылуды қойды.
Алайда этностың дамуы бiркелкi ... Ол доға ... ... ... ... ... ... мәдени-экономикалық және географиялық
жағдайға байланысты бiрде шапшаң, ... баяу ... ... Адам өмiрi ... табиғатпен, ғарыштық кеңiстiкпен, күн сәулелерiмен ... жер ... ... ... ... адамға да тигiзетiн
әсерiмен биосфералық жағынан тығыз байланыста өтедi. Бұл ... ... ... отты ... жер ... жаңғырығы” атты
кiтабында айтылады. Күн бетiндегi отты ... мен ... ... ... ... ... бағдарын өзгертетiн көрiнедi. Сонымен
бiрге күн бетiнен жерге өткiр сәулелер атқылайды. Жер ... ... ... әсер ... физикалық құбылыстар пайда болады. Чижевскийдiң
бақылауынша, күн бетiнде пайда болып жатқан осы құбылыстар кезiнде ... ... тыс ... ... ... ... және олар
желдiң бағытымен ұшып ... бiр ... ... әр ... ... ... түрлi апаттар жиiленiп, адамдар арасында ақыл-есi
ауысушы, асылып өлушiлердiң көбеюiн, бiр ұлт пен ... ... ... ... ... туғызатын көрiнедi (19,7). Биосфераның
әсерiнен болатын табиғи апаттан, жарылыстан ... ... ... ... жағдай этностарды бiрден мүлдем құртып жiбермейдi. Дегенмен, ол
этникалық жұлдыздарға (этностардың алдыңғы белсендi тобына) үлкен ... ... тiптi ... ... зор зиян ... ... Адам
үнемi табиғат құшағында өмiр сүрiп, тiршiлiк ... ... ... де адамдардың психикасына ықпалын тигiзетiнi көпке аян. ... өз ... ... ... де ... тығыз байланысты. Ұлттар
мен ұлыстар арасындағы жиi-жиi болатын ... қан ... ... ... ... үстемдiк үшiн күрес деп қарасақ, екiншiден, ұлттар мен
ұлыстарды басқарушы хандар мен ... ... ... басқарушы адамдардың нерв жүйесiнiң қызметiне байланысты құбылыс
деп ұғуға тура келедi. Мысалы, Гитлердiң немiс ұлтын үстемдiкке жаралған ... деп ... ... Еуропаны басып алуды мақсат еткенi, еврейлердi
кемсiтiп, асып-атуы Мальтустiң теориясына негiзделген фашистiк-диктаторлық
iс-әрекет едi. Ал ... мұны ... ... ... ... ... жiберген iсi” деп қарап, фашистiк iс-әрекеттi ... тегi жеке ... ... ... тiршiлiктi
қабылдауымен анықталады, ал қоршаған орта ол фактiнi бекiтедi. Олай болса,
адамның белгiлi бiр этносқа қатысын анықтау ... ... Ал ... оның ... ойлауы және мiнез-құлық ерекшелiгiн бiлдiредi. Адамның
бiр этносқа тән қасиетi оның бойына сәби кезiнен бастап ата-анасының қарым-
қатынасы, мiнез-құлқы, iс ... ... ... ... Олай ... дегенiмiз белгiлi бiр жүйеге негiзделген мiнез-құлық, iс-әрекетi
бiрыңғай ... ... Ал ... жүйенiң көпшiлiкке ортақ түрi –
отбасынан басталады. Отбасы – бiр үйде тұратын адамдар ... ... ... ... ... ... ... заттары да
енедi. Яғни олардың үй-мүлкi, ... ... киiм ... ... ... т.б. ... ... заттары және олардың жасалу
үлгiлерi түгел кiредi. Отбасы мүшелерiнiң ... ... ... ... да жүйенiң элементi болып есептеледi.
Ал отбасылық жүйе этностық жүйенiң қайталанатын атрибуты болып ... ... ... ... ... ... ... арқылы ерекшеленедi.
Қай халықтың болса да мәдениетiнiң шарықтауы мен құлдырауы – ... ... Бiр ... ... жыл санауымызға дейiнгi II ғасырда)
егiншiлiкпен, сауда-саттықпен ... ... ... ... ... ... ... өркендеген ел болған. Соған
қарамастан, қытайлардың Еуропаны жаулап алуына жол бермеген ... ... ... ғұн ... ... ... ... болса,
екiншiден, қалың қытайлықтардың, құрғақшылық, табиғаты қатаң даладан ... мол, ... ... қыс ... Оңтүстiк Азияның теңiз жағалауын
мекендеудi қолайлы деп ... ... ... қарағанда,
Вавилонды, Кiшi Азия мен Сирияны, Египеттi жаулап алған, тұран ойпатын
жайлаған, мәдениетi мен ... ... ... Еуропаға қарай
қытайлықтардың аяғын аттатпады (19,173).
Бүгiнгi аса мәдениеттi, экономикалық жағынан күштi деп ... ... ол ... ... жыл ... ... ... Қытай, Персия
елдерiне қарағанда мәдениетi әлдеқайда нашар дамыған ... ... ... ... бiр ұлы ... ... мәдениетi бай елдiң соғыс, қуаңшылық,
жер сiлкiнiсi т.б. апаттар салдарынан мүлде ... ... ... ... жансар күйге түсуi, ал оның ... ... ... ... ... ... ... заңды құбылыс. Ертедегi Рим мәдениетi мен ... ... - ... ... ... ... әсерiнен
Еуропа мен Азия құрлығындағы этностар мыңдаған жылдар iшiнде төрт рет
бүлiнiске ұшырады. Ол ұлы ... ... ... орасан зор қоныс
аударуға ұшыратты. ... ... рет ... мен ... ... ... қырғын соғысы болды. Аштық, ... ... ... ... ... ... кейiн құлдырап
құруын, бiрiнiң орнына екiншiсiнiң пайда болып, өркен жаюын туғызады.
Мiне, осы ... ... ... ... қытай, моңғол жазбалары
мен орыс, батыс ғалымдарының еңбектерiне сүйене отырып, “қазақтар – түрiк,
моңғол, ... ... ... ... ... ... ... көшпелi үштiгiнен тараған сақ, ғұн, үйсiн тайпаларының
қосындысынан құрылған ежелгi халық” (55, 4) деп қараймыз.
Кез ... ... ... ... және ... тарихы – өте ұзақ та
күрделi процесс. ... ... ... ... қазiргi жерiн
мекендеген автохтонды (байырғы) тайпалардан қалыптасты және ... ... түп ... сонау қола дәуiрiне, андронов
мәдениетi деп аталатын көне кезеңге (б.з.б. ХVIII-VIII ғ.ғ.) саяды. ... көне ... ... ... қыш ... ... көз
салып, қазақстанның қазiргi уақыттағы ою-өрнегiмен салыстырсақ, ... ... ... мен ... үлгiлерiн табуға болады. Ертедегi
темiр дәуiрiнде (б.з.б. VII-IV ғ.ғ.) ... ... сақ ... ... аргинейлер, дайлар, исседондар т.б. мекендеген. ... ... К.А. ... осы кезеңге жатқызатын Есiк обасынан ... ... ... ... әшекейлерi бар жауынгердiң киiмi
ежелгi сақ шеберлерiнiң ғаламат өнерiн көз ... ... Тап ... ... қазақтардың қазiргi қол өнерiнде де кеңiнен қолданылады.
Мұның өзi бұл өнердiң ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, бiздiң ... ... ... ...... (55, 3). ... ... қола
және ертедегi темiр дәуiрлерiнiң жоғарыда ... ... ... ... ... ... Еуропа нәсiлiне жатқызады.
Бiздiң заманымыздың I-мың жылдығының орта ... ... ... ... ... ағысына дейiнгi жерлердi басып кiруi
этногенетикалық құбылыстардың жаңа кезеңi болып табылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... бастады, түркi тiлi басым тiлге айналды. Түркi қағандығы құрылып,
Iле Батыс-Түркi ... ... ... (603 ж.), ... мен тайпалық
бiрлестiктердiң өзара сiңiсуiне жағдай туғызды. ... ... ... ... ... ... ... ұлан-байтақ жерлердi алып
жатты. Олардың ... ... “он ... “он оқ ... ... (55. 4).
Орхон-Енисей бойынан табылған (51, 77) Бiлге хан мен Күлтегiнге ... ... ... ... ... он ... тайпаларының
(тоғыз, оғыз, отыз, татар, қырғыз, аз, шек, он, ұйғыр т.б.) атын атайды да,
“олар өзiмiздiң түркiмiз, туысымыз едi, олар ... Iле, ... ... ... едi. Сол ... жер суымыз иесiз қалмасын деп ... ... он оқ ... едi” ... (29, 32). ... ... онша
берiк болмай Батыс Түркi қағандығы ыдырағаннан кейiн (702 ж.) ... бiрi: ... ... (VIII ғ.). ... ... (IХ-ХI ғ.ғ.)
және басқалар пайда болды. Ескерткiште Түргеш “бұлардың бес аймағы, он оқ
халқының бiр бөлiгi едi” ... сөз ... Олар ... ... ... ... ... керей, уақ, алшын, найман одағының жалпы аты ... ... ... мен ... да ... қызмет атқарды. Ол
Шығыс деректемелерiнде Дештi-қыпшақ (қыпшақтар даласы) деп ... ... ... бастап қыпшақтар оңтүстiк орыс даласына енiп қоныстанды.
Қазақтар ... ... ... да, ... ... халқының
қалыптасуында аса iрi бөлiк болып табылатын ... мен ... де ... орын ... ... ... ... болып бiрiгуiне
моңғолдар шапқыншылығы кедергi жасады. Қазақстан жерлерi үш моңғол ... ең ... ... – Жошы ... құрамына; Оңтүстiк және Оңтүстiк-
шығыс Қазақстан – Шағатай ұлысына, Жетiсудың солтүстiк шығыс бөлiгi ... ... ... ... ... ... ... өздерiнiң ежелгi мәдениетiн ғана емес,
тiлiн де сақтап қала алды, қала бердi, шапқыншы ... ... ... ... тiлiн және ... ... алған халықтардың материалдық-
рухани мәдениетiнiң көптеген салаларын ... ... ... ... ... ... Алтын Орда деп аталатын Жошы ... ... ... ХIV ... оның ... Ақ Орда бөлiнiп
шықты да, ол Қазақстанның Солтүстiк-Шығыстағы, ... және ... ... ... қазақстан жерiнде Моғолстан атты
жергiлiктi этникалық негiзде пайда ... iрi ... ... ХV ... Ақ Орданың орнына көшпелi феодалдық иелiктер – Ноғай ордасы және
өзбек хандығы ... ... Оның ... ... ... ... жердi
алды. Ноғай ордасына маңғұт және алшын тайпалары ... Ал ... ... Арал өңiрi мен Сырдария бассейнiнен бастап, ... мен ... ... ... Онда қыпшақтар, қоңыраттар, кеңгерестер, қаңлылар
т.б. жергiлiктi ... ... ... ... ол ... ... ... Қазақстанның орталығы мен солтүстiк-шығысында орналасқан ... ... ... деп те аталды. Көбiнесе “өзбек-қазақтар” деп ... Тек ХV ғ. ... ... өзбектердiң бiр бөлiгi Шайбани ханның
бастауымен Орталық ... ... ... де, ... елi”, “өзбек
даласы” атанды. Сөйтiп, бұл атау ХVI ғасырдың басында Орта ... ... ... ... ... ... ат болды.
ХV ғасырдың 50-60 жылдарында көшпелi өзбектер мемлекетiнен Керей мен
Жәнiбек бастаған тайпалар ... ... ... олар ... ... ... болды (59, 5). Сөйтiп, “қазақ” этнонимi оны ... ... ... көп ... ... шықты (ол жөнiнде кейiнiрек
тоқталамыз).
Шу және Талас өзендерi алқаптарында ... ... ... ... бас ... ... және ... туыстас тайпалардың қосылуына жол
ашты. Қазақ хандығының құрылып, жеке ... ... ХVI - ХVII ... Ал ... ... ... қазақ даласына енуi
XVII ғасырдың бас кезiнде-ақ басталды. 1621—1723 ж.ж. арасында қазақ пен
жоңғарлар арасында ... рет ... ... бiрде қазақ, бiрде жоңғар-
қалмақтары жеңiп, халық қатты ... ... 1723 жылы ... ... ... ... ... шұбырынды, алқакөл сұлама”
қырғынына ұшыратты (46, 77). ... 1727 жылы ... ... ... ... алғаш жоңғарларға күйрете соққы ... Ұрыс ... ... ... ... 1730 жылы ... ... жоңғарларды күйрете
жеңiп, оларды қазақ жерiнен қуып ... 1730 жылы ... ... ... ... билiк үшiн күрес басталып, қазақ феодалдары хандыққа
таласа ... XVII ... ... ... ... жоңғарлардың басып алу
қаупi туған ... ... ... ... ... ... айналады. Осы жағдайда Кiшi жүз ханы Әбiлхайыр 1730 жылы ... Анна ... хат ... ... қарайтын Орта және Кiшi жүздiң
барша қазақтары патша бодандығында ... ... ... 1731 ... ... Анна ... ... мен барша қазақ атына жазылған грамотаға
қол қояды (46, 76). Дегенмен, Орта жүз қазақтарының Ресейге ... ... ... XIX ... 30-40 жылдарында аяқталады. Ал Ұлы ... ... ... 1818 ж. ... 1848 ж. ... ... халқы өз ұлтының еркiндiгi үшiн моңғол, жоңғарлармен 500 жыл соғысып
бақса, ал орыс ... ... ... жыл ... ... “қазақ” атауының төркiнi жайын сөз етсек, ол жөнiнде сан алуан
пiкiрлер бар. Зерттеушiлердiң бұл жөнiндегi ... ... ... ... ... (56, 19). Қытай қоғамдық академиясының этнография
институты құрастырған “қазақтың қысқаша тарихы туралы ... ... ... ... ... атау XV ... ... шыққан. Жәнiбек пен Керей
бастаған көшпелi ... XV ... ... Әбiлхайыр ханның
үстемдiгiне қарсы шығып, Шығыс Дештi ... ... ... Шу ... ... ... ... рет осы тайпалар “қазақ” деп аталған. Мұның
мағынасы: “өз ұлысынан бөлiнiп шыққан, қашақтар” деген сөз. Бүл сөз ... ... ... ... ... Ал ... ... Жан Ши-Манның “Батыс өңiрi ... ... ... ... ежелгi қытай жылнамаларындағы “үйсiн”,
“ұсын”, яки “асу” деген ұлыс аттары “қазақ” атауларының дыбыстық ... ... ... ... ... ... ... (VII -VIII ғасырда) “қаса”,
“хаса” түрiнде жазылған. Бұл атаулардың тарихи деректемелерде жарық көруi
тым ертеде деп ... Жеке ... ... үшiншi тұжырымның
шындыққа бiр табан ... ... Араб ... ... ... ... 1228 жылы ... “Таңдаулы әңгiмелер
мен аңыздар жинағы” (“Жәмихәлхикаят О Доам ... атты ... ... ... “Алтайды мекендеген қарлықтар... тоғыз ұлысқа бөлiнген, бұлардың
iшiнде үш тайпа шығыл, үш ұлыс ... ... - ... ... ... билiгiн қолына алып, қарлық ... ... ... шамасында болған.
982 жылы парсы тiлiнде жазылған “Худуд әл-Ғалам” ... ... ... Алан ... және оның қалалары жайына тоқталып: ... ... ... ұлыс ...... (56, 20). ... әйгiлi классигi Әбiлқасым Фирдоуси (904-1020) өзiнiң ... ... ... ... ... деген ел Көк теңiздiң солтүстiгiн
мекен еткен күштi және көп ... ел” ... ал ... жауы Иранды
қазақтардың “қорқытпақ” болғанын М. Ақынжанов өзiнiң “қазақтың тегi ... ... ... ... ... 3. У. ... ... “Жалпы түркi
тарихына кiрiспе” атты еңбегiнде тоғызыншы ғасырда араб авторы Әдһам ... ... ... ... ... бар екендiгiн атап көрсеттi (5,
18).
Византияның императоры Константин Порфирордни (905-957 ж. ж.) ... ... ... қарай мекендеген елдi “қазақия” деп атаған.
Ол кезде (Х ғасырда) Кубаньның шығыс ... ... ... ... ең
зор, саны мол тайпалардың бiрi қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... деп атамаған болса, Константин Порфирордни ... ... ... Ал ол кезде орыс пен украин казачествосының аты да,
заты да жоқ едi (5, 29). Орыс ... ... ... ... Оңтүстiк Ресейге шабуыл жасаған Шыңғыстың әскерлерi бұдан бұрын да
“қазақтарды” талаған деп жазады. Ал “Моңғолдардың ... ... ... ... ... ... қаңлыларға, қыпшақтарға,
байжiгiттерге, орыстарға, мажарларға, асаларға, ... ... ... ... Едiл мен ... ... өтiп, Киев ... жасау жөнiнде Сүбiтай батырға бұйрық берiлдi”,— делiнген. ... ... ... деп осы ... ... тап болған қаңлы,
қыпшақ, байжiгiт, аса т. б. ұлыстарды айтып отыр (56, 21).
Әйгiлi тарихшы, ... тiл ... А. ... 1885 жылы ... ... ... ... мен этногеографиясы” деген кiтабында
көптеген жазба деректер келтiре отырып, қазақ деген аттың IX—X ... ... ... ... ... аты болғандығын айтады. Моңғол Халық
Республикасы ғылым академиясының қызметкерi Iсләм Қабышұлы “хасаг” ... ... ... X ... бастап белгiлi болғанын, моңғолдардың
“Батырлар жыры” мен “Бабалар шежiресiнде” ... ... ... сөздiң
кездесiп отыратынын атап көрсетедi. Автордың айтуына қарағанда, ерте кезде
моңғолдар көшiп жүргендердi ... деп ... ... ... Т. Жанұзақов: “қазақ атауы Кавказдағы түркi ... ... ... бастап жалпы есiм және ... ... ... ... он төртiншi ғасырларда да осы қазақ сөзi
түркi тайпалары арасында кеңiнен ... ... ... ... қазақтар болған”,— дейдi (28).
Ал қазақтың белгiлi қоғам ... М. ... ... “Түркiстан” атты
еңбегiнде қазақ тарихына шолу жасай келiп: “...Түркiстан – түркiлер елi
деген сөз сонау VI ... ... ... ... дейiнгi көшпелiлер
империясын, түркi жұрты қанатын жая қоныстанған кең-байтақ ... ... ... ... ғ. ғ.) ... ... деп атаған екен. Бұл
көшпелiлер империясының территориясы қытай шекарасынан Персия мен ... ... ...... ... жазба деректер мен дәлелдерден “қазақ” атауының IX— X
ғасырлардан бұрын-ақ төңiректiң төрт бұрышына ... ... ... ... көремiз, бұл атау оныншы ... ... тiптi де ... ... ... тек XV ... ғана жарыққа шыққан дейтiн
пiкiр ... ... ... “үки”, “асо” деген ұлыс аттары “қазақ атауының
баламасы” дейтiн пiкiр де орынсыз. Өйткенi, “үйсiн”, ... ... ... тым алшақ, оның үстiне, қазiргi қазақ арасында үйсiн ұлысының аты
сақталып отыр. Егер ... мен ... бiр сөз ... ол сөз қазiр сақталмаған
болар едi. “қазақ” — жалпы халық аты, “үйсiн” — қазақтың ... ... ... аты.
Қазақ атауы “Таң патшалығының тарихында” (7-8-ғасырда) “қаса”, “хаса”
түрiнде жазылған деген пiкiр өте ... ... ... ... ... атты ... “Түрiктер мейлiнше күшейген кезде...
олардың батыс ... қаса яки хаса ... ... қоныстанады. Батыс
елдерiнiң ежелгi деректерiнде бұл ұлыс — қазақ деп аталған. Қаса мен ... атау осы ... ... ... ... дейдi. Ханзу (қытай)
тiлiнiң дыбыстық ... ... мен ... ... ... әр ... әр ... дыбысталып (оқылып) отырған. Сондықтан,
қытай тарихшылары бiр ұлттың атын ... ... ... ... ... ... көне жазу ... тарихтардағы
“қаса”, “хаса”, “аса”, “кiса”, “хса”, “касо” деген халық аттары “қазақ”
атауының сол ... көне ... ... ... ... ... ... баяндалған Батыс пен Шығыс тарихшыларының деректемелерiнде, ... ... ... ... “қазақ” атауы осы пiкiрдiң ... (56, 23). ... ... ... ... ... ... атына айналған емес, ол алғашқыда жеке ру-тайпаның аты ретiнде
айтылған, содан соң ... ... ... ... атына айналған.
Мысалы, кiшi жүз алшын ұлысының құрамындағы жетi ру ... ... ... ... ... ... ... “қарт қазақ” деп те
аталып жұрген. “Казақ” ... ... келе ... ... - ұлт атына
айналған.
Сөздiң шығу төркiнiн, мән-мағынасын ... тiл ... ... дейдi. Этнография ұлттар мен ұлыстардың шығу тегiн қарастырса,
этимология жер-су, ел-жұрт, ... ... шығу ... ... (оны ... ... ... деп те атайды).
“Қазақ” деген терминнiң шығу тегiн, мән-мағынасын этимологиялық
тұрғыдан ... ... ол ... ... ... ... ... үш ... бөлуге болады:
1. Қазақ халқы арасына тараған тарихи аңыздардың айтуынша “қазақ” деген
сөз “қаз” атауынан ... ... деп ... ... ... ... көне түркi тiлiндегi ... ... ... “өз ... бөлiнiп шығып, еркiн жүрушiлер”, “ер жүрек
ерiктiлер”, “көтерiлiс ... өз ... ... ... ... ... “қазақ” атауының арғы тегi “ерiктiлер” дегеннен шыққан
дейдi.
3. “Қазақ” атауының арғы тегi ... ... ... ... ... ... енген тайпалар мен халықтардың аттарынан: ... ... аз ... яки осы ... ... қалыптасқан дейдi (56,
28).
Ендi осы жорамалдардың басты-бастыларына тоқталайық. XIX ... ұлы ... және ... Абай ... ... “Бiрер сөз қазақтың
қайдан шыққаны туралы” деген әйгiлi қара сөзiнде: “Арабтар Орта ... ... (VIII ... — С. Қ.) ... ... ... “хибай”,
“хузақи” деп атапты. “Хибай”— киiз шатырмен жүрушi деген екен. ... — өз ... ... ... ... халқы бар екен, соған ұқсатып
айтқан ... Сол ... бiр ханы ... келе жатқанда, бұлардың тiркеу
түйесiн көрiп, “мiне, мыналар шынымен қазақ екен” дептi. “Әдейi ... ... ... ... ... бұлар өзiн-өзi де, бұларды өзге
жұрттар да “қазақ” атап ... ... ... ... ... екен де ... екен” (45, 231),— деп жазады.
Ал фольклорист Әбубәкiр Диваев қазақ деген сөздi “қаз” және ... екi ... ... ... ... ... ... дейдi. Ол тағы бiр
пайымдауында: “қазақ сөзiнiң әсiлi еркiн жүрген адам” деген ұғымнан алынса
керек, оны ... ... ... болады” (24, 29),— дегендi айтады.
Мұхамед ... ... ... ... ... атты ... Әбiлқайыр
ханға” қарсы шығып, Дештi-қыпшақ даласынан Батыс ... ... ... ... ... айта ... ... хан өлгеннен кейiн өзбек
ұлысында ырың-жырың туып, даланы мекендеушiлер өзiнiң қауiпсiздiгi мен ... ... ... ... хан мен ... ханнан пана сұрайды. Сөйтiп,
олар күшейiп алады. Алғашқыда әлгi қашқындар өз ... ... ... ... ... ... ... адамдар болғандықтан, оларды жұрт
қазақтар (қашақтар) деп атап кеткен. Сөйтiп, оларға ... осы ат ... (25, ... ... ... Зәки ... ... “қазақ деп бiр
саяси мақсатты көздеп, көтерiлiс жасау нәтижесiнде салт яки үй ... ... ... ... ... ... билiгiн алуға талпыныс жасаған
сұлтандарды айтқан. “Қазақ” сөзi ... ... ғана тән ... ... қарсы тайпалардың және олар құрған ... ... ... ... ... ... “қазақ” сөзi әскери термин
ретiнде қолданылып “ер ... ... ... ... ... баяндайды
‘(28, 75)”.
Атақты орыс ғалымы В.В.Радлов, А.Самойловичтер “қазақ” деген атауды
“тәуелсiз, еркiн, ... ... ... мағынаға ие деп жазды. “Қазақ
шежiресiнiң” авторы Шәкәрiм Құдайбердiұлы да жоғарыдағы пiкiрлердi ... ... ... ... “өз алдына ел болып, еркiн ... ... сөз деп ... ... ... тым ерте ... ... тiреген әйгiлi
ғалым А. Н. Бернштам болды. Ол “қазақ” сөзi ... В. В. ... ... В. В. ... А. Н. ... Н. Я. ... т. б.
пайымдауларын талдай келiп, ... ... шығу ... мен ... екi ... бөле ... Яғни ... деген сөздiң түп-төркiнi
ежелгi замандағы каспи (ғұндар) жөне сақ ... ... ... ... ... қазiргi мағынасы (“еркiн адам” т. б. ... ... ұғым деп ... ... яки ... ... кiрген тайпа аты. Бұл қосар тайпа атауы қассақ сөзiндегi ... ... ... ... ықпал әсерiмен түсiп қалып, қазiргi “қазақ”
этнонимi шыққан” (56, 33),— дейдi.
Көрнектi ... ... Ә. ... ... ... ... атты ... А. Н. Бернштам пiкiрiн ... ... ... ... ... (оғыз-ғақ) дейтiн екi түрлi кезеңдегi тайпа атының
бiрлесуiнен туған (қазақ, қыпшақ, ғұзақ, қосағ, қосай деген ... ... ... сөзi ... деген тайпа атауынан туған деген
ойды дәлелдеу үшiн, Орта Азия, Тұран, Алтай, Сiбiр, ... ... ... тайпалар тарихына, атауларына назар аудару ... ... ... ... “Қазақ” сөзiнiң бiрiншi сыңары “қаз” дегеннiң
кәдiмгi құс атынан басқа да мағынасы бар, қазақтың ... ... ... ... ... өз ... аяқ ... тiк тұруын “қаз ... Жас ... ... ... аяқ ... көрген ата-аналары мен
туыстары шаттанып: “қаз-қаз” деп айқайлап, шабыт бередi. Бұл “қаз”— еркiн
әрекеттiң ... ... ... ... туындаған “қаздаң қағу”,
“қаздаңдау” етiстiктерi де еркiн әрекет жасаудың ... ... ... тiлiнде жазылған “мәңгi тастарда” да (Тоныкөк, ... ... ... “қазғантұғын” деген етiстiктер
“қажырлы қайрат жұмсау”, “күресу”, “талпыну”, “еркiндiкке ұмтылу”, “ерлiк
iстеу” ... ... Бұл ... ... ... ... ... Осы “қаз” түбiрiне “ғақ” жұрнағы жалғанып, “қазғақ” сөзi
жасалып, “еркiн адамдар”, “ержүрек; ерiктiлер” ... ... ... ... ... ... “ғақ” жұрнағы жалғанып жасалатын айғақ,,
құрғақ, тайғақ,, оңғақ, т. б. ... бар). ... ... бiр ... ... бойындағы тасқа жазылған “қазақ оғлым” деген жазу (VI г. ескерткiшi)
бар*. Сiбiр халықтарының ескi тiлiнде “қазақ” ... сөз ... ... ... деген мағынада екен. Сонда “қазғақ оғлұм” деген сөздiң
мағынасы “алып ұлым”, “батыр балам” болып шығады. Бұл ... ... ... келе ... “ер ... ... “батыл адам” деген мағынасына
сай келедi.
Әдебиеттер:
1. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық ... ...... “Бiлiм” 2004 ж.
2. Жарықбаев К.Б., Қалиев С. Қазақ тәлiмiнiң ...... ... ... С., Молдабеков Ж., Иманбекова Б. “Этнопедагогика” - Астана.
2005 ... ... ... ... ... 2 томдық. – Алматы: “Рауан”
1т. 1994., 2 т. 1998 ... ... Қ.Б., ... Ә. ... және ... – Алматы:
“Атамұра” 1994 ж.
6. Қазақтың мақалдары мен мәтелдерi.- Алматы: ҚазГосполитиздат. ... ... С. ... ... негiздерi - Алматы; 1995 ж.
Похожие работы

9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау 16 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы 42 бет
Дүние жүзiнiң тiлдiк құрамы. Тiлдердiң этникалық классификациясы 14 бет
Мемлекеттік тіл 28 бет
Мәдениет дегеніміз не? 5 бет
М. Әуезовтың әдебиет тарихы туралы зерттеулері 17 бет
Экономикадағы экологиялық жендеттiк синдромы 24 бет
Антик философия. Софистер 4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні 7 бет
Мұхтар Әуезовтың әдеби-сын еңбектерi 7 бет

 группа сайтов Stud.kz
2008-2014 Создание сайта - cтудия Riskk | 0.2608

^